៥. ណាទិកណ្ឌ

សមាសោ បទសំខេបោ, បទបច្ចយសំហិតំ;

តទ្ធិតំ នាម ហោតីតិ, វិញ្ញេយ្យំ តេស+មន្តរំ.

១. ណោ វា+បច្ចេ

ឆដ្ឋីយន្តា នាមស្មា វា ណបច្ចយោ ហោតិ អបច្ចេ+ភិធេយ្យេ. អបច្ចសទ្ទសម្ពន្ធិត្តេន អបច្ចវន្តតោ កតសរបច្ចយោ សមត្ថ្យតោ ឆដ្ឋ្យន្តតោ ហោតីតិ ‘‘ឆដ្ឋីយន្តា នាមស្មា’’តិ សុត្តេ អវុត្តម្បិ វុត្តំ. ណាទីនំ តទ្ធិតន្តិ បុព្ពាចរិយសញ្ញា. ណការោ វុទ្ធ្យត្ថោ. ឯវ+មញ្ញត្រាបិ. ណាទិវុត្តិត្តា ‘‘ឯកត្ថតាយំ’’តិ វិភត្តិលោបោ.

១២៤. សរាន+មាទិស្សា+យុវណ្ណស្សា+ឯឱ ណានុពន្ធេ

សរាន+មាទិភូតា យេ អការិ+វណ្ណុ+វណ្ណា, តេសំ អា+ឯ+ឱ វា ហោន្តិ យថាក្កមំ ណានុពន្ធេតិ អការស្ស អាការោ. អា+ឯ+ឱនំ វុទ្ធីតិបិ បុព្ពាចរិយសញ្ញា. វសិដ្ឋស្សា+បច្ចំ វាសិដ្ឋោ. វីម្ហិ វាសិដ្ឋី. វេតិ វសិដ្ឋស្សា+បច្ចំតិ វាក្យស្ស ច វសិដ្ឋាបច្ចំតិ សមាសស្ស ច វិកប្បត្ថំ. សោ ច វាសទ្ទោ យាវ ‘‘សកត្ថេ’’តិ អធិករីយតិ.

នបុំសកេន លិង្គេន, សទ្ទោ+ទាហុ បុមេន វា;

និទ្ទិស្សតីតិ ញាតព្ព+មវិសេសេ បនិ+ច្ឆិតេតិ –

វុត្តត្ថា អបច្ចសទ្ទស្ស នបុំសកត្ថេបិ បុត្តបុត្តីនំ ទ្វិន្នម្បិ វាចកោ ហោតិ.

ណាទយោ+ភិធេយ្យលិង្គា, អបច្ចេ ត្វ+នបុំសកា;

នបុំសកេ សកត្ថេ ណ្យោ, ភិយ្យោ ភាវសមូហជា;

តា តុ+ត្ថិយ+មសំខ្យានេ, ត្វាទិចីបច្ចយន្តកា.

ភារទ្វាជស្ស អបច្ចំ=បុត្តោ ភារទ្វាជោ, ឯវំ វេស្សាមិត្តោ, គោតមោ. ឯត្ថ ច អ+យុវណ្ណន្តាភាវា អា+ឯ+ឱនំ ន វុទ្ធិ. វាសុទេវស្ស អបច្ចំ វាសុទេវោ, ពលទេវោ. ចិត្តកោតិអាទីសុ បន សំយោគន្តត្តា ‘‘សំយោគេ ក្វចី’’តិ ក្វចិ ន វុទ្ធិ. ឧបគុនោ អបច្ចំ ឱបគវោ ឱបគវី. ឯត្ថ ‘‘ឧវណ្ណស្សា+វង សរេ’’តិ ឧការស្ស អវង.

វច្ឆស្សា+បច្ចន្តិ វិគ្គយ្ហ បុព្ពសុត្តេន ណបច្ចយេ កតេ បុន វច្ឆស្សា+បច្ចំតិ វិគ្គហោ.

២. វច្ឆាទិតោ ណាន+ណាយនា

វច្ឆាទីហិ អបច្ចបច្ចយន្តេហិ គោត្តាទីហិ ច សទ្ទេហិ ណាន+ណាយនបច្ចយា វា ហោន្តិ អបច្ចេ. វច្ឆានោ, វច្ឆាយនោ, ‘‘សំយោគេ ក្វចី’’តិ ន វុទ្ធិ. កតិស្សា+បច្ចំ កច្ចោ, ‘‘ណ្យ ទិច្ចាទីហី’’តិ ណ្យោ, ‘‘លោបោ+វណ្ណិ+វណ្ណានំ’’តិ អការលោបេ ចវគ្គបុព្ពរូបានិ. កច្ចស្សា+បច្ចំ កច្ចានោ, កច្ចាយនោ, យាគមេ កាតិយានោ. មុគ្គស្សា+បច្ចំ=នត្តាទីតិ វាក្យេ វុទ្ធិ+ឥការលោប+បុព្ពរូបានិ. មោគ្គល្លស្សា+បច្ចំតិ បុនណាន+ណាយនា ហោន្តិ, មោគ្គល្លានោ មោគ្គល្លាយនោ. ឥមេ ចត្តារោ អបច្ចបច្ចយន្តា. គោត្តាទិតោ យថាសកដស្សា+បច្ចំ នត្តាទីហិ សកដានោ សកដាយនោ. កណ្ហស្សា+បច្ចំ នត្តាទិ កណ្ហានោ កណ្ហាយនោ. ឯវំ អគ្គិវេស្សានោ អគ្គិវេស្សាយនោ, មុញ្ជានោ មុញ្ជាយនោ, កុញ្ជានោ កុញ្ជាយនោ. សព្ពត្ថ សំយោគត្តា ន វុទ្ធិ. អាកតិគណោ+យំ.

៣. កត្តិកាវិធវាទីហិ ណេយ្យណេរា

កត្តិកាទីហិ វិធវាទីហិ ច ណេយ្យណេរប្បច្ចយា ហោន្តិ វា យថាក្កមំ. កត្តិកាយ អបច្ចំ កត្តិកេយ្យោ, គរុឡោ វិនតាយ=សុបណ្ណមាតុយា អបច្ចំ វេនតេយ្យោ. រោហិណិយា អបច្ចំ រោហិណេយ្យោ, គង្គាយ អបច្ចំ គង្គេយ្យោ. ឯវំ ភាគិនេយ្យោ, នាទេយ្យោ, អន្តេយ្យោ, អាហេយ្យោ, កាបេយ្យោ, សុចិយា អបច្ចំ សោចេយ្យោ, ពាលេយ្យោ. ណេរេ-វិធវាយ អបច្ចំ វេធវេរោ. ពន្ធកិយា=អភិសារិកាយ អបច្ចំ ពន្ធ-កេរោ. សមណស្ស ឧបជ្ឈាយស្សា+បច្ចំ សាមណេរោ, នាឡិកេរោ ឥច្ចាទិ.

៤. ណ្យ ទិច្ចាទីហិ

ទិតិប្បភុតីហិ ណ្យោ ហោតិ អបច្ចេ.

១២៥. សំយោគេ ក្វចិ

សំយោគវិសយេ ក្វចិ អា+ឯ+ឱវុទ្ធិយោ ហោន្តិ ណានុពន្ធេ.

១៣១. លោបោ+វណ្ណិ+វណ្ណានំ

អវណ្ណិ+វណ្ណានំ លោបោ ហោតិ យការាទោ បច្ចយេ. ទិតិយា=អសុរមាតុយា អបច្ចំ ទេច្ចោ អាទិច្ចោ. កុណ្ឌនិយា អបច្ចំ កោណ្ឌញ្ញោ, នស្ស ញ្ញេ បុព្ពរូបំ. អទិតីតិ ទេវមាតា.

ភាតុនោ អបច្ចំ ភាតព្យោ, ‘‘យម្ហិ គោស្ស ចា’’តិ យម្ហិ ឧស្ស អវង អការលោបបុព្ពរូបានិ.

៥. អា ណិ

អការន្តតោ ណិ វា ហោត+បច្ចេ ពហុលំ. អា=តិ នាមវិសេសនត្តា អ-ការន្តតោតិ វុត្តំ. ទក្ខស្សា+បច្ចំ ទក្ខិ, ទត្តិ, ទោណិ, វាសវិ, វារុណិ. ជិនទត្តស្សា+បច្ចំ ជេនទត្តិ, សុទ្ធោទនិ, អានុរុទ្ធិ ឥច្ចាទិ.

៦. រាជតោ ញ្ញោ ជាតិយំ

រាជតោ ញ្ញោ វា ហោត+បច្ចេ ខត្ថិយជាតិយំ គម្យមានាយំ. រញ្ញោ អបច្ចំ រាជញ្ញោ. ជាតីយន្តិ កិំ, រាជាបច្ចំ.

៧. ខត្តា យិ+យា

តិជាតិយំ អបច្ចេ យ+ឥយា ហោន្តិ. ខត្តស្សា+បច្ចំ ខត្យោ ខត្តិយោ. ជាតិយំ ត្វេវ, ខត្តិ.

៨. មនុតោ ស្ស+សណ

មនុតោ ជាតិសមុទាយេ ស្ស+សណ ហោន្តុ+បច្ចេ. មនុនោ អបច្ចំ មនុស្សោ មានុសោ, មនុស្សី មានុសី. ជាតិយំ ត្វេវ, មានវោ, នស្ស ណោ, មាណវោ.

៩. ជនបទនាមស្មា ខត្តិយា រញ្ញេ ច ណោ

ជនបទស្ស យំ នាមំ, តំ នាមស្មា ខត្តិយា អបច្ចេ រញ្ញេ ច ណោ ហោតិ. បញ្ចាលានំ អបច្ចំ រាជា វា បញ្ចាលោ, កោសលោ, មាគធោ, ឱក្កាកោ. ជនបទនាមស្មាតិ កិំ, ទាសរថិ. ខត្តិយាតិ កិំ, បញ្ចាលស្ស ព្រាហ្មណស្សា+បច្ចំ បញ្ចាលិ.

១០. ណ្យ កុរុសិវីហិ

កុរុសិវីហិ អបច្ចេ រញ្ញេ ច ណ្យោ ហោតិ. កុរូនំ អបច្ចំ រាជា វា កោរព្យោ. ‘‘យម្ហិ គោស្ស ចា’’តិមិនា អវង, ពការបុព្ពរូបានិ. សេព្ពោ, ឥលោបោ. (អបច្ចតទ្ធិតំ).

១១. ណ រាគា តេន រត្តំ

រាគវាចីតតិយន្តតោ រត្ត+មិច្ចេ+តស្មិំ អត្តេ ណោ ហោតិ. កុសុម្ភាទីហិ វណ្ណន្តរបត្តំ រត្តំ នាម. កសាវេន រត្តំ កាសាវំ. ឯវំ កុសុម្ភេន រត្តំ កោសុម្ភំ, ហាលិទ្ទំ, បត្តង្គំ, មញ្ជេដ្ឋំ, កុង្កុមំ. ឥធ ន ហោតិ នីលំ បីតន្តិ, គុណវចនត្តា ណេន វិនាបិ ទព្ពស្សា+ភិធានតោ.

១២. នក្ខត្តេនិ+ន្ទុយុត្តេន កាលេ

តតិយន្តតោ នក្ខត្តា តេន លក្ខិតេ កាលេ ណោ ហោតិ, តំ ចេ នក្ខត្ត+មិន្ទុយុត្តំ ហោតិ. ផុស្សេន ឥន្ទុយុត្តេន លក្ខិតា បុណ្ណមាសី ផុស្សី រត្តិ, ផុស្សោ អហោ, មឃាយ ឥន្ទុយុត្តាយ លក្ខិតា បុណ្ណមាសី មាឃី, មាឃោ.

១៣. សា+ស្ស ទេវតា បុណ្ណមាសី

សេតិ បឋមន្តា អស្សេតិ ឆដ្ឋិយត្ថេ ណោ ហោតិ, យំ បឋមន្តំ, សា ចេ ទេវតា បុណ្ណមាសី វា. សុគតោ ទេវតា អស្ស សោគតោ, មាហិន្ទោ, យាមោ, វារុណោ. ពុទ្ធោ អស្ស ទេវតាតិ ពុទ្ធោ. ផុស្សី បុណ្ណមាសី អស្ស សម្ពន្ធិនីតិ ផុស្សោ មាសោ. ឯវំ មាឃោ, ផគ្គុនោ, ចិត្តោ, វេសាខោ, ជេដ្ឋមូលោ, អាសាឡ្ហោ, សាវណោ, បោដ្ឋបាទោ, អស្សយុជោ, កត្តិកោ, មាគសិរោ. បុណ្ណមាសី ច ភតកមាសសម្ពន្ធិនី ន ហោតិ, បុណ្ណោ មា អស្សន្តិ និព្ពចនា, អតោ ឯវ និបាតនា ណោ, សាគមោ ច.

១៤. ត+មធីតេ តំ ជានាតិ ក+ណិកា ច

ទុតិយន្តតោ ត+មធីតេ តំ ជានាតីតិ ឯតេស្វ+ត្ថេសុ ណោ ហោតិ កោ ណិកោ ច. ឯត្ថ ចសទ្ទោ កោ ចណិកោ ច ហោតីតិ សមុច្ចិនោ, នោ ណបច្ចយំ. ព្យាករណ+មធីតេ ជានាតីតិ វា វេយ្យាករណោ, វិ+អា+ករណន្តិ វិច្ឆិជ្ជ កតយាទេសស្សិ+ការស្ស ‘‘តទាទេសា តទីវ ភវន្តី’’តិ ញាយា ‘‘សរាន’’មិច្ចាទិនា ឯការេ យាគមទ្វិត្តានិ. ឯវំ មោហុត្តោ, នេមិត្តោ, អង្គវិជ្ជោ, វត្ថុវិជ្ជោ, ឆន្ទសោ, ‘‘មនា, ទីនំ សក’’ ឥតិ សកាគមោ. កមកោ, បទកោ, វេនយិកោ, សុត្តន្តិកោ, អាភិធម្មិកោ. ទ្វិតគ្គហណំ អជ្ឈេនជាននេ ច វិសុំ វិសុំ បច្ចយវិធានត្ថំ, អជ្ឈេនវិសយទស្សនត្ថំ, បសិទ្ធុបសំហរណត្ថញ្ច.

១៥. តស្ស វិសយេ ទេសេ

ឆដ្ឋិយន្តា វិសយេ ទេសសរូបេ ណោ ហោតិ. វសាតីនំ វិសយោ ទេសោ វាសាតោ. ទេសេតិ កិំ, ចក្ខុស្ស វិសយោ រូបំ, ទេវទត្តស្ស វិសយោ+នុវាកោ.

១៦. និវាសេ តន្នាមេ

តិ តន្នាមេ និវាសេ ទេសេ ណោ ហោតិ. សិវីនំ និវាសោ ទេសោ សេព្ពោ. ឯត្ថ ‘‘យវា សរេ’’តិ យការេ ពការបុព្ពរូបានិ. វាសាតោ.

១៧. អទូរភវេតិ

ណោ, វិទិសាយ អទូរភវំ វេទិសំ.

១៨. តេន និព្ពត្តេតិ

តតិយន្តា និព្ពត្តត្ថេ ណោ ហោតិ. កុសម្ពេន និព្ពត្តា កោសម្ពី នគរំ, ឯវំ កាកន្ទី, មាកន្ទី, សហស្សេន និព្ពត្តា សាហស្សី បរិខា, ហេតុម្ហិ កត្តរិ ករណេ ច យថាយោគំ តតិយា.

១៩. ត+មិធ+ត្ថិ

តន្តិ បឋមន្តា ឥធាតិ សត្តម្យត្ថេ ទេសេ តន្នាមេ ណោ ហោតិ, យំ តំ បឋមន្ត+មត្ថិ ចេ. ឧទុម្ពរា អស្មិំ ទេសេ សន្តីតិ ឱទុម្ពរោ, ពាទរោ, បព្ពជោ.

២០. តត្រ ភវេតិ

សត្តម្យន្តា ភវត្ថេ ណោ. ឧទកេ ភវោ ឱទកោ, ឱរសោ, ជានបទោ, មាគធោ, កាបិលវត្ថវោ, កោសម្ពោ, មនសិ ភវំ មានសំ សុខំ, សកាគមោ. សារសោ សកុណោ, សារសី សកុណី, សារសំ បុប្ផំ. មិត្តេ ភវា មេត្តា មេត្តី វា. បុរេ ភវា បោរី វាចា. បាវុសេ ភវោ បាវុសោ មេឃោ. បាវុសា រត្តិ, បាវុសំ អព្ភំ. សារទោ, សារទា, សារទំ បុប្ផំ. មាធុរោ ជនោ, មាធុរា គណិកា, មាធុរំ វត្ថំ.

២១. អជ្ជាទីហិ តនោតិ

ភវត្ថេ តនោ. អជ្ជ ភវោ អជ្ជតនោ, ស្វាតនោ, ហិយ្យតនោ. ‘‘ឯឱន+ម វណ្ណេ’’តិ ឯឱនំ អ ហោតិ.

២២. បុរាតោ ណោ ចតិ

ភវត្ថេ ណោ តនោ ច. ឯត្ថ ណការោ អវយវោ, នេវា+នុពន្ធោ. បុរាណោ, បុរាតនោ.

២៣. អមាត្វ+ច្ចោតិ

ភវត្ថេ អច្ចោ ហោតិ. អមា=សហ ភវោ អមច្ចោ.

២៤. មជ្ឈាទិត្វិ+មោតិ

ភវត្ថេ ឥមោ, មជ្ឈេ ភវោ មជ្ឈិមោ. ឯវំ អន្តិមោ, ហេដ្ឋិមោ, ឧបរិមោ, ឱរិមោ, បារិមោ, បច្ឆិមោ, អព្ភន្តរិធោ, បច្ចន្តិមោ.

២៥. កណ+ណេយ្យ+ណេយ្យក+យិ+យាតិ

ភវត្ថេ កណអាទយោ ហោន្តិ. កណ-កុសិនារាយំ ភវោ កោសិនារកោ, មាគធកោ, អារញ្ញកោ វិហារោ, រាជគហកោ, កោសម្ពកោ, ឥន្ទបត្តកោ, កាបិលកោ, ភារុកច្ឆកោ, នាគរកោ. អង្គេសុ ជាតោ អង្គកោ, កោសលកោ, វេទេហកោ, កម្ពោជកោ, គន្ធារកោ, សោវីរកោ, សិន្ធវកោ, អស្សកោ ឥច្ចាទិ. ណេយ្យ-គង្គេយ្យោ, បព្ពតេយ្យោ, វានេយ្យោ. ណេយ្យក-កោសលេយ្យកោ, ពារាណសេយ្យកោ, ចម្បេយ្យកោ, សិលាយ ជាតំ សេលេយ្យកំ, មិថិលេយ្យកោ. ពារាណសេយ្យកោត្យាទីសុ ‘‘ទិស្សន្ត+ញ្ញេបិ បច្ចយា’’តិ ឯយ្យកោ, ឯវំ ឧបរិ សុត្តេ ទស្សិតបច្ចយតោ វិសុំ បច្ចយេ ទស្សិតេ ឥមិនា សុត្តេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យ-គម្មោ, យម្ហិ អការលោបេ បុព្ពរូបំ រស្សោ ច. ទិព្ពោ. ឥយ-ឧទរិយោ, ទិវិយោ, បញ្ចាលិយោ, ពោធិបក្ខិយោ, លោកិយោ.

២៦. ណិកោ

សត្តម្យន្តា ភវត្ថេ ណិកោ ហោតិ. សរទេ ភវោ សារទិកោ ទិវសោ, សារទិកា រត្តិ.

២៧. ត+មស្ស សិប្បំ សីលំ បណ្យំ បហរណំ បយោជនំ

បឋមន្តា សិប្បាទិវាចកា អស្សេតិ ឆដ្ឋ្យត្ថេ ណិកោ ហោតិ. វីណាវាទនំ សិប្ប+មស្ស វេណិកោ, វីណាវាទនំ អភេទោបចារេន វីណា នាម. មោទិង្គិកោ, វំសិកោ. បំសុកូលធារណំ សីល+មស្ស បំសុកូលិកោ, តេចីវរិកោ. គន្ធោ បណ្យ+មស្ស គន្ធិកោ, តេលិកោ, គោឡិកោ, បូវិកោ, បណ្ណិកោ, តម្ពុលិកោ, លោណិកោ. ចាបោបហរណ+មស្ស ចាបិកោ, តោមរិកោ, មុគ្គរិកោ, មោសលិកោ. ឧបធិ=ក្ខន្ធាទិ បយោជន+មស្ស ឱបធិកំ, សាតិកំ, សាហស្សិកំ.

២៨. តំ ហន្ត+រហតិ គច្ឆតុ+ញ្ឆតិ+ចរតិ

ទុតិយន្តា ហន្តីតិ ឯវមាទីស្វ+ត្ថេសុ ណិកោ ហោតិ. បក្ខិនោ ហន្តីតិ បក្ខិកោ, សាកុណិកោ, មាយូរិកោ, មច្ឆេ ហន្តីតិ មច្ឆិកោ, មេនិកោ. មិគេ ហន្តីតិ មាគវិកោ, វការាគមោ. មិគស្ស ‘‘តទមិនា’’ទិនា មគវាទេសេបិ មាគវិកោ. ឱរព្ភិកោ, ហារិណិកោ. សូករិកោតិ ឥកោ. សត+មរហតីតិ សាតិកំ, សន្ទិដ្ឋិកំ, ឯហិ បស្ស វិធិំ អរហតីតិ ឯហិបស្សិកោ. ឯត្ថ ត្យាទ្យន្តសមុទាយតោ អនុករណត្តា វា តទ្ធិតស្ស អភិធានលក្ខណត្តា វា ពហុលំវិធានេន វា បច្ចយោ. សាហស្សិកោ, កុម្ភិកោ, ទោណិកោ, អទ្ធមាសិកោ, កហាបណិកោ, អាសីតិកា គាថា, នាវុតិកា. សហស្សិយោតិ ឥយោ. បរទារំ គច្ឆតីតិ បារទារិកោ, មគ្គិកោ, បញ្ញាសយោជនិកោ, បថិកោ. ពទរេ ឧញ្ឆតីតិ ពាទរិកោ, សាមាកិកោ. ធម្មំ ចរតីតិ ធម្មិកោ, អធម្មិកោ.

២៩. តេន កតំ កីតំ ពទ្ធ+មភិសង្ខតំ សំសដ្ឋំ ហតំ ហន្តិ ជិតំ ជយតិ ទិព្ពតិ ខនតិ តរតិ ចរតិ វហតិ ជីវតិតិ

កតាទីស្វ+ត្ថេសុ ណិកោ. កាយេន កតំ កាយិកំ, វាចសិកំ, មានសិកំតិ សកាគមោ. វាតេន កតោ អាពាធោ វាតិតោ, សេម្ហិកោ, បិត្តិកោ. សតេន កីតំ សាតិកំ, សាហស្សិកំ, វត្ថេន កីតំ វត្ថិកំ, កុម្ភិកំ, សោវណ្ណិកំ, ឃាតិកំ. មូលតោវ បច្ចយោ, អមូលវាចិត្តា ទេវទត្តេន កីតោតិ ន ហោតិ, តទត្ថាប្បតីតិយា. វរត្ថាយ ពទ្ធោ វារត្តិកោ, អាយសិកោ, បាសិកោ, សុត្តិកោ. ឃតេន អភិសង្ខតំ សំសដ្ឋំ វា ឃាតិកំ, គោឡិកំ, ទធិកំ, មារីចិកំ. ជាលេន ហតោ ហន្តីតិ វា ជាលិកោ, ពាលិសិកោ. អក្ខេហិ ជិតំ អក្ខិកំ ធនំ, សាលាកិកំ, តិន្ទុកិកោ, អម្ពផលិកោ. អក្ខេហិ ជយតិ ទិព្ពតិ វា អក្ខិកោ. ខណិត្តិយា ខនតីតិ ខាណិត្តិកោ, កុទ្ទាលិកោ. ទេវទត្តេន ជិតំ, អង្គុល្យា ខនតីតិ ន ហោតិ, តទត្ថានវគមា. ឧឡុម្បេន តរតីតិ ឱឡុម្បិកោ, ឧឡុម្បិកោតិ ឥកោ. កុល្លិកោ, គោបុច្ឆិកោ, នាវិកោ. សកដេន ចរតីតិ សាកដិកោ, រថិកោ. បរប្បិកោតិ ឥកោ. ខន្ធេន វហតីតិ ខន្ធិកោ. អំសិកោ, សីសិកោតិ ឥកោ. វេតនេន ជីវតីតិ វេតនិកោ, ភតិកោ, កយិកោ, វិក្កយិកោ, កយវិក្កយិកោតិ ឥកោ.

៣០. តស្ស សំវត្តតិ

ចតុត្ថ្យន្តា សំវត្តតីតិ អស្មិំ អត្ថេណិកោ ហោតិ. បុនព្ភវាយ សំវត្តតីតិ បោនោព្ភវិកោ, ឥត្ថិយំ បោនោព្ភវិកា. លោកាយ សំវត្តតីតិ លោកិកោ. សុដ្ឋុ អគ្គោតិ សគ្គោ, សគ្គាយ សំវត្តតីតិ សោវគ្គិកោ, សស្សោ+វក តទមិនាទីបាឋា. ធនាយ សំវត្តតីតិ ធញ្ញំ.

៣១. តតោ សម្ភូត+មាគតំ

បញ្ចម្យន្តា សម្ភូត+មាគតន្តិ ឯតេស្វ+ត្ថេសុ ណិកោ ហោតិ. មាតិតោ សម្ភូត+មាគតំវា+តិ ឯត្ថ ‘‘មាតិតោ ច ភគិនិយំច្ឆោ’’តិ ‘‘មាតិតោ’’តិ ភាគេន ឧស្ស ឥម្ហិ វាក្យំ, រស្សទ្វិត្តេសុ មត្តិកំ, បេត្តិកំ. ណ្យ+រិយណ+រ្យបច្ចយាបិ ទិស្សន្តិ. សុរភិតោ សម្ភូតំ សោរភ្យំ. យម្ហិ ថញ្ញំ. ឧភយត្ថ ‘‘លោបោ+វណ្ណិ+វណ្ណានំ’’តិ លោបោ. រិយណ-បិតុតោ សម្ភូតោ បេត្តិយោ, មាតិយោ, ‘‘រានុពន្ធេ+ន្តសរាទិស្សា’’តិ ឧលោបោ, មត្តិយោ. រ្យម្ហិ-ឧលោបោ, ចវគ្គបុព្ពរូបានិ, មច្ចោ វា.

៣២. តត្ថ វសតិ វិទិតោ ភត្តោ និយុត្តោ

សត្តម្យន្តា វសតីត្វេវមាទីស្វ+ត្ថេសុ ណិកោ ហោតិ. រុក្ខមូលេ វសតីតិ រុក្ខមូលិកោ, អារញ្ញិកោ, រាជគហិកោ, មាគធិកោ, សោសានិកោ. លោកេ វិទិតោ លោកិកោ. ចតុមហារាជេសុ ភត្តា ចាតុម្មហារាជិកា. ទ្វារេ និយុត្តោ ទោវារិកោ, ទស្សោក តទមិនាទិបាឋា. ភណ្ឌាគារិកោ. ឥកេ-នវកម្មិកោ, អាទិកម្មិកោ. កិយេ-ជាតិកិយោ, អន្ធកិយោ.

៣៣. តស្សិ+ទំ

ឆដ្ឋិយន្តា ឥទ+មិច្ច+ស្មិំ អត្ថេ ណិកោ ហោតិ. សង្ឃស្ស ឥទំ សង្ឃិកំ, បុគ្គលិកំ, សក្យបុត្តិកោ, នាដបុត្តិកោ, ជេនទត្តិកោ. កិយេ-សស្ស ឥទំ សកិយោ, បរកិយោ. និយេអត្តនិយំ. កេ-សកោ, រញ្ញោ ឥទំ រាជកំ ភណ្ឌំ.

៣៤. ណោ

ឆដ្ឋិយន្តា ឥទ+មិច្ច+ស្មិំ អត្ថេ ណោ ហោតិ. កច្ចាយនស្ស ឥទំ កច្ចាយនំ, ព្យាករណំ, សោគតំ សាសនំ, មាហិសំ មំសាទិ.

៣៥. គវាទីហិ យោ

គវាទីហិ ឆដ្ឋិយន្តេហិ ឥទ+មិច្ច+ស្មិំ អត្ថេ យោ ហោតិ. គុន្នំ ឥទំ គព្យំ, អវង, មំសាទិ. ឥលោបេ កព្ពំ. ទុនោ ឥទំ ទព្ពំ.

៣៦. បិតិតោ ភាតរិ រេយ្យណ

‘‘បិតិតោ មាតិតោ’’តិ តេន តេន សុត្តនិបាតេនេវ ឧស្ស ឥ. បិតុសទ្ទា តស្ស ភាតរិ រេយ្យណ. បិតុ ភាតា បេត្តេយ្យោ.

៣៧. មាតិតោ ច ភគិនិយំ ច្ឆោ

មាតុតោ ច បិតុតោ ច តេសំ ភគិនិយំ ច្ឆោ ហោតិ. មាតុ ភគិនិ មាតុច្ឆា, បិតុ ភគិនិ បិតុច្ឆា. កថំ ‘‘មាតុ ភាតា មាតុលោ’’តិ, ‘‘មាតុលាទិត្វានី’’តិ និបាតនា លបច្ចយោ.

៣៨. មាតាបិតូស្វា+មហោ

មាតាបិតូហិ តេសំ មាតាបិតូស្វា+មហោ ហោតិ. មាតុ មាតា មាតាមហី, មាតុ បិតា មាតាមហោ. បិតុ មាតា បិតាមហី, បិតុ បិតា បិតាមហោ. ន យថាសង្ខ្យំ បច្ចេកាភិសម្ពន្ធតោ វិសុំ វិសុំ មាតាបិតុសទ្ទេហិ តេសំ មាតាបិតុន្នំ អត្ថេ បច្ចយោ ហោតិ.

៣៩. ហិតេ រេយ្យណ

មាតាបិតូហិ ហិតេ រេយ្យណ ហោតិ. មាតុ ហិតោ មត្តេយ្យោ, បេត្តេយ្យោ.

៤០. និន្ទា+ញ្ញាត+ប្ប បដិភាគ រស្ស ទយា សញ្ញាសុ កោ

និន្ទាទីស្វ+ត្ថេសុ នាមស្មា កោ ហោតិ. និន្ទាយំ-និន្ទិតោ មុណ្ឌោ មុណ្ឌកោ, ឯវំ សមណកោ, បណ្ឌិតកោ, ព្រាហ្មណកោ, វេយ្យាករណកោ. អញ្ញាតេ-កស្សា+យំ អស្សោ អស្សកោ, បយោគសាមត្ថិយា សម្ពន្ធិវិសេសានាវគមោ+វគម្យតេ. អប្បត្ថេ-អប្បកំ តេលំ តេលកំ, ឃតកំ. បដិភាគត្ថេ-ហត្ថី វិយ ហត្ថិកោ, អស្សកោ, ពលីពទ្ធកោ. ‘‘ឥមេ នោ ហត្ថិកា អស្សា, ពលីពទ្ធា ច នោ ឥមេ’’ត្យាទិបាឋេ ‘‘លោបោ’’តិ កបច្ចយលោបេន វា អភេទោបចារេន វា ទដ្ឋព្ពំ, ឥមេ ច ទារុអាទីហិ កតរូបានិ. រស្សេរស្សោ មានុសោ មានុសកោ, រុក្ខកោ, បិលក្ខកោ. ទយាយំ-ទយិតោ=នុកម្បិតោ បុត្តោ បុត្តកោ, វច្ឆកោ. សញ្ញាយំ-មោរោ វិយ មោរកោ, កតកោ, ភតកោ.

៤១. ត+មស្ស បរិមាណំ ណិកោ ច

បឋមន្តា អស្សេតិ អស្មិំ អត្ថេ ណិកោ ហោតិ កោ ច, តញ្ចេ បឋមន្តំ បរិមាណំ ភវតិ. ទោណាទីនំ បរិមិតវីហាទីនំ ករណត្តា ‘‘បរិមីយន្ត្យ+នេនាតិ បរិមាណ’’ន្តិ ហោតិ. ទោណោ បរិមាណ+មស្សាតិ ទោណិកោ វីហិ, ខារសតិកោ, ខារសហស្សិកោ, អាសីតិកោ វយោ, ឧបឌ្ឍកាយោ បរិមាណ+មស្ស ឧបឌ្ឍកាយិកំ ពិម្ពោហនំ. បញ្ចកំ, ឆក្កំ.

៤២. យ+តេ+តេហិ+ត្តកោ

យាទីហិ បឋមន្តេហិ អស្សេតិ ឆដ្ឋ្យត្ថេ ត្តកោ ហោតិ, តញ្ចេ បឋមន្តំ បរិមាណំ ភវតិ. យំ បរិមាណ+មស្ស យត្តកំ, តត្តកំ, ‘‘ឯតស្សេដ ត្តកេ’’តិ ឯតស្ស ឯដ, ឯត្តកំ. អាវតកេ-យំ បរិមាណ+មស្ស យាវតកោ, តាវតកោ.

៤៣. សព្ពា ចា+វន្តុ

សព្ពតោ បឋមន្តា យាទីហិ ច អស្សេតិ ឆដ្ឋ្យត្ថេ អាវន្តុ ហោតិ, តញ្ចេ បឋមន្តំ បរិមាណំ ភវតិ. សព្ពំ បរិមាណ+មស្ស សព្ពាវន្តំ, ‘‘អំងំ នបុំសកេ’’តិ អំ. យាវន្តំ, តាវន្តំ.

៤៤. កិម្ហា រតិ+រីវ+រីវតក+រិត្តកា

កិម្ហា បឋមន្តា អស្សេតិ ឆដ្ឋ្យត្ថេ រតិ+រីវ+រីវតក+រិត្តកា ហោន្តិ. កិំសង្ខ្យានំ បរិមាណ+មេសំ កតិ, រានុពន្ធត្តា ឥំភាគលោបោ. កីវ, កីវតកំ, កិត្តកំ. រីវន្តោ សភាវតោ អសំខ្យោ.

៤៥. សញ្ជាតំ តារកាទិត្វិ+តោតិ

សញ្ជាតត្ថេ ឥតោ. តារកា សញ្ជាតា អស្ស តារកិតំ គគនំ, បុប្ផានិ សញ្ជាតានិ អស្ស បុប្ផិតោ រុក្ខោ, បល្លវិតា លតា.

៤៦. មានេ មត្តោ

បឋមន្តា មានវុត្តិតោ អស្សេតិ អស្មិំ អត្ថេ មត្តោ ហោតិ. បលំ ឧម្មាន+មស្ស បលមត្តំ. ហត្ថោ បណាម+មស្ស ហត្ថមត្តំ. សតំ មាន+មស្ស សតមត្តំ. ទោណោ បរិមាណ+មស្ស ទោណមត្តំ. អភេទោបចារា ទោណោតិបិ ហោតិ. មីយតេ+នេនាតិ មានំ, មានស្ស សម្ពន្ធិត្តា ឆដ្ឋ្យន្តភូតានមេវ វិធិ ហោតិ. ឯត្ថ ច –

ឧទ្ធមានន្តុ ឧម្មានំ, បរិមាណន្តុ សព្ពតោ;

បមាណំ ហោតិ អាយាមោ, សំខ្យាសេសោ តុ សព្ពតោ.

៤៧. តគ្ឃោ ចុ+ទ្ធំ

ឧទ្ធមានវុត្តិតោ តគ្ឃោ ហោតិ មត្តោ ច. ជណ្ណុ បរិមាណ+មស្ស ជណ្ណុតគ្ឃំ, ជណ្ណុមត្តំ.

៤៨. ណោ ច បុរិសាតិ

បុរិសា ណោ ហោតិ មត្តាទយោ ច. បុរិសោ បរិមាណ+មស្ស បោរិសំ, បុរិសមត្តំ+បុរិសតគ្ឃំ.

៤៩. អយុ+ភទ្វិតីហំ+សេ

ឧភទ្វិតីហិ អវយវវុត្តីហិ អយោ ហោតិ. ឧភោ អំសា អស្ស ឧភយំ, ទ្វយំ, តយំ. អំសសម្ពន្ធេន សមុទាយេ វិធិ ហោតីតិ ន ឧភយាទិតោ ពហុវចនន្តិ ចេ, ‘‘រាហុនោ សិរោ’’ ត្យាទោ អភេទេបិ ភេទវិវក្ខាយ លព្ភមានតោ ពហុវចនំ ហោតេវ.

៥០. សង្ខ្យាយ សច្ចុ+តី+សា+ស+ទសន្តាយា+ធិកា+ស្មិំ សតសហស្សេ ឌោ

សត្យន្តាយ ឧត្យន្តាយ ឦសន្តាយ អាសន្តាយ ទសន្តាយ សង្ខ្យាយ បឋមន្តាយ អស្មិន្តិ សត្តម្យត្ថេ ឌោ ហោតិ, សា ចេ សង្ខ្យា អធិកា ហោតិ, យ+ទស្មិន្តិ, តំ ចេ សតំ សហស្សំ សតសហស្សំ វា ហោតិ. វីសតិ អធិកា អស្មិំ សតេតិ វីសំសតំ.

១៣៩. ឌេ សតិស្ស តិស្សតិ

ឌេ បរេ សត្យន្តស្ស តិការស្ស លោបោ ហោតិ. ឯកវីសំសតំ សហស្សំ សតសហស្សំ វា. តិំសតិ អធិកា អស្មិំ សតាទិកេតិ តិំសសតំ ឯកតិំសសតំ ឥច្ចាទិ. ឧត្យន្តាយនវុតិ អធិកា អស្មិំ សតាទិកេតិ នវុតំសតំ សហស្សំ សតសហស្សំ វា. ឦសន្តាយ-ចត្តាលីសំ អធិកា អស្មិំ សតេ សហស្សេ សតសហស្សេតិ ចត្តាលីសសត+មិច្ចាទិ. អាសន្តាយ ឯវំ, បញ្ញាសំសត+មិច្ចាទិ. ទសន្តាយ-ឯកាទសំសត+មិច្ចាទិ.

៥១. តស្ស បូរណេ+កាទសាទិតោ វា

ឆដ្ឋិយន្តាយេ+កាទសាទិកាយ សំខ្យាយ ឌោ ហោតិ បូរណត្ថេ វិភាសា. សា សំខ្យា បូរិយតេ យេន តំ បូរណំ. ឯកាទសន្នំ បូរណោ ឯកាទសោ. អញ្ញត្រ ‘‘ម បញ្ចាទិកតីហី’’តិ មោ, ឯកាទសមោ. វីសតិយា បូរណោ វីសោ វីសតិមោ, តិំសោ, តិំសតិមោ. វាសទ្ទស្ស វវត្ថិតវិភាសត្តា និច្ចំ ចត្តាលីសោ បញ្ញាសោ.

៥២. ម បញ្ចាទិកតីហិតិ

មបច្ចយេ បញ្ចមោ, បញ្ចមី. សត្តមោ, សត្តមី. អដ្ឋមោ, អដ្ឋមី. កតិមោ, កតិមី ឥច្ចាទិ.

៥៣. សថាទីន+មិ ចតិ

សតាទីនំ មោ ច អន្តាទេសោ ឥ ច. សតស្ស បូរណោ សតិមោ, សហស្សិមោ.

៥៤. ឆា ដ្ឋ+ដ្ឋមាតិ

ឆសទ្ទា បូរណត្ថេ ដ្ឋ+ដ្ឋមា. ឆន្នំ បូរណោ ឆដ្ឋោ, ឆដ្ឋមោ. ឥត្ថិយំ ឆដ្ឋី, ឆដ្ឋមី. ‘‘ចតុត្ថទុតិយេស្វេ+សំ តតិយបឋមា’’តិ និបាតនា បូរណត្ថេ ទ្វិតោ តិយោ ទ្វិស្ស ទុ ច, តិចតូហិ តិស្ស អ, តិយ+ត្ថា ច យថាក្កមំ, ទុតិយោ តតិយោ, ចតុត្ថោ.

៥៥. ឯកា កា+ក្យ+សហាយេ

‘‘សតិ ព្យភិចារេ វិសេសនំ សាត្ថកំ’’តិ ញាយា សំខ្យាតោ វិសេសេតុំ ‘‘អសហាយេ’’តិ វុត្តំ. ឯកស្មា អសហាយត្ថេ ក+អាកី ហោន្តិ វា. ឯកោវ ឯកកោ, ឯកាកី, ឯកោ វា.

៥៦. វច្ឆាទីហិ តនុត្តេ តរោ

វច្ឆាទីនំ សភាវស្ស តនុត្តេ=កិញ្ចិមត្តាវសេសេ តរោ ហោតិ. សោ=សកោ ភាវោ សភាវោ អត្តនិយបវត្តិនិមិត្តំ. សុសុត្តស្ស តនុត្តេ វច្ឆតរោ, ឥត្ថិយំ វច្ឆតរី. យោព្ពនស្ស តនុត្តេ ឱក្ខតរោ. ឱក្ខា=ទុតិយវយដ្ឋគោណោ. អស្សភាវស្ស តនុត្តេ អស្សតរោ. គាវោតិ ជាតិសាមត្ថិយស្ស តនុត្តេ ឧសភតរោ. ឯត្ថ តនុត្តំ អប្បពលតា.

៥៧. កិម្ហា និទ្ធារណេ រតរ+រតមា

កិំសទ្ទា និទ្ធារណេ រតរ+រតមា ហោន្តិ. កោ ឯវាតិ កតរោ ភវតំ ទេវទត្តោ, កតរោ ភវតំ កដ្ឋោ. កតមោ ភវតំ ទេវទត្តោ, កតមោ ភវតំ កដ្ឋោ. ភារទ្វាជានំ កតមោ+សិ ព្រហ្មេ.

៥៨. តេន ទត្តេ លិ+យាតិ

ទត្តេ+ភិធេយ្យេ ល+ឥយា ហោន្តិ ពហុលាធិការា មនុស្សសញ្ញាយំ. ទេវេន ទត្តោ ទេវលោ ទេវិយោ, ព្រហ្មលោ ព្រហ្មិយោ. សីវលោ សីវិយោ សិស្ស ទីឃោ. ទេវ+ព្រហ្ម+សិវាតិ តន្នាមកា មនុស្សា. (រត្តមិច្ចាទិអនេកត្ថតទ្ធិតំ).

៥៩. តស្ស ភាវកម្មេសុត្ត+តា+ត្តន+ណ្យ+ណេយ្យ+ណិ+យ+ណិយា

ឆដ្ឋិយន្តា ភាវេ កម្មេ ច ត្តាទយោ ហោន្តិ ពហុលំ. ន សព្ពេ បច្ចយា សព្ពតោ ហោន្តិ អញ្ញត្រត្ត+តាហិ. ភវន្តិ ឯតស្មា ពុទ្ធិសទ្ទាតិ ភាវោ សទ្ទបវត្តិនិមិត្តំ. វុត្តញ្ច –

ហោន្ត្យ+ស្មា សទ្ទពុទ្ធីតិ, ភាវោ តំ សទ្ទវុត្តិយា;

និមិត្តភូតំ នាមញ្ច, ជាតិ ទព្ពំ ក្រិយា គុណោតិ.

នីលស្ស បដស្ស ភាវោ នីលត្តំ នីលតាតិ គុណោ ភាវោ. ឯត្ថ នីលគុណវសេន បដេ នីលសទ្ទស្ស វុត្តិយា បដពុទ្ធិយា និមិត្តំ ភាវោ នាម. នីលស្ស គុណស្ស ភាវោ នីលត្តំ នីលតាតិ នីលគុណជាតិ, ឯត្ថ នីលគុណជាតិ និមិត្តំ ហុត្វា នីលសទ្ទស្ស គុណវុត្តិយា នីលគុណជាតិ និមិត្តំ. គោត្តំ គោតាតិ គោជាតិ, ឯត្ថ ជាតិសទ្ទានំ ទព្ពវុត្តិយា សតិ ជាតិ និមិត្តំ. បាចកស្ស ភាវោ បាចកត្តំតិ ក្រិយាសម្ពន្ធិត្តំ ភាវោ, ឯត្ថ បចនក្រិយាសម្ពន្ធិត្តំ ភាវោ. ទណ្ឌិត្តំ វិសាណិត្តំ រាជបុរិសត្តំតិ ទណ្ឌ+វិសាណ+រាជទព្ពានំ សម្ពន្ធិត្តំ ភាវោ, ទណ្ឌីត្យាទិសទ្ទបវត្តិយា និមិត្តត្តា.

ទេវទត្តស្ស ភាវោ ទេវទត្តត្តំ, ចន្ទត្តំ, សូរិយត្តំតិ តទវត្ថា វិសេសសាមញ្ញំ, ទេវទត្តស្ស ពាលតាទិអវត្ថាភេទោ, ចន្ទស្ស កលាទិអវត្ថភេទោ ច, សូរិយស្ស មន្ទបដុតាទិអវត្ថាភេទោ ច សាមញ្ញំ, តទេត្ថ និមិត្តំ. ឯត្ថ វិជ្ជមានបទត្ថានំ វិសយភូតសញ្ញាសទ្ទានំ បវត្តិនិមិត្តំ វុត្តំ. អាកាសត្តំ អភាវត្តំតិ, តត្ថ ឃដាកាស+បីឋរាកាស, បដាភាវ+ឃដាភាវាទិនា ឧបចរិតភេទសាមញ្ញំ ភាវោ.

ត្តន-បុថុជ្ជនត្តនំ. វេទនាយ ភាវោ វេទនត្តនំ, រស្សោ. ឯវំ ជាយត្តនំ, ជារត្តនំ.

ណ្យ-អលសស្ស ភាវោ កម្មំ វា អាលស្យំ, ឯត្ថ ‘‘លោបោ+វណ្ណិ+វណ្ណានំ’’តិ អ-លោបេ ‘‘សរាន+មាទិស្សា’’ទិនា អាការោ, ឯវ+មុបរិ ច. ព្រាហ្មណស្ស ភាវោ ព្រហ្មញ្ញំ, ញ្ញការបុព្ពរូបានិ. ចាបល្យំ, នេបុញ្ញំ, បេសុញ្ញំ, រញ្ញោ ភាវោ រជ្ជំ, អាធិបច្ចំ, ទាយជ្ជំ, វេសម្មំ, វេសមំ, ណបច្ចយោ. សខិនោ ភាវោ សខ្យំ, វាណិជ្ជំ, អារោគ្យំ, ឱទគ្យំ, អានណ្យំ, ទុព្ពល្យំ, ពល្យំ, បណ្ឌិច្ចំ, ពាហុស្សច្ចំ, បោរោហិច្ចំ. មុដ្ឋស្សតិស្ស ភាវោ មុដ្ឋស្សច្ចំ, ឥលោបោ. កោសល្លំ, វេបុល្លំ. សមានស្ស ភាវោ សាមញ្ញំ, បេរិស្សំ, សោមនស្សំ, ទោមនស្សំ, សោវចស្សំ, ទោវចស្សំ, និបកស្ស ភាវោ នេបក្កំ, អាធិក្កំ, ទុភគស្ស ភាវោ ទោភគ្គំ, សរូបស្ស ភាវោ សារុប្បំ, ឱបម្មំ, សោខុម្មំ, តថស្ស ភាវោ តច្ឆំ. ទុម្មេធស្ស ភាវោ ទុម្មេជ្ឈំ. ភេសជស្ស ភាវោ ភេសជ្ជំ, ព្យាវដស្ស កម្មំ វេយ្យាវច្ចំ យថា វេយ្យាករណំ.

ណេយ្យ-សុចិនោ ភាវោ សោចេយ្យំ, អាធិបតេយ្យំ, កបិស្ស ភាវោ កាបេយ្យំ. សឋស្ស ភាវោ កម្មំ វា សាឋេយ្យំ.

ណ-គរូនំ ភាវោ គារវំ, ឧ អវង. បាដវំ, អជ្ជវំ, មទ្ទវំ, ‘‘កោសជ្ជា’’ទិនា ឧស្ស អត្តំ ទ្វិត្តញ្ច. បរមានំ ភាវោ បារមី, វីបច្ចយោ. សមគ្គានំ ភាវោ សាមគ្គី.

ឥយ-អធិបតិនោ ភាវោ អធិបតិយំ, បណ្ឌិតិយំ, ពហុស្សុតិយំ, នគ្គិយំ, សូរិយំ.

ណិយ-អលសស្ស ភាវោ កម្មំ វា អាលសិយំ, តាលុសិយំ, មន្ទិយំ, ទក្ខិយំ, បោរោហិតិយំ, វេយ្យត្តិយំ.