៦. ត្យាទិកណ្ឌ

អថ ត្យាទយោ ក្រិយាវាចីហិ ធាតូហិ វុច្ចន្តេ.

ក្រិយំ អាចិក្ខតីតិ អាខ្យាតន្តិ ក្រិយាបទស្ស បុព្ពាចរិយសញ្ញា. កាល+ការក+បុរិសបរិទីបកំ ក្រិយាលក្ខណំ ត្យាទ្យន្តំ អលិង្គញ្ច, វុត្តម្បិ ចេ+តំ –

យំ តិកាលំ តិបុរិសំ, ក្រិយាវាចី តិការកំ;

អតិលិង្គំ ទ្វិវចនំ, ត+ទាខ្យាតន្តិ វុច្ចតិ.

១៤. ក្រិយត្ថា ពហុលំ –តិ

ច សព្ពត្ថ វត្តតេ. ក្រិយា អត្ថោ ឯតស្សាតិ ក្រិយត្ថោ ធាតុ, សោ ច ទុវិធោ សកម្មកា+កម្មកវសេន. តត្ថ យស្មិំ ក្រិយត្ថេ កត្តុវាចិម្ហា កម្មំ គវេសីយតេ, សោ សកម្មកោ. ឥតរោ អកម្មកោ.

តត្រ សកម្មកា កម្មាបេក្ខំ ក្រិយំ វទន្តិ, យថា កដំ ករោតិ, គាមំ គច្ឆតិ, ឱទនំ បចតិ. អកម្មកា កម្មនិរបេក្ខំ ក្រិយំ វទន្តិ, យថា អច្ឆតិ សេតិ តិដ្ឋតិ. ក្រិយាតិ ច គមនបចនាទិកោ អសត្តសម្មតោ កត្តរិ កម្មេ វា បតិដ្ឋិតោ ការកសមូហសាធិយោ បទត្ថោ វុច្ចតិ. អបិ ច –

ករណំ ភវនំ ចាបិ, ករ+ភូហិ កថីយតេ;

តតោ ក្រិយាទិវាចត្តំ, បាកាទីនំ កថំ ភវេ.

ករ+ភូធាតូហិ ករណញ្ច ភវនញ្ច វុច្ចតិ, បាក+គមនាទីហិ តេសំ ក្រិយាភវនានំ វាច្ចត្តំ កថំ ភវតីតិ វុត្តំ ហោតិ. បុនបិ –

បាកាទីនញ្ហិ វាច្ចត្តំ, ករភូសុ ន យុជ្ជតិ;

តំ ពហុតរវាច្ចត្តំ, បាកាទីសុ ន យុជ្ជតិ.

តំ នាម –

ការិយរូបា ហិ ធាត្វត្ថា, សត្តាយុត្តា ច តេ+ខិលា;

តតោ ក្រិយា ច ភាវោ ច, សាមញ្ញំ តេសុ គម្យតេ.

១. វត្តមានេតិ អន្តិ សិ ថ មិ ម តេ អន្តេ សេ វ្ហេ ឯ ម្ហេ.

វត្តមានេ អារទ្ធាបរិសមត្តេ អត្ថេ វត្តមានតោ ក្រិយត្ថា ត្យាទយោ ហោន្តិ. ក្រិយាធិការត្តា ‘‘ក្រិយត្ថា’’តិ វុត្តំ. តេស+មនិយមេ –

១៤. បុព្ពបរច្ឆក្កាន+មេកានេកេសុ តុម្ហា+ម្ហ+សេសេសុ ទ្វេ ទ្វេ មជ្ឈិមុ+ត្តម+បឋមា

ឯកានេកេសុ តុម្ហអម្ហសទ្ទវចនីយេសុ តទញ្ញសទ្ទវចនីយេសុ ច ការកេសុ បុព្ពច្ឆក្កានំ បរច្ឆក្កានញ្ច មជ្ឈិមុ+ត្តម+បឋមា ទ្វេ ទ្វេ ហោន្តិ យថាក្កមំ. តត្ថតិ អន្តីតិ បឋមបុរិសោ, អាទោ និទ្ទិដ្ឋត្តា. សិ ថ ឥតិ មជ្ឈិមបុរិសោ, មជ្ឈេ និទ្ទិដ្ឋត្តា. មិ ម ឥតិ ឧត្តមបុរិសោ. ឧត្តមសទ្ទោ+យំ សភាវតោ តិបភុតីន+មន្ត+មាហ. បរច្ឆក្កេបិ តេ អន្តេតិអាទិនា ឯវំ យោជេតព្ពំ. ឯវំ សេសេសុ ភវិស្សតិអាទីសុ សត្តសុ បច្ចយវិធានសុត្តេសុបិ យោជេតព្ពំ.

ឥទានិ ភូវាទីន+មដ្ឋគណានំ ភូវាទិគណេសុ ភូ=សត្តាយ+មិតិ បឋមធាតុតោ បរា ត្យាទយោ យោជីយន្តេ. តត្ថ ‘‘ឯកម្ហិ វត្តព្ពេ ឯកវចនំ’’តិ ត្យាទីសុ បរភូតេសុ កត្តុ+កម្ម+ភាវេសុយេវ ក្យវិករណលវិករណា ហោន្តីតិ ‘‘ក្យោ ភាវកម្មេស្វ+បរោក្ខេសុ មាន+ន្ត+ត្យាទីសុ’’ ‘‘កត្តរិ លោ’’ ឥច្ចាទិនា តេសំ វិករណានំ វិធានា ត្យាទយោ កត្តុ+កម្ម+ភាវេស្វេវ វិញ្ញាយន្តីតិ កត្តរិ តិម្ហិលោ. កេ តេ វិករណា –

បុព្ពាបរភាគដ្ឋានា, ភិន្នធាតុវិភត្តិយោ;

និស្សាយ បច្ចយា ហោន្តិ, ឯតេ វិករណា សិយុំ.

៥,៨២. យុវណ្ណាន+មេ, ឱ បច្ចយេ

ឥវណ្ណុ+វណ្ណន្តានំ ក្រិយត្តានំ ឯ+ឱ ហោន្តិ យថាក្កមំ បច្ចយេតិ ឩស្សោ+ការោ.

៥,៨៩. ឯឱន+មយ+វា សរេ

សរេ បរេ ឯឱន+មយវា ហោន្តិ យថាក្កមំតិ ឱស្ស អវាទេសោ. សោ បុរិសោ សាធុ ភវតិ, សា ឥត្ថី សាធុ ភវតិ, ចិត្តំ សាធុ ភវតិ.

ឧត្តត្តា កត្តុ អាខ្យាតេ, តតិយា ន ច កត្តរិ;

បឋមាវិភត្តិ ហោតេវ, អត្ថមត្តំ អបេក្ខិយ.

សតិបិ ក្រិយាយេកត្តេ កត្តូនំ ពហុត្តា ‘‘ពហុម្ហិ វត្តព្ពេ ពហុវចនំ’’តិ អន្តិ.

១៦១. ក្វចិ វិករណានន្តិ

វិករណានំ ក្វចិ លោបោ ហោតីតិ លវិករណស្ស លោបោ, សេសំ បុរិមសទិសំ. តេ បុរិសា ភវន្តិ. មជ្ឈិមបុរិ- សេកវចនំ សិ, ត្វំ ភវសិ. ពហុវចនំ ថបច្ចយោ, តុម្ហេ ភវថ. ឧត្តមបុរិសេកវចនំ មិបច្ចយោ.

៥៧. ហិមិមេស្វ+ស្ស

អការស្ស ទីឃោ ហោតិ ហិមិមេសុ. អហំ ភវាមិ. ពហុវចនំ មបច្ចយោ, មយំ ភវាម. ឯវំ បរច្ឆេក្កេបិ-ភវតេ, ភវន្តេ. ភវសេ, ភវវ្ហេ. ភវេ, ភវម្ហេ. កេចិ ទីឃំ កត្វា បឋន្តិ, ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ ទីឃោ, ភវាម្ហេ.

ឯត្ថ ច –

លជ្ជា សត្តា ឋិតិ ជាគរណំ,

វុទ្ធិ ក្ខយ ជីវិត មរណំ;

កីឡា រុចិ រោចតេ ឥត្យេវំ,

វុត្តា អកម្មកធាតុ សព្ពេ.

–តិ វុត្តត្តា កម្មំ ទុតិយា ន.

បច=បាកេ, អការោ ឧច្ចារណត្ថោ, ឯវ+មុបរិបិ. បច ឥតិ ឋិតេ លវិករណំ, វិករណលោបាទិ បុរិមសមំ. សោ ឱទនំ បចតិ, តេ បចន្តិ. ត្វំ បចសិ, តុម្ហេ បចថ. អហំ បចាមិ, មយំ បចាម. បរច្ឆក្កេ-បចតេ, បចន្តេ. បចសេ, បចវ្ហេ. បចេ, បចាម្ហេ.

១,២២. វិប្បដិសេធេ

វិប្បដិសេធនំ=អញ្ញមញ្ញបដិសេធនំ វិប្បដិសេធោ. បឋមមជ្ឈិមបុរិសានំ ទ្វិន្នំ ឯកត្ថ បសង្គេ មជ្ឈិមបុរិសពហុវចនំ ថបច្ចយោ. សោ ច បចតិ, ត្វញ្ច បចសិ, តុម្ហេ បចថ. តុល្យពលវិរោធិនោ ហិ វិប្បដិសេធា បឋមមជ្ឈិមឧត្តមបុរិសានំ តិណ្ណំ ឯកត្ថ បសង្គេ ឧត្តមបុរិសពហុវចនំ ហោតិ, សោ ច បចតិ, ត្វញ្ច បចសិ, អហញ្ច បចាមិ មយំ បចាមាតិ ភវតិ.

អម+គម=គមនេ –

៥,១៧៣. គម យមិ+សា+ស ទិសានំ វា ច្ឆង

ឯតេសំ ធាតូនំ ច្ឆង វា ហោតិ ន្ត+មាន+ត្យាទីសុ. សោ គាមំ គច្ឆតិ. អន្តិ –

៧៤. គរុបុព្ពា រស្សា រេ+ន្តេន្តីនំ

គរុបុព្ពស្មា រស្សា ន្តេ+ន្តីនំ រេ វា ហោតិ.

អក្ខរនិយមោ ឆន្ទំ,

គរុលហុនិយមោ ភវេ វុត្តិ;

ទីឃោ សំយោគាទិបុព្ពោ,

រស្សោ គរុ លហុ តុ រស្សោ.

គច្ឆរេ គច្ឆន្តិ. ត្វំ គច្ឆសិ, តុម្ហេ គច្ឆថ. អហំ គច្ឆាមិ, មយំ គច្ឆាម. ច្ឆាទេសាភាវបក្ខេ ‘‘ឩ លស្សេ’’តិ ឯការេ គមេតិ. បរលោបេ គមេន្តិ. គមេសិ, គមេថ. គមេមិ, គមេម. បរច្ឆក្កេបិ សោ គច្ឆតេ, គច្ឆរេ គច្ឆន្តេ. គច្ឆសេ, គច្ឆវ្ហេ. គច្ឆេ, គច្ឆាម្ហេ.

បុរេ អធម្មោ ទិព្ពតិ, បុរា មរាមីតិ ច តំសមីបេ តព្ពោហារូបចារេន វត្តមានវចនំ. វុត្តញ្ហិ –

អារទ្ធា+និដ្ឋិតំ កិច្ចំ, វត្តមានន្តិ វុច្ចតិ;

វត្តមានសមីបញ្ច, វត្តមានន្តិ វុច្ចតិ.

កិមិវ តេ –

គង្គាច តំសមីបញ្ច, យតោ គង្គាតិ ញាយតេ;

គង្គាយំ បាតុ+មាគច្ឆ, ឃោសោ គង្គាយ+មិត្យបិ.

មុខ្យា+មុខ្យត្ថភេទេន, វត្តមានំ តតោ ទ្វិធា;

មុខ្យញ្ហិ រុឡ្ហិ+មាបន្នំ, ត+ទារោបា អមុខ្យតាតិ.

បុរេ+បុរាសទ្ទេហិ វា អនាគតតា គម្យតេ, តទា តស្ស វត្តមានត្តា. កាលព្យត្តយោ វា ឯសោ, ភវន្ត្យេវ ហិ កាលន្តរេបិ ត្យាទយោ ពាហុលកា ‘‘សន្តេសុ បរិគូហាមិ’’ ‘‘កាយស្ស ភេទា អភិសម្បរាយំ, សហព្យតំ គច្ឆតិ វាសវស្ស’’ ‘‘អតិវេលំ នមស្សិស្សំ’’តិ. ‘‘កុតោ នុ ត្វំ អាគច្ឆសិ, រាជគហតោ អាគច្ឆាមី’’តិអាទីសុ បន បច្ចុប្បន្នសមីបេ វត្តមានវចនំ.

៥,១៧៥. គម វទ ទានំ ឃម្ម វជ្ជ ទជ្ជា

គមាទីនំ ឃម្មាទយោ វា ហោន្តិ ន្ត+មាន+ត្យាទីសុ. ឃម្មតិ, ឃម្មន្តិ ឥច្ចាទិ.

កម្មេ –

ឧបសគ្គវសា កោចិ, អកម្មោបិ សកម្មកោ;

យថា+ភិភូយតេ រាគោ, តាបសេន មហិទ្ធិនាតិ –

វុត្តត្តា អកម្មកតោ កម្មនិ អនុបុព្ពា ភូធាតុតោ ត្យាទយោ ហោន្តិ.

៥,១៧. ក្យោ ភាវកម្មេស្វ+បរោក្ខេសុ មាន+ន្ត+ត្យាទីសុ

ភាវកម្មវិហិតេសុ បរោក្ខាវជ្ជិតេសុ មាន+ន្ត+ត្យាទីសុ បរេសុ ក្យោ ហោតិ ក្រិយត្ថា. កការោ+នុពន្ធការិយត្ថោ. ‘‘ន តេ កានុពន្ធ+នាគមេសូ’’តិ បដិសេធា ឱការាភាវោ. អនុភូយតិ សុខំ ទេវទត្តេន.

ឯត្ថ ច –

អាខ្យាតេន អវុត្តត្តា, កត្តុតោ តតិយា ន តុ;

ទុតិយា ហោតិ កម្មស្ស, វុត្តត្តា បឋមាបិ+ធ.

អនុភូយន្តិ សម្បត្តិយោ តយា. អនុភូយសិ ត្វំ ទេវទត្តេន. អនុភូយថ តុម្ហេ. អហំ អនុភូយាមិ, តយា មយំ អនុភូយាម. ទ្វិត្តេ អនុភុយ្យតិ+ច្ចាទិ. ឯវំ បរច្ឆក្កេ.

ភាវេ អទព្ពវុត្តិនោ ភាវស្ស ឯកត្តា ឯកវចនមេវ. តញ្ច បឋមបុរិសេកវចនេយេវ សម្ភវតិ, នេវ+ញ្ញំ, ពហុលំវិធានា. ភូយតិ ភូយតេ ទេវទត្តេន, សម្បតិ ភវនន្ត្យត្ថោ.

បចធាតុតោ កម្មេ ក្យោ.

៣៧. ក្យស្សតិ

ក្រិយត្ថា ក្យស្ស ឦញ វា ហោតិ. ញោ អាទ្យាវយវត្ថោ. ទេវទត្តេន ឱទនោ បចីយតិ បច្ចតិ, រេអាទេសេ ឱទនា បចីយរេ បចីយន្តិ, បច្ចរេ បច្ចន្តិ. ចវគ្គបុព្ពរូបានិ. ត្វំ បចីយសិ បច្ចសិ, តុម្ហេ បចីយថ បច្ចថ. អហំ បចីយាមិ បច្ចាមិ, មយំ បចីយាម បច្ចាម. បរច្ឆក្កេ ទេវទត្តេន ឱទនោ បចីយតេ ឥច្ចាទិ.

គមិតោ កម្មេ ច្ឆង ច ឦញអាគមេ ច កតេ តេន គាមោ គច្ឆីយតិ, គាមា គច្ឆីយន្តិ. គច្ឆីយសិ, គច្ឆីយថ. គច្ឆីយាមិ, គច្ឆីយាម. ឯវំ បរច្ឆក្កេ. គមីយតិ គម្មតិ, គមីយន្តិ គម្មន្តិ. គមីយសិ គម្មសិ, គមីយថ គម្មថ, គមីយាមិ គម្មាមិ, គមីយាម គម្មាម បរច្ឆក្កេបិ ឯវំ. តថា ឃម្មីយតិ, ឃម្មីយន្តិ ឥច្ចាទិ.

ក្រិយត្ថា កត្តរិ ត្យាទិ, កម្មស្មិញ្ច សកម្មកា;

ភាវេ វា+កម្មកា កម្មា+វចនិច្ឆាយ មញ្ញតេ.

តថា ហិ វិជ្ជមានស្សាបិ កម្មាស្ស អវចនិច្ឆាយំ ឥទំ វុច្ចតិ –

សតោបិ ន វិវក្ខា+ស្ស, អសតោបិ ច សា ភវេ;

តំ យថា+នុទរា កញ្ញា, វញ្ឈាវទ្ធិតកោ យថា.

វិវក្ខា លោកិកា ឯសា, អសក្យ+មតិវត្តិតុំ;

កថ+មេស វិបរិយាសោ, លោកោ ឯវា+នយុជ្ជតេ.

(វត្តមានបច្ចយនយោ).

២. ភវិស្សតិ ស្សតិ ស្សន្តិ ស្សតិ ស្សថ ស្សាមិ ស្សាម ស្សតេ ស្សន្តេ ស្សសេ ស្សវ្ហេ ស្សំ ស្សាម្ហេ

ភវិស្សតិ=អនារទ្ធេ អត្ថេ វត្តមានតោ ក្រិយត្ថា ស្សត្យាទយោ ហោន្តិ.

៣៥. អ+ឦ+ស្សាទីនំ ព្យញ្ជនស្សិញ

ក្រិយត្ថា បរេសំ អអាទីនំ ឦអាទីនំ ស្សាទីនញ្ច ព្យញ្ជនស្សិ+ញ ហោតិ វិភាសា. វវត្ថិតវិភាសា+យំ. ស្សេតិ ស្សាទីនំ ស្សតិអាទីនញ្ចាវយវោ គហិតោ, ‘‘ឩព្យញ្ជនស្សា’’តិ សិទ្ធេបិ ត្យាទីសុ ឯតេសមេវាតិ និយមត្ថោ+យ+មារម្ភោ. លស្សាការលោបេ ឱ+អវាទេសេ ភវិស្សតិ, ភវិស្សន្តិ. ភវិស្សសិ, ភវិស្សថ. ភវិស្សាមិ, ភវិស្សាម. ភវិស្សតេ, ភវិស្សន្តេ. ភវិស្សសេ, ភវិស្សវ្ហេ. ភវិស្សំ, ភវិស្សាម្ហេ.

កម្មេ –

៤៩. ក្យស្ស ស្សេ

ក្យស្ស វា លោបោ ហោតិ ស្សេ. សុខំ តយា អនុភវិស្សតិ, អនុភវិស្សន្តិ. អនុភវិស្សសិ, អនុភវិស្សថ. អនុភវិស្សាមិ, អនុភវិស្សាម. អញ្ញត្រ អនុភូយិស្សតិ, អនុភូយិស្សន្តិ ឥច្ចាទិ. ឯវំ បរច្ឆក្កេ. ភាវេ-ភូយិស្សតិ ភូយិស្សតេ.

កត្តរិ-បចិស្សតិ, បចិស្សន្តិ ឥច្ចាទិ. កម្មេ-បចិស្សតិ ឱទនោ ទេវទត្តេន, បចីយិស្សតិ, បច្ចិស្សតិ. បច្ចិស្សន្តិ ឱទនា បចីយិស្សន្តិ, បចីយិស្សរេ, បច្ចិស្សរេ, បច្ចិស្សន្តិ.

គមិតោ កត្តរិ-សោ គច្ឆិស្សតិ, តេ គច្ឆិស្សន្តិ. ត្វំ គច្ឆិស្សសិ, តុម្ហេ គច្ឆិស្សថ. អហំ គច្ឆិស្សាមិ, មយំ គច្ឆិស្សាម. គច្ឆិស្សតេ, គច្ឆិស្សន្តេ. គច្ឆិស្សសេ, គច្ឆិស្សវ្ហេ. គច្ឆិស្សំ, គច្ឆិស្សាម្ហេ. សគ្គំ គមិស្សតិ, គមិស្សន្តិ. គមិស្សសិ, គមិស្សថ. គមិស្សាមិ, គមិស្សាម ឥច្ចាទិ. កម្មេ-គច្ឆិយិស្សតិ, គច្ឆិយិស្សន្តិ ឥច្ចាទិ. ក្យលោបេ គមិស្សតិ, គមិស្សន្តិ ឥច្ចាទិ. តថា ឃម្មិស្សតិ ឃម្មីយិស្សតិ, ឃម្មិស្សន្តិ, ឃម្មីយិស្សន្តិ ឥច្ចាទិ.

៣. នាមេ គរហាវិម្ហយេសុ

នាមសទ្ទេ និបាតេ សតិ គរហាយំ វិម្ហយេ ច គម្យមានេ ស្សត្យាទយោ ហោន្តិ. ឥមេ ហិ នាម កល្យាណធម្មា បដិជានិស្សន្តិ. ឯត្ថ ‘‘ជ្យាទីហិ ក្នា’’តិ ក្នាវិករណេ ‘‘ញាស្សនេ ជា’’តិ ជាទេសោ. ន ហិ នាម ភិក្ខវេ តស្ស មោឃបុរិសស្ស បាណេសុ អនុទ្ទយា ភវិស្សតិ. កថញ្ហិ នាម សោ ភិក្ខវេ មោឃបុរិសោ សព្ពមត្តិកាមយំ កុដិកំ ករិស្សតិ. វិម្ហយេ-អច្ឆរិយំ វត ភោ, អព្ភុតំ វត ភោ, សន្តេន វត ភោ បព្ពជិតា វិហារេន វិហរន្តិ, យត្រ ហិ នាម សញ្ញី សមានោ ជាគរោ បញ្ចមត្តានិ សកដសតានិ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កន្តានិ នេវ ទក្ខិតិ, ន បន សទ្ទំ សោស្សតិ. អច្ឆរិយំ អន្ធោ នាម បព្ពត+មារោហិស្សតិ, ពធិរោ នាម សទ្ទំ សោស្សតិ. (ភវិស្សន្តិបច្ចយនយោ).

៤. ភូតេ ឦ ឧំ ឱ ត្ថ ឥំ ម្ហា អា ឩ សេ វ្ហំ អ ម្ហេ

ភូតេ បរិសមត្តេ អត្ថេ វត្តមានតោ ក្រិយត្ថា ឦអាទយោ ហោន្តិ. ភូតានជ្ជតនេ ឧបរិ វក្ខមានត្តា ឥមេ ឦអាទយោ ភូតជ្ជតនេ. ‘‘សុវោ អហោសិ អានន្ទោ’’តិអាទីសុ ភូតសាមញ្ញេវ ភវន្តិ.

អហស្សុ+ភយតោ អឌ្ឍ-រត្តំ វា តទុបឌ្ឍតំ;

អន្តោកត្វាន វិញ្ញេយ្យោ, អហោ អជ្ជតនោ ឥតិ;

តទញ្ញោ បន យោ កាលោ, សោ+នជ្ជតនសញ្ញិតោ.

ឥតិ បឋមបុរិសេកវចនំ ឦ,

១៥. អា+ឦ+ស្សាទីស្វ+ញ វា

អាអាទោ ឦអាទោ ស្សាទោ ច ក្រិយត្ថស្ស វា អញ ហោតីតិ ធាតុតោ បុព្ពំ អញ. ‘‘កត្តរិ លោ’’តិ លោ, ឯការ+អវាទេសា ច.

៣៨. ឯយ្យាថ+ស្សេ+អ+អា+ឦ+ថានំ ឱ+អ+អំ+ត្ថ+ត្ថោ+វ្ហោក

ឯយ្យាថាទីនំ ឱអាទយោ វា ហោន្តិ យថាក្កមំតិ ឦស្សត្ថោ, អភវិត្ថោ, ភវិត្ថោ, អភវត្ថោ, ភវត្ថោ. ‘‘អា ឦ ឩ ម្ហា ស្សា ស្សម្ហានំ វា’’តិ ឦស្ស រស្សត្តំ. សោ អភវិ ភវិ, អភវី ភវី.

៣៩. ឧំស្សិំ+ស្វំ+សុ

តិឧំស្ស ឥំសុ+អំសុ វា ហោន្តិ. អភវិំសុ ភវិំសុ, អភវំសុ ភវំសុ, អភវុំ ភវុំ.

៤២. ឱស្ស អ+ឥ+ត្ថ+ត្ថោ

ឱស្ស អអាទយោ វា ហោន្តិ. អភវ ភវ, អភវិ ភវិ, ឥញាគមេ អភវិត្ថ ភវិត្ថ, អភវត្ថ ភវត្ថ, អភវិត្ថោ ភវិត្ថោ, អភវត្ថោ ភវត្ថោ.

៤៣. សិ

ឱស្ស សិ វា ហោតិ. អភវិសិ ភវិសិ, អភវសិ ភវសិ. អភវោ ភវោ.

៤៥. ម្ហាត្ថាន+មុញ

ឯសំ ឧញ វា ហោតិ. ឦអាទិសម្ពន្ធីនមេវ គហណំ. អភវុត្ថ ភវុត្ថ.

៤៦. ឥំស្ស ច សិញ

ឥំស្ស ច សិញ វា ហោតិ ម្ហាត្ថានញ្ច ពហុលំ. ឥការញ្ញការា ឧច្ចារណអាទ្យាវយវត្ថា. អភវសិត្ថ ភវសិត្ថ, អភវិត្ថ ភវិត្ថ, អភវត្ថ ភវត្ថ, អភវិសិំ ភវិសិំ, អភវសិំ ភវសិំ, អភវិំ ភវិំ. ឧញាគមេ អាស្ស រស្សោ. អភវុម្ហ ភវុម្ហ អភវុម្ហា ភវុម្ហា. សិញាគមេ អភវសិម្ហ ភវសិម្ហ អភវសិម្ហា ភវសិម្ហា អភវិម្ហ ភវិម្ហ អភវិម្ហា ភវិម្ហា អភវម្ហ ភវម្ហ អភវម្ហា ភវម្ហា. បរច្ឆក្កេ – ‘‘ឯយ្យាថា’’ទិនា ត្ថេ អភវិត្ថ ភវិត្ថ អភវត្ថ ភវត្ថ. រស្សេ អភវថ ភវថ, អភវា ភវា, អភវុ ភវុ. អភវិសេ ភវិសេ, អភវសេ ភវសេ, អភវិវ្ហំ ភវិវ្ហំ អភវវ្ហំ ភវវ្ហំ, អស្ស អ+មាទេសេ អភវំ ភវំ អភវ ភវ, អភវិម្ហេ ភវិម្ហេ អភវម្ហេ ភវម្ហេ. កម្មេ សុខំ តយា អនុភូយិត្ថោ អន្វភូយត្ថោ អនុភូយត្ថោ អន្វភូសិ អនុភូសី អន្វភូយី អនុភូយី, អន្វភូយិំសុ អនុភូយិំសុ អន្វភូយំសុ អនុភូយំសុ អន្វភូយុំ អនុភូយុំ ឥច្ចាទិ. ភាវេ-តេន អភូយិត្ថោ ភូយិត្ថោ អភូយត្ថោ ភូយត្ថោ អភូយិ ភូយិ អភូយី ភូយី. តេន អភូយត្ថ ភូយត្ថ អភូយ ភូយ អភូយា ភូយា.

សោ អបចិត្ថោ បចិត្ថោ ឥច្ចាទិ កត្តុសមំ. កម្មេ-អបចីយិត្ថោ បចីយិត្ថោ អបចីយត្ថោ បចីយត្ថោ. ចវគ្គបុព្ព- រូបេ អបច្ចិត្ថោ បច្ចិត្ថោ អបច្ចត្ថោ បច្ចត្ថោ អបចីយិ បចីយិ អបចីយី បចីយី អបច្ចិ បច្ចិ អបច្ចី បច្ចី, អបចីយិំសុ បចីយិំសុ អបចិំសុ បចិំសុ អបចីយំសុ បចីយំសុ អបច្ចំសុ បច្ចំសុ អបចីយុំ បចីយុំ អបច្ចុំ បច្ចុំ ឥច្ចាទិ កត្តុសមំ, បុព្ពរូបោវ វិសេសោ.

សោ គាមំ អគច្ឆិត្ថោ គច្ឆិត្ថោ ឥច្ចាទិ បុរិមសមំ.

៣០. ឌំសស្ស ច ញ្ឆង

ឌំសស្ស ច គមិស្ស ច ញ្ឆង វា ហោតិ អា+ឦអាទីសុ. អគញ្ឆិត្ថោ គញ្ឆិត្ថោ អគញ្ឆត្ថោ គញ្ឆត្ថោ អគញ្ឆិ គញ្ឆិ អគញ្ឆី គញ្ឆី ឥច្ចាទិ.

២៩. គមិស្សា

អាអាទោ ឦអាទោ ច គមិស្ស អា ហោតិ វា. សោ អគា អគមិ គមិ អគមិត្ថោ គមិត្ថោ អគមត្ថោ គមត្ថោ. ឦបច្ចយេ លស្សាការស្ស ‘‘ហិមិមេស្វ+ស្សា’’តិ ឯត្ថ ‘‘អស្សា’’តិ យោគវិភាគា ទីឃេ ‘‘ទីឃា ឦស្សា’’តិ ឦស្ស សិអាទេសោ, អគមាសិ អគមិ គមិ អគមី គមី, អគមិំសុ គមិំសុ អគមំសុ គមំសុ អគមុំ គមុំ. ឱស្ស អអាទេសេ អជ្ឈគុំ. ត្វំ អជ្ឈគា បរស្ស លោបោ. តុម្ហេ អជ្ឈគុត្ថ. អហំ អជ្ឈគំ, មយំ អជ្ឈគម្ហ. បរច្ឆក្កេ – ‘‘ឯយ្យាថា’’ទិនា ត្ថេ សោ អគច្ឆិត្ថ គច្ឆិត្ថ អគញ្ឆិត្ថ គញ្ឆិត្ថ អគមិត្ថ គមិត្ថ អគម គម អគមា គមា. តេ អគមូ គមូ, ឱស្ស អាអាទេសេ អជ្ឈគុំ. ត្វំ អគមិសេ គមិសេ. តុម្ហេ អគមិវ្ហំ. ‘‘ឯយ្យាថា’’ ទិនា អ+មាទេសេ អហំ អគមំ គមំ អជ្ឈគំ. មយំ អគមិម្ហេ គមិម្ហេ. កម្មេអគច្ឆីយិ អគមីយិ, អគច្ឆិយុំ អគមិយុំ ឥច្ចាទិ. តថា អឃម្មី ឃម្មី ឥច្ចាទិ.

១៣. មាយោគេ ឦ+អាអាទី

មាយោគេ សតិ ឦអាទយោ អាអាទយោ ច វា ហោន្តិ. សកកាលតោ កាលន្តរេបិ បច្ចយវិធានត្ថោ+យំ. មា ភវំ អភវិត្ថោ ឥច្ចាទិ. វាវិធានាស្សត្យាទិ+ឯយ្យាទិ+ត្វាទយោបិ ហោន្តិ, មា ភវំ ភវិស្សតិ, មា ភវំ ភវេយ្យ, មា ភវំ ភវតុ ឥច្ចាទិ. (ឦអាទិបច្ចយនយោ).

៥. អនជ្ជតនេ អា ឩឱ ត្ថ អ ម្ហា ត្ថ ត្ថុំ សេ វ្ហំ ឥំ ម្ហសេ

អវិជ្ជមានជ្ជតនេ ភូតត្ថេ វត្តមានតោ ក្រិយត្ថា អាអាទយោ ហោន្តិ វា. ‘‘ឯយ្យាថា’’ទិនា ត្ថេ ‘‘អា ឦ ឩ ម្ហា’’ ឥច្ចាទិនា រស្សេ ច សោ អភវត្ថ ភវត្ថ អភវ ភវ អភវា ភវា, តេ អភវុ ភវុ អភវូ ភវូ. ឱ, ‘‘ឱស្សា’’តិអាទិនា អអាទយោ, អភវ ភវ អភវិ ភវិ អភវត្ថ ភវត្ថ អភវត្ថោ ភវត្ថោ, សិអាទេសេ អភវសិ ភវសិ អភវោ ភវោ. តុម្ហេ អភវត្ថ ភវត្ថ. អហំ អភវំ ភវំ អភវ ភវ, មយំ អភវម្ហ ភវម្ហ អភវម្ហា ភវម្ហា. សោ អភវត្ថ ភវត្ថ. តេ អភវត្ថុំ ភវត្ថុំ. ត្វំ អភវសេ ភវសេ. តុម្ហេ អភវវ្ហំ ភវវ្ហំ. ‘‘ឥស្ស ច សិញ’’តិ សិំ, អហំ អភវសិំ ភវសិំ អភវិំ ភវិំ. មយំ អភវម្ហសេ ភវម្ហសេ. កម្មេ-ត្ថេ សុខំ តយា អនុភូយិត្ថ, ឥញាគមាភាវេ អនុភូយត្ថ ឥច្ចាទិ. ភាវេ-អភូយត្ថ ភូយត្ថ ឥច្ចាទិ.

សោ ឱទនំ អបចត្ថ បចត្ថ ឥច្ចាទិ កត្តុសមំ. កម្មេ-អបចីយត្ថ បចីយត្ថ អបច្ចត្ថ បច្ចត្ថ អបចីយ បចីយ អបចីយា បចីយា អបច្ច បច្ច អបច្ចា បច្ចា. អបចីយុ បចីយុ អបចីយូ បចីយូ អបច្ចុ បច្ចុ អបច្ចូ បច្ចូ ឥច្ចាទិ. ‘‘មាយោគេ ឦ+អាអាទី’’តិ មាយោគេបិ អាអាទយោ, មា ភវំ អបច្ចត្ថ ឥច្ចាទិ.

តថា អគច្ឆត្ថ គច្ឆត្ថ ឥច្ចាទិ បុរិមសមំ. តថា អគមត្ថ គមត្ថ ឥច្ចាទិបិ អឃម្មត្ថ ឃម្មត្ថ ឥច្ចាទិបិ. (អនជ្ជតនបច្ចយនយោ).

៦. បរោក្ខេ អ ឧ ឯ ត្ថ អ ម្ហ ត្ថ រេ ត្ថោ វ្ហោ ឥ ម្ហេ

អបច្ចក្ខេ ភូតានជ្ជតនេ វត្តមានតោ ក្រិយត្ថា អអាទយោ ហោន្តិ. អក្ខានំ=ឥន្ទ្រិយានំ បរំ បរោក្ខំ. តស្មិំ. ‘‘អបរោក្ខេសូ’’តិ វចនា ក្យ+លាទិវិករណា ន ហោន្តិ.

៥,៧១. បរោក្ខាយញ្ច

បរោក្ខាយំ បឋម+មេកស្សរំ សទ្ទរូបំ ទ្វេ ភវតិ. ‘‘ភូស្ស វុក’’ ឥតិអាទីសុ វុក, ភូវ ភូវ ឥតិ ទ្វិត្តេ –

៥,៧៥. លោបោ+នាទិព្យញ្ជនស្ស

ទ្វិត្តេ បុព្ពស្ស អាទិតោ+ញ្ញស្ស ព្យញ្ជនស្ស លោបោ ហោតិ.

១៨. បុព្ពស្ស អ

អអាទីសុ ទ្វិត្តេ បុព្ពស្ស ភូស្ស អ ហោតិ.

៥,៧៨. ចតុត្ថទុតិយានំ តតិយបឋមា

ទ្វិត្តេ បុព្ពេសំ ចតុត្ថទុតិយានំ តតិយបឋមា ហោន្តិ យថាក្កមំតិ ពការេ សោ ពភូវ កិរ, តេ ពភុវុ កិរ. ត្វំ ពភុវេ កិរ, ឥញ តុម្ហេ ពភុវិត្ថ កិរ. អហំ ពភុវ កិរ, មយំ ពភុវិម្ហ កិរ. សោ ពភុវិត្ថ កិរ, តេ ពភុវិរេ កិរ. ត្វំ ពភុវិត្ថោ កិរ, តុម្ហេ ពភុវិវ្ហោ កិរ. អហំ ពភុវិ កិរ, មយំ ពភុវិម្ហេ កិរ. កម្មេ-អនុបភុវ កិរ ឥច្ចាទិ. ភាវេពភុវ ពភុវិត្ថ កិរ.

បបច, បបចុ. បបចេ, ឥញាគមេ បបចិត្ថ. អញ្ញត្រ ‘‘សំយោគាទិលោបោ’’តិ លោបោ, បបចិត្ថ. បបច, បបចិម្ហ. បបចិត្ថ, បបចិរេ. បបចិត្ថោ បបចិថោ, បបចិវ្ហោ. បបចិ, បបចិម្ហេ. ឯវំ កម្មេ.

អអាទិបច្ចយេ ទ្វិភាវេ អនាទិព្យញ្ជនលោបេ បុព្ពស្ស ‘‘កវគ្គហានំ ចវគ្គជា’’តិ ចវគ្គជការេ ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ ទីឃេ ច កតេ សោ គាមំ ជគាម កិរ, ជគមុ. ជគមេ, ជគមិត្ថ. ជគម, ជគមិម្ហ. ជគមិត្ថ, ជគមិរេ. ជគមិត្ថោ, ជគមិវ្ហោ. ជគមិ, ជគមិម្ហេ. ឯវំ កម្មេ.

មូឡ្ហវិក្ខិត្តព្យាសត្តចិត្តេន អត្តនាបិ ក្រិយា កតា អភិនិព្ពត្តិកាលេ+នុបលទ្ធាសមានា ផលេនា+នុមីយមានា បរោក្ខាវ វត្ថុតោ. តេន ឧត្តមវិសយេបិ បយោគសម្ភវោ. (បរោក្ខាបច្ចយនយោ).

៧. យ្យោទោ វា+តិបត្តិយំ ស្សា ស្សំសុ ស្សេ ស្សថ ស្សំ ស្សម្ហា ស្សថ ស្សិំសុស្សសេស្សវ្ហេស្សិំ ស្សាម្ហសេ.

ឯយ្យាទោ វិសយេ ក្រិយាតិបត្តិយំ ស្សាទយោ ហោន្តិ. វិធុរបច្ចយោបនិបាតតោ ការណវេកល្លតោ វា ក្រិយាតិបតន+មនិប្ផត្តិ ក្រិយាតិបត្តិ. ឯតេ ច ស្សាទយោ សាមត្ថិយា អតីតានាគតេស្វេវ ហោន្តិ, ន វត្តមានេ, តត្រ ក្រិយាតិបត្យសម្ភវា. ឥញាគមេ ស្សាស្ស វា រស្សេ ច សចេ សោ បឋមវយេ បព្ពជ្ជំ អលភិស្ស, អរហា អភវិស្ស ភវិស្ស អភវិស្សា ភវិស្សា វា, តេ ច តំ អលភិស្សំសុ, អរហន្តោ អភវិស្សំសុ ភវិស្សំសុ. ‘‘ឯយ្យាថា’’ទិនា ស្សេស្ស វា អការេ ត្វំ អភវិស្ស ភវិស្សេ. តុម្ហេ អភវិស្សថ. អហំ អភវិស្សំ. រស្សេ មយំ អភវិស្សម្ហ ភវិស្សម្ហ អភវិស្សម្ហា ភវិស្សម្ហា. បរច្ឆក្កេ-សោ អភវិស្សថ, អភវិស្សិំសុ. អភវិស្សសេ, អភវិស្សវ្ហេ. អភវិស្សិំ, អភវិស្សាម្ហសេ.

កម្មេ-តេន សុខំ អន្វភវិស្ស, អន្វភវិស្សំសុ ក្យលោបោ. អន្វភូយិស្ស អន្វភូយិស្សា ឥច្ចាទិ. ភាវេ-តេន អភូយិស្ស ភូយិស្ស អភូយិស្សា ភូយិស្សា. អភូយិស្សថ ភូយិស្សថ.

ឯវំ តណ្ឌុលាទិសាធនំ អលភិស្ស, ឱទនំ អបចិស្ស បចិស្ស ឥច្ចាទិ. កម្មេ-តេន ឱទនោ អបចិស្ស បចិស្ស អបចិស្សា បចិស្សា អបចីយិស្ស បចីយិស្ស អបចីយិស្សា បចីយិស្សា អបច្ចិស្ស បច្ចិស្ស អបច្ចិស្សា បច្ចិស្សា ឥច្ចាទិ.

សោ អគច្ឆិស្ស គច្ឆិស្ស អគច្ឆិស្សា គច្ឆិស្សា ឥច្ចាទិ. ច្ឆាទេសា+ភាវេ អគមិស្ស គមិស្ស អគមិស្សា គមិស្សា ឥច្ចាទិ. កម្មេ-អគច្ឆិស្ស គច្ឆិស្ស អគច្ឆីយិស្ស ឥច្ចាទិ. អគមិស្ស គមិស្ស អគមីយិស្ស ឥច្ចាទិ. តថា អឃម្មិស្ស ឥច្ចាទិ. (ក្រិយាតិបត្តិបច្ចយនយោ).

៨. ហេតុផលេស្វេ+យ្យ ឯយ្យុំ ឯយ្យាសិ ឯយ្យាថ ឯយ្យាមិ ឯយ្យាម ឯថ ឯរំ ឯថោ ឯយ្យាវ្ហោ ឯយ្យំ ឯយ្យាម្ហេ.

ហេតុភូតាយំ ផលភូតាយញ្ច ក្រិយាយំ វត្តមានតោ ក្រិយត្ថា ឯយ្យាទយោ ហោន្តិ វា. លវិករណវុទ្ធិអាទិ បុព្ពសមំ. បរិកប្បេ –