១. តត្ថ ទ្វិបទោ តុល្យាធិករណោ កម្មាទីសុ ឆសុ វិភត្យត្ថេសុ ភវតិ.

(ក) តត្ថ ទុតិយត្ថេ តាវ-អាគតា សមណា ឥមំ សង្ឃារាមន្តិ អាគតសមណោ សង្ឃារាមោ. សោ ច ទុវិធោ តគ្គុណា+តគ្គុណវសេន. វុត្តញ្ហិ –

តគ្គុណោ+តគ្គុណោ ចេ+តិ,

សោ សមាសោ ទ្វិធា មតោ.

តំ យថា ‘នីយតំ លម្ព-

កណ្ណោ+’ ‘យំ ទិដ្ឋសាគរោ’.

តេសុ យត្ថ វិសេសនភូតោ អត្ថោ អញ្ញបទត្ថគ្គហណេន គយ្ហតិ, សោ តគ្គុណសំវិញ្ញាណោ, យថា ‘លម្ពកណ្ណ+មានយា’តិ. យត្ថ បន ន គយ្ហតិ, សោ អតគ្គុណសំវិញ្ញាណោ, យថា ‘ពហុធន+មានយា’តិ.

ឥធ វិសេសនស្ស បុព្ពនិបាតោ. ឯត្ថ ច អាគតសទ្ទោ ច សមណសទ្ទោ ច អត្តនោ អត្ថេ អដ្ឋត្វា ទុតិយាវិភត្យត្ថភូតេ សង្ឃារាមសង្ខាតេ អញ្ញបទត្ថេ វត្តន្តិ, តតោ សមាសេនេវ កម្មត្ថស្ស អភិហិតត្តា បុន ទុតិយា ន ហោតិ. តថា អាគតសមណា សាវត្ថិ, អាគតសមណំ ជេតវនំ. បដិបន្នា អទ្ធិកា យំ បដិបន្នទ្ធិកោ បថោ, អភិរូឡ្ហាវ, ណិជាយំ នាវំ សា អភិរូឡ្ហវាណិជា នាវា.

(ខ) តតិយត្ថេ-ជិតានិ ឥន្ទ្រិយានិ យេន សោ ជិតិន្ទ្រិយោ សមណោ, ឯវំ ទិដ្ឋធម្មោ, បត្តធម្មោ, កតកិច្ចោ. វិជិតា មារា អនេនាតិ វិជិតមារោ ភគវា, បដិវិទ្ធសព្ពធម្មោ. ករណត្ថេ-ឆិន្នោ រុក្ខោ យេន សោ ឆិន្នរុក្ខោ ផរសុ.

(គ) ចតុត្ថិយត្ថេ-ទិន្នោ សុង្កោ យស្ស សោ ទិន្នសុង្កោ រាជា, ទិន្នំ ភោជនំ អស្សាតិ ទិន្នភោជនោ.

(ឃ) បញ្ចមិយត្ថេ-និគ្គតា ជនា យស្មា សោ និគ្គតជនោ គាមោ, និគ្គតោ អយោ=សុខំ យស្មាតិ និរយោ, និក្កិលេ- សោ. អបេតំ វិញ្ញាណំ អស្មាតិ អបេតវិញ្ញាណោ មតកាយោ, អបគតភយភេរវោ អរហា.

(ង) ឆដ្ឋិយត្ថេ-ឆិន្នា ហត្ថា យស្ស សោ ឆិន្នហត្ថោ. ឯវំ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ ខីណាសវោ, វីតោ រាគោ អស្សាតិ វីតរាគោ. ទ្វេ បទានិ អស្សាតិ ទ្វិបទោ, ទ្វិហត្ថោ បដោ. តេវិជ្ជោតិ ឯត្ថ តិវិជ្ជោ ឯវាតិ សកត្ថេ ណោ វុទ្ធិ ច. ចតុប្បទោ, បញ្ច ចក្ខូនិ អស្សាតិ បញ្ចចក្ខុ ភគវា, ឆឡភិញ្ញោ, ‘‘ឃបស្សា’’ទិនា រស្សត្តំ. នវង្គំ សត្ថុសាសនំ. ទសពលោ, អនន្តញាណោ. តីណិ ទស បរិមាណ+មេសំតិ តិទសា ទេវា, ឥធ បរិមាណសទ្ទសន្និមានតោ ទសសទ្ទោ សង្ខ្យានេ វត្តតេ. អយំ បច្ចយោ ឯតេសន្តិ ឥទប្បច្ចយា, ឧត្តរបទេ ‘‘ឥមស្សិ+ទំ វា’’តិ ឥមស្ស ឥទំ. កោ បភវោ អស្សាតិ កិំ បភវោ កាយោ. វិគតំ មលំ អស្សាតិ វិមលោ, សុន្ទរោ គន្ធោ អស្សាតិ សុគន្ធំ ចន្ទនំ, ឯវំ សុសីលោ, សុមុខោ, កុច្ឆិតោ គន្ធោ អស្សាតិ ទុគ្គន្ធំ កុណបំ, ទុម្មុខោ, ទុដ្ឋុ មនោ អស្សាតិ ទុម្មនោ, ឯវំ ទុស្សីលោ. តបោ ឯវ ធនំ អស្សាតិ តបោធនោ. ខន្តិសង្ខាតំ ពលំ អស្សាតិ ខន្តិពលោ. ឥន្ទោតិ នាមំ ឯតស្សាតិ ឥន្ទនាមោ.

ឆន្ទជាតាទីសុ វិសេសនវិសេសិតព្ពានំ យថិច្ឆិតត្តា ឧភយំ បុព្ពំ និបតតិ, កមាតិក្កមេ បយោជនាភាវា. ជាតោ ឆន្ទោ អស្សាតិ ជាតឆន្ទោ, ឯវំ ឆន្ទជាតោ. សញ្ជាតបីតិសោមនស្សោ, បីតិសោមនស្សសញ្ជាតោ. មាសជាតោ, ជាតមាសោ. ឆិន្នហត្ថោ, ហត្ថឆិន្នោ.

ទីឃាជង្ឃា អស្សាតិ ទីឃជង្ឃោ, ឯត្ថ បុម្ភាវោ, ‘‘ឃបស្សា’’ទិនា រស្សោ ច. តថា បហូតជិវ្ហោ. មហន្តី បញ្ញា អស្សាតិ មហាបញ្ញោ. ‘‘ឥត្ថិយំ ភាសិតបុមិ+ត្ថី បុមេ+វេ+កត្ថេ’’តិ វីបច្ចយាភាវេន្តស្ស ដាទេសោ រស្សត្តញ្ច. ឥត្ថិយន្តិ កិំ, ខមាធនោ. ភាសិតបុមាតិ កិំ, សទ្ធាធុរោ. បញ្ញាបកតិកោ, បញ្ញាវិសុទ្ធិកោ, ឯត្ថ ‘‘ល្ត្វិត្ថិយូហិ កោ’’តិ កោ. គណ្ឌីវធន្វាតិ បកតន្តរេន សិទ្ធំ.

នានា=ប្បការា ទុមា នានាទុមា, នានាទុមេហិ បតិតានិ នានាទុមបតិតានិ, នានាទុមបតិតានិ ច តានិ បុប្ផានិ ចេតិ នានាទុមបតិតបុប្ផានិ, តេហិ វាសិតា នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតា, នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតាសានុយស្សសោ នានាទុមបតិតបុប្ផវាសិតសានុ បព្ពតោ, អយំ វិសេសន+អមាទិសមាសគព្ភោ តុល្យាធិករណអញ្ញបទត្ថោ.

(ច) សត្តម្យត្ថេ-សម្បន្នានិ សស្សានិ យស្មិំ សោ សម្បន្នសស្សោ ជនបទោ. សុលភោ បិណ្ឌោ ឥមស្មិន្តិ សុលភបិណ្ឌោ ទេសោ. អាកិណ្ណា មនុស្សា យស្សំ សា អាកិណ្ណមនុស្សា រាជធានី. ពហវោ តាបសា ឯតស្មិន្តិ ពហុតាបសោ អស្សមោ. ឧបចិតំ មំសលោហិតំ អស្មិន្តិ ឧបចិតមំសលោហិតំ សរីរំ. ពហវោ សាមិនោ អស្មិន្តិ ពហុសាមិកំ នគរំ, ពហូ នទិយោ អស្មិន្តិ ពហុនទិកោ, ឦការន្តត្តា កបច្ចយោ. ឯវំ ពហុជម្ពុកំ វនំ, ពហវោ កត្តារោ អស្មិំ អស្ស វាតិ ពហុកត្តុកោ ទេសោ, ឯវំ ពហុភត្តុកោ, ‘‘ល្ត្វិត្ថិយូហិ កោ’’តិ កោ.

២. ភិន្នាធិករណោ យថា-ឯករត្តិំ វាសោ អស្សាតិ ឯករត្តិវាសោ, សមានេន ជនេន សទ្ធិំ វាសោ អស្សាតិ សមានវាសោ បុរិសោ. ឧភតោ ព្យញ្ជន+មស្សាតិ ឧភតោព្យញ្ជនកោ, វិភត្យលោបោ ‘‘វា+ញ្ញតោ’’តិ កោ ច, ឆត្តំ បាណិម្ហិ អស្សាតិ ឆត្តបាណិ, ឯវំ ទណ្ឌបាណិ, សត្ថបាណិ, វជិរបាណិ, ខគ្គហត្ថោ, បត្តហត្ថោ, ទានេ អជ្ឈាសយោ អស្សាតិ ទានជ្ឈាសយោ ទានាធិមុត្តិកោ, ពុទ្ធភត្តិកោ, សទ្ធម្មគារវោ ឥច្ចាទិ.

៣. តិបទោ យថា-បរក្កមេនា+ធិគតា សម្បទា យេហិ តេ បរក្កមាធិគតសម្បទា មហាបុរិសា. ឯវំ ធម្មាធិគតភោគា. ឱនីតោ បត្តតោ បាណិ យេន សោ ឱនីតបត្តបាណិ. សីហស្ស បុព្ពទ្ធមិវ កាយោ អស្សាតិ សីហបុព្ពទ្ធកាយោ. មត្តា ពហវោ មាតង្គា អស្មិន្តិ មត្តពហុមាតង្គំ វនំ.

៤. ន-និបាតបុព្ពបទោ យថា-នត្ថិ ឯតស្ស សមោតិ អស្សមោ, ‘‘ដ នញស្សា’’តិ នស្ស ដោ. ឯវំ អប្បដិបុគ្គលោ, អបុត្តកោ, អហេតុកោ, កបច្ចយោ, ឯវ+មុបរិបិ ញេយ្យំ. នត្ថិ សំវាសោ ឯតេនាតិ អសំវាសោ, ន វិជ្ជតេ វុដ្ឋិ ឯត្ថាតិ អវុដ្ឋិកោ ជនបទោ, អភិក្ខុកោ វិហារោ. ឯវំ អនុត្តរោ ‘‘អន សរេ’’តិ អន, ឯវំ អនន្តំ, អនាសវោ.

៥. បឋមាត្ថេ សហបុព្ពបទោ យថា-សហ ហេតុនា វត្តតិ សោ សហេតុកោ សហេតុ វា, ‘‘សហស្ស សោ+ញ្ញត្ថេ’’តិ សហស្ស សោ, ឯវំ សប្បីតិកា, សប្បច្ចយា, សកិលេសោ, សឧបាទានោ, សបរិវារោ សហបរិវារោ វា, សហ មូលេន ឧទ្ធដោ សមូលុទ្ធដោ រុក្ខោ.

៦. ឧបមានោបមេយ្យជោតកឥវយុត្តោ ឧបមានបុព្ពបទោ បឋមាយ យថា-និគ្រោធោ ឥវ បរិមណ្ឌលោ យោ សោ និគ្រោធបរិមណ្ឌលោ. សង្ខោ វិយ បណ្ឌរោ អយន្តិ សង្ខបណ្ឌរោ, កាកោ វិយ សូរោ អយន្តិ កាកសូរោ. ចក្ខុ ឥវ ភូតោ អយំ បរមត្ថទស្សនតោតិ ចក្ខុភូតោ ភគវា. ឯវំ អត្ថភូតោ, ធម្មភូតោ, ព្រហ្មភូតោ, អន្ធភូតោ. មុញ្ជបព្ពជមិវ ភូតា អយំ មុញ្ជបព្ពជភូតា កុទិដ្ឋិ. តន្តាកុលមិវ ជាតា អយំតិ តន្តាកុលជាតា.

ឆដ្ឋ្យត្ថេ-សុវណ្ណស្ស វណ្ណោ វិយ វណ្ណោ យស្ស សោ សុវណ្ណវណ្ណោ ភគវា, មជ្ឈបទលោបោ. នាគស្ស គតិ វិយ គតិ អស្សាតិ នាគគតិ. ឯវំ សីហគតិ, នាគវិក្កមោ, សីហវិក្កមោ, សីហហនុ. ឯណិស្ស វិយ ជង្ឃា អស្សាតិ ឯណិជង្ឃោ. ព្រហ្មុនោ វិយ សរោ អស្សាតិ ព្រហ្មស្សរោ.

៧. វាសទ្ទត្ថេ សង្ខ្យាឧភយបទោ យថា-ទ្វេ វា តយោ វា ទ្វត្តិ, ទ្វត្តយោ ច តេ បត្តា ចេតិ ទ្វត្តិបត្តា, ‘‘តិស្វ’’ឥតិ តិសទ្ទេ បរេ ទ្វិស្ស អត្តំ. ទ្វីហំ វា តីហំ វា ទ្វីហតីហំ, ឆ វា បញ្ច វា វាចា ឆប្បញ្ចវាចា, ឯវំ សត្តដ្ឋមាសា, ឯកយោជនទ្វិយោជនានិ.

៨. ទិសន្តរាលត្ថោ យថា-បុព្ពស្សា ច ទក្ខិណស្សា ច ទិសាយ យទន្តរាលំ សា បុព្ពទក្ខិណា វិទិសា. ឯត្ថ –