៤. សមាសកណ្ឌ

អថ នាមានមេវ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធីនំ សមាសោតិ នាមនិស្សិតត្តា, សយញ្ច នាមិកត្តា នាមានន្តរំ សមាសោ វុច្ចតេ.

១. ស្យាទិ ស្យាទិនេ+កត្ថន្តិ

ឥទ+មធិកតំ វេទិតព្ពំ. បុព្ពេ វុត្តវិធិគ្គហណញាយេន ស្យាទីតិ តទន្តស្ស គហណំ. សោ ច ភិន្នត្ថានំ នាមាន+មេកត្ថីភាវោ សមាសោតិ វុច្ចតេ.

២. អសង្ខ្យំ វិភត្តិ+សម្បត្តិ+សមីប+សាកល្យា+ភាវ+យថា+ បច្ឆា+យុគបទត្ថេ

បុព្ពស្ស+ត្ថបរំ យស្ស, អញ្ញត្ថបរមញ្ច យំ;

នបុំសកំ ភវេ យញ្ច, ត+ទាសំខ្យ+មិហេ+ស្សតេ.

សត្ថន្តរេ បសិទ្ធំ យំ, អព្យយីភាវនាមតោ;

ឧបកុម្ភំ តិដ្ឋគុ ច, បាតមេឃំតិ តំ យថា.

អសង្ខ្យំ ស្យាទ្យន្តំ វិភត្យាទីន+មត្ថេ វត្តមានំ ស្យាទ្យន្តេន សហេ+កត្ថំ ភវតិ. ‘‘អវិគ្គហោ និច្ចសមាសោ, បទន្តរវិគ្គហោ ចេ’’តិ បទន្តរវិគ្គហោ. ឥត្ថីសុ តថា បវត្តាតិ វិគ្គយ្ហ វិភត្យត្ថេ សមាសេ កតេ –

២,១១៩. ឯកត្ថតាយំ

ឯកោ អត្ថោ យស្ស បកតិបច្ចយាទិសមុទាយស្ស សោ ឯកត្ថោ. តស្ស ភាវោ បវត្តិនិមិត្តំ ឯកត្ថតា, ឦយាទិ+ណាទិ+សមាសវិធានំ, តស្មិំ សតិ ស្យាទិលោបោ ហោតិ.

៩. តំ នបុំសកន្តិ

នបុំសកលិង្គេ ច ‘‘បុព្ពស្មា+មាទិតោ’’តិ សព្ពវិភត្តីនំ លោបេ ច កតេ អធិត្ថិ តិដ្ឋតិ, ភោ អធិត្ថិ, អធិត្ថិ បស្ស, អធិត្ថិ កតំ, អធិត្តិ ចរតិ, អធិត្ថិ ទេហិ, អធិត្ថិ អបេហិ, អធិត្ថិ អាយត្តំ, អធិត្ថិ បតិដ្ឋិតំ. ឯវំ អធិកុមារិ, អន្តភូតស្ស អប្បធានស្ស ឃបស្ស ‘‘ឃបស្ស+ន្តស្សា+ប្បធានស្សា’’តិ បស្ស រស្សោ.

សហ=សម្បន្នំ ព្រហ្មំ សព្រហ្មំ. វុត្តនយេន ឯត្ថ ច ឧបរិ ច សមាសាទយោ ហោន្តិ, ឯត្ថ ‘‘អកាលេ សតត្ថេ’’តិ សហស្ស សាទេសោ. ស្យាទិម្ហិ កតេ ‘‘បុព្ពស្មា+មាទិតោ’’តិ ស្យាទីនំ លោបេ ច សម្បត្តេ ‘‘នា+តោ+មបញ្ចមិយា’’តិ អបញ្ចមិយា បដិសេធោ ច អការន្តអសំខ្យសមាសតោ បរាសំ សព្ពវិភត្តីនំ អំអាទេសោ ច ហោតិ. ឯវ+មុបរិបិ.

ភិក្ខានំ សមិទ្ធិ សុភិក្ខំ, ឯត្ថ ឃស្ស រស្សោ. សុភិក្ខំ តិដ្ឋតិ ភោ សុភិក្ខំ, សុភិក្ខំ បស្ស. នា+ស្មិំសុ ‘‘វា តតិយា សត្តមីនំ’’តិ វិកប្បេន អំ, សុភិក្ខំ សុភិក្ខេន វា កតំ, សុភិក្ខំ សុភិក្ខេន វា ចរតិ, សុភិក្ខំ ទេហិ. បញ្ចមិយំ អ+មព្ភាវា សុភិក្ខា អបគច្ឆ, សុភិក្ខ+មាយត្តំ, សុភិក្ខំ សុភិក្ខេ វា បតិដ្ឋិតំ.

សមីបត្ថេ-កុម្ភស្ស សមីបំ ឧបកុម្ភំ, ឯវំ ឧបនគរំ, ភោ ឧបកុម្ភំ ឥច្ចាទិ.

សាកល្យេ-តិណម្បិ អសេសេត្វាតិ សតិណំ, តិណម្បិ អសេសេត្វា អជ្ឈោហរណីយ+មជ្ឈោហរតីត្យត្ថោ. សេសំ សព្រហ្មសមំ. អគ្គិម្បិ អសេសេត្វាតិ សាគ្គិ, អគ្គិគន្ថំបិ អសេសេត្វា អធីតេត្យត្ថោ. វារគ្គហណំ អធិត្ថិសមំ.

អភាវោ សម្ពន្ធីភេទា ពហុវិធោ, តត្រ ឥទ្ធាភាវេវិគតា ឥទ្ធិ=វិភូតិ សទ្ទិកានន្តិ ទុស្សទ្ទិកំ. អត្ថាភាវេមក្ខិកានំ អភាវោ និម្មក្ខិកំ, និទ្ទរថំ, និម្មសកំ. អតិក្កមាភាវេ-អតិគតានិ តិណានិ និត្តិណំ. ឧបភោគសម្ពន្ធីវត្តមានកាលស្ស អភាវេ-អតិគតំ លហុបាវុរណំ អតិលហុបាវុរណំ, លហុបាវុរណស្ស នា+យំ ឧបភោគតា លោតិ អត្ថោ.

យថាត្ថោ+នេកវិធោ, តត្រ យោគ្គតាយំ-យោគ្គំ រូប+មនុរូបំ. វិច្ឆាយំ-អទ្ធមាសំ អទ្ធមាសំ អនុ អន្វទ្ធមាសំ, ឯវំ បច្ចត្តំ. អត្ថានតិវត្តិយំ-សត្តិំ អនតិក្កម្ម យថាសត្តិ. ឯវំ យថាក្កមំ, យថាពលំ. ពហុលាធិការា យា យា បរិសា យថាបរិសា. សទិសត្ថេ-កិខិយា កណ្ហវិច្ឆិតធេនុយា សទិសោ សកិខិ, សហស្ស សាទេសោ. អានុបុព្ពិយំ-ជេដ្ឋានុក្កមេន អនុជេដ្ឋំ.

បច្ឆាអត្ថេ-រថស្ស បច្ឆា អនុរថំ.

យុគបទត្ថេ-ចក្កេន សហ=ឯកកាលំ សចក្កំ, ចក្កេន ឯកក្ខណេ និធេតីតិ អត្ថោ.

៣. យថា ន តុល្យេ

យថាសទ្ទោ តុល្យត្ថេ វត្តមានោ ស្យាទ្យន្តេន សហេ+កត្ថោ ន ភវតិ. យថា ទេវទត្តោ, តថា យញ្ញទត្តោ. ឯត្ថ ឧបមានភូតោ យថាសទ្ទោ ‘តថា យញ្ញទត្តោ’តិ ឧបមេយ្យ+មបេក្ខតិ, តស្មា ‘‘សាបេក្ខ+មសមត្ថំ ភវតី’’តិ ញាយា អសមាសេ ‘‘ន តុល្យេ’’តិ បដិសេធោ កិមត្ថ+មិតិ ចេ. យស្មា ‘‘យថា ទេវទត្តោ’’តិ សមុទាយមេវ ឧបមានំ ភវតិ, ន វិសុំ យថាសទ្ទោ, តស្មា សមុទាយស្សេវ ឧបមេយ្យសាបេក្ខត្តេ ន អសាមត្ថិយតា ន វិសុំ យថាសទ្ទស្ស, តស្មា សាទិស្សេ បត្តសមាសស្ស បដិសេធត្ថ+មិទំ. តុល្យត្ថេតិ វត្តព្ពេ តុល្យំ វិនា តុល្យតា នត្ថីតិ តុល្យត្ថេតិ អវត្វា តុល្យេតិ វុត្តំ.

យថាកថញ្ចិ សាទិស្សំ, ញាយតេ យត្ថ សម្ភវំ;

ឧបមា នាម សា តស្សា, បបញ្ចោ ពហុធា ភវេ.

៤. យាវា+វធារណេ

យាវសទ្ទោ អវធារណេ វត្តមានោ ស្យាទ្យន្តេន សហេ+កត្ថោ ភវតិ. អវធារណំ=ឯត្តកតាបរិច្ឆេទោ. យាវន្តានិ អមត្តានិ=ភាជនានិ យាវាមត្តំ, ឥមិនា សមាសេ កតេ សេសំ បុព្ពសមំ. ជីវស្ស យត្តកោ បរិច្ឆេទោ យាវជីវំ. យាវតាយុកំ, ‘‘សកត្ថេ’’តិ កបច្ចយោ. យត្តកេន អត្ថោ យាវទត្ថំ.

៥. បយ្យបា ពហិ តិរោ បុរេ បច្ឆា វា បញ្ចម្យា

បរិអាទយោ បញ្ចម្យន្តេន សហេ+កត្ថា ហោន្តិ វា. បរិ បព្ពតា បរិបព្ពតំ. វាស្ស វាក្យវិកប្បត្ថត្តា បរិ បព្ពតា ឥច្ចាទយោបិ ហោន្តិ. អប បព្ពតា អបបព្ពតំ, អា បាដលិបុត្តា អាបាដលិបុត្តំ, ពហិ គាមា ពហិគាមំ, តិរោ បព្ពតា តិរោបព្ពតំ, បុរេ ភត្តា បុរេភត្តំ, បច្ឆា ភត្តា បច្ឆាភត្តំ, សព្ពំ ឧបកុម្ភសមំ, ឥមិនា សមាសោ វិសេសោ. ឯវ+មុបរិសុត្តេបិ.

វាត្យ+ធិការោ –

៦. សមីបា+យាមេស្វ+នុ

‘‘អសំខ្យ’’មិច្ចាទិនា និច្ចសមាសស្ស វិកប្បត្ថំ សមីបគ្គហណំ. អនុសទ្ទោ សាមីប្យេ អាយាមេ ច វត្តមានោ ស្យាទ្យន្តេន សហេ+កត្ថោ វា ហោតិ. ឯត្ថ សមីបគ្គហណស្ស ភាវប្បធានត្តា សាមីប្យមេវ គម្យតេតិ សាមីប្យេតិ វុត្តំ. វនស្ស អនុ=សមីបំ អនុវនំ, គង្គាយ អនុ=អាយាមោ អនុគង្គំ, គង្គាយ អនុ វា ពារាណសី.

៧. តិដ្ឋគ្វាទីនិ

តិដ្ឋគុអាទីនិ អញ្ញត្ថេន សិទ្ធាបិ អស្មិំ អសំខ្យសមាសេ និបាតិយន្តិ. តិដ្ឋន្តិ គាវោ យស្មិំ កាលេតិ តិដ្ឋន្តសទ្ទ+គោសទ្ទេហិ បឋមាយោម្ហិ កតេ ‘‘វា+នេកញ្ញត្ថេ’’តិ សមាសោ, ឥមិនា និបាតនា លោបេ នបុំសកត្ថេ ច កតេ សិម្ហិ គោស្ស ‘‘គោស្សុ’’តិ ឧការេ ‘‘បុព្ពស្មា+មាទិតោ’’តិ វិភត្តិលោបោ. ឯវំ វហន្តី គាវោ យស្មិំ កាលេតិ វហគ្គុ ឥច្ចាទិ. វេលាប្បកាសកបាតោអាទីនម្បិ ឯត្ថេវ សង្គហោ, បាតោ នហានន្តិ សត្តមីអមាទិសមាសេ បាតនហានំ, ឯវំ សាយនហានំ, បាតកាលំ, សាយកាលំ, បាតមេឃំ, សាយមេឃំ, បាតមគ្គំ, សាយមគ្គំ, ឯត្ថ ‘‘ឯឱន+ម វណ្ណេ’’តិ អការោ, និគ្គហីតស្ស លោបោ ច ហោតិ.

៨. ឱរេ+បរិ+បដិ+បារេ+មជ្ឈេ+ហេដ្ឋុ+ទ្ធា+ធោ+ន្តោ វា ឆដ្ឋិយា.

ឱរាទយោ សទ្ទា ឆដ្ឋិយន្តេន សហេ+កត្ថា វា ហោន្តិ. ឱរំ គង្គាយ ឱរេគង្គា, ឧបរិ សិខរស្ស ឧបរិសិខរំ, បដិ=មុខំ សោតស្ស បដិសោតំ, បារំ យមុនាយ បារេយមុនំ, មជ្ឈំ គង្គាយ មជ្ឈេគង្គំ, ហេដ្ឋា បាសាទស្ស ហេដ្ឋាបាសាទំ, ឧទ្ធំ គង្គាយ ឧទ្ធគង្គំ, អធោ គង្គាយ អធោគង្គំ, អន្តោ បាសាទស្ស អន្តោបាសាទំ. ឥមិនា និបាតនាវ និគ្គហីតលោបេ ច ឯការេ ច កតេ ឱរេច្ចាទិ ហោតិ.

១០. អ+មាទិ

អ+មាទិស្យាទ្យន្តំ ស្យាទ្យន្តេន សហ ពហុល+មេកត្តំ ហោតិ.

ឧត្តរស្ស បទស្ស+ត្ថោ, បធានំ លិង្គ+មស្ស ច;

ទុតិយន្តាទិបទេកត្ថោ, ពហុធា តំ វិភជ្ជតេ.

បរេស+មិស្សតេ តញ្ច, ភិយ្យោ តប្បុរិសា+ខ្យយា;

តំ យថា+ត្រ រាជាបច្ចំ, កត្ថចីតិ+មិតីទិសំ.

អ+មាទ្យន្តានំ ការកានំ អការកានញ្ច សមាសោ កត្ថចិមេវ វា ហោតិ. តញ្ច ពហុលំវិធានេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តត្ថ ទុតិយាតប្បុរិសោ អមាទិ គត+និស្សិតា+តីតា+តិក្កន្ត+បត្តា+បន្នាទីហិ ភវតិ. សរណំ គតោតិ សមាសេ កតេ ‘‘ឯកត្ថតាយំ’’តិ វិភត្តិលោបាទិ ឧបរិ សព្ពត្ថ បុព្ពសមំ. សរណគតោ, សរណគតា. សរណគតា, សរណគតាយោ. សរណគតំ កុលំ, សរណគតានិ កុលានិ ឥច្ចាទិ. អរញ្ញគតោ, ភូមិគតោ. ធម្មំ និស្សិតោ ធម្មនិស្សិតោ, អត្ថនិស្សិតោ. ភវំ អតីតោ ភវាតីតោ, កាលាតីតោ. បមាណំ អតិក្កន្តំ បមាណាតិក្កន្តំ, លោកាតិក្កន្តំ. សុខំ បត្តោ សុខប្បត្តោ, ទុក្ខប្បត្តោ. សោតំ អាបន្នោ សោតាបន្នោ, និរោធសមាបន្នោ, មគ្គប្បដិបន្នោ. រថំ អារុឡ្ហោ រថារុឡ្ហោ. សព្ពរត្តិំ សោភណោ សព្ពរត្តិសោភណោ, មុហុត្តសុខំ. អការកានំ សមាសោ អច្ចន្តសំយោគេ. វុត្តិយេវោ+បបទសមាសេ, តស្ស និច្ចត្តា. យថា កម្មំ ករោតីតិ កម្មការោ, កុម្ភការោ, អត្ថំ កាមេតីតិ អត្ថកាមោ, ធម្មកាមោ, ធម្មំ ធារេតីតិ ធម្មធរោ, វិនយធរោ. សានំ បចតីតិ សបាកោ, តន្តំ វាយតីតិ តន្តវាយោ, វរំ អាហរតីតិ វរាហរោ. ន្ត+មាន+ក្តវន្តេហិ វាក្យមេវ. ធម្មំ សុណន្តោ, ធម្មំ សុណមានោ, ឱទនំ ភុត្តវា.

តតិយាតប្បុរិសោ កិតក+បុព្ព+សទិស+សមោ+នត្ថ+កលហ+និបុណ+មិស្ស+សខិលាទីហិ. ពុទ្ធេន ភាសិតោ ពុទ្ធភាសិតោ ធម្មោ, ឯវំ ជិនទេសិតោ. សត្ថារា វណ្ណិតោ សត្ថុវណ្ណិតោ. វិញ្ញូហិ គរហិតោ វិញ្ញុគរហិតោ, វិញ្ញុប្បសត្ថោ, ឥស្សរកតំ, សយំ កតំ, សុកេហិ អាហដំ សុកាហដំ, រញ្ញា ហតោ រាជហតោ, រាជបីឡិតោ. អគ្គិនា ទឌ្ឍោ អគ្គិទឌ្ឍោ, សប្បេន ទដ្ឋោ សប្បទដ្ឋោ, សល្លេហិ វិទ្ធោ សល្លវិទ្ធោ, ឥច្ឆាយ បកតោ ឥច្ឆាបកតោ, សីលសម្បន្នោ. ឯវំ សុខសហគតំ, ញាណសម្បយុត្តំ, មិត្តសំសគ្គោ, បិយវិប្បយោគោ, ជាតិថទ្ធោ, គុណហីនោ, គុណវុទ្ធោ, ចតុវគ្គករណីយំ, ចតុវគ្គាទិកត្តព្ពំ. កាកេហិ បេយ្យា កាកបេយ្យា, នទី. ក្វចិ វុត្តិយេវ, ឧរសា គច្ឆតីតិ ឧរគោ, បាទេន បិវតីតិ បាទបោ. ក្វចិ វាក្យមេវ, ផរសុនា ឆិន្នវា, កាកេហិ បាតព្ពា, ទស្សនេន បហាតព្ពា. បុព្ពាទិយោគេ-មាសេន បុព្ពោ មាសបុព្ពោ. ឯវំ មាតុសទិសោ, មាតុសមោ. ឯកូនវីសតិ, សីលវិកលោ, អសិកលហោ, វាចានិបុណោ, យាវកាលិកសម្មិស្សំ, វាចាសខិលោ. សត្ថារា សទិសោ សត្ថុសទិសោ, សត្ថុកប្បោ, បុញ្ញេន អត្ថិកោ បុញ្ញត្ថិកោ, គុណាធិកោ. ទធិនា ឧបសិត្តំ ភោជនំ ទធិភោជនំ, គុឡេន សំសដ្ឋោ ឱទនោ គុឡោទនោ. ការកសម្ពន្ធោ ក្រិយាយ កតោ, ឧបសិត្តាទិក្រិយានំ អបញ្ញាយនេបិ វុត្តិយេវោ+បសិត្តាទិក្រិយាន+មាខ្យាបនតោ នត្ថា+យុត្តត្ថតា. ឯវំ ខីរោទនោ. អស្សេន យុត្តោ រថោ អស្សរថោ, មគ្គចិត្តំ, ជម្ពុយា បញ្ញាតោ លក្ខិតោ ទីបោ ជម្ពុទីបោ, ឯកេន អធិកា ទស ឯកាទស, ជាតិយា អន្ធោ ជច្ចន្ធោ, បកតិយា មេធាវី បកតិមេធាវី ឥច្ចាទិ.

ចតុត្ថីតប្បុរិសោ តទត្ថ+អត្ថ+ហិត+ទេយ្យាទីហិ. តទត្ថេ-កថិនស្ស ទុស្សំ កថិនទុស្សំ, កថិនចីវរស្សាតិ អត្ថោ. ឯវំ ចីវរទុស្សំ, ចីវរមូលំ, យាគុយា អត្ថាយ តណ្ឌុលា យាគុតណ្ឌុលា, ភត្តតណ្ឌុលា, សង្ឃស្ស អត្ថាយ ភត្តំ សង្ឃភត្តំ, អាគន្តុកភត្តំ, ឯវំ គមិកភត្តំ, បាសាទាយ ទព្ពំ បាសាទទព្ពំ. ឯត្ថ ចា+យំ និច្ចសមាសោ, តស្ស តិលិង្គតា ច-ភិក្ខុសង្ឃស្ស អត្ថោ វិហារោ ភិក្ខុសង្ឃត្ថោ វិហារោ, ភិក្ខុសង្ឃត្ថា យាគុ, ភិក្ខុសង្ឃត្ថំ ចីវរំ. យស្ស អត្ថោ យទត្ថោ, យទត្ថា, យទត្ថំ. ឯវំ តទត្ថោ, តទត្ថា, តទត្ថំ. តថា លោកហិតោ. ពុទ្ធស្ស ទេយ្យំ ពុទ្ធទេយ្យំ បុប្ផំ. សង្ឃទេយ្យំ ចីវរំ. ឥធ ន ហោតិ ‘‘សង្ឃស្ស ទាតព្ពំ’’.

បញ្ចមីតប្បុរិសោ អបគមន+ភយ+វិរតិ+មោចនត្ថាទីហិ. មេថុនស្មា អបេតោ មេថុនាបេតោ, ឯវំ បលាបគតោ, នគរនិគ្គតោ, បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ, កាមតោ និក្ខន្តំ កាមនិក្ខន្តំ, រុក្ខគ្គា បតិតោ រុក្ខគ្គបតិតោ, សាសនច្ចុតោ, អាបត្តិ- វុដ្ឋានំ, ធរណីតលគ្គតោ, សព្ពភវេហិ និស្សដោ សព្ពភវនិស្សដោ. ភយតាទិយោគេ-រាជតោ ភយំ រាជភយំ, ចោរភយំ, អមនុស្សភយំ, អគ្គិភយំ, បាបភីតោ, បាបភីរុកោ. អកត្តព្ពតោ វិរតិ អកត្តព្ពវិរតិ, ឯវំ កាយទុច្ចរិតវិរតិ, វចីទុច្ចរិតវិរតិ. ពន្ធនា មុត្តោ ពន្ធនមុត្តោ, វនមុត្តោ, ពន្ធនមោក្ខោ. កម្មសមុដ្ឋិតំ, ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋំ, ឱមកោមកំ. ក្វចិ វុត្តិយេវ, កម្មតោ ជាតំ កម្មជំ, ឯវំ ចិត្តជំ, ឧតុជំ, អាហារជំ. ឥធ ន ហោតិ ‘បាសាទា បតិតោ’.

ឆដ្ឋីតប្បុរិសោ រញ្ញោ បុត្តោ រាជបុត្តោ, ឯវំ រាជបុរិសោ, អាចរិយបូជកោ, ពុទ្ធសាវកោ, ពុទ្ធរូបំ, ជិនវចនំ, សមុទ្ទឃោសោ, ធញ្ញានំ រាសិ ធញ្ញរាសិ, បុប្ផគន្ធោ, ផលរសោ, កាយស្ស លហុតា កាយលហុតា. មរណស្សតិ, រុក្ខមូលំ, អយស្ស បត្តោ អយោបត្តោ, ឯត្ថ ‘‘មនាទ្យាបាទីន+មោ មយេ ចេ’’តិ ឱ. ឯវំ សុវណ្ណកដាហំ, បានីយថាលកំ, សប្បិកុម្ភោ, ទេវានំ រាជា ទេវរាជា. បុមស្ស លិង្គំ បុល្លិង្គំ, ‘‘បុំ បុមស្សវា’’តិ បុមស្ស បុំ, និគ្គហីតលោបោ, លស្ស ទ្វិភាវោ ច. ហត្ថិបទំ, ឥត្ថិរូបំ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ, ជម្ពុសាខា, ឯត្ថ ឦការូការានំ រស្សោ. ពហុលាធិការា ន្ត+មាន+និទ្ធារិយ+បូរណ+ភាវ+តិត្តត្ថេហិ ន ហោតិ. មមា+នុកុព្ពំ, មមា+នុកុរុមានោ, គុន្នំ កណ្ហា សម្បន្នខីរតមា, សិស្សានំ បញ្ចមោ, បដស្ស សុត្តតា. ក្វចិ ហោតេវ ‘វត្តមានសាមីប្យំ’. ព្រាហ្មណស្ស សុក្កា ទន្តាតិ សាបេក្ខតាយ ន ហោតិ. ផលានំ តិត្តោ, ផលាន+មាសិតោ, ផលានំ សុហិតោ. ‘‘ព្រាហ្មណស្ស ឧច្ចំ គេហំ’’តិ សាបេក្ខតាយ ន ហោតិ. ‘‘រញ្ញោ បាដលិបុត្តកស្ស ធនំ’’តិ ធនសម្ពន្ធេ ឆដ្ឋីតិ បាដលិបុត្តកេន សម្ពន្ធាភាវា ន ហោតិ. ‘‘រញ្ញោ គោ ច អស្សោ ច បុរិសោ ចា’’តិ ភិន្នត្ថតាយ វាក្យមេវ. រញ្ញោ គវស្សបុរិសា រាជគវស្សបុរិសាតិ វុត្តិ ហោតេវ, ឯកត្ថីភាវា. សម្ពន្ធីសទ្ទានំ បន និច្ចសាបេក្ខត្តេបិ គមកត្តា សមាសោ, គមកត្តម្បិ ហិ សមាសស្ស និពន្ធនំ, យថា ទេវទត្តស្ស គុរុកុលំ, ភគវតោ សាវកសង្ឃោតិអាទិ.

សត្តមីតប្បុរិសោ រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញា, ឯវំ រូបសញ្ចេតនា, សំសារទុក្ខំ. ចក្ខុម្ហិ សន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ធម្មេ រតោ ធម្មរតោ, ធម្មាភិរតិ, ធម្មរុចិ, ធម្មគារវោ, ធម្មេសុ និរុត្តិ ធម្មនិរុត្តិ, ទានាធិមុត្តិ, ភវន្តរកតំ. ទស្សនេ អស្សាទោ ទស្សនស្សាទោ. អរញ្ញេ វាសោ អរញ្ញវាសោ, វិកាលភោជនំ, កាលវស្សំ, វនបុប្ផំ, វនមហិសោ, គាមសូករោ, សមុទ្ទមច្ឆា, អាវាដកច្ឆបោ, អាវាដមណ្ឌូកោ, កូបមណ្ឌូកោ, តិត្ថនាវា. ឥត្ថីសុ ធុត្តោ ឥត្ថិធុត្តោ, អក្ខធុត្តោ. ឆាយាយំ សុក្ខោ ឆាយាសុក្ខោ, អង្គារបក្កំ, ចារកវនោ. ក្វចិ វុត្តិយេវ, វនេ ចរតីតិ វនចរកោ, កុច្ឆិម្ហិ សយន្តីតិ កុច្ឆិសយា, ថលេ តិដ្ឋតីតិ ថលដ្ឋោ, ជលដ្ឋោ, បព្ពតដ្ឋោ, មគ្គដ្ឋោ. បង្កេ ជាតំ បង្កជំ, សរោរុហ+មិច្ចាទិ. ឥធ ន ហោតិ, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, អាសនេ និសិន្នោ, អាសនេ និសីទិតព្ពំ.

១១. វិសេសន+មេកត្ថេន

វិសេសនំ ស្យាទ្យន្តំ វិសេស្សេន ស្យាទ្យន្តេន សមានាធិករណេនសហេ+កត្ថំ ហោតិ.

សមានត្ថេ បទេ យត្ថ, ភេទ្យភេទកវាចកេ;

វិសេសនសមាសោ+យំ, វិសេស្សត្ថបធានតោ.

វិសេស្សគត+មេវ+ត្រ, លិង្គ+មេតំ បរំ តតោ;

កម្មធារយ+មិច្ចេ+ស, សមាសោ+ញ្ញេហិ សញ្ញិតោ.

សុត្តេ វិសេស្សេនាតិ អវុត្តេបិ វិសេសនស្ស សម្ពន្ធីសទ្ទត្តា សាមត្ថិយតោ លព្ភមានអាកឌ្ឍិតសទ្ទំ បតិ ‘‘វិសេស្សេនា’’តិ វុត្តំ. វុត្តញ្ច –

សាមញ្ញវត្ថុ យា វត្ថ+ន្តរតោ តុ វិសេសិយ;

ឯកប្បការេ ឋបនា, វិសេសន+មិតី+រិតំ.

ឯកប្បការគំ វត្ថុ, វិសេស្សន្តិ បវុច្ចតិ;

បទានិ យានិ យានេវ, សម្ពន្ធ+មុបយន្តិ+ហ;

គម្យតេ កាមចារេន, វិសេសន+វិសេស្សតាតិ.

ឯត្ថ ច ឧប្បលទព្ពំ រត្តុប្បលាទិតោ វិសេសយតីតិ នីលសទ្ទោ វិសេសនំ. តេន វិសេសិយតីតិ ឧប្បលសទ្ទោ វិសេស្សំ. អបិ ច ភមរ+ង្គារាទិសាមញ្ញ នីលត្ថតោ វិសេសិយតីតិ នីលំ វិសេស្សំ. ន វត្ថាទីនំ, ឧប្បលស្សេវាតិ វិសេសនតោ ឧប្បលំ វិសេសនំតិ កាមចារេនេតិ វុត្តំ. អបិ ច –

បរិតោ អយន្ត្យ+នេន+ត្ថា, បរិយាយោតិ វុច្ចតិ;

គោវាចាតិ បវុត្តេ តុ, វាចត្ថោ តុ វិសេសនំ.

វិសេស្សេ ទិស្សមានា យា, លិង្គ+សំខ្យា+វិភត្តិយោ;

តុល្យាធិករណេ ភិយ្យោ, កត្តព្ពា តា វិសេសនេតិ –

វុត្តត្តា មហន្តោ+ច្ចាទីសុ សមានលិង្គាទយោ ទដ្ឋព្ពា. ភិយ្យោតិ កិំ, ទេវា បមាណំ ឥច្ចាទិ.

សោ ច ឆព្ពិធោ វិសេសនបុព្ពបទោ, វិសេសនុត្តរបទោ, វិសេសនោភយបទោ, ឧបមានុត្តរបទោ, សម្ភាវនាបុព្ពបទោ, អវធារណបុព្ពបទោតិ.

តត្ថ វិសេសនបុព្ពបទេ តាវ-មហន្តោ ច សោ បុរិសោ ចាតិ វាក្យេ ឥមិនា សុត្តេន សមាសោ. ‘‘ដ ន្ត+ន្តូនំ’’តិ ន្តស្ស ដាទេសេ ទីឃោ ហោតិ, មហាបុរិសោ, មហាបុរិសា ឥច្ចាទិ.

វាក្យេ តុល្យាធិករណភាវ បកាសនត្ថំ ច+ត-សទ្ទបយោគោ. វុត្តិយន្តុ សមាសេនេវ តប្បកាសនតោ ន តប្បយោគោ. ឯវ+មញ្ញត្រាបិ វុត្តត្ថាន+មប្បយោគោ. ឯវំ មហាវីរោ, មហាមុនិ. មហន្តញ្ច តំ ពលញ្ចាតិ មហាពលំ, មហព្ភយំ. សន្តោ ច សោ បុរិសោ ចាតិ សប្បុរិសោ. តថា បុព្ពបុរិសោ, អបរបុរិសោ, បឋមបុរិសោ, មជ្ឈិមបុរិសោ, ឧត្តមបុរិសោ, បរបុរិសោ, សេតហត្ថី, កណ្ហសប្បោ, នីលុប្បលំ, រត្តុប្បលំ, លោហិតចន្ទនំ. ក្វចិ ន ហោតិ, បុណ្ណោ មន្តានីបុត្តោ, ចិត្តោ គហបតិ. បុមា ច សោ កោកិលោ ចាតិ បុង្កោកិលោ, ឧត្តរបទេ បុមស្ស បុំ ហោតិ. ឯវំ បុន្នាគោ.

ខត្តិយា ច សា កញ្ញា ចាតិ ខត្តិយកញ្ញា.

៦៧. ឥត្ថិយំ ភាសិតបុមិ+ត្ថី បុមេវេ+កត្ថេតិ

ភាសិតបុមា ឥត្ថី បុមេវ ហោតីតិ បុម្ភាវា ឥត្ថិបច្ចយានំ និវត្តិ ហោតិ. ឯវំ រត្តលតា, ទុតិយភិក្ខា. ព្រាហ្មណី ច សា ទារិកា ចាតិ ព្រាហ្មណទារិកា, នាគមាណវិកា. ឥត្ថិយន្តិ កិំ, កុមារិរតនំ, សមណិបទុមំ. ភាសិតបុមាតិ កិំ, គង្គានទី, តណ្ហានទី, បថវីធាតុ. បុរត្ថិមោ ច សោ កាយោ ចាតិ បុរត្ថិមកាយោ. ឯត្ថ ច កាយេកទេសេ កាយសទ្ទោ. ឯវំ បច្ឆិមកាយោ, ឧបរិមកាយោ, ហេដ្ឋិមកាយោ, សព្ពកាយោ, នវាវាសោ, កតរនិកាយោ, ហេតុបច្ចយោ. ជីវិតប្បធានំ នវកំ ជីវិតនវក+មិច្ចាទិ.

វិសេសនុត្តរបទេ ថេរា+ចរិយ+បណ្ឌិតា វិសេសនំ បរញ្ច ភវតិ. យថា សារិបុត្តោ ច សោ ថេរោ ចាតិ សារិបុត្តត្ថេរោ, ឯវំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ, មហាកស្សបត្ថេរោ, ពុទ្ធឃោសាចរិយោ, ធម្មបាលាចរិយោ, អាចរិយគុត្តិលោ វា. មហោសធោ ច សោ បណ្ឌិតោ ចាតិ មហោសធបណ្ឌិតោ, ឯវំ វិធុរបណ្ឌិតោ.

វិសេសនោភយបទេ យថា-សីតញ្ច តំ ឧណ្ហញ្ចាតិ សីតុណ្ហំ, សិនិទ្ធោ ច សោ ឧណ្ហោ ចាតិ សិនិទ្ធុណ្ហោ មាសោ. ខញ្ជោ ច សោ ខុជ្ជោ ចាតិ ខញ្ជខុជ្ជោ, ឯវំ អន្ធពធិរោ, កតាកតំ, ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ, ឧច្ចាវចំ, ឆិន្នភិន្នំ, គតបច្ចាគតំ. ក្វចិ បុព្ពកាលស្សាបិ បរនិបាតោ, វាសិតោ ច សោ លិត្តោ ចាតិ លិត្តវាសិតោ, ឯវំ នគ្គមូសិតោ, សិត្តសម្មដ្ឋោ, ភដ្ឋលុញ្ជិតោ.

ឧបមនុត្តរបទេ ឧបមានភូតំ វិសេសនំ បរំ ភវតិ, យថា សីហោតិ វុត្តេ ឧបចរិតា+នុបចរិតសីហានំ សាមញ្ញប្បតីតិយំ មុនិសទ្ទោ វិសេសេតិ. ឯត្ថ ច –

ឧបមានោ+បមេយ្យានំ, សធម្មត្តំ សិយោ+បមា.

សា ច វត្ថុ+វណ្ណ+អាការានំ សាម្យេន ហោតិ. សីហោវ សីហោ, មុនិ ច សោ សីហោ ចាតិ មុនិសីហោ, មុនិវសភោ, មុនិបុង្គវោ, ពុទ្ធនាគោ, ពុទ្ធាទិច្ចោ. រំសី វិយ រំសី, សទ្ធម្មោ ច សោ រំសី ចាតិ សទ្ធម្មរំសី, ឯវំ វិនយសាគរោ. បុណ្ឌរិកមិវ បុណ្ឌរិកោ, សមណោ ច សោ បុណ្ឌរិកោ ចាតិ សមណបុណ្ឌរិកោ, សមណបទុមោ. ចន្ទោ វិយ ចន្ទោ, មុខញ្ច តំ ចន្ទោ ចាតិ មុខចន្ទោ, មុខបទុមំ ឥច្ចាទិ.

សម្ភាវនាបុព្ពបទេ យថា-ធម្មោតិ ពុទ្ធិ ធម្មពុទ្ធិ, ឯវំ ធម្មសញ្ញា, ធម្មសង្ខាតោ, ធម្មសម្មតោ, បាណសញ្ញិតា, អសុភសញ្ញា, អនិច្ចសញ្ញា, ធាតុសញ្ញា, អត្តសញ្ញា, អត្តទិដ្ឋិ ឥច្ចាទិ.

អវធារណបុព្ពបទេ យថា-គុណោ ឯវ ធនំ គុណធនំ, ឯវំ សទ្ធាធនំ, សីលធនំ, បញ្ញារតនំ, ចក្ខុ ឯវ ឥន្ទ្រិយំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ឯវំ ចក្ខាយតនំ, ចក្ខុធាតុ, ចក្ខុទ្វារំ, រូបារម្មណ+មិច្ចាទិ.

វិសេសន+វិសេស្សេហិ, ក្រិយាយ ច សហេ+រិតោ;

តេសំ ភាវំ វិវេចេតា, និបាតោ ព្យវច្ឆិន្ទតិ.

អយោគ+មញ្ញយោគញ្ច, អច្ចន្តាយោគ+មេវិ+តិ;

វិវក្ខាតោ បយុត្តោបិ, ឯវត្ថោ ញាយតេ យតោ.

ព្យវច្ឆេទផលំ វាក្យំ, តតោ ចិត្តោ ធនុទ្ធរោ;

បាត្ថោ ធនុទ្ធរោ នីលុ+ប្បល+មត្ថីតិ តំ យថា.

ឯត្ថ និបាតោតិ ឯវ-ឥតិនិបាតោ, អប្បយុត្តោបិ ឯវសទ្ទោ ឯវំ យោជេតព្ពោ – ‘‘ចិត្តោ ធនុទ្ធរោ ឯវា’’តិ វិសេសនេន យុត្តោ អយោគវិវច្ឆេទកោ, ធនុនា យោគេ បតិដ្ឋាបនតោ ‘‘បាត្ថោ ឯវ ធនុទ្ធរោ’’តិ វិសេស្សេន យុត្តោ អញ្ញយោគវិវច្ឆេទកោ, ធនុទ្ធរត្តស្ស បាត្ថសំខាតអជ្ជុនេ ឯវ បតិដ្ឋាបនតោ. ‘‘នីលុប្បល+មត្ថេវា’’តិ ក្រិយាយ យុត្តោ អច្ចន្តាយោគវិវច្ឆេទកោ, នីលុប្បលស្ស សព្ភាវេយេវ បតិដ្ឋាបនតោ.

២១. សំខ្យាទិ

ឯកត្ថេ សមាហារេ សំខ្យាទិ នបុំសកលិង្គំ ភវតិ. តយោ លោកា សមាហដា=ចិត្តេន សម្បិណ្ឌិតា, តិណ្ណំ លោកានំ សមាហារោតិ វា វាក្យេ វិសេសនសមាសេ កតេ ឥមិនា នបុំសកត្តំ ភវតិ. សមាហារស្សេ+កត្តា ឯកវចនមេវ, តិលោកំ, ភោ តិលោក, តិលោកំ, តិលោកេន ឥច្ចាទិ. ឯវំ តយោ ទណ្ឌា តិទណ្ឌំ, តីណិ មលានិ សមាហដានិ, តិណ្ណំ មលានំ សមាហារោតិ វា តិមលំ, តិលក្ខណំ, ចតុសច្ចំ, បញ្ចសិក្ខាបទំ, ឆដ្ឋាយតនំ, សត្តាហំ, អដ្ឋសីលំ, នវលោកុត្តរំ, ទសសីលំ, សតយោជនំ. ទ្វេ រត្តិយោ សមាហដា ទ្វិរត្តំ.

១២. នញ

នឩច្ចេតំ ស្យាទ្យន្តំ ស្យាទ្យន្តេន សហេ+កត្ថំ ហោតិ. ញ្ញការោ ‘‘ដ នញស្សា’’តិ វិសេសនត្ថោ ‘បាមនបុត្តាទីសុ នស្ស ដោ មា ហោតូ’តិ. ន ព្រាហ្មណោ អព្រាហ្មណោ, ‘‘ដ នញស្សា’’តិ នស្ស ដាទេសោ. ញ្ញ-ការោ ឯត្ថេវ វិសេសនត្ថោ.

ន-និសេធោ សតោ យុត្តោ, ទេសាទិនិយមំ វិនា;

អសតោ វា+ផលោ តស្មា, កថ+មព្រាហ្មណោតិចេ.

និសេធត្ថានុវាទេន, បដិសេធវិធិ ក្វចិ;

បរស្ស មិច្ឆាញាណត្តា+ខ្យាបនាយោ+បបជ្ជតេ.

ទុវិធោ ច+ស្ស នស្ស អត្ថោ បសជ្ជបដិសេធ+បរិយុទាសវសេន. តត្ថ យោ ‘‘អសូរិកបស្សារាជទារា’’តិអាទីសុ វិយ ឧត្តរបទត្ថស្ស សព្ពទា អភាវំ ទីបេតិ, សោ បសជ្ជបដិសេធវាចី នាម. យោ បន ‘‘អព្រាហ្មណ+មានយា’’តិអាទីសុ វិយ ឧត្តរបទត្ថំ បរិយុទាសិត្វា បដិក្ខិបិត្វា តំសទិសេ វត្ថុម្ហិ ការិយំ បដិបាទយតិ, សោ បរិយុទាសវាចី នាម. វុត្តញ្ច –

បសជ្ជបដិសេធស្ស, លក្ខណំ វត្ថុនត្ថិតា;

វត្ថុតោ+ញ្ញត្រ យា វុត្តិ, បរិយុទាសលក្ខណំ.

យត្រ អព្រាហ្មណាទីសុ, វត្ថុំ បរិយុទស្សតិ;

តក្រិយាយុត្តរាជាទិំ, វទេ សោ បរិយុទាសកោ.

បសជ្ជបដិសេធោ តុ, វត្ថន្តរ+មនាទិយ;

កិញ្ចិវត្ថុនិសេធស្ស, បសង្គោ ន ភវេយ្យ សោ.

តទញ្ញោ ច តំវិរុទ្ធោ,

តទភាវោ ច នញ្ញត្ថោ.

តទញ្ញត្ថេ – អព្រាហ្មណោ, ព្រាហ្មណតោ អញ្ញោ តំសទិសោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ អមនុស្សោ, អស្សមណោ, ន ព្យាកតា អព្យាកតា ធម្មា. តព្ពិរុទ្ធត្ថេ-ន កុសលា អកុសលា, កុសលបដិបក្ខាតិ អត្ថោ. ឯវំ អលោភោ, អមិត្តោ, អយំ បរិយុទាសនយោ. តទភាវេ-ន កត្វា អកត្វា, អកាតុន បុញ្ញំ, អករោន្តោ, អភាវោ ភវតិ. អយំ បសជ្ជបដិសេធនយោ.

ឯត្ថ ច ឧភោសុ បរិយុទាសេ ព្រាហ្មណា អញ្ញោ ព្រាហ្មណធម្មេ អប្បតិដ្ឋិតោ ខត្តិយាទិ ព្រាហ្មណសទិសោវ អព្រាហ្មណោតិ វុត្តេ បតីយតេ. ឥតរស្មិំ បន បក្ខេ កេនចិ សំសយនិមិត្តេន ខត្តិយាទោ ព្រាហ្មណោតិ វុត្តស្ស មិច្ឆាញាណនិវុត្តិ ករីយតិ ‘‘ព្រាហ្មណោ+យំ ន ភវតិ អព្រាហ្មណោ’’តិ, ព្រាហ្មណត្តជ្ឈាសិតោ ន ភវតីត្យត្ថោ. តត្ថ សទិសត្តំ វិនា មិច្ឆាញាណាសម្ភវា បយោគសាមត្ថិយា ច សទិសបដិបត្តិ, តគ្គតា ច លិង្គ+សង្ខ្យា ភវន្តិ. អតោយេវ ឧច្ចតេ ‘‘នញ្ញិវយុត្ត+មញ្ញសទិសាធិករណេ, កថា ហិ អត្ថសម្បច្ចយោ’’តិ.

៧៥. អន សរេតិ

នញសទ្ទស្ស សរេ អន, ន អស្សោ អនស្សោ, ន អរិយោ អនរិយោ. ឯវំ អនិស្សរោ, អនិដ្ឋោ, អនាសវោ. ន អាទាយ អនាទាយ, អនោលោកេត្វា ឥច្ឆាទិ. ពហុលាធិការា អយុត្តត្ថេហិ កេហិចិ ហោតិ. បុន ន គីយន្តីតិ អបុនគេយ្យា គាថា, អនោកាសំ ការេត្វា, អមូលាមូលំ គន្ត្វា, អចន្ទមុល្លោកិកានិ មុខានិ, អសទ្ធភោជី, អលវណភោជី.

១៣. កុបាទយោ និច្ច+មស្យាទិវិធិម្ហិ

កុសទ្ទោ បាទយោ ច ស្យាទ្យន្តេន សហេ+កត្ថា ហោន្តិ និច្ចំ ស្យាទិវិធិវិសយតោ+ញ្ញត្ថ. ឯត្ថ អព្យភិចារិបាទិសហចរណត្ថេន កុឥតិ និបាតោវ, ន បថវីវាចកោ កុសទ្ទោ. ស្យាទិវិធិវិសយោ នាម ‘‘លក្ខណិត្ថម្ភូតា’’ ទិនា បតិអាទីនំ វិសយេ កតទុតិយា, តញ្ច អន្វទ្ធមាសន្តិ អសំខ្យសមាស+មិវ មា ហោតូតិ ‘‘អស្យាទិវិធិម្ហី’’តិ និសេធោ. កុច្ឆិតោ ព្រាហ្មណោ កុព្រាហ្មណោ, និច្ចសមាសត្តា អសបទេន វិគ្គហោ.

១០៧. សរេ កទ កុស្សុ+ត្តរត្ថេ

កុស្សុ+ត្តរត្ថេ វត្តមានស្ស សរាទោ ឧត្តរបទេ កទាទេសោ ហោតិ. ឦសកំ ឧណ្ហំ កទុណ្ហំ, កុច្ឆិតំ អន្នំ កទន្នំ, កទសនំ. សរេតិ កិំ, កុបុត្តា, កុទារា, កុទាសា, កុទិដ្ឋិ.

១០៨. កា+ប្បត្ថេ

អប្បត្ថេ វត្តមានស្ស កុស្ស កា ហោតុ+ត្តរបទេ. អប្បកំ លវណំ កាលវណំ. ឯវំ កាបុប្ផំ.

១០៩. បុរិសេ វាតិ

កុស្ស កា វា. កុច្ឆិតោ បុរិសោ កាបុរិសោ, កុបុរិសោ វា. បកដ្ឋោ នាយកោ បនាយកោ, បធានំ វចនំ បាវចនំ ភុសំ វទ្ធំ បវទ្ធំ សរីរំ, សមំ សម្មា វា អាធានំ សមាធានំ, វិវិធា មតិ វិមតិ, វិវិធោ វិសិដ្ឋោ វា កប្បោ វិកប្បោ, អធិកោ ទេវោ អតិទេវោ, ឯវំ អធិទេវោ, អធិសីលំ. សុន្ទរោ គន្ធោ សុគន្ធោ, កច្ឆិតោ គន្ធោ ទុគ្គន្ធោ, សុដ្ឋុ កតំ សុកតំ, ទុដ្ឋុ កតំ ទុក្កតំ អភិ សិញ្ចនំ អភិសេកោតិ សនន្តោ, អតិសយេន កត្វា, កតំ បករិត្វា, បកតំ, អតិសយេន ថុតំ អតិត្ថុតំ, អតិក្កម្ម ថុតំ អតិត្ថុតំ, ឦសំ កឡារោ អាកឡារោ, សុដ្ឋុ ពទ្ធោ អាពទ្ធោ.

បាទយោ គតាទ្យត្ថេ បឋមាយ

បគតោ អាចរិយោ បាចរិយោ, ឯវំ បន្តេវាសី.

អច្ចាទយោ កន្តាទ្យត្ថេ ទុតិយាយ

អតិក្កន្តោ មញ្ចំ អតិមញ្ចោ. អតិមាលោ, ‘‘ឃបស្ស+ន្តស្សា+ប្បធានស្សា’’តិ មាលាសទ្ទេ ឃស្ស រស្សោ. ឯវ+មុបរិបិ ឃបានំ រស្សោ.

អវាទយោ កុដ្ឋាទ្យត្ថេ តតិយាយ

អវកុដ្ឋំ កោកិលាយ វនំ អវកោកិលំ, អវមយូរំ. អវកុដ្ឋន្តិ បរិច្ចត្តំ.

បរិយាទយោ គិលានាទ្យត្ថេ ចតុត្ថិយា

បរិគិលានោ+ជ្ឈេនាយ បរិយជ្ឈេនោ.

ន្យាទយោ កន្តាទ្យត្ថេ បញ្ចមិយា

និក្ខន្តោ កោសម្ពិយា និក្កោសម្ពិ. អស្យាទិវិធិម្ហីតិ កិំ, រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ.

១៤. ចី ក្រិយត្ថេហិ

ចីបច្ចយន្តោ ក្រិយត្ថេហិ ស្យាទ្យន្តេហិ សហេ+កត្ថោ ហោតិ. អមលីនំ មលីនំ ករិត្វាតិ វិគ្គយ្ហ ‘‘អភូតតព្ភាវេ ករា+ស+ភូយោគេ វិការាចី’’តិ ចីបច្ចយេកតេ ឥមិនា សមាសោ. ឯត្ថ ច-ការោ ‘‘ចី ក្រិយត្ថេហី’’តិ វិសេសនត្ថោ. ‘‘ប្យោ វា ត្វាស្ស សមាសេ’’តិ ប្យ ហោតិ, ប-ការោ ‘‘ប្យេ សិស្សា’’តិ វិសេសនត្ថោ. មលិនីករិយ.

១៥. ភូសនា+ទរា+នាទរេស្វ+លំ+សា+សាតិ

ភូសនាទីស្វ+ត្ថេស្វ+ល+មាទយោ សទ្ទា ឯកត្ថា ហោន្តិ. អលំ ករិត្វា សក្ករិត្វា អសក្ករិត្វាតិ វិគ្គយ្ហ សមាសេ កតេ ប្យេ ច ‘‘សា សាធិករា ច ចរិច្ចា’’តិ ចាទេសោ បររូបញ្ច. អលំករិយ, សក្កច្ច, អសក្កច្ច.

១៦. អញ្ញេចា+តិ សុត្តេន សមាសេ កតេ… ឯត្ថ យថា ទ្វារំ វិវរាតិ វុត្តេ បករណតោ អគ្គល+មិតិ វិញ្ញាយតិ, ឯវ+មិធាបិ និបាតបភាវេ អញ្ញេ ចាតិ សាមញ្ញំ ចេ+តិ អាគមានុសារេន លព្ភមានវិភត្យន្តបដិរូបនិបាតាវ វិញ្ញាយន្តិ. អគ្គតោ ភវិត្វា បុរោភុយ្យ, អន្តរហិតោ ហុត្វា តិរោភូយ, អន្តរធានំ កត្វា តិរោករិយ, ឧរសិ កត្វា ឧរសិករិយ, មនសិ កត្វា មនសិករិយ, មជ្ឈេ កត្វា មជ្ឈេករិយ, តុណ្ហី ភវិត្វា តុណ្ហី ភូយ.

១៧. វា+នេក+ញ្ញត្ថេ

អនេកំ ស្យាទ្យន្តំ អញ្ញស្ស បទស្ស អត្ថេ ឯកត្ថំ វា ហោតិ.

បទន្តរស្ស យស្ស+ត្ថោ, បធានំ លិង្គ+មស្ស ច;

សមាសោ សោ+យ+មញ្ញត្ថោ, ពហុព្ពីហិបរវ្ហយោ.

សោ ច នវវិធោ ទ្វិបទោ, ភិន្នាធិករណោ, តិបទោ, ន-និបាតបុព្ពបទោ, សហបុព្ពបទោ, ឧបមានបុព្ពបទោ, សង្ខ្យោភយបទោ, ទិសន្តរាលត្ថោ, ព្យតិហារលក្ខណោ ចាតិ.

១. តត្ថ ទ្វិបទោ តុល្យាធិករណោ កម្មាទីសុ ឆសុ វិភត្យត្ថេសុ ភវតិ.

(ក) តត្ថ ទុតិយត្ថេ តាវ-អាគតា សមណា ឥមំ សង្ឃារាមន្តិ អាគតសមណោ សង្ឃារាមោ. សោ ច ទុវិធោ តគ្គុណា+តគ្គុណវសេន. វុត្តញ្ហិ –

តគ្គុណោ+តគ្គុណោ ចេ+តិ,

សោ សមាសោ ទ្វិធា មតោ.

តំ យថា ‘នីយតំ លម្ព-

កណ្ណោ+’ ‘យំ ទិដ្ឋសាគរោ’.

តេសុ យត្ថ វិសេសនភូតោ អត្ថោ អញ្ញបទត្ថគ្គហណេន គយ្ហតិ, សោ តគ្គុណសំវិញ្ញាណោ, យថា ‘លម្ពកណ្ណ+មានយា’តិ. យត្ថ បន ន គយ្ហតិ, សោ អតគ្គុណសំវិញ្ញាណោ, យថា ‘ពហុធន+មានយា’តិ.

ឥធ វិសេសនស្ស បុព្ពនិបាតោ. ឯត្ថ ច អាគតសទ្ទោ ច សមណសទ្ទោ ច អត្តនោ អត្ថេ អដ្ឋត្វា ទុតិយាវិភត្យត្ថភូតេ សង្ឃារាមសង្ខាតេ អញ្ញបទត្ថេ វត្តន្តិ, តតោ សមាសេនេវ កម្មត្ថស្ស អភិហិតត្តា បុន ទុតិយា ន ហោតិ. តថា អាគតសមណា សាវត្ថិ, អាគតសមណំ ជេតវនំ. បដិបន្នា អទ្ធិកា យំ បដិបន្នទ្ធិកោ បថោ, អភិរូឡ្ហាវ, ណិជាយំ នាវំ សា អភិរូឡ្ហវាណិជា នាវា.

(ខ) តតិយត្ថេ-ជិតានិ ឥន្ទ្រិយានិ យេន សោ ជិតិន្ទ្រិយោ សមណោ, ឯវំ ទិដ្ឋធម្មោ, បត្តធម្មោ, កតកិច្ចោ. វិជិតា មារា អនេនាតិ វិជិតមារោ ភគវា, បដិវិទ្ធសព្ពធម្មោ. ករណត្ថេ-ឆិន្នោ រុក្ខោ យេន សោ ឆិន្នរុក្ខោ ផរសុ.

(គ) ចតុត្ថិយត្ថេ-ទិន្នោ សុង្កោ យស្ស សោ ទិន្នសុង្កោ រាជា, ទិន្នំ ភោជនំ អស្សាតិ ទិន្នភោជនោ.

(ឃ) បញ្ចមិយត្ថេ-និគ្គតា ជនា យស្មា សោ និគ្គតជនោ គាមោ, និគ្គតោ អយោ=សុខំ យស្មាតិ និរយោ, និក្កិលេ- សោ. អបេតំ វិញ្ញាណំ អស្មាតិ អបេតវិញ្ញាណោ មតកាយោ, អបគតភយភេរវោ អរហា.

(ង) ឆដ្ឋិយត្ថេ-ឆិន្នា ហត្ថា យស្ស សោ ឆិន្នហត្ថោ. ឯវំ បរិបុណ្ណសង្កប្បោ ខីណាសវោ, វីតោ រាគោ អស្សាតិ វីតរាគោ. ទ្វេ បទានិ អស្សាតិ ទ្វិបទោ, ទ្វិហត្ថោ បដោ. តេវិជ្ជោតិ ឯត្ថ តិវិជ្ជោ ឯវាតិ សកត្ថេ ណោ វុទ្ធិ ច. ចតុប្បទោ, បញ្ច ចក្ខូនិ អស្សាតិ បញ្ចចក្ខុ ភគវា, ឆឡភិញ្ញោ, ‘‘ឃបស្សា’’ទិនា រស្សត្តំ. នវង្គំ សត្ថុសាសនំ. ទសពលោ, អនន្តញាណោ. តីណិ ទស បរិមាណ+មេសំតិ តិទសា ទេវា, ឥធ បរិមាណសទ្ទសន្និមានតោ ទសសទ្ទោ សង្ខ្យានេ វត្តតេ. អយំ បច្ចយោ ឯតេសន្តិ ឥទប្បច្ចយា, ឧត្តរបទេ ‘‘ឥមស្សិ+ទំ វា’’តិ ឥមស្ស ឥទំ. កោ បភវោ អស្សាតិ កិំ បភវោ កាយោ. វិគតំ មលំ អស្សាតិ វិមលោ, សុន្ទរោ គន្ធោ អស្សាតិ សុគន្ធំ ចន្ទនំ, ឯវំ សុសីលោ, សុមុខោ, កុច្ឆិតោ គន្ធោ អស្សាតិ ទុគ្គន្ធំ កុណបំ, ទុម្មុខោ, ទុដ្ឋុ មនោ អស្សាតិ ទុម្មនោ, ឯវំ ទុស្សីលោ. តបោ ឯវ ធនំ អស្សាតិ តបោធនោ. ខន្តិសង្ខាតំ ពលំ អស្សាតិ ខន្តិពលោ. ឥន្ទោតិ នាមំ ឯតស្សាតិ ឥន្ទនាមោ.

ឆន្ទជាតាទីសុ វិសេសនវិសេសិតព្ពានំ យថិច្ឆិតត្តា ឧភយំ បុព្ពំ និបតតិ, កមាតិក្កមេ បយោជនាភាវា. ជាតោ ឆន្ទោ អស្សាតិ ជាតឆន្ទោ, ឯវំ ឆន្ទជាតោ. សញ្ជាតបីតិសោមនស្សោ, បីតិសោមនស្សសញ្ជាតោ. មាសជាតោ, ជាតមាសោ. ឆិន្នហត្ថោ, ហត្ថឆិន្នោ.