១៧. រុធាទិឆក្ក

រុធាទិគណិក

ឥតោ បរំ បវក្ខាមិ, រុធាទិកគណាទយោ;

សាសនស្សោបការាយ, គណេ តុ ឆព្ពិធេ កថំ.

រុធិ អាវរណេ. រុធិធាតុ អាវរណេ វត្តតិ. ឯត្ថ អាវរណំ នាម បិទហនំ វា បរិរុន្ធនំ វា បលិពុទ្ធនំ វា ហរិតុំ វា អប្បទានំ, សព្ពមេតំ វដ្ដតិ. រុន្ធតិ, រុន្ធិតិ, រុន្ធីតិ, រុន្ធេតិ, អវរុន្ធេតិ. កម្មនិ – មគ្គោ បុរិសេន រុន្ធិយតិ. រោធោ, ឱរោធោ, វិរោធោ, បដិវិរោធោ, វិរុទ្ធោ, បដិវិរុទ្ធោ, បរិរុទ្ធោ. រុន្ធិតុំ, បរិរុន្ធិតុំ. រុន្ធិត្វា. បរិរុន្ធិត្វា.

តត្រ រោធោតិ ចារកោ. សោ ហិ រុន្ធតិ បវេសិតានំ កុរូរកម្មន្តានំ សត្តានំ គមនំ អាវរតីតិ រោធោតិ វុច្ចតិ. ឱរោធោតិ រាជុព្ពរី, សា បន យថាកាមចារំ ចរិតុំ អប្បទានេន ឱរុន្ធិយតិ អវរុន្ធិយតីតិ ឱរោធោ. វិរោធោតិ អននុកូលតា. បដិវិរោធោតិ បុនប្បុនំ អននុកូលតា. វិរុទ្ធោតិ វិរោធំ អាបន្នោ. បដិវិរុទ្ធោតិ បដិសត្តុភាវេន វិរោធំ អាបន្នោ. បរិរុទ្ធោតិ គហណត្ថាយ សម្បរិវារិតោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘យថា អរីហិ បរិរុទ្ធោ, វិជ្ជន្តេ គមនេ បថេ’’តិ. អវរុទ្ធោតិ បព្ពាជិតោ.

មុច មោចនេ. មិគំ ពន្ធនា មុញ្ចតិ. មុញ្ចនំ, មោចនំ. ទុក្ខប្បមោចនំ, មោចោ.

មោចោតិ ចេត្ថ អដ្ឋិកកទលីរុក្ខោ. មុញ្ចិតុំ. មុញ្ចិត្វា. ការិតេ ‘‘មោចេតិ, មោចេតុំ, មោចេត្វា’’តិអាទីនិ.

រិច វិរេចនេ. រិញ្ចតិ. រិញ្ចនំ, វិរេចនំ, វិរេកោ, វិរេចកោ. រិញ្ចិតុំ. រិញ្ចិត្វា.

សិច បគ្ឃរណេ. ឧទកេន ភូមិំ សិញ្ចតិ. បុត្តំ រជ្ជេ អភិសិញ្ចិ. អភិសេកោ. មុទ្ធាភិសិត្តោ ខត្តិយោ. សិញ្ច ភិក្ខុ ឥមំ នាវំ, សិត្តា តេ លហុមេស្សតិ. សិត្តដ្ឋានំ. សិញ្ចិតុំ. សិញ្ចិត្វា.

យុជ យោគេ. យុញ្ជតិ, អនុយុញ្ជតិ. កម្មនិ ‘‘យុញ្ជិយតី’’តិ រូបានិ. កេចិ ‘‘យុញ្ជតេ’’តិ ឥច្ឆន្តិ. យុញ្ជនំ, សំយោគោ, អនុយោគោ, ភាវនានុយុត្តោ, សញ្ញោគោ, សញ្ញោជនំ, អត្ថយោជនា. ទីឃំ សន្តស្ស យោជនំ. យុញ្ជិតុំ, អនុយុញ្ជិតុំ. អនុយុញ្ជិត្វា. យោជេតិ. តត្ថ សំយោជនន្តិ ពន្ធនំ កាមរាគាទិ. យោជនន្តិ –

វិទត្ថិ ទ្វាទសង្គុល្យោ, តទ្វយំ រតនំ មតំ;

សត្តរតនិកា យដ្ឋិ, ឧសភំ វីសយដ្ឋិកំ;

គាវុតំ ឧសភាសីតិ, យោជនំ ចតុគាវុតំ.

ភុជ បាលនព្យវហរណេសុ. បាលនំ រក្ខណំ. ព្យវហរណំ អជ្ឈោហរណំ. ភុញ្ជតិ, បរិភុញ្ជតិ, សំភុញ្ជតិ. ទាសបរិភោគេន បរិភុញ្ជិ. ការិតេ ‘‘ភោជេតិ ភោជយតី’’តិអាទីនិ រូបានិ. ភោជនំ, សម្ភោគោ, មហិភុជោ, គាមភោជកោ, ឧបភោគោ, បរិភោគោ. ភុត្តោ ឱទនោ ភវតា. សចេ ភុត្តោ ភវេយ្យាហំ. ឱទនំ ភុត្តោ ភុត្តវា ភុត្តាវី. តុមន្តាទិត្តេ ‘‘ភុញ្ជិតុំ, បរិភុញ្ជិតុំ, ភោជេតុំ, ភោជយិតុំ, ភុញ្ជិត្វា, ភុញ្ជិត្វាន, ភុញ្ជិយ, ភុញ្ជិយាន, ភោជេត្វា, ភោជេត្វាន, ភោជយិត្វា, ភោជយិត្វាន’’ ឥច្ចាទីនិ បរិសទ្ទាទីហិ វិសេសិតព្ពានិ.

តត្រ ភុញ្ជតីតិ ភត្តំ ភុញ្ជតិ, ភោជនីយំ ភុញ្ជតិ. តថា ហិ ‘‘ខាទនីយំ វា ភោជនីយំ វា ខាទតិ វា ភុញ្ជតិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. អបិច កទាចិ ខាទនីយេបិ ‘‘ភុញ្ជតី’’តិ វោហារោ ទិស្សតិ. ‘‘ផលានិ ខុទ្ទកប្បានិ, ភុញ្ជ រាជ វរាវរ’’ន្តិ ហិ វុត្តំ. បរិភុញ្ជតីតិ ចីវរំ បរិភុញ្ជតិ, បិណ្ឌបាតំ បរិភុញ្ជតិ, គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារំ បរិភុញ្ជតិ, បដិសេវតីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនេវ ច បដិសេវតីតិ បរិភុញ្ជតីតិ អត្ថោ សំវណ្ណិយតិ. អបិច ‘‘កាមេ ភុញ្ជតី’’តិ ច ‘‘បញ្ចកាមគុណេ បរិភុញ្ជតី’’តិ ច ទស្សនតោ បន ភុញ្ជនបរិភុញ្ជនសទ្ទា បដិសេវនត្ថេន កត្ថចិ សមានត្ថាបិ ហោន្តីតិ អវគន្តព្ពា. សំភុញ្ជតីតិ សម្ភោគំ ករោតិ, ឯកតោ វាសំ ករោតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ សិយា ‘‘ននុ ច ភោ អត្រ ភុជធាតុ បាលនព្យវហរណេសុ វុត្តោ, សោ កថំ ឯត្តកេសុបិ អត្ថេសុ វត្តតី’’តិ? វត្តតេវ, អនេកត្ថា ហិ ធាតវោ, តេ ឧបសគ្គសហាយេ លភិត្វាបិ អនេកត្ថតរាវ ហោន្តិ. ឥតោ បដ្ឋាយ តុមន្តាទីនិ រូបានិ ន វក្ខាម. យត្ថ បន វិសេសោ ទិស្សតិ, តត្ថ វក្ខាម.

កតិ ឆេទនេ. កន្តតិ, វិកន្តតិ. សល្លកត្តោ.

ភិទិ វិទារណេ. ភិន្ទតិ. អនាគតត្ថេ វត្តព្ពេ ‘‘ភេជ្ជិស្សតិ, ភិន្ទិស្សតី’’តិ ទ្វិធា ភវន្តិ រូបានិ. បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ ភិន្ទតីតិ ភិក្ខុ. តេនាហ –

‘‘ន តេន ភិក្ខុ សោ ហោតិ, យាវតា ភិក្ខតេ បរេ;

វិសំ ធម្មំ សមាទាយ, ភិក្ខុ ហោតិ ន តាវតា.

យោធ បុញ្ញញ្ច បាបញ្ច, ពាហិត្វា ព្រហ្មចរិយំ;

សង្ខាយ លោកេ ចរតិ, សវេ ‘ភិក្ខូ’តិ វុច្ចតី’’តិ.

ឥទញ្ច ខីណាសវំ សន្ធាយ វុត្តំ, សេក្ខបុថុជ្ជនសមណាបិ យថាសម្ភវំ ‘‘ភិក្ខូ’’តិ វត្តព្ពតំ បាបុណន្តិយេវ. សង្ឃំ ភិន្ទតីតិ សង្ឃភេទកោ. ទេវទត្តេន សង្ឃោ ភិន្នោ,. ភិន្ទិយតីតិ ភិន្នោតិ ហិ និព្ពចនំ. ន តេ កដ្ឋានិ ភិន្នានិ. ភិន្ទតីតិ ភេត្តា.

ឆិទិ ទ្វេធាករណេ. ឆិន្ទតីតិ ឆេទកោ, ឯវំ ឆេត្តា. កេសេ ឆេត្តុំ វដ្ដតិ. ឆិន្ទិយតីតិ ឆិន្នោ. ឆិន្នោបិ រុក្ខោ បុនទេវ រូហតិ. ឥទំ បន ភិទិឆិទិទ្វយំ ទិវាទិគណំ បត្វា ‘‘ភិជ្ជតិ ឆិជ្ជតី’’តិ សុទ្ធកត្តុវាចកំ រូបទ្វយំ ជនេតិ, តស្មា ‘‘ភិជ្ជតីតិ ភិន្នោ’’តិអាទិនា សុទ្ធកត្តុវសេនបិ និព្ពចនំ កាតព្ពំ.

តទិ ហិំសានាទរេសុ. តន្ទតិ. តន្ទី, តទ្ទុ. តទ្ទតិ កច្ឆុ.

ឧទិ បសវកិលេទនេសុ. បសវនំ សន្ទនំ. កិលេទនំ តិន្ទតា. ឧន្ទតិ. ឧន្ទូរោ, សមុទ្ទោ.

វិទ លាភេ. វិន្ទតិ. គោវិន្ទោ, វិត្តិ. ឯត្ថ វិត្តីតិ អនុភវនំ, វេទនា វា.

វិទ តុដ្ឋិយំ. វិន្ទតិ, និព្ពិន្ទតិ. និព្ពិន្ទនំ. វិរជ្ជតិ. និព្ពិន្ទោ កាមរតិយា. វិត្តិ, វិត្តំ, វេទោ. លភតិ អត្ថវេទំ ធម្មវេទំ.

ឯត្ថ វិត្តីតិ សោមនស្សំ. ‘‘វិត្តិ ហិ មំ វិន្ទតិ សុត ទិស្វា’’តិ ហិ វុត្តំ. វិត្តន្តិ វិត្តិជននត្តា វិត្តសង្ខាតំ ធនំ. វេទោតិ គន្ថោបិ ញាណម្បិ សោមនស្សម្បិ វុច្ចតិ. ‘‘តិណ្ណំ វេទានំ បារគូ’’តិអាទីសុ ហិ គន្ថោ ‘‘វេទោ’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘ព្រាហ្មណំ វេទគុមភិជញ្ញា អកិញ្ចនំ កាមភវេ អសត្ត’’ន្តិអាទីសុ ញាណំ. ‘‘យេ វេទជាតា វិចរន្តិ លោកេ’’តិអាទីសុ សោមនស្សំ.

វេទគន្ថេ ច ញាណេ ច, សោមនស្សេ ច វត្តតិ;

វេទសទ្ទោ ឥមំ នានា-ធាតុតោ សមុទីរយេ.

លិប លិម្បនេ. លិម្បតិ, លិម្បកោ. អវលេបោ. អវលេបោតិ អហង្ការោ.

លុប អច្ឆេទនេ. លុម្បតិ. វិលុម្បកោ, វិលុត្តោ វិលោបោ.

វិលុម្បតេវ បុរិសោ, យាវស្ស ឧបកប្បតិ;

យទា ចញ្ញេ វិលុម្បន្តិ, សោ វិលុត្តោ វិលុម្បតីតិ.

បិស ចុណ្ណនេ. បិំសតិ. បិសកោ. បិសុណា វាចា. អាគមដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អត្តនោ បិយភាវំ បរស្ស ច សុញ្ញភាវំ យាយ វាចាយ ភាសតិ, សា បិសុណា វាចា’’តិ វុត្តំ, តំ និរុត្តិលក្ខណេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ហិសិ វិហិំសាយំ. ហិំសតិ, វិហិំសតិ. ហិំសកោ.

អហិំសកោតិ មេ នាមំ, ហិំសកស្ស បុរេ សតោ;

អជ្ជាហំ សច្ចនាមោម្ហិ, ន នំ ហិំសាមិ កិញ្ចនំ.

ហិំសិតព្ពំ កិំសតីតិ សីហោ. អាទិអន្តក្ខរវិបល្លាសវសេន សទ្ទសិទ្ធិ, យថា ‘‘កន្តនដ្ឋេន តក្ក’’ន្តិ. វិហេសកោ, វិហេសនំ.

សុម្ភ បហារេ. យោ នោ គាវោវ សុម្ភតិ. បរិសុម្ភតិ. សុម្ភោតិ. អត្រិមេ បាឡិតោ បយោគា –

‘‘សំសុម្ភមានា អត្តានំ, កាលមាគមយាមសេ’’តិ ច,

‘‘កេសគ្គហណមុក្ខេបា, ភូម្យា ច បរិសុម្ភនា;

ទត្វា ច នោ បក្កមតិ, ពហុទុក្ខំ អនប្បក’’ន្តិ ច,

‘‘ភូមិំ សុម្ភាមិ វេគសា’’តិ ច.

អញ្ញត្ថ បន អញ្ញាបិ វុត្តា. តា ឥធ អនុបបត្តិតោ ន វុត្តា. កេចេត្ថ មញ្ញេយ្យុំ, យថា ភូវាទិគណេ ‘‘សកិ សង្កាយំ ខជិ គតិវេកល្លេ’’តិអាទីនំ ធាតូនំ បដិលទ្ធវគ្គន្តភាវស្ស និគ្គហីតាគមស្ស វសេន ‘‘សង្កតិ ខញ្ជតី’’តិ រូបានិ ភវន្តិ, តថា ឥមស្មិំ រុធាទិគណេ ‘‘មុច មោចនេ កតិ ឆេទនេ’’តិអាទីនំ ធាតូនំ បដិលទ្ធវគ្គន្តភាវស្ស និគ្គហីតាគមស្ស វសេន ‘‘មុញ្ចតិ កន្តតី’’តិអាទីនិ រូបានិ ភវន្តិ. ឯវំ សន្តេ កោ ឥមេសំ តេសញ្ច វិសេសោតិ? ឯត្ថ វុច្ចតេ – យេ ភូវាទិគណស្មិំ អនេកស្សរា អសំយោគន្តា ឥការន្តវសេន និទ្ទិដ្ឋា, តេ អាខ្យាតត្តញ្ច នាមិកត្តញ្ច បត្វា សុទ្ធកត្តុហេតុកត្តុវិសយេសុ ឯកន្តតោ និគ្គហីតាគមេន និប្ផន្នរូបា ភវន្តិ, ន កត្ថចិបិ តេសំ វិនា និគ្គហីតាគមេន រូបប្បវត្តិ ទិស្សតិ. តំ យថា? សង្កតិ, សង្កា, ខញ្ជតិ, ខញ្ជោ ឥច្ចាទិ. អយំ អនេកស្សរានំ ឥការន្តវសេន និទ្ទិដ្ឋានំ ភូវាទិគណិកានំ វិសេសោ.

យេ ច រុធាទិគណស្មិំ អនេកស្សរា អសំយោគន្ត្វា អការន្តវសេន វា ឧការន្តវសេន វា និទ្ទិដ្ឋា, តេ អាខ្យាតត្តំ បត្វា សុទ្ធកត្តុវិសយេយេវ ឯកន្តតោ និគ្គហីតាគមេន និប្ផន្នរូបា ភវន្តិ, ន ហេតុកត្តុវិសយេ. នាមិកត្តំ បន សហនិគ្គហីតាគមេន វិនា ច និគ្គហីតាគមេន និប្ផន្នរូបា ភវន្តិ. យត្ថ វិនា និគ្គហីតាគមេន និប្ផន្នរូបា, តត្ថ សសំយោគរូបាយេវ ភវន្តិ. តំ យថា? មុញ្ចតិ, មុញ្ចាបេតិ, មោចេតិ, មោចាបេតិ. ឆិន្ទាបេតិ. ឆេទេតិ, ឆេទាបេតិ. ឆិន្ទនំ, ឆេទោ. មុញ្ចនំ, មោចនំ. កន្តតិ, កន្តនំ, សល្លកត្តោ. បិដ្ឋិមំសានិ អត្តនោ, សាមំ ឧក្កច្ច ខាទសិ ឥច្ចាទីនិ. តត្ថ ឧក្កច្ចាតិ ឧក្កន្តិត្វា, ឆិន្ទិត្វាតិ អត្ថោ.

ននុ ច ភោ ឯវំ សន្តេ អាខ្យាតនាមិកភាវំ បត្វា សុទ្ធកត្តុហេតុកត្តុវិសយេសុ ឯកន្តតោ បដិលទ្ធនិគ្គហីតាគមេហិ សកិ ខជិ អាទីហិយេវ រុធាទិគណិកេហិ ភវិតព្ពំ, ន បន មុចឆិទិអាទីហីតិ? តន្ន, មុចឆិទិអាទីហិយេវ រុធាទិគណិកេហិ ភវិតព្ពំ រុចធាតុយា សមានគតិកត្តា, តថា ហិ យថា ‘‘រុន្ធិស្ស, រុន្ធយតិ, រុន្ធាបេតិ, រុន្ធនំ, រោធោ, វិរោធោ’’តិអាទីសុ និគ្គហីតាគមានិគ្គហីតាគមវសេន ទ្វិប្បការានិ រូបានិ ទិស្សន្តិ, តថា មុចឆិទិអាទីនម្បីតិ.

ននុ កច្ចាយនេ និគ្គហីតាគមស្ស និច្ចវិធានត្ថំ ‘‘រុធាទិតោ និគ្គហីតបុព្ពញ្ចា’’តិ លក្ខណំ វុត្តន្តិ? សច្ចំ, តំ បន ក្រិយាបទត្តំ សន្ធាយ វុត្តំ. យទិ ច នាមិកបទត្តម្បិ សន្ធាយ វុត្តំ ភវេយ្យ, ‘‘វិរោធោ’’តិអាទីនំ ទស្សនតោ វាសទ្ទំ បក្ខិបិត្វា វត្តព្ពំ សិយា, ន ច វាសទ្ទំ បក្ខិបិត្វា វុត្តំ, តេន ញាយតិ ក្រិយាបទត្តំយេវ សន្ធាយ វុត្តន្តិ.

ននុ ច ភោ ឯវំ សន្តេ សកិខជិអាទីនំ និច្ចំ សនិគ្គហីតាគមក្រិយាបទត្តំយេវ សន្ធាយ ‘‘រុធាទិតោ និគ្គហីតបុព្ពញ្ចា’’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ សក្កា មន្តុន្តិ? ន សក្កា, សកិខជិអាទីនំ រុធធាតុយា អសមានគតិកត្តា នាមិកត្តេ ទ្វិប្បការស្ស អសម្ភវតោ. តថា ហិ យេសំ យា នាមិកត្តេ និគ្គហីតាគមានិគ្គហីតាគមវសេន ទ្វិប្បការវន្តតា, សា ឯវ តេសំ រុធាទិគណភាវស្ស លក្ខណំ. តញ្ច សកិខជិអាទីនំ នត្ថិ. ‘‘សង្កា ខញ្ជោ’’តិអាទិនា ហិ នាមត្តេ ឯកោយេវ បការោ ទិស្សតិ សនិគ្គហីតាគមោ, ‘‘កមុ បទវិក្ខេបេ’’ឥច្ចាទីនំ បន ‘‘កមោ, កមនំ, ចង្កមោ, ចង្កមន’’ន្តិអាទិនា នាមិកត្តេ ទ្វិប្បការវន្តតាសម្ភវេបិ និគ្គហីតាគមស្ស អព្ភាសវិសយេ បវត្តត្តា សា ទ្វិប្បការវន្តតា រុធាទិគណភាវស្ស លក្ខណំ ន ហោតិ, តស្មា អព្ភាសវិសយេ បវត្តំ និគ្គហីតាគមំ វជ្ជេត្វា យា ទ្វិប្បការវន្តតា, សាយេវ រុធាទិគណិកភាវស្ស លក្ខណន្តិ សន្និដ្ឋានំ កាតព្ពំ. អយំ នយោ អតីវ សុខុមោ សម្មា មនសិ កាតព្ពោ.

រុធាទី ឯត្តកា ទិដ្ឋា, ធាតវោ មេ យថាពលំ;

សុត្តេស្វញ្ញេបិ បេក្ខិត្វា, គណ្ហវ្ហោ អត្ថយុត្តិតោតិ.

ទុធាទិគណោយំ.

ទិវាទិគណិក

ទិវុ កីឡាវិជិគិសាព្យវហារជុតិថុតិកន្តិគតិសត្តីសុ. ឯត្ថ ច កីឡាតិ លឡនា, វិហារោ វា. លឡនាតិ ច លឡិតានុភវនវសេន រមណំ. វិហារោ ឥរិយាបថបរិវត្តនាទិនា វត្តនំ. វិជិគិសាតិ វិជយិច្ឆា. ព្យវហារោតិ វោហារោ. ជុតីតិ សោភា. ថុតីតិ ថោមនា. កន្តីតិ កមនីយតា. គតីតិ គមនំ. សត្តីតិ សាមត្ថិយំ. ឥមេសុ អត្ថេសុ ទិវុធាតុ វត្តតិ. ទិព្ពតិ. ទេវោ. ទេវី. ទេវតា.

ឯត្ថ ទេវោតិ តិវិធា ទេវា សម្មុតិទេវា ឧបបត្តិទេវា វិសុទ្ធិទេវាតិ. តេសុ មហាសម្មតកាលតោ បដ្ឋាយ លោកេន ‘‘ទេវា’’តិ សម្មតត្តា រាជរាជកុមារាទយោ សម្មុតិទេវា នាម. ទេវលោកេ ឧបបន្នា ឧបបត្តិទេវា នាម. ខីណាសវា វិសុទ្ធិទេវា នាម. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘សម្មុតិទេវា នាម រាជានោ ទេវិយោ កុមារា. ឧបបត្តិទេវា នាម ភុម្មទេវេ ឧបាទាយ តទុត្តរិទេវា. វិសុទ្ធិទេវា នាម ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធខីណាសវា’’តិ.

ឥទំ បនេត្ថ និព្ពចនំ – ទិព្ពន្តិ កាមគុណឈានាភិញ្ញាចិត្តិស្សរិយាទីហិ កីឡន្តិ, តេសុ វា វិហរន្តីតិ ទេវា. ទិព្ពន្តិ យថាភិលាសិតំ វិសយំ អប្បដិឃាតេន គច្ឆន្តីតិ ទេវា. ទិព្ពន្តិ យថិច្ឆិតនិប្ផាទនេ សក្កោន្តីតិ ទេវា. អថ វា តំតំព្យសននិត្ថរណត្ថិកេហិ សរណំ បរាយណន្តិ ទេវនីយា អភិត្ថវនីយាតិ ទេវា. សោភាវិសេសយោគេន កមនីយាតិ វា ទេវា.

ឯត្ថ ច ថុតិកន្តិ អត្ថា កម្មសាធនវសេន ទដ្ឋព្ពា, កីឡាទយោ ឆ អត្ថា កត្តុសាធនវសេន. កេចិ បន ‘‘ទិវុ កីឡាវិជិគិសាព្យវហារជុតិថុតិគតីសូ’’តិ បឋន្តិ. កេចិ ‘‘គតី’’តិ បទំ វិហាយ ‘‘ជុតិថុតីសូ’’តិ បឋន្តិ. កេចិ ‘‘ថុតី’’តិ បទំ វិហាយ ‘‘ជុតិគតីសូ’’តិ បឋន្តិ, កេចិ បន ទិវុធាតុំ ‘‘សត្តិថុតិក’’ន្តិអត្ថេបិ ឥច្ឆន្តិ. តេនាហ អភិធម្មស្ស អនុដីកាការោ ‘‘ទេវសទ្ទោ យថា កីឡាវិជិគិសាវោហារជុតិគតិអត្ថោ, ឯវំ សត្តិអភិត្ថវកមនត្ថោបិ ហោតិ ធាតុសទ្ទានំ អនេកត្ថភាវតោ’’តិអាទិ.

ឥទំ បន យថាវុត្តេសុ សម្មុតិទេវាទីសុ បច្ចេកំ និព្ពចនំ – ទិព្ពន្តិ កីឡន្តិ អត្តនោ វិសយេ ឥស្សរិយំ ករោន្តីតិ ទេវា, រាជានោ. ទិព្ពន្តិ កីឡន្តិ បញ្ចហិ កាមគុណេហិ, បដិបក្ខេ វា វិជេតុំ ឥច្ឆន្តិ, វោហរន្តិ ច លោកស្ស យុត្តាយុត្តំ, ជោតន្តិ បរមាយ សរីរជុតិយា, ថោមិយន្តិ តព្ភាវត្ថិកេហិ, កាមិយន្តិ ទដ្ឋុំ សោតុញ្ច សោភាវិសេសយោគេន, គច្ឆន្តិ ច យថិច្ឆិតដ្ឋានំ អប្បដិហតគមនេន, សក្កោន្តិ ច អានុភាវសម្បត្តិយា តំតំកិច្ចំ និប្ផាទេតុន្តិ ទេវា, ចាតុមហារាជិកាទយោ. កីឡន្តិ បរមាយ ឈានកីឡាយ, វិជេតុំ ឥច្ឆន្តិ បដិបក្ខំ, បរមសុខុមញាណវិសេសវិសយំ អត្ថញ្ច វោហរន្តិ, ជោតន្តិ សព្ពកិលេសទោសកលុសាភាវា បរមវិសុទ្ធាយ ញាណជុតិយា, ថោមិយន្តិ ច វិញ្ញាតសភាវេហិ បរមនិម្មលគុណវិសេសយោគតោ, កាមិយន្តិ ច អនុត្តរបុញ្ញក្ខេត្តតាយ ទដ្ឋុំ សោតុំ បូជិតុញ្ច, គច្ឆន្តិ ច អមតមហានិព្ពានំ អបច្ចាគមនីយាយ គតិយា, សក្កោន្តិ ច ចិត្តាចារំ ញត្វា តេ តេ សត្តេ ហិតេ និយោជេតុំ អមតមហានិព្ពានសុខេ ច បតិដ្ឋាបេតុន្តិ ទេវា, វិសុទ្ធិទេវា.

ទេវសទ្ទ ‘‘វិទ្ធេ វិគតវលាហកេ ទេវេ’’តិអាទីសុ អជដាកាសេ អាគតោ. ‘‘ទេវោ ច ថោកំ ថោកំ ផុសាយតី’’តិអាទីសុ មេឃេ. ‘‘អយញ្ហិ ទេវ កុមារោ’’តិអាទីសុ ខត្តិយេ. ‘‘អហំ ទេវ សកលជម្ពុទីបេ អញ្ញស្ស រញ្ញោ សន្តិកេ កិញ្ចិ ភយំ ន បស្សាមី’’តិអាទីសុ ឥស្សរបុគ្គលេ. ‘‘បញ្ចហិ កាមគុណេហិ សមប្បិតោ សមង្គីភូតោ បរិចារេតិ ទេវោ មញ្ញេ’’តិអាទីសុ ឧបបត្តិទេវេ. ‘‘ទេវាតិទេវំ នរទម្មសារថិ’’ន្តិអាទីសុ វិសុទ្ធិទេវេ អាគតោ.

ទេវីតិ រាជភរិយាបិ ទេវធីតាបិ ‘‘ទេវី’’តិ វុច្ចតិ. ទេវស្ស ភរិយាតិ ហិ ទេវី, សាបិ អត្ថតោ ‘‘ទិព្ពតីតិ ទេវី’’តិ វត្តព្ពា, យថា ‘‘ភិក្ខតីតិ ភិក្ខុនី’’តិ. តថា ហិ វុត្តំ វិមានវត្ថុអដ្ឋកថាយំ ‘‘ទិព្ពតិ អត្តនោ បុញ្ញិទ្ធិយា កីឡតីតិ ទេវី’’តិ.

ទេវតាតិ ទេវបុត្តោបិ ព្រហ្មាបិ ទេវធីតាបិ. ‘‘អថ ខោ អញ្ញតរា ទេវតា អភិក្កន្តាយ រុត្តិយា អភិក្កន្តវណ្ណា’’តិអាទីសុ ហិ ទេវបុត្តោ ‘‘ទេវតា’’តិ វុត្តោ ‘‘ទេវោយេវ ទេវតា’’តិ កត្វា, តថា ‘‘តា ទេវតា សត្តសតា ឧឡារា, ព្រហ្មា វិមានា អភិនិក្ខមិត្វា’’តិអាទីសុ ព្រហ្មានោ.

‘‘អភិក្កន្តេន វណ្ណេន, យា ត្វំ តិដ្ឋសិ ទេវតេ;

ឱភាសេន្តី ទិសា សព្ពា, ឱសធី វិយ តារកា’’តិ-

អាទីសុ ទេវធីតា.

ឥមានិ ឧបបត្តិទេវានំ នាមានិ –

ទេវោ សុរោ ច វិពុធោ, និជ្ជរោ អមរោ មរុ;

សុធាសី តិទសោ សគ្គ-វាសី អនិមិសោបិ ច;

ទិវោកោ’មតបាយី ច, សគ្គដ្ឋោ ទេវតានិ ច.

ខិ ខយេ. ខិយតិ. ខយោ. ខិយនំ. រាគក្ខយោ.

ខិ និវាសេ កោធហិំសាសុ ច. ខិយតិ. ន គច្ឆសិ យមក្ខយំ. នាគទានេន ខិយន្តិ.

តត្ថ ខិយតីតិ និវសតិ. យមក្ខយន្តិ យមនិវេសនំ. ខិយន្តីតិ កុជ្ឈន្តិ ហិំសន្តិ វា.

ឃា គន្ធោបាទានេ. ឃាយតីតិ ឃានំ. ឃានេន គន្ធំ ឃាយិតុំ ឃាយិត្វា.

រុច រោចនេ. រោចនំ រុចិ. ភត្តំ មេ រុច្ចតិ. ភត្តម្បិតស្ស ន រុច្ចតិ. បព្ពជ្ជា មម រុច្ចតិ. រុច្ចិតុំ, រុច្ចិត្វា. កេចិ បន ឥមស្មិំ ទិវាទិគណេ ‘‘រុច ទិត្តិម្ហី’’តិ បឋន្តិ. តំ ន យុត្តំ កត្ថចិបិ ទិត្តិសង្ខាតសោភនត្ថវាចកស្ស រុចធាតុនោ ‘‘រុច្ចតី’’តិ រូបាភាវតោ. តស្មា ឯវំ សល្លក្ខេតព្ពំ, ទិត្តិរុចីនំ វាចកោ រុចធាតុ ភុវាទិគណិកោ. តស្ស ហិ ‘‘រោចតិ, វិរោចតិ. ឯកត្តមុបរោចិត’’ន្តិ រូបានិយេវ ភវន្តិ, ន ‘‘រុច្ចតី’’តិ រូបំ. រុចិយាយេវ វាចកោ បន ទិវាទិគណិកោបិ ហោតិ ចុរាទិគណិកោបិ. តស្ស ហិ ទិវាទិគណិកកាលេ ‘‘គមនំ មយ្ហំ រុច្ចតី’’តិ រូបំ. ចុរាទិគណិកកាលេ ‘‘កិំ នុ ជាតិំ ន រោចេសី’’តិ រូបំ. អាបុព្ពោ ចេ អាចិក្ខនេ វត្តតិ, ‘‘អារោចេតិ, អារោចយតី’’តិ រូបានិ ទិស្សន្តិ.

មុច មោក្ខេ. ទុក្ខតោ មុច្ចតិ. សទ្ធាយ អធិមុច្ចតិ. មុត្តិ, វិមុត្តិ, អធិមុត្តិ, មុច្ចមានោ.

ឧច សមវាយេ. ឧច្ចតិ. ឱកោ, ឩកា, ឧក្កា.

ឱកោតិ ឧទកម្បិ អាវាសោបិ. ‘‘ឱកបុណ្ណេហិ ចីវរេហី’’តិ ច, ‘‘វារិជោវ ថលេ ខិត្តោ, ឱកមោកតមុព្ភតោ’’តិ ចេត្ថ បយោគោ. ឩកាតិ សីសេ និព្ពត្តកិមិវិសេសោ.

ឧក្កាតិ ទីបិកាទយោ វុច្ចន្តិ. ‘‘ឧក្កាសុ ធារិយមានាសូ’’តិ ហិ អាគតដ្ឋានេ ទីបិកា ‘‘ឧក្កា’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘ឧក្កំ ពន្ធេយ្យ, ឧក្កំ ពន្ធិត្វា, ឧក្កាមុខំ អាលិម្បេយ្យា’’តិ អាគតដ្ឋានេ អង្គារកបល្លំ. ‘‘កម្មារានំ យថា ឧក្កា, អន្តោ ឈាយតិ នោ ពហី’’តិ អាគតដ្ឋានេ កម្មារុទ្ធនំ. ‘‘ឯវំ វិបាកោ ឧក្កាបាតោ ភវិស្សតី’’តិ អាគតដ្ឋានេ វាតវេគោ ‘‘ឧក្កា’’តិ វុច្ចតិ. ‘‘សណ្ឌាសេន ជាតរូបំ គហេត្វា ឧក្កាមុខេ បក្ខិបេយ្យា’’តិ អាគតដ្ឋានេ សុវណ្ណការានំ មូសា ‘‘ឧក្កា’’តិ វេទិតព្ពា. ឥច្ចេវំ –

ទីបិកាវាតវេគេសុ, កម្មារានញ្ច ឧទ្ធនេ;

មូសាយម្បិ ច អង្គារ-កបល្លេ ចាតិ បញ្ចសុ;

វិសយេសុ បនេតេសុ, ឧក្កាសទ្ទោ បវត្តតិ;

ឆេ ឆេទនេ. ឆិយតិ, ឆិយន្តិ. អវច្ឆិតំ, អវច្ឆាតំ. ឆេត្វាន មោឡិំ វរគន្ធវាសិតំ.

សជ សង្គេ. សង្គោ លគនំ. សជ្ជតិ. សជ្ជនំ, សជ្ជិតោ, សត្តោ.

យុជ សមាធិម្ហិ. សមាធានំ សមាធិ, កាយកម្មាទីនំ សម្មាបយោគវសេន អវិប្បកិណ្ណតាតិ អត្ថោ. យុជ្ជតិ. យោគោ, យោគី.

ឯត្ថ យោគោតិ វីរិយំ. តញ្ហិ –

‘‘វាយមេថេវ បុរិសោ, ន និព្ពិន្ទេយ្យ បណ្ឌិតោ;

បស្សាមិ វោ’ហ’មត្តានំ, យថា ឥច្ឆិំ តថា អហុ’’ន្តិ

វចនតោ អវស្សំ កាតុំ យុជ្ជតិ ឧបបជ្ជតីតិ យោគោតិ វុច្ចតិ.

រន្ជ រាគេ. រជ្ជតិ. វិរជ្ជតិ. រជ្ជមានោ, រជ្ជំ, រជ្ជន្តោ, រាគោ, វិរាគោ, រជ្ជនំ, វិរជ្ជនំ, រជនីយំ. ឧបសគ្គវសេន អញ្ញោ អត្ថោ ភវតិ. សម្ហា រដ្ឋា និរជ្ជតិ, អត្តនោ រដ្ឋា និគ្គច្ឆតីតិ អត្ថោ.

តត្ថ វិរាគោតិ វិរជ្ជន្តិ ឯត្ថ សំកិលេសធម្មាតិ វិរាគោ, និព្ពានំ មគ្គោ ច.

វិជី ភយចលនេសុ. វិជ្ជតិ, សំវិជ្ជតិ. សំវេគោ, សំវេជនីយំ. ឧព្ពិជ្ជតិ. ឧព្ពេគោ, ឧព្ពិគ្គហទយោ.

លុជ វិនាសេ. លុជ្ជតីតិ លោកោ. លោបោ, លុត្តិ, លុជ្ជនំ, លុត្តោ.

ឋា គតិនិវត្តិយំ. ឋាយតិ. ឋាយី, ឋិតិ, ឋានំ, ឋិតោ, តត្រដ្ឋោ, តិដ្ឋំ, កប្បដ្ឋាយី, អាសភដ្ឋានដ្ឋាយី.

‘‘សុខំ សយាមិ ឋាយាមិ, សុខំ កប្បេមិ ជីវិតំ;

អហត្ថបាសោ មារស្ស, អហោ សត្ថានុកម្បកោ’’តិ

បាឡិ និទស្សនំ. លាបំ គោចរដ្ឋាយិនន្តិ ច. តត្ថ ឋាយាមីតិ តិដ្ឋាមិ.

ឌិគតិយំ. ឌិយតិ. ឌេមានោ. ឌិនោ វា. ‘‘ឧច្ចេ សកុណ ឌេមាន, បត្តយាន វិហង្គម. វជ្ជេសិ ខោ ត្វំ វាមូរុ’’ន្តិ និទស្សនំ.

ឯត្ថ ឌិយតីតិ ឌេមានោតិ និព្ពចនំ គហេតព្ពំ.

តា បាលនេ. តាយតិ. អឃស្ស តាតា. សោ នូន កបណោ តាតោ, ចិរំ រុជ្ជតិ អស្សមេ. តាណំ, បរិត្តំ, គោត្តំ. ត្វំ ខោសិ ឧបាសក កតកល្យាណោ កតភីរុត្តាណោ.

តត្រ បរិត្តន្តិ មហាតេជវន្តតាយ សមន្តតោ សត្តានំ ភយំ ឧបទ្ទវំ ឧបសគ្គញ្ច តាយតិ រក្ខតីតិ បរិត្តំ, គំ តាយតីតិ គោត្តំ.

នត គត្តវិនាមេ. គត្តវិនាមោ គត្តវិក្ខេបោ. នច្ចតិ. នច្ចំ. និគណ្ឋោ នាដបុត្តោ.

ទា សោធនេ. ទាយតិ. ទានំ. អនុយោគទាបនត្ថំ. អនុយោគំ ទត្វា. ទានំ ទត្វា.

ទា សុបនេ. ទាយតិ. និទ្ទាយតិ. និទ្ទាយនំ, និទ្ទាយមានោ, និទ្ទាយន្តោ.

ទាទានេ. បុរិសោ ទានំ ទាយតិ. អាបុព្ពោ គហណេ. អទិន្នំ អាទិយតិ. សីលំ សមាទិយតិ. កម្មេ – បុរិសេន ទានំ ទីយតិ, អទិន្នំ អាទិយតិ. ការិតេ – អាទបេតិ, សមាទបេតិ, អាទបយតិ, សមាទបយតិ, យេ ធម្មមេវាទបយន្តិ សន្តោ.

ទា អវខណ្ឌនេ. ទិយតិ, ទិយន្តិ. បរិត្តំ.

ឯត្ថ ច បរិត្តន្តិ សមន្តតោ ខណ្ឌិតត្តា បរិត្តំ. អប្បមត្តកញ្ហិ គោមយបិណ្ឌំ បរិត្តន្តិ វុច្ចតិ. តស្មា បរិត្តន្តិ អប្បកស្ស នាមំ កាមាវចរស្ស ច ធម្មស្ស អប្បេសក្ខត្តា.

ទា សុទ្ធិយំ. ទាយតិ. វោទាយតិ. វោទានំ. អកម្មកោយំ ធាតុ. តថា ហិ ‘‘វោទាយតិ សុជ្ឈតិ ឯតេនាតិ វោទានំ, សមថវិបស្សនា’’តិ នេត្តិសំវណ្ណនាយំ វុត្តំ.

ទី ខយេ. ទីយតេ. ទីនោ, អាទីនវោ.

តត្រ ទីនោតិ បរិក្ខីណញាតិធនាទិភាវេន ទុក្ខិតោ. អាទីនវោតិអាទីនំ ទុក្ខំ វាតិ អធិគច្ឆតិ ឯតេនាតិអាទីនវោ, ទោសោ.

ទុ បរិតាបេ. ទុយតេ. ទុនោ, ទូតោ.

ភិទិ ភិជ្ជនេ. ភិជ្ជនធម្មំ ភិជ្ជតិ. ភិជ្ជតីតិ ភិន្នោ. ភិជ្ជនំ ភេទោ.

ឆិទិ ឆិជ្ជនេ. សុត្តំ ឆិជ្ជតិ. ឆិជ្ជតីតិ ឆិន្នោ. ឯវំ ឆិទ្ទំ. ឆិជ្ជនំ ឆេទោ.

ខិទិ ទីនិយេ. ទីនភាវោ ទីនិយំ, យថា ទក្ខិយំ. ខិជ្ជតិ, ខិន្នោ, អខិន្នមតិ, ខេទោ, ខេទង្គតោ លោកហិតាយ នាថោ.

ឯត្ថ ខេទង្គតោតិ កាយិកទុក្ខសង្ខាតំ បរិស្សមំ បត្តោ, ទុក្ខមនុភវីតិ អត្ថោ.

បទ គតិយំ. បជ្ជតិ. មគ្គំ បដិបជ្ជតិ. បដិបត្តិំ បដិបជ្ជតិ. អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ ហោតិ, ផលសមាបត្តិំ សមាបជ្ជតិ. អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ. អកម្មកម្បិ ភវតិ, តេសំ អធម្មោ អាបជ្ជតិ, បជ្ជោ, ព្យគ្ឃបជ្ជោ, សម្បទាយោ.

ឯត្ថ ច បជ្ជោតិ មគ្គោ. ព្យគ្ឃបជ្ជេ សទ្ទុលបថេ ជាតោតិ ព្យគ្ឃបជ្ជោ, ឯវំនាមកោ កុលបុត្តោ. សម្បទិយតិ ញាបិយតិ ធម្មោ ឯតេនាតិ សម្បទាយោ, អក្ខាតា.

វិទ សត្តាយំ. សត្តា វិជ្ជមានាការោ. វិជ្ជតិ, សំវិជ្ជតិ. ជាតវេទោ, វិជ្ជា, អវិជ្ជា, វិទិតោ.

តត្ថ ជាតវេទោតិ អគ្គិ. សោ ហិ ជាតោវ វេទយតិ ធូមជាលុដ្ឋានេន បញ្ញាយតិ, តស្មា ជាតវេទោតិ វុច្ចតិ. វិជ្ជាតិ ធម្មានំ សភាវំ វិទិតំ ករោតីតិ វិជ្ជា, ញាណំ. អវិជ្ជាតិ ខន្ធានំ រាសដ្ឋំ, អាយតនានំ អាយតនដ្ឋំ, ធាតូនំ សុញ្ញដ្ឋំ, សច្ចានំ តថដ្ឋំ, ឥន្ទ្រិយានំ អធិបតិយដ្ឋំ អវិទិតំ ករោតីតិ អវិជ្ជា. ទុក្ខាទីនំ បីឡនាទិវសេន វុត្តំ ចតុព្ពិធំ អត្ថំ អវិទិតំ ករោតីតិ អវិជ្ជា, មោហោ.

មទ ឧម្មាទេ. ឧម្មាទោ នាម មុយ្ហ នំ វា សតិវិប្បវាសោ វា ចិត្តវិក្ខេបោ វា. មជ្ជតិ, បមជ្ជតិ. មត្តោ, សុរាមទមត្តោ. មត្តោ អហំ មហារាជ. បុត្តមំសានិ ខាទយិំ. មត្តហត្ថី, បមត្តោ, ឧម្មត្តោ.

អប្បមាទោ អមតំ បទំ, បមាទោ មច្ចុនោ បទំ;

អប្បមត្តា ន មិយ្យន្តិ, យេ បមត្តា យថា មតា.

មិទ សិនេហនេ. មេជ្ជតិ. មេត្តា, មេត្តិ, មិត្តំ, មិត្តោ.

អន្តរធា អទស្សនេ. អន្តរបុព្ពោ ធាធាតុ វិជ្ជមានស្ស វត្ថុនោ អទស្សនេ វត្តតិ. អន្តរធាយតិ. អន្តរធានំ, អន្តរធាយន្តោ. សា ទេវតា អន្តរហិតា. អន្តរាបិធាយតិ.

ពុធ អវគមនេ. អវគមនំ ជាននំ. ពុជ្ឈតិ, ពុទ្ធោ, ពុទ្ធិ, ពុទ្ធំ, ពោធោ, ពោធិ. ពុជ្ឈិតា សច្ចានិ. សកលំ ពុទ្ធោ, ពុទ្ធវា, វិពោធេតិ, ពោធេតា, ពុទ្ធោ, វិពុទ្ធោ ឥច្ចាទីនិ.

តត្រ ពុទ្ធោតិ ពុជ្ឈិតា សច្ចានីតិ ពុទ្ធោ, ពោធេតា បជាយាតិ ពុទ្ធោ. អថ វា បារមិតាបរិភាវិតាយ បញ្ញាយ សព្ពម្បិ ញេយ្យំ អពុជ្ឈីតិ ពុទ្ធោ. កេចិ បន កម្មេនបិ ពុទ្ធសទ្ទស្ស សិទ្ធំ ឥច្ឆន្តា ឯវំ និព្ពចនំ ករោន្តិ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវាតិ អធិគតគុណវិសេសេហិ ខីណាសវេហិ ពុជ្ឈិតព្ពោតិ ពុទ្ធោ’’តិ. វិត្ថារោ បន និទ្ទេសេ វុត្តនយេន គហេតព្ពោ. ពុទ្ធីតិ ពុជ្ឈតីតិ ពុទ្ធិ. ឯវំ ពុទ្ធំ ពោធោ ពោធិ ច. អថ វា ពុជ្ឈនំ ពុទ្ធិ. ឯវំ ពោធោ ពោធិ ច, សព្ពមេតំ បញ្ញាយាធិវចនំ.

ឥទានិ ពោធិសទ្ទស្ស អត្ថុទ្ធារំ វទាម. ពោធីតិ ហិ រុក្ខោបិ មគ្គោបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណម្បិ និព្ពានម្បិ ឯវំបណ្ណត្តិកោ បុគ្គលោបិ វុច្ចតិ, តថា ហិ ‘‘ពោធិរុក្ខមូលេ បឋមាភិសម្ពុទ្ធោ’’តិ ច, ‘‘អន្តរា ច ពោធិំ អន្តរា ច គយ’’ន្តិ ច អាគតដ្ឋានេ រុក្ខោ ពោធីតិ វុច្ចតិ. ‘‘ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណ’’ន្តិ អាគតដ្ឋានេ មគ្គោ. ‘‘បប្បោតិ ពោធិំ វរភូរិ សុមេធសោ’’តិ អាគតដ្ឋានេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ‘‘បត្វាន ពោធិំ អមតំ អសង្ខត’’ន្តិ អាគតដ្ឋានេ និព្ពានំ. ‘‘ពោធិ ភន្តេ រាជកុមារោ ភគវតោ បាទេ សិរសា វន្ទតី’’តិ ‘‘អរិយសាវកោ ពោធីតិ វុច្ចតី’’តិ ច អាគតដ្ឋានេ ឯវំបណ្ណត្តិកោ បុគ្គលោ.

អត្រិទំ វុច្ចតិ –

រុក្ខេ មគ្គេ ច និព្ពានេ, ញាណេ សព្ពញ្ញុតាយ ច;

តថា បណ្ណត្តិយញ្ចេវ, ពោធិសទ្ទោ បវត្តតិ.

ពុជ្ឈតីតិ ពុជ្ឈិតា, ពោធេតីតិ ពោធេតា.

ឯត្ថ ច កោចិ បយោគោ តុមន្តាទីនិ ច រូបានិ វុច្ចន្តេ – ‘‘គុយ្ហមត្ថមសម្ពុទ្ធំ, សម្ពោធយតិ យោ នរោ. បរំ សម្ពុទ្ធុមរហតិ. ពុជ្ឈិតុំ, ពុទ្ធុំ, ពុជ្ឈិត្វា, ពុជ្ឈិត្វាន, ពុជ្ឈិតុន, ពុទ្ធិយ, ពុទ្ធិយាន, ពុទ្ធា, ពុទ្ធាន’’ ឥតិ ភវន្តិ.

តត្រ អសម្ពុទ្ធន្តិ បរេហិ អញ្ញាតំ, ‘‘អសម្ពោធ’’ន្តិបិ បាឋោ, បរេសំ ពោធេតុំ អយុត្តន្តិ អត្ថោ. សម្ពុទ្ធុន្តិ សំពុជ្ឈិតុំ. ពុទ្ធាតិ ពុជ្ឈិត្វា, ឯវំ ពុទ្ធានាតិ ឯត្ថាបិ.

កេចិ បន ‘‘នាមរូបបរិច្ឆេទេ ‘ពោធិមគ្គេន ពុធ្វា’តិ ច, ‘‘ពុធ្វា ពោធិតលេ យមាហ សុគតោ’តិ ច ធការវការសញ្ញោគវតោ បទស្ស ទស្សនតោ ត្វាបច្ចយន្តភាវតោ ច ធការវការសំយោគវសេន ‘‘ពុធ្វា’’តិ បទសិទ្ធិ ឥច្ឆិតព្ពា’’តិ វទន្តិ, តំ តាទិសស្ស បទរូបស្ស ពុទ្ធវចនេ អទស្សនតោ ច, ពុទ្ធវចនស្ស អននុកូលតាយ ច, បរិសុទ្ធេ ច បោរាណបោត្ថកេ វការសំយោគវិគតស្ស ‘‘ពោធិមគ្គេន ពុទ្ធា’’តិច, ‘‘ពុទ្ធា ពោធិតលេ’’តិ ច បទស្ស ទស្សនតោ ន គហេតព្ពំ. តថា ហិ ន តាទិសោ បាឋោ ពុទ្ធវចនស្ស អនុកូលោ ហោតីតិ. ន ហិ ពុទ្ធវចនេ វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ បរិយេសន្តា តាទិសំ វការធការសញ្ញោគបទំ បស្សិស្សន្តិ. ឯវំ ‘‘ពុធ្វា’’តិ បទរូបស្ស ពុទ្ធវចនស្ស អននុកូលតា ទដ្ឋព្ពា. តញ្ហិ សក្កដគន្ថេ កតបរិចយភាវេន វញ្ចិតេហិ វិទូហិ ឥច្ឆិតំ, ន សទ្ធម្មនីតិវិទូហិ. ឯត្ថ ឥមានិ និទស្សនបទានិ វេទិតព្ពានិ –

កោ មំ វិទ្ធា និលីយតិ. លទ្ធា មច្ចោ យទិច្ឆតិ. លទ្ធាន បុព្ពាបរិយំ វិសេសំ, អទស្សនំ មច្ចុរាជស្ស គច្ឆេ.

ឧម្មាទន្តិមហំ ទិដ្ឋា, អាមុក្កមណិកុណ្ឌលំ;

ន សុបាមិ ទិវារត្តិំ, សហស្សំវ បរាជិតោ’’តិ;

តត្ថ វិទ្ធាតិ វិជ្ឈិត្វា. លទ្ធាតិ លភិត្វា. លទ្ធានាតិ លភិត្វាន. ទិដ្ឋាតិ ទិស្វា. ឥតិ ‘‘វិទ្ធា លទ្ធា លទ្ធាន ទិដ្ឋា’’តិ បទានិ ត្វាបច្ចយេន សទ្ធិំ គតានិបិ សញ្ញោគវសេន វការបដិពទ្ធានិ ន ហោន្តិ, តស្មា ‘‘ពុទ្ធា ពុទ្ធាន’’ ឥច្ចេតានិបិ ‘‘លទ្ធា លទ្ធាន’’ ឥច្ចាទីនិ វិយ បរិហីនវការសញ្ញោគានិ ឯវ គហេតព្ពានិ. យេ ‘‘ពុធ្វា’’តិ រូបំ ឥច្ឆន្តិ បឋន្តិ ច, មញ្ញេ តេ ត្វាបច្ចយោ វញ្ចេតិ, តេន តេ វញ្ចនំ បាបុណន្តិ, តស្មា តាទិសំ រូបំ អគ្គហេត្វា យោ សទ្ទនីតិយំ សទ្ទវិនិច្ឆយោ វុត្តោ, សោយេវ អាយស្មន្តេហិ សារតោ បច្ចេតព្ពោ.

ពុធ ពោធនេ. សកម្មកាកម្មកោយំ ធាតុ. តថា ហិ ពោធនសទ្ទុច្ចារណេន ជាននំ វិកសនំ និទ្ទក្ខយោ ច គហិតោ, តស្មា ‘‘ពុធ ញាណេ, ពុធ វិកសនេ, ពុធ និទ្ទក្ខយេ’’តិ វុត្តំ ហោតិ. ពុជ្ឈតិ ភគវា, ធម្មេ ពុជ្ឈតិ, បពុជ្ឈតិ, បទុមំ ពុជ្ឈតិ. បុរិសោ ពុទ្ធោ, បពុទ្ធោ, ពោធតិ, បពោធតិ ឥច្ចាទីនិ.

សំធា សន្ធិម្ហិ. សំបុព្ពោ ធាធាតុ សន្ធិម្ហិ វត្តតិ. នេវស្ស មទ្ទី ភាកុដិ, ន សន្ធិយតិ ន រោទតិ. ន សន្ធិយតីតិ ឥទំ អញ្ញេហិ បករណេហិ អសាធារណំ ទិវាទិរូបំ.

ធនុ យាចនេ. មាតា ហិ តវ ឥរន្ធតិ, វិធរស្ស ហទយំ ធនិយ្យតិ. ឥទម្បិ អសាធារណំ ទិវាទិរូបំ.

ធី អនាទរេ. ធីយតេ. ធីនោ.

យុធ សម្បហារេ. យុជ្ឈតិ. យោធោ, យុទ្ធំ, ចរណាយុធោ, យការស្ស វការភាវេ ‘‘អាវុធ’’ន្តិ រូបំ. តត្រ ចរណាយុធោតិ កុក្កុដោ.

កុធ កោបេ. កុជ្ឈតិ. កោធោ, កុជ្ឈនា, កុជ្ឈិតត្តំ. កុទ្ធោ អត្ថំ ន ជានាតិ, កុទ្ធោ ធម្មំ ន បស្សតិ.

សុធ សោចេយ្យេ. សោចេយ្យំ សុចិភាវោ. សុជ្ឈតិ. សុទ្ធិ, វិសុទ្ធិ, សុជ្ឈនំ, សុទ្ធោ, វិសុទ្ធោ, បរិសុទ្ធោ. ការិតេ ‘‘សោធេតិ, សោធកោ’’ ឥច្ចាទីនិ.

សិធុ សំរាធនេ. សិជ្ឈតិ. សិទ្ធិ.

រធ ហិំសាយំ. រជ្ឈតិ, វិរជ្ឈតិ, អបរជ្ឈតិ. អបរាធោ.

រាធ សាធ សំសិទ្ធិយំ. រាធយតិ, សាធយតិ. អារាធនំ, សាធនំ. សបរហិតំ សាធេតីតិ សាធុ, សប្បុរិសោ. អច្ចន្តំ សាធេតព្ពន្តិ សាធុ, លទ្ធកំ សុន្ទរំ ទានសីលាទិ.

វិធ វិជ្ឈនេ. វិជ្ឈតិ. បដិវិជ្ឈតិ. ខណ វិទ្ធ, វិធុ, វិជ្ឈនកោ, វិទ្ធោ, បដិវិទ្ធោ, វិជ្ឈនំ, វេធោ, បដិវេធោ, វិជ្ឈិត្វា, វិទ្ធា, វិទ្ធាន. កោ មំ វិទ្ធា និលីយតិ.

ឥធ វុទ្ធិយំ. ឥជ្ឈតិ, សមិជ្ឈតិ. ឥទ្ធិ, ឥជ្ឈនំ, សមិជ្ឈនំ, ឥទ្ធោ. តត្ថ ឥទ្ធីតិ ឥជ្ឈនំ ឥទ្ធិ. ឥជ្ឈន្តិ វា សត្តា ឯតាយ ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥទ្ធិ.

គិធុ អភិកង្ខាយំ. គិជ្ឈតិ, គិជ្ឈោ. គទ្ធោ. គទ្ធពាធិបុព្ពោ. កាមគិទ្ធោ ន ជានាសិ. គេធោ.