៧. ខាទិកណ្ឌ
អថ ធាតូហិយេវ ភាវ+កម្ម+កត្តុ+ករណាទិសាធនសហិតំ ខាទិវិធានំ អារភីយតេ –
‘‘តិជមានេហិ ខសា ខមាវីមំសាសុ’’ ឥច្ចាទីហិ បច្ចយវិធានញ្ច បររូបទ្វិត្តាទិការិយញ្ច ត្យាទិកណ្ឌេ វុត្តនយេនេវ ញាតព្ពំ. តិតិក្ខនំ តិតិក្ខា, ‘‘ឥត្ថិយ+មណក្តិកយកយា ច’’ ឥតិ សុត្តេន អបច្ចយោ ច ‘‘ឥត្ថិយ+មត្វា’’តិ អាបច្ចយោ ច ហោតិ. តថា វីមំសនំ វីមំសា. ‘‘កិតា តិកិច្ឆាសំសយេសុ ឆោ’’តិ ឆប្បច្ចយាទិម្ហិ កតេ តិកិច្ឆនំ តិកិច្ឆា, វិចិកិច្ឆនំ វិចិកិច្ឆា. គុប=គោបនេ, ពធ=ពន្ធនេតិ ឥមេហិ ធាតូហិ ‘‘និន្ទាយំ គុប+ពធា ពស្ស ភោ ច’’ ឥតិ ឆបច្ចយាទិម្ហិ ច ទ្វិត្តេ បរពការស្ស ឥមិនា ភការេ ច កតេ អបច្ចយាទិ ហោតិ. ជិគុច្ឆនំ ជិគុច្ឆា, ពីភច្ឆនំ ពីភច្ឆា. ‘‘តុំស្មា លោបោ ចិ+ច្ឆាយំ តេ’’ ឥតិ ឥច្ឆាយ+មត្ថេ ខ+ស+ឆប្បច្ចយា ហោន្តិ. ភុជ=បាលនជ្ឈោហារេសុ, ពុភុក្ខនំ ពុភុក្ខា. ជិ=ជយេ, ជិគិំសនំ, ជិគិំសា. ឃស=អទនេ, ជិឃច្ឆនំ ជិឃច្ឆា.
២៧. ភាវកម្មេសុ តព្ពានីយា
តព្ពអនីយា ក្រិយត្ថា បរេ ភាវកម្មេសុ ភវន្តិ, ពហុលំវិធានា កត្តុករណាទីសុបិ. ភូ=សត្តាយំ, ‘‘យុវណ្ណាន+មេ ឱបច្ចយេ’’តិ ឱការេ ‘‘ឩព្យញ្ជនស្សា’’តិ ឩអាគមោ, ញ្ញការោ អាទ្យាវយវត្ថោ. ឱស្ស ‘‘ឯឱន+ មយវា សរេ’’តិ អវាទេសោ, ភូយតេតិ ភវិតព្ពំ ភវតា ភវនីយំ. ភាវស្សេ+កត្តា ឯកវចនមេវ, តញ្ច នបុំសកលិង្គំ.
តព្ពាទ្យភិហិតោ ភាវោ,
ទព្ពមិវ បកាសតីតិ-ពហុវចនញ្ច ហោតិ.
កម្មេ-អភិបុព្ពោ, អភិភូយតេ អភិភូយិត្ថ អភិភូយិស្សតេតិ អភិភវិតព្ពោ កោធោ បណ្ឌិតេន, អភិភវិតព្ពា តណ្ហា, អភិភវិតព្ពំ ទុក្ខំ. ឯវំ អភិភវនីយោ អភិភវនីយា អភិភវនីយំ, កម្មេ អភិធេយ្យស្សេវ លិង្គវចនានិ.
វិសេស្សលិង្គាតព្ពាទី, តត្ថា+ទោ បញ្ច ភាវជា;
នបុំសកេ សិយុំ ភាវេ, ក្តោ ចា+នោ អកត្តរិ.
ភាវស្មិំ ឃណ បុមេ ឯវំ, ឥយុវណ្ណា គហាទិជោ;
អបច្ចយោបិ វា+សំខ្យា, តុ+មាទិត្វន្តកា សិយុំ.
ឥតោ បរំ ឧបសគ្គបុព្ពតា ច កាលត្តយស្ស វាក្យគហណញ្ច វុត្តនយេន ញាតព្ពំ, តស្មា អនុរូបវាក្យមេវ ទស្សយិស្សាម –
អាស=ឧបវេសនេ, អាសនេ អាសិតព្ពំ តយា អាសនីយំ. កម្មេ-ឧបាសីយតីតិ ឧបាសិតព្ពោ គុរុ ឧបាសនីយោ. សី=សយេ, ឯ+អយាទេសា, សយនំ សយិតព្ពំ សយនីយំ តយា. អតិសីយតីតិ អតិសយិតព្ពោ កដោ តេ អតិសយនីយោ. បទ=គមនេ, ‘‘បទាទីនំ ក្វចី’’តិ យុក, កការោ កានុពន្ធការិយត្ថោ, ឧការោ ឧច្ចារណត្ថោ, ទស្សជោ បុព្ពរូបញ្ច, ឧប្បជ្ជនំ ឧប្បជ្ជិតព្ពំ ឧប្បជ្ជនីយំ. បដិបជ្ជីយតីតិ បដិបជ្ជិតព្ពោ មគ្គោ បដិបជ្ជនីយោ. ពុធ=ញាណេ, ពុជ្ឈតេតិ ពុជ្ឈិតព្ពោ ធម្មោ ពុជ្ឈនីយោ. សុ=សវនេ, សូយតេតិ សោតព្ពោ ធម្មោ, ញ្ញិម្ហិ នាគមេ ‘‘តថនរានំ ដឋណលា’’តិ ណេ ច កតេ ‘‘ន តេ កានុពន្ធ+នាគមេសូ’’តិ ឱការាភាវោ. សុណិតព្ពោ, សវនីយោ. ករ=ករណេ –
៩៥. បររូប+មយការេ ព្យញ្ជនេ
ក្រិយត្ថាន+មន្តព្យញ្ជនស្ស បររូបំ ហោតិ យការតោ អញ្ញស្មិំ ព្យញ្ជនេ. ករីយតីតិ កត្តព្ពោ ធម្មោ, កត្តព្ពា បូជា, កត្តព្ពំ កុសលំ.
១១៩. តុំ+តុន+តព្ពេសុ វា
តុមាទីសុ ករស្សា ហោតិ វា. កាតព្ពំ ហិតំ.
១៧១. រា នស្ស ណោ
រន្តតោ ក្រិយត្ថា បច្ចយនការស្ស ណ ហោតិ. ករណីយោ.
ភរ=ភរណេ, ភរីយតីតិ ភរិតព្ពោ ភរណីយោ. គហ=ឧបាទានេ ‘‘មំ វា រុធាទីនំ’’តិ អន្តសរា បរោមំ វា ហោតិ. មការោ+នុពន្ធោ. ‘‘ណោ និគ្គហីតស្សា’’តិ និគ្គហីតស្ស ណោ, សំគយ្ហតីតិ សំគណ្ហិតព្ពោ សំគណ្ហនីយោ, ‘‘តថនរា’’ទិនា ណការេ គហណីយោ. រម=កីឡាយំ, រមីយតីតិ រមណីយោ វិហារោ. អាប=បាបុណនេ, ‘‘សកាបានំ កុកកូ ណេ’’តិ ឯត្ថ ‘សកាបានំ កុក+កូ’តិ យោគវិភាគា កុ, ឩអាគមេ នាគមស្ស ណេ ច កតេ បាបីយតីតិ បាបុណិតព្ពោ. បររូបេ បត្តព្ពោ, បាបុណនីយោ, បាបនីយោ.
៩៦. មនានំ និគ្គហីតំ
មការ+នការន្តានំ ក្រិយត្ថានំ និគ្គហីតំ ហោត្យ+យការេ ព្យញ្ជនេ. វគ្គន្តំ, គមិយតីតិ គន្តព្ពោ. គមិតព្ពំ គមនីយំ. ខន=ខណ=អវទារណេ, និគ្គហីតំ វគ្គន្តត្តញ្ច, ខញ្ញតេតិ ខន្តព្ពំ អាវាដំ ខនិតព្ពំ ខននីយំ. ហន=ហិំសាយំ, ហញ្ញតេតិ ហន្តព្ពំ ហនិតព្ពំ ហននីយំ. មន=ញាណេ, មញ្ញតេតិ មន្តព្ពោ មនិតព្ពោ. ‘‘បទាទីនំ ក្វចី’’តិ យុក, ចវគ្គាទិម្ហិ កតេ មញ្ញិតព្ពំ មញ្ញនីយំ.
បូជ=បូជាយំ, ‘‘ចុរាទិតោ ណី’’តិ ណិម្ហិ ញុការស្ស គុរុត្តា ឱការាវុត្តិ ‘‘យុវណ្ណាន+មេឱ បច្ចយេ’’តិ ឯការេ បូជេតព្ពោ ឩម្ហិ អយាទេសេ បូជយិតព្ពោ បូជនីយោ ភគវា.
កត្តរិ-យា=បាបុណនេ, នីយតីតិ និយ្យានិយោ មគ្គោ, គច្ឆន្តីតិ គមនីយា ភោគា. ករណេ-នហ=សោចេយ្យេ, នហាយន្ត្យ+នេនាតិ នហានីយំ ចុណ្ណំ. សម្បទានេ-ទា=ទានេ, សំ+បបុព្ពោ, សម្មា បទីយតេ អស្សាតិ សម្បទានិយោ ព្រាហ្មណោ.
២៨. ឃ្យណ
ភាវកម្មេសុ ក្រិយត្ថា បរោ ឃ្យណ ហោតិ ពហុលំ. ឩម្ហិ កត្តព្ពំ ការិយំ. ហរ=ហរណេ, ហរីយតីតិ ហារិយំ. ភរ=ភរណេ, ភរិតព្ពំ ភារិយំ. លភ=លាភេ, ‘‘វគ្គលសេហិ តេ’’តិ បុព្ពរូបភការេ ‘‘ចតុត្ថទុតិយា’’ ទិនា តតិយក្ខរេ ច កតេ លភិតព្ពំ លព្ភំ.
វច=ព្យត្តវចនេ,
៩៨. កគា ចជានំ ឃានុពន្ធេ
ឃានុពន្ធេ ចការ+ជការន្តានំ ក្រិយត្ថានំ ក+គា ហោន្តិ យថាក្កមំ.
៨៤. អស្សា ណានុពន្ធេ
ណការានុពន្ធេ បច្ចយេ បរេ ឧបន្តស្ស អការស្ស អា ហោតិ. វចនំ វុច្ចតេតិ វាក្យំ. ភជ=សេវាយំ, ភជនីយំ ភាគ្យំ, ជស្ស គការោ. ចិ=ចយេ, ចយនំ ចីយតីតិ វា ចេយ្យំ. យស្ស ទ្វិត្តំ.
៥,១២២. និតោ ចិស្ស ឆោ
និតោ បរស្ស ចិស្ស ឆោ ហោតីតិអាទិចការស្ស ឆោ. វិនិច្ឆយតីតិ វិនិច្ឆេយ្យំ, នាគមេ វិនិច្ឆិនិតព្ពំ. ឯ+អយាទេសេសុ វិនិច្ឆេតព្ពំ វិនិច្ឆនីយំ. នី=បាបនេ, នីយតីតិ នេយ្យោ នេយ្យា នេយ្យំ, នេតព្ពំ.
២៩. អាស្សេ+ច
អាការន្តតោ ក្រិយត្ថា ឃ្យណ ហោតិ ភាវកម្មេសុ អាស្ស ឯ ច. ទា=ទានេ, ទាតព្ពំ ទេយ្យំ. បា=បានេ, បីយតីតិ បេយ្យំ. មា=មានេ, មីយតីតិ មេយ្យំ. ញា=អវពោធនេ, ញាយតីតិ ញេយ្យំ ញាតព្ពំ, ឩម្ហិ នាគមោ ‘‘ញាស្ស នេ+ជា’’តិ ញាស្ស ជាទេសេ ជានិតព្ពំ, វិជានិយំ. ខា=បកថនេ, សំខាតព្ពំ សំខេយ្យំ.
៣០. វទាទីហិ យោ
វទាទីហិ ក្រិយត្ថេហិ យោ ហោតិ ពហុលំ ភាវកម្មេសុ. វទ=វចនេ, វទនំ វជ្ជតីតិ វា វជ្ជំ. មទ=ឧម្មាទេ, មទនំ មជ្ជតេ អនេនាតិ វា មជ្ជំ. គមនំ គម្មតេតិ វា គម្មំ. គទ=វចនេ, គជ្ជតេ គទនីយំ វាតិ គជ្ជំ. បទ=គមនេ, បជ្ជនីយំ បជ្ជំ គាថា. អទ+ខាទ=ភក្ខនេ, ខជ្ជតីតិ ខជ្ជំ ខាទនីយំ. ទម=ទមនេ, ទម្មតេតិ ទម្មោ ទមនីយោ.
ភុជា+ន្នេតិ គណសុត្តេន អន្នេ វត្តព្ពេ យបច្ចយោ.
៨៣. លហុស្សុបន្តស្សតិ
លហុភូតស្ស ឧបន្តស្ស ឥយុវណ្ណស្ស ឯឱ ហោន្តិ យថាក្កមំ. យស្ស បុព្ពរូបេ ភុញ្ជិតព្ពោតិ ភោជ្ជោ ឱទនោ, ភោជ្ជា យាគុ.
៣១. កិច្ច ឃច្ច ភច្ច ភព្ព លេយ្យា
ឯតេ សទ្ទា យបច្ចយន្តា និបច្ចន្តេ. ករ=ករណេ, ឥមិនា និបាតនា យេ កិចាទេសេ ច កតេ បុព្ពរូបំ, កត្តព្ពំ កិច្ចំ. ហន=ហិំសាយំ, ឃច្ចាទេសាទិម្ហិ កតេ ហននំ ហញ្ញតេតិ វា ឃច្ចំ. ភរ=ភរណេ, ភច្ចាទេសាទិម្ហិ កតេ ភរណីយោ ភច្ចោ. ភូ=សត្តាយំ, យម្ហិ ឱការេ ឥមិនា អវាទេសេ ភវតីតិ ភព្ពោ. លិហ=អស្សាទនេ, យម្ហិ ឥមិនា ហស្ស យការេ លេហិតព្ពំ លេយ្យំ, ឯការវុទ្ធិ.
៣២. គុហាទីហិ យក
គុហាទីហិ ក្រិយត្ថេហិ ភាវកម្មេសុ យក ហោតិ. គុហ=សំវរណេ, ‘‘លហុស្សុបន្តស្សា’’តិ សម្បត្តស្ស ឱការស្ស ‘‘ន តេ កានុពន្ធនាគមេសូ’’តិ បដិសេធោ. ‘‘ហស្ស វិបល្លាសោ’’តិ វិបល្លាសេ គុហនំ គុហិតព្ពំ គុយ្ហំ. ទុហ=បបូរណេ, ទោហនំ ទុយ្ហតីតិ វា ទុយ្ហំ. សាស=អនុសិដ្ឋិយំ –
១១៧. សាសស្ស សិស វា
សាសស្ស សិស វា ហោតិ កានុពន្ធេ. បុព្ពរូបំ, សាសីយតីតិ សិស្សោ.
សិទ្ធា ឯវេ+តេ តព្ពាទយោ បេសា+តិសគ្គ+ប្បត្តកាលេសុ គម្យមានេសុបិ, សាមញ្ញេន វិធានតោ. បេសនំ – ‘‘កត្តព្ព+មិទំ ភវតា’’តិ អាណាបនំ អជ្ឈេសនញ្ច. អតិសគ្គោ នាម ‘‘កិ+មិទំ មយា កត្តព្ពំ’’តិ បុដ្ឋស្ស ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ’’តិអាទិនា បដិបត្តិទស្សនមុខេន កត្តព្ពស្ស អនុញ្ញា. បត្តកាលោ នាម សម្បត្តសមយោ. យោ កិច្ចករណសមយំ ឧបបរិក្ខិត្វា ករោតិ, តស្ស សមយារោចនំ, ន តត្ថ អជ្ឈេសន+មត្ថិ. ភោតា ខលុ កដោ កត្តព្ពោ ករណីយោ ការិយោ កិច្ចោ’’ ឯវំ ត្វយា កដោ កត្តព្ពោ, ភោតោ ហិ បត្តោ កាលោ កដករណេ.
ឯវំ ឧទ្ធមុហុត្តេបិ វត្តមានតោ បេសាទីសុ សិទ្ធា ឯវ. តថា អរហេ កត្តរិ សត្តិវិសិដ្ឋេ ច បតីយមានេ, អាវស្សកា+ធមីណតាវិសិដ្ឋេ ច ភាវាទោ សិទ្ធា. ឧទ្ធំ មុហុត្តតោ-ភោតា កដោ កត្តព្ពោ. ភោតា រជ្ជំ កាតព្ពំ, ភវំ អរហោ. ភោតា ភារោ វហិតព្ពោ, ភវំ សក្កោ. ភោតា អវស្សំ កដោ កត្តព្ពោ. ភោតា និក្ខោ ទាតព្ពោ.
៣៣. កត្តរិ ល្តុ+ណ្កា
កត្តរិ ការកេ ក្រិយត្ថា ល្តុ+ណ្កា ហោន្តិ. ករ=ករណេ, បររូបេ ‘‘ល្តុ+បិតាទីន+មា សិម្ហី’’តិ អា សិលោបោ ច. ករោតីតិ កត្តា. ឯវំ ភរតីតិ ភត្តា. ហរតីតិ ហត្តា. ភិទតីតិ ភេត្តា, ឯការោ, ឩម្ហិ ភេទិតា. ឆិន្ទតីតិ ឆេត្តា. ភោជនស្ស ទាតា ភោជនទាតា. សន្ធាតីតិ សន្ធាតា. វចតីតិ វត្តា. ឱការបររូបេសុ ភុញ្ជតីតិ ភោត្តា. ‘‘បទាទីនំ ក្វចី’’តិ យុកាគមោ, ពុជ្ឈតីតិ ពុជ្ឈិតា. ជានាតីតិ ញាតា. ឆិន្ទតីតិ ឆេតា. សុណាតីតិ សោតា. ‘‘ឩ+លស្សេ’’តិ ឩស្ស ឯការេ គណ្ហាតីតិ គហេតា. ភវតីតិ ភវិតា. សរតីតិ សរិតា. ‘‘មនានំ និគ្គហីតំ’’តិ មស្ស និគ្គហីតេ វគ្គន្តេ ច គច្ឆតីតិ គន្តា. នការន្តានម្បិ និគ្គហីតំ, ខនតីតិ ខន្តា. សនតីតិ សន្តា. មញ្ញតីតិ មន្តា. បាលេតីតិ បាលយិតា បាលេតា, ឯត្ថ ចុរាទិត្តា ណិ.
ណិណាបីសុ-ភាវយតីតិ ភាវយិតា ភាវេតា. ឯវំ សារយិតា សារេតា, ទាបយិតា ទាបេតា, ហាបយិតា ហាបេតា, និរោធយិតា និរោធេតា, ពោធយិតា ពោធេតា, ញាបយិតា ញាបេតា, សាវយិតា សាវេតា, គាហយិតា គាហេតា, ការយិតា ការេតា, ការាបយិតា ការាបេតា ឥច្ចាទិ.
ណ្កបច្ចយេ-ណការោ វុទ្ធ្យត្ថោ. រថំ ករោតីតិ រថការកោ, ‘‘អស្សា ណានុពន្ធេ’’តិ អា អមាទិសមាសោ ច. អន្នំ ទទាតីតិ អន្នទាយកោ. ‘‘អធាតុស្ស កា+ស្យាទិតោ ឃេ+ស្សី’’តិ ឃេ បរេ អស្ស ឥអាទេសោ, អន្នទាយិកា, អន្នទាយកំ កុលំ. ‘‘អាស្សា+ណាបិម្ហិ យុក’’ ឥតិណាបិតោ+ញ្ញត្រ យុក. លោកំ នេតីតិ លោកនាយកោ, ឯការេ ‘‘អាយា+វា ណានុពន្ធេ’’តិ អាយាទេសោ. ឯវំ វិនេតីតិ វិនាយកោ.
អកម្មុបបទេ-ករោតីតិ ការកោ, ឯវំ ទាយកោ នាយកោ, ឱការេ អាវាទេសេ សុណាតីតិ សាវកោ. បុរេ វិយ ឥការេ សាវិកា. លុនាតីតិ លាវកោ. បុ=បវនេ, បុនាតីតិ បាវកោ. ភវតីតិ ភាវកោ, ឧបាសតីតិ ឧបាសកោ. គណ្ហាតីតិ គាហកោ បាវកោ, យាជកោ. វធ=ហិំសាយំ, វធេតីតិ វធកោ, ‘‘អញ្ញត្រាបី’’តិ វុទ្ធិបដិសេធោ. ‘‘ហនស្ស ឃាតោ ណានុពន្ធេ’’តិ ឃាតាទេសោ, ហនតីតិ ឃាតកោ. ‘‘មំ វា រុធាទីនំ’’តិ មំ, រុន្ធកោ, គុរុត្តា ន វុទ្ធិ. តថា ភុញ្ជតីតិ ភុញ្ជកោ. អាយស្ស រស្សេ កិណាតីតិ កយកោ. បាលេតីតិ បាលកោ. បូជេតីតិ បូជកោ.
ខាទីសុ-តិតិក្ខតីតិ តិតិក្ខកោ. វីមំសតីតិ វីមំសកោ ឥច្ចាទិ. បនុទតីតិ បនូទកោ, ‘‘ព្យញ្ជនេ’’ច្ចាទិនា ទីឃោ. ‘‘ភីត្វា+នកោ’’តិ ឯត្ថ ‘អានកោ’តិ យោគវិភាគា អានកោ, អាស្ស រស្សេ នការាគមេ ច ‘‘ញាស្ស នេ ជា’’តិ ជាទេសោ, ជាននកោ. ណាបិម្ហិ –
អណ-ឥតិ ទណ្ឌកធាតុ, អាណាបេតីតិ អាណាបកោ. តថា សញ្ញាបកោ, បតិដ្ឋាបកោ. សំ+ប បុព្ពោ អាប=បាបុណនេ, និព្ពានំ សម្បាបេតីតិ និព្ពានសម្បាបកោ. ការាបកោ, ការាបិកា ឥច្ចាទិ.
ពហុលំវិធានា កម្មេបិ-បាទេហិ ហរីយតីតិ បាទហារកោ. ចុប=មន្ទគមនេ, គលេ ចុប្បតីតិ គលចោបកោ.
សិទ្ធោវ ល្តុ អរហាទីសុ ‘‘ភវំ ខលុ កញ្ញាយ បរិគ្គហារហោ’’តិ (បរិគ្គហិតា). សីលត្ថេ-ឧបាទានសីលោតិ ឧបាទាតា. សាធុ គច្ឆតីតិ គន្តា. មុណ្ឌនធម្មា មុណ្ឌនាចារាតិ មុណ្ឌយិតារោ, ឯត្ថ ‘‘ធាត្វត្ថេ នាមស្មី’’តិ ឥម្ហិ ឩអាគមេ ឯ+អយាទេសេ មុណ្ឌយិតុសទ្ទម្ហិ អារងាទេសេ ច កតេ យោស្ស ដោ.
៣៤. អាវី
ក្រិយត្ថា អាវី ហោតិ ពហុលំ កត្តរិ. ‘‘ទិសស្ស បស្ស+ទស្ស=ទស+ទ+ទក្ខា’’តិ ទស្សាទេសោ, ភយំ បស្សតីតិ ភយទស្សាវី. នីម្ហិ ភយទស្សាវិនី. ភយទស្សាវិ ចិត្តំ. អប្បវិសយតាញាបនត្ថំ ភិន្នយោគករណំ. សាមញ្ញវិហិតត្តា សីលាទីសុ ច ហោតេវ.
៣៥. អាសិំសាយ+មកោ
អាសិំសាយំ គម្មមានាយំ ក្រិយត្ថា អកោ ហោតិ កត្តរិ. ជីវ=បាណធារណេ, ជីវតូតិ ជីវកោ. នន្ទ=សមិទ្ធិយំ, នន្ទតូតិ នន្ទកោ. ភវតូតិ ភវកោ.
៣៦. ករា ណនោ
ករតោ កត្តរិ ណ នោ ហោតិ. ករោតីតិ ការណំ. កត្តរីតិ កិំ, ករោតិ អនេនាតិ ករណំ.
៣៧. ហាតោ វីហិ+កាលេសុ
ហាតោ វីហិស្មិំ កាលេ ច ណនោ ហោតិ. ‘‘អាស្សា’’ត្យាទិនា យុក, ជហន្តិ ឧទកំតិ ហាយនា វីហយោ. ជហាតិ ភាវេ បទត្ថេតិ ហាយនោ សំវច្ឆរោ. វីហិកាលេសូតិ កិំ, ជហាតីតិ ហាតា.
៣៨. វិទា កូ
វិទស្មា កូ ហោតិ កត្តរិ. កការោ ‘‘កូតោ’’តិ វិសេសនត្ថោ. វិទតីតិ វិទូ, លោកវិទូ.
៣៩. វិតោ ញាតោ
វិបុព្ពា ញាឥច្ច+ស្មា កូ ហោតិ កត្តរិ. វិជានាតីតិ វិញ្ញូ.
៤០. កម្មា
កម្មតោ បរា ញាឥច្ច+ស្មា កូ ហោតិ កត្តរិ. សព្ពំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញូ. ឯវំ មត្តញ្ញូ, ធម្មញ្ញូ, អត្ថញ្ញូ កាលញ្ញូ, កតញ្ញូ ឥច្ចាទិ. (ភិក្ខូតិ បន ‘‘ភរាទិ’’ ណ្វាទិសុត្តេន សិទ្ធំ).
៤១. ក្វចណ
កម្មតោ បរា ក្រិយត្ថា ក្វចិ អណ ហោតិ កត្តរិ. កុម្ភំ ករោតីតិ កុម្ភការោ, អមាទិសមាសោ. ឥត្ថិយំ កុម្ភការី. ឯវំ កម្មការោ, មាសាការោ, កដ្ឋការោ, រថការោ សុវណ្ណការោ, សុត្តការោ, វុត្តិការោ, ដីកាការោ. សរំ លុនាតីតិ សរលាវោតិ ឱ+អវាទេសា. មន្តេ អជ្ឈាយតីតិ មន្ថជ្ឈាយោ, ឥ=អជ្ឈេនគតីសុ, អធិបុព្ពោ, ឯ+អយាទេសា, អធិនោ ឥស្ស យការ+ចវគ្គាទយោ ច.
ពហុលាធិការា ឥហ ន ហោតិ ‘‘អាទិច្ចំ បស្សតិ, ហិមវន្តំ សុណោតិ, គាមំ គច្ឆតិ’’. ក្វចីតិ កិំ, កម្មករោ, ឯត្ថ អបច្ចយោ.
៤២. គមា រូ
កម្មតោ បរា គមា រូ ហោតិ កត្តរិ. រានុពន្ធត្តា អមភាគលោបោ. វេទំ គច្ឆតីតិ វេទគូ, ឯវំ បារគូ.
សាមញ្ញវិធានតោ សីលាទីសុបិ ហោតិ. ភវបារំ គច្ឆតិ សីលេនាតិ ភវបារគូ. អន្តគមនសីលោ អន្តគូ, ឯវំ អទ្ធគូ.
៤៣. សមាន+ញ្ញ+ភវន្ត+យាទិតូ+បមានា ទិសា កម្មេ រី+រិក្ខ+កា
សមានាទីហិ យាទីហិ ចោ+បមានេហិ បរា ទិសា កម្មការកេ រី+រិក្ខ+កា ហោន្តិ. ‘‘ស្យាទិ ស្យាទិនេ+កត្ថំ’’តិ សមាសេ ‘‘រានុពន្ធេ+ន្តសរាទិស្សា’’តិ ទិសស្ស ឥសភាគលោបេ ‘‘រីរិក្ខកេសូ’’តិ សមានស្ស សាទេសេ ច សមានោ វិយ ទិស្សតីតិ សទី, សទិក្ខោ. កេ – ‘‘ន តេ កានុពន្ធនាគមេសូ’’តិ ឯត្តាភាវោ, សទិសោ.
១២៥. សមានា រោ រី+រិក្ខ+កេសុ
សមានសទ្ទតោ បរស្ស ទិសស្ស រ ហោតិ វា រី+រិក្ខ+កេសូតិ បក្ខេ ទស្ស រាទេសេ សរី, សរិក្ខោ, សរិសោ.
៣,៨៦. សព្ពាទីន+មា
រី+រិក្ខ+កេសុ សព្ពាទីន+មា ហោតិ. អញ្ញោ វិយ ទិស្សតីតិ អញ្ញាទី, អញ្ញាទិក្ខោ, អញ្ញាទិសោ.
៣,៨៧. ន្ត+កិ+មិ+មានំ ដា+កី+ដី
រី+រិក្ខ+កេសុ ន្ត+កិំ+ឥមសទ្ទានំ ដា+កី+ដី ហោន្តិ យថាក្កមំ. ដការា សព្ពាទេសត្ថា. ភវាទី ភវាទិក្ខោ ភវាទិសោ, កីទី កីទិក្ខោ កីទិសោ, អយមិវ ទិស្សតីតិ ឦទី ឦទិក្ខោ ឦទិសោ. អាការេ យាទី យាទិក្ខោ យាទិសោ, ត្យាទី ត្យាទិក្ខោ ត្យាទិសោ ឥច្ចាទិ.
៣,៨៨. តុម្ហាម្ហានំ តាមេ+កស្មិំ
រី+រិក្ខ+កេសុ តុម្ហាម្ហានំ តាមា ហោន្តេ+កស្មិំ យថាក្កមំ. ត្វំ វិយ ទិស្សតិ, អយំ វិយ ទិស្សតីតិ តាទី មាទី ឥច្ចាទិ. ឯកស្មិន្តិ កិំ, តុម្ហាទិសោ អម្ហាទិសោ.
៣,៨៩. តំ+ម+មញ្ញត្រ
រីរិក្ខកន្តតោ+ញ្ញស្មិំ ឧត្តរបទេ តុម្ហាម្ហាន+មេកស្មិំ តំ+មំ ហោន្តិ យថាក្កមំ. ត្វំ ទីបោ ឯសំ, អហំ ទីបោ ឯសំតិ អញ្ញបទត្ថេ តំទីបា មំទីបា. ត្វំ សរណ+មេសំ, អហំ សរណ+ មេសន្តិ តំសរណា មំសរណា. តយា យោគោ តយ្យោគោ, មយា យោគោ មយ្យោគោតិ អមាទិសមាសេ និគ្គហីតលោបោ.
៣,៩០. វេ+តស្សេ+ដ
រី+រិក្ខ+កេសុ ឯតស្ស ឯដ វា ហោតិ. ឯទី ឯតាទី, ឯទិក្ខោ ឯតាទិក្ខោ, ឯទិសោ ឯតាទិសោ.
៤៤. ភាវការកេ ស្វ+ឃណ ឃ កា
ភាវេ ការកេ ច ក្រិយត្ថា អ ឃណ ឃ កា ហោន្តិ ពហុលំ.
អបច្ចយោ-បគ្គណ្ហនំ បគ្គហោ, ឯវំ និគ្គហោ, ធម្មំ ធារេតីតិ ធម្មធរោ, ឯវំ វិនយធរោ. តថា តំ ករោតីតិ តក្ករោ, ទ្វិត្តំ. ឯវំ ហិតករោ, ទិវសករោ, ទិនករោ, ទិវាករោ, និសាករោ, ធនុំ គណ្ហីតិ ធនុគ្គហោ. ឯវំ កវចគ្គហោ. ទទ=ទានេ, សព្ពកាមំ ទទាតីតិ សព្ពកាមទទោ, សព្ពទទោ. អាតោ ‘‘បរោក្ខាយញ្ចា’’តិ ចគ្គហណេន ទ្វិត្តេ ‘‘រស្សោ បុព្ពស្សា’’តិ រស្សេ ច អន្នំ ទទាតីតិ អន្នទទោ, ឯវំ ធនទោ. សំបុព្ពោ ធា=ធារណេ, សព្ពំ សន្ធហតីតិ សព្ពសន្ធោ. នី=បាបនេ, វិបុព្ពោ, វិនេសិ វិនេតិ វិនេស្សតិ ឯតេន ឯត្ថាតិ វា វិនយោ, ឯ+អយាទេសា. នយនំ នយោ. សិ=សេវាយំ, និបុព្ពោ, និស្សីយតីតិ និស្សយោ. សិ=សយេ, អនុសយិ អនុសេតិ អនុសេស្សតីតិ អនុសយោ. ឥ=គតិម្ហិ, បតិបុព្ពោ, បដិច្ច ឯតស្មា ផល+មេតីតិ បច្ចយោ. សំ+ឧបុព្ពោ, ទាគមេ សមុទយោ. ចិ=ចយេ, វិនិច្ឆយតេ+នេន វិនិច្ឆយនំ វា វិនិច្ឆយោ, ‘‘និតោ ចិស្ស ឆោ’’តិ ចិស្ស ឆោ. ឧច្ចយនំ ឧច្ចយោ, សំចយោ. ខិ=ខយេ, ខយនំ ខយោ. ជិ=ជយេ, វិជយនំ វិជយោ, ជយោ. កី=ទព្ពវិនីមយេ, វិក្កយនំ វិក្កយោ, កយោ. លី=សិលេសនេ, អល្លីយន្តិ ឯត្ថាតិ អាលយោ, លយោ. (ឥវណ្ណន្តា).
អាសុណន្តីតិ អស្សវា, អាស្ស រស្សោ. បដិស្សវនំ បដិស្សវោ. សុ=បស្សវនេ, អាភវគ្គា សវន្តីតិ អាសវា. រុ=សទ្ទោ រវតីតិ រវោ. ភវតីតិ ភវោ. បភវតិ ឯតស្មាតិ បភវោ. លូ=ឆេទនេ, លវនំ លវោ. (ឧវណ្ណន្តា).
ចរ=ចរណេ, សំចរណំ សំចរោ. ទរ=វិទារណេ, អាទរនំ អាទរោ. អាគច្ឆតិ អាគមនំតិ វា អាគមោ. សប្ប=គមនេ, សប្បតីតិ សប្បោ. ទិព្ពតីតិ ទេវោ. បក្កមនំ បក្កមតីតិ វា បក្កមោ, ឯវំ វិក្កមោ. ចរ=ចរណេ, វនំ ចរតីតិ វនចរោ. កាមោ អវចរតិ ឯត្ថាតិ កាមាវចរោ លោកោ, កាមាវចរា បញ្ញា, កាមាវចរំ ចិត្តំ. គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ. បាទេន បិវតីតិ បាទបោ. ឯវំ កច្ឆបោ. សិរស្មិំ រុហតីតិ សិរោរុហោ, មនាទិត្តា ឱ. គុហាយំ សយតីតិ គុហាសយំ ចិត្តំ, ឯវំ កុច្ឆិសយា វាតា. បព្ពតេ តិដ្ឋតីតិ បព្ពតដ្ឋោ បុរិសោ, បព្ពតដ្ឋា នទី, បព្ពតដ្ឋំ ភស្មំ. ឯវំ ថលដ្ឋំ ជលដ្ឋំ.
កិច្ឆត្ថេ ទុម្ហិ អកិច្ឆត្ថេ សុ+ឦសំ+សុខ ឧបបទេសុ-ទុក្ខេន ករីយតិ ករណំ វា ទុក្ករំ. ឯវំ ទុស្សយោ, ទុក្ខេន ភរីយតីតិ ទុព្ភរោ មហិច្ឆោ. ឯវំ ទុរក្ខំ ចិត្តំ, ទុទ្ទសោ ធម្មោ, ទុរនុពោធោ ធម្មោ. ឦសំ សយតីតិ ឦសំសយោ, ឯវំ សុខសយោ. ឦសំ ករីយតីតិ ឦសក្ករំ កម្មំ. សុខេន ករីយតីតិ សុករំ បាបំ ពាលេន. ឯវំ សុភរោ អប្បិច្ឆោ, សុទស្សំ បរវជ្ជំ, សុពោធ+មិច្ចាទិ. សព្ពត្ថ បាទិអមាទិសមាសា.
ឃណ-ភវតីតិ ភាវោ, ឱ+អាវាទេសា. អយ=ឥតិ ទណ្ឌកធាតុ, អយតិ ឥតោតិ អាយោ, អាហរតីតិ អាហារោ. ឧបហនតីតិ ឧបឃាតោ, ‘‘ហនស្ស ឃាតោ ណានុពន្ធេ’’តិ ឃាតាទេសោ. រញ្ជតីតិ រាគោ, ‘‘កគា ចជានំ ឃានុពន្ធេ’’តិ ជស្ស គោ. រញ្ជន្តិ អនេនាតិ រាគោ. ‘‘អស្សា ណានុពន្ធេ’’តិ អា, បជ្ជតេ+នេនាតិ បាទោ. តុទ=ព្យថនេ, បតុជ្ជតេ+នេនាតិ បតោទោ. ជរីយតិ អនេនាតិ ជារោ, ឯវំ ទារោ. ភជីយតីតិ ភាគោ. ឯវំ ភារោ. លព្ភតីតិ លាភោ. វិ+ឱបុព្ពោ, វោហរីយតីតិ វោហារោ. ទិយ្យតីតិ ទាយោ, យុក. វិហញ្ញតិ ឯតស្មាតិ វិឃាតោ. វិហរន្តិ ឯត្ថាតិ វិហារោ. អារមន្តិ ឯតស្មិន្តិ អារាមោ. បចនំ វា បាកោ, ចស្ស កោ. ចជនំ ចាគោ. យជនំ យាគោ. រជនំ រាគោ.
១២៧. អន+ឃណស្វា+បរីហិ ឡោ
អា+បរីហិ បរស្ស ទហស្ស ឡោ ហោត+ន+ឃណសុ. បរិទហនំ បរិឡាហោ. ឯវំ ទាហោ. ភញ្ជនំ សង្គោ. ឯវំ សង្គោ. សំខរនំ សំខារោ, ‘‘ករោតិស្ស ខោ’’តិ កស្ស ខោ. ឯវំ បរិក្ខារោ. ‘‘បុរស្មា’’តិ ករស្ស ខោ, បុរេក្ខារោ, ឯត្តំ តទមិនាទិបាឋា. ឯវំ ឧបការោ, គាហោ.
ឃ-វចតីតិ វកោ. សិច=បគ្ឃរណេ, សេចនំ សេកោ. ឯវំ សោកោ, ឯឱវុទ្ធិយោ. យុញ្ជនំ យោគោ.
ក-បី=តប្បនេ, បីនេតីតិ បីយោ, កានុពន្ធត្តា ន វុទ្ធិ, ‘‘យុវណ្ណាន+មិយងុវង សរេ’’តិ ឥយង. ខិប=បេរណេ, ខិបតីតិ ខិបោ. ភុញ្ជន្ត្យ+នេនាតិ ភុជោ. យុធ=សម្បហារេ អាយុជ្ឈន្តិ អនេនាតិ អាយុធំ.
៤៥. ទាធាត្វិ
ទាធាតោ ពហុល+មិ ហោតិ ភាវការកេសុ. ទា=ទានេ, អាទិយតីតិអាទិ. ឯវំ ឧបាទិ. ធា=ធារណេ, ឧទកំ ទធាតីតិ ឧទធិ, ‘‘សញ្ញាយ+មុទោ+ទកស្សា’’តិ ឧទកស្ស ឧទាទេសោ. ជលំ ធិយតេ អស្មិន្តិ ជលធិ. វាលានិ ធីយន្តិ អស្មិន្តិ វាលធិ. សន្ធីយតិ សន្ធាតីតិ វា សន្ធិ. ធីយតីតិ ធិ. វិធីយតិ វិធាតិ វិធានំ វា វិធិ. សម្មា សមំ វា ចិត្តំ អាទធាតីតិ សមាធិ.
៤៦. វមាទីហ្យ+ថុ
វមាទីហិ ភាវការកេស្វ+ថុ ហោតិ. វម=ឧគ្គិរណេ, វមនំ វមីយតីតិ វា វមថុ. វេប+កម្ប=ចលនេ, វេបនំ វេបថុ.
៤៧. ក្វិ
ក្រិយត្ថា ក្វិ ហោតិ ពហុលំ ភាវការកេសុ. កការោ កានុពន្ធការិយត្ថោ.
១៥៩. ក្វិស្ស
ក្រិយត្ថា បរស្ស ក្វិស្ស លោបោ ហោតិ. សម្ភវតីតិ សម្ភូ. ឯវំ វិភវតីតិ វិភូ, អភិភូ, សយម្ភូ. តថា ធុ=កម្បនេ, សន្ធុនាតីតិ សន្ធុ. វិភាតីតិ វិភា. បភាតីតិ បភា. សំគម្ម ភាសន្តិ ឯត្ថាតិ សភា, ‘‘ក្វិម្ហិ លោបោ+ន្តព្យញ្ជនស្សា’’តិ អន្តព្យញ្ជនស្ស លោបោ. ភុជេន គច្ឆតីតិ ភុជគោ. ឯវំ ឧរគោ. តុរំ=សីឃំ គច្ឆតីតិ តុរង្គោ. ខេន គច្ឆតីតិ ខគោ. វិហាយសេ គច្ឆតីតិ វិហគោ, តទមិនាទិបាឋា វិហាទេសោ. ន គច្ឆតីតិ នគោ. ឯវំ អគោ, ‘‘នគោ វា+ប្បាណិនី’’តិ វិកប្បេន នញសមាសេ ដាទេសនិសេធោ. ជន=ជននេ, កម្មតោ ជាតោតិ កម្មជោ, អមាទិសមាសោ, កម្មជោ វិបាកោ, កម្មជា បដិសន្ធិ, កម្មជំ រូបំ. ឯវំ ចិត្តជំ, ឧតុជំ, អាហារជំ. អត្តជោ បុត្តោ, វារិម្ហិ ជាតោ វារិជោ. ឯវំ ថលជោ. បង្កជំ. ជលជំ. អណ្ឌជំ. សរសិជំ, ឧបបទសមាសេ ពហុលំវិធានា វិភត្យលោបេ ‘‘មនាទីហី’’តិអាទិនា សិអាទេសោ. ទ្វិក្ខត្តុំ ជាតោ ទ្វិជោ, ‘‘តទមិនា’’ ទិនា ក្ខត្តុំលោបោ. បច្ឆា ជាតោ អនុជោ. សញ្ជានាតីតិ សញ្ញា. បជានាតីតិ បញ្ញា. ឯវំ បតិដ្ឋាតីតិ បតិដ្ឋា. ឈា=ចិន្តាយំ, បរសម្បត្តិំ អភិជ្ឈាយតីតិ អភិជ្ឈា. ហិតេសិតំ ឧបដ្ឋាបេត្វា ឈាយតីតិ ឧបជ្ឈា. សោ ឯវ ឧបជ្ឈាយោ, ‘‘សកត្ថេ’’តិ យោ. សម្មា ឈាយន្តិ ឯត្ថាតិ សំឈា. ក្វិទន្តា ធាត្វត្ថំ ន ជហន្តិ, លិង្គត្ថំ បដិបាទយន្តិ.
៤៨. អនោ
ក្រិយត្ថា ភាវការកេសុ អនោ ហោតិ. នន្ទ=សមិទ្ធិយំ, ភាវេ-នន្ទិយតេ នន្ទនំ. កម្មេ-អនន្ទីយិត្ថ នន្ទីយតិ នន្ទីយិស្សតិ នន្ទិតព្ពន្តិ វា នន្ទនំ វនំ. គហនំ គហនីយំ វា គហណំ, ‘‘តថនរា’’ ទិនា នស្ស ណោ. គណ្ហនំ, និគ្គហីតស្ស នោ. ចរិតព្ពំ ចរណំ. ភុយតេ ភវនំ. ហុយតេ ហវនំ. រុន្ធិតព្ពំ រុន្ធនំ រោធនំ វា. ភុញ្ជិតព្ពំ ភុញ្ជនំ ភោជនំ វា. ពុជ្ឈិតព្ពំ ពុជ្ឈនំ, ‘‘បទាទីនំ ក្វចី’’តិ យុក. ពោធនំ វា. សុតិ សុយ្យតិ វា សវនំ. បាបីយតីតិ បាបុណនំ, ‘‘សកាបានំ កុក+កូ’’តិ យោគវិភាគា កុអាគមេ នាគមេ ច តស្ស ណោ ច. បាលីយតីតិ បាលនំ ឥច្ចាទិ.
កត្តរិ-រជំ ហរតីតិ រជោហរណំ តោយំ. វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. ឃា=គន្ធោបាទានេ, ឃាយតីតិ ឃានំ. ឈា=ចិន្តាយំ, ឈាយតីតិ ឈានំ. ករោតិ អនេនាតិ ការណំ, ទីឃោ. វិអាករីយន្តិ ឯតេនាតិ ព្យាករណំ. បូរតិ+នេនាតិ បូរណំ. ទីយតេ+នេនាតិ ទានំ. បមីយតេ+នេនាតិ បមាណំ. វុច្ចតេ+នេនាតិ វចនំ. បនុទតិ បនុជ្ជតេ+នេនាតិ វា បនុទនំ. សូទ=បគរណេ, សូទតិ សុជ្ជតេ+នេនាតិ វា សូទនោ. សុណាតិ សុយតេ+នេនេតិ វា សវនំ. លុយតិ លុយតេ+នេនេតិ វា លវនំ. ឯវំ នយនំ. បុនាតិ បុយតេ+នេនេតិ វា បវនោ. សមេតីតិ សមណោ សមនំ វា. តថា ភាវេតិ ភាវីយតិ ឯតាយាតិ វា ភាវនំ. ឯវំ បាចនំ បាចាបនំ ឥច្ចាទិ. ‘‘អន+សណស្វា បរីហិ ឡោ’’តិ ឡោ, អាឡាហនំ.
អធិករណេ-តិដ្ឋតិ អសិន្តិ ឋានំ. ឯវំ សយនំ, សេនំ វា អាសនំ. អធិករីយតិ ឯត្ថាតិ អធិករណំ.
សម្បទានាបាទានេសុ-សម្មា បទីយតេ យស្ស តំ សម្បទានំ. អបេច្ច ឯតស្មា អាទទាតីតិ អបាទានំ. ពហុលាធិការា ចលនាទីហិបិ សីលសាធុធម្មេសុបិ អនោ, ចលតិ សីលេនាតិ ចលនោ ឯវំ ជលនោ, កោធនោ, កោបនោ. មណ្ឌ=ភុសនេ, មណ្ឌេតិ សីលេនាតិ មណ្ឌនោ. ឯវំ ភូសនោ. ‘‘អញ្ញាត្របី’’តិ ឱការនិសេធោ.
៤៩. ឥត្ថិយ+ម+ណ+ក្តិ+ក+យក+យា ច
ឥត្ថិលិង្គេ ភាវេ ការកេ ច ក្រិយត្ថា អអាទយោ ហោន្តិ អនោ ច ពហុលំ.
អ-ជរ=វយោហានិយំ, ជិរតិ ជិរណំ វា ជរា. ‘‘ឥត្ថិយ+ម+ត្វា’’តិ អាបច្ចយោ. បដិសម្ភិជ្ជតីតិ បដិសម្ភិទា. បដិបជ្ជតិ ឯតាយាតិ បដិបទា. ឯវំ សម្បទា, អាបទា. ឧបាទីយតីតិ ឧបាទា. ឥក្ខ+ចក្ខ=ទស្សនេ, ឧបឥក្ខតីតិ ឧបេក្ខា. ‘‘យុវណ្ណាន+មេឱ លុត្តា’’តិ ឯការោ. ចិន្តនំ ចិន្តា. សិក្ខ=វិជ្ជោបាទានេ, សិក្ខនំ សិក្ខីយន្តីតិ វា សិក្ខា. ឯវំ ភិក្ខា. ឥច្ឆនំ ឥច្ឆា. ‘‘គមយមិ’’ច្ចាទិនា ច្ឆងាទេសោ. បុច្ឆ=បុច្ឆនេ, បុច្ឆនំ បុច្ឆា. មិធ+មេធ=សង្គមេ, អបឋិតធាតុ, មេធនំ មេធា. ឯវំ គុធ=បរិវេឋនេ, គោធនំ គោធា. តិតិក្ខនំ តិតិក្ខា. ឯវំ វីមំសា, ជិគុច្ឆា, បិបាសា, បុត្តិយា. ឦហនំ ឦហា.
ណ-ករណំ ការា, ‘‘អស្សា ណានុពន្ធេ’’តិ អា ហោតិ, ឯវ+មុបរិបិ. ហរណំ ហារា មុត្តាវលិ. តរណំ តារា, ធរណំ ធារា. អរណំ អារា.
យថាកថញ្ចិ សទ្ទម្ហិ, រុឡ្ហិយា អត្ថនិច្ឆយោ.
ក្តិ-សម្ភុវនំ សម្ភុតិ. ‘‘ន តេ’’ច្ចាទិនា ន វុទ្ធិ. សវនំ សុតិ. នយនំ នយតិ ឯតាយាតិ វា នីតិ. មញ្ញតីតិ មតិ, ‘‘គមាទិរានំ លោបោន្តព្យញ្ជនស្សា’’តិ គមាទិត្តា នលោបោ. គមនំ គន្តព្ពាតិ វា គតិ. ឧបហននំ ឧបហតិ. រមន្តិ ឯតាយ រមនំ វា រតិ. តននំ តតិ. និយមនំ និយតិ. ភុញ្ជនំ ភុត្តិ. យុញ្ជនំ យុត្តិ, បររូបំ. ឯវំ សមាបជ្ជនំ សមាបជ្ជតេតិ សមាបត្តិ. សម្បត្តិ. យជ=ទេវបូជាសង្គតិករណទានេសុ, យជនំ ឥដ្ឋិ, ‘‘យជស្ស យស្ស ដិយី’’តិ ដិអាទេសោ, ‘‘បុច្ឆាទិតោ’’តិ តស្ស ឋោ, បររូបបឋមក្ខរា ច. សាសនំ សិដ្ឋិ, ‘‘សាសស្ស សិស វា’’តិ សិស, សានន្តរស្ស តស្ស ឋោ’’តិ ឋាទេសោ. ភេទនំ ភិជ្ជតេតិ វា ភិត្តិ. ភជ=សេវាយំ, ភជនំ ភត្តិ. តន=វិត្ថារេ, តនោតីតិ តន្តិ, នស្ស និគ្គហីតាទិ.
ក-គុហន្តី ឯត្ថាតិ គុហា, ឱការនិវុត្តិ. រុជតីតិ រុជា. មោទន្តិ ឯតាយាតិ មុទា នាម មុទិតា.
យក-វិទ=ញាណេ, វិទនំ វិទន្តិ ឯតាយាតិ វា វិជ្ជា, ទស្ស ជេ បុព្ពរូបំ. យជនំ ឥជ្ជា, ដិអាទេសោ.
យ-សយន្តិ ឯត្ថាតិ សេយ្យា, ទ្វិត្តំ. អជ=វជ=គមនេ, សមជនំ សមជន្តិ ឯត្ថាតិ វា សមជ្ជា. បបុព្ពោ, បព្ពជនំ បព្ពជ្ជា. តវគ្គវរណា’’ទិម្ហិ ‘‘ចវគ្គពយញា’’តិ យោគវិភាគេន វស្ស ពេ ទ្វិត្តំ. ឩម្ហិ បរិចរណំ បរិចរិយា. ជាគរណំ ជាគរិយា.
អន-បយោជកេ ការិយធាតុតោ កត្តុំ បយោជនំ ការណំ, ឯការនិសេធោ នស្ស ណោ ច. ឯវំ ហរិតុំ បយោជនំ ហារណំ. វិទ=អនុភវេ, វិត្តិ វេទយតីតិ វា វេទនា. វន្ទ=អភិវាទនថុតីសុ, វន្ទនំ វន្ទនា. ឧបាសនំ ឧបាសនា. ចិត=សំចេតនាយំ, ចេតយតីតិ ចេតនា. ទេសិយតីតិ ទេសនា. ភាវិយតីតិ ភាវនា.
៥០. ជាហាហិ និ
ជា=វយោហានិម្ហិ, ហា=ចាគេ, ឥមេហិ ឥត្ថិយំ និ ហោតិ. ជានំ=វយបរិបាកោ ជានិ. ហានំ ហានិ.
៥១. ករា រិរិយោ
ករតោ រិរិយោ ហោតិ+ត្ថិយំ. រានុពន្ធត្តា អរលោបេ ករណំ កិរិយា. ‘‘ក្រិយា’’តិ ‘‘តុំតាយេ’’ច្ចាទិម្ហិ ‘‘ក្រិយាយំ’’តិ យោគវិភាគា រិយរម្ហិ អរលោបោ, រិការោ កការេ+នុពន្ធោ ហោតិ.
៥២. ឥ+កិ+តី សរូបេ
ធាតុស្ស សរូបេ+ភិធេយ្យេ ឯតេ ហោន្តិ. វចឥច្ច+យំ ធាតុ ឯវ វចិ. ឯវំ យុធិ. ‘‘ករោតិស្ស ខោ’’តិ វិករណស្ស ញាបិតត្តា ‘‘កត្តរិ លោ’’តិ លោ, បចតិ. អការោ កការោតិ ឃណន្តេន ការសទ្ទេន ឆដ្ឋីសមាសោ.
៥៣. សីលា+ភិក្ខញ្ញា+វស្សកេសុ ណី
ក្រិយត្ថា ណី ហោតិ សីលាទីសុ. សំស=បសំសនេ, បិយបុព្ពោ, បិយំ បសំសតិ សីលេនាតិ បិយបសំសី រាជា. អថ វា បិយំ បសំសតិ សីលេន វា ធម្មេន វា តស្មិំ សាធុ វាតិ បិយបសំសី, បិយបសំសនី, បិយបសំសិ កុលំ, អាវុទ្ធិម្ហិ តថា សច្ចវាទី, ធម្មវាទី. សីឃយាយីតិ ‘‘អស្សា+ណាបិម្ហី យុក’’ ឥតិ យុក. បាបការី, មាលការី ឥច្ចាទិ. ឧណ្ហំ ភុញ្ជតិ សីលេនាតិ ឧណ្ហភោជី, ‘‘លហុស្សុបន្តស្សា’’តិ ឱការោ.
អាភិក្ខញ្ញេ-បុនប្បុន ខីរំ បិវតីតិ ខីរបាយី, យុក. អវស្សំ ករោតីតិ អវស្សការី. ‘‘ស្យាទិ ស្យាទិនេ+កត្ថំ’’តិ សមាសេ វិភត្តិលោបេ ច កតេ ‘‘លោបោ’’តិ និគ្គហីតលោបោ. សតន្ទាយីតិ ឯត្ថ ពហុលំវិធានា វិភត្តិអលោបេ អមាទិសមាសបដិសេធេ ច កតេ វគ្គន្តំ.
អញ្ញស្មិំ អត្ថេបិ ‘‘ណី’’តិ យោគវិភាគេន សិទ្ធំ. សាធុការី, ព្រហ្មចារី, អស្សទ្ធភោជី. បណ្ឌិតំ អត្តានំ មញ្ញតីតិ បណ្ឌិតមានី, ពហុស្សុតធារី ឥច្ចាទិ.
សាធុករណំ សាធុការោ, សោ អស្ស អត្ថីតិ សាធុការីតិ ឃណន្តា ឦ.
៥៤. ថាវរិ+ត្តរ ភង្គុរ ភិទុរ ភាសុរ ភស្សរា
ឯតេ សទ្ទា និបច្ចន្តេ សីលេ គម្យមានេ. ឥមិនា និបាតនា វរបច្ចយោ ច ថាស្ស ថោ ច, តិដ្ឋតិ សីលេនាតិ ថាវរោ. ឥ=អជ្ឈេនគតីសុ, ត្តរបច្ចយោ, គច្ឆតិ សីលេនាតិ ឥត្តរោ. ភញ្ជ=ឱមទ្ទនេ, ភជ្ជតេ សយមេវ ភជ្ជតិ វា អត្តនា អត្តានន្តិ ភង្គុរោ, កម្មេ កត្តរិ វា គុរបច្ចយោ. ភិជ្ជតេ សយមេវ ភិន្ទតិ វា អត្តានន្តិ ភិទូរោ, ឯត្ថ កូរបច្ចយោ, កការោ+នុពន្ធោ. បរភញ្ជនវិសយេសុបិ ឧទាហរណេសុ ន ហោតិ. តត្ថាបិ កេចិ ‘‘ទោសន្ធការភិទូរោ’’តិ ឥទំ សន្ធាយ ឥច្ឆន្តិ. ភាសតិ ទិប្បតីតិ ភាសុរោ, ឧរបច្ចយោ. សរបច្ចយេ ភស្សរោ, ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ រស្សោ. (តេកាលិកប្បច្ចយា).
៥៥. កត្តរិ ភូតេ ក្តវន្តុ+ក្តាវី
ភូតេ អត្ថេ វត្តមានតោ ក្រិយត្ថា ក្តវន្តុ+ក្តាវី ហោន្តិ កត្តរិ. វិជិនីតិ វិជិតវា វិជិតាវី, កានុពន្ធត្តា ន វុទ្ធិ. គុណវន្តុ ទណ្ឌិសមំ. ហុ=ហវនេ, អគ្គិំ អហវីតិ ហុតវា ហុតាវី, ហុតាវិនី ហុតវានី. ‘‘ភូតេ’’តិ យាវ ‘‘អាហារត្ថា’’តិ អធិការោ.
៥៦. ក្តោ ភាវកម្មេសុតិ
ភាវេ កម្មេ ច ភូតេ ក្តោ ហោតិ. អសនំ អាសិតំ ភវតា, ញិ. ករីយិត្ថាតិ កតោ កដោ ភវតា, ‘‘គមាទិរានំ’’ ត្យាទិនា រលោបោ. ឯវ+មុបរិបិ.
៥៧. កត្តរិ ចា+រម្ភេ
ក្រិយារម្ភេ កត្តរិក្តោ ហោតិ យថាបត្តញ្ច, បករីតិ បកតោ ភវំ កដំ. បករីយិត្ថាតិ បកតោ កដោ ភវតា. បសុបីតិ បសុត្តោ ភវំ. បសុបីយិត្ថាតិ បសុត្តំ ភវតា, បររូបំ.
៥៨. ឋា+ស វស សិលិស សី រុហ ជរ ជនីហិ
ឋាទីហិ កត្តរិ ក្តោ ហោតិ យថាបត្តញ្ច. ឧបដ្ឋាសីតិ ឧបដ្ឋីតោ ភវំ គុរុំ. ឧបដ្ឋីយិត្ថាតិ ឧបដ្ឋិតោ គុរុ ភោតា, ‘‘ឋាស្សី’’តិ ឋាស្ស ឥ. ឯវំ ឧបាសីតិ ឧបាសិតោ. ឧបាសីយិត្ថាតិ ឧបាសិតោ. ‘‘ញិ ព្យញ្ជនស្សា’’តិ ញិ. អនុវុសិ អនុវុសីយិត្ថាតិ វា អនុវុសីតោ. ‘‘អស្សូ’’តិ អស្ស ឧការោ. អាបុព្ពោ សិលិស=អាលិង្គនេ, អាសិលេសិ អាសិលេសីយិត្ថាតិ វា អាសិលិដ្ឋោ. ‘‘សានន្តរស្ស តស្ស ឋោ’’តិ ឋេ បររូបំ បឋមក្ខរញ្ច. អធិសយិ អធិសីយិត្ថាតិ វា អធិសយិតោ ខដោបិកំ ភវំ, អធិសយិតា ខដោបិកា ភោតា. ឯវំ អារុហិ អារុហីយិត្ថាតិ វា អារុឡ្ហោ រុក្ខំ ភវំ, អារុឡ្ហោ រុក្ខោ ភោតា, ‘‘រុហាទីហិ ហោ ឡ ចា’’តិ តស្ស ហការោ បុព្ពហការស្ស ច ឡោ. អនុជីរិ អនុជីរីយិត្ថាតិ វា អនុជិណ្ណោ វសលិំ ភវំ, អនុជិណ្ណា វសលី ភោតា, ‘‘តរាទីហិ រិណ្ណោ’’តិ ក្តស្ស រិណ្ណាទេសោ ‘‘រានុពន្ធេ’’ត្យាទិនា អរភាគស្ស លោបោ ច. អន្វជាយិ អន្វជាយិត្ថាតិ វា អនុជាតោ មាណវកោ មាណវិកំ, អនុជាតា មាណវិកា មាណវកេន, ‘‘ជនិស្សា’’តិ នស្ស អា.
៥៩. គមនត្ថា+កម្មកា+ធារេ ច
គមនត្ថតោ អកម្មកតោ ច ក្រិយត្ថា អាធារេ ក្តោ ហោតិ កត្តរិ ច យថាបត្តញ្ច. យា=បាបុណនេ, យាតវន្តោ អស្មិន្តិ យាតំ ឋានំ. យាតវន្តោ យាតា, យានំ យាតំ. ឯត្ថ សន្តម្បិ កម្មំ អនិច្ឆិតំ. យាយិតាតិ យាតោ បថោ. ‘‘យេ គត្យត្ថា, តេ ពុទ្ធ្យត្ថា. យេ ពុទ្ធ្យត្ថា, តេ គត្យត្ថា’’តិ វុត្តត្តា តថលក្ខណំ យាថាវតោ អាគតោ អភិសម្ពុទ្ធោតិ តថាគតោ ឥតិបិ ហោតិ. អាសិតវន្តោ អស្មិន្តិ អាសិតំ. អាសិតវន្តោ អាសិតា. អាសន+មាសិតំ.