៦៧. ឥត្ថិយំ ភាសិតបុមិ+ត្ថី បុមេវេ+កត្ថេតិ

ភាសិតបុមា ឥត្ថី បុមេវ ហោតីតិ បុម្ភាវា ឥត្ថិបច្ចយានំ និវត្តិ ហោតិ. ឯវំ រត្តលតា, ទុតិយភិក្ខា. ព្រាហ្មណី ច សា ទារិកា ចាតិ ព្រាហ្មណទារិកា, នាគមាណវិកា. ឥត្ថិយន្តិ កិំ, កុមារិរតនំ, សមណិបទុមំ. ភាសិតបុមាតិ កិំ, គង្គានទី, តណ្ហានទី, បថវីធាតុ. បុរត្ថិមោ ច សោ កាយោ ចាតិ បុរត្ថិមកាយោ. ឯត្ថ ច កាយេកទេសេ កាយសទ្ទោ. ឯវំ បច្ឆិមកាយោ, ឧបរិមកាយោ, ហេដ្ឋិមកាយោ, សព្ពកាយោ, នវាវាសោ, កតរនិកាយោ, ហេតុបច្ចយោ. ជីវិតប្បធានំ នវកំ ជីវិតនវក+មិច្ចាទិ.

វិសេសនុត្តរបទេ ថេរា+ចរិយ+បណ្ឌិតា វិសេសនំ បរញ្ច ភវតិ. យថា សារិបុត្តោ ច សោ ថេរោ ចាតិ សារិបុត្តត្ថេរោ, ឯវំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ, មហាកស្សបត្ថេរោ, ពុទ្ធឃោសាចរិយោ, ធម្មបាលាចរិយោ, អាចរិយគុត្តិលោ វា. មហោសធោ ច សោ បណ្ឌិតោ ចាតិ មហោសធបណ្ឌិតោ, ឯវំ វិធុរបណ្ឌិតោ.

វិសេសនោភយបទេ យថា-សីតញ្ច តំ ឧណ្ហញ្ចាតិ សីតុណ្ហំ, សិនិទ្ធោ ច សោ ឧណ្ហោ ចាតិ សិនិទ្ធុណ្ហោ មាសោ. ខញ្ជោ ច សោ ខុជ្ជោ ចាតិ ខញ្ជខុជ្ជោ, ឯវំ អន្ធពធិរោ, កតាកតំ, ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ, ឧច្ចាវចំ, ឆិន្នភិន្នំ, គតបច្ចាគតំ. ក្វចិ បុព្ពកាលស្សាបិ បរនិបាតោ, វាសិតោ ច សោ លិត្តោ ចាតិ លិត្តវាសិតោ, ឯវំ នគ្គមូសិតោ, សិត្តសម្មដ្ឋោ, ភដ្ឋលុញ្ជិតោ.

ឧបមនុត្តរបទេ ឧបមានភូតំ វិសេសនំ បរំ ភវតិ, យថា សីហោតិ វុត្តេ ឧបចរិតា+នុបចរិតសីហានំ សាមញ្ញប្បតីតិយំ មុនិសទ្ទោ វិសេសេតិ. ឯត្ថ ច –

ឧបមានោ+បមេយ្យានំ, សធម្មត្តំ សិយោ+បមា.

សា ច វត្ថុ+វណ្ណ+អាការានំ សាម្យេន ហោតិ. សីហោវ សីហោ, មុនិ ច សោ សីហោ ចាតិ មុនិសីហោ, មុនិវសភោ, មុនិបុង្គវោ, ពុទ្ធនាគោ, ពុទ្ធាទិច្ចោ. រំសី វិយ រំសី, សទ្ធម្មោ ច សោ រំសី ចាតិ សទ្ធម្មរំសី, ឯវំ វិនយសាគរោ. បុណ្ឌរិកមិវ បុណ្ឌរិកោ, សមណោ ច សោ បុណ្ឌរិកោ ចាតិ សមណបុណ្ឌរិកោ, សមណបទុមោ. ចន្ទោ វិយ ចន្ទោ, មុខញ្ច តំ ចន្ទោ ចាតិ មុខចន្ទោ, មុខបទុមំ ឥច្ចាទិ.

សម្ភាវនាបុព្ពបទេ យថា-ធម្មោតិ ពុទ្ធិ ធម្មពុទ្ធិ, ឯវំ ធម្មសញ្ញា, ធម្មសង្ខាតោ, ធម្មសម្មតោ, បាណសញ្ញិតា, អសុភសញ្ញា, អនិច្ចសញ្ញា, ធាតុសញ្ញា, អត្តសញ្ញា, អត្តទិដ្ឋិ ឥច្ចាទិ.

អវធារណបុព្ពបទេ យថា-គុណោ ឯវ ធនំ គុណធនំ, ឯវំ សទ្ធាធនំ, សីលធនំ, បញ្ញារតនំ, ចក្ខុ ឯវ ឥន្ទ្រិយំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ឯវំ ចក្ខាយតនំ, ចក្ខុធាតុ, ចក្ខុទ្វារំ, រូបារម្មណ+មិច្ចាទិ.

វិសេសន+វិសេស្សេហិ, ក្រិយាយ ច សហេ+រិតោ;

តេសំ ភាវំ វិវេចេតា, និបាតោ ព្យវច្ឆិន្ទតិ.

អយោគ+មញ្ញយោគញ្ច, អច្ចន្តាយោគ+មេវិ+តិ;

វិវក្ខាតោ បយុត្តោបិ, ឯវត្ថោ ញាយតេ យតោ.

ព្យវច្ឆេទផលំ វាក្យំ, តតោ ចិត្តោ ធនុទ្ធរោ;

បាត្ថោ ធនុទ្ធរោ នីលុ+ប្បល+មត្ថីតិ តំ យថា.

ឯត្ថ និបាតោតិ ឯវ-ឥតិនិបាតោ, អប្បយុត្តោបិ ឯវសទ្ទោ ឯវំ យោជេតព្ពោ – ‘‘ចិត្តោ ធនុទ្ធរោ ឯវា’’តិ វិសេសនេន យុត្តោ អយោគវិវច្ឆេទកោ, ធនុនា យោគេ បតិដ្ឋាបនតោ ‘‘បាត្ថោ ឯវ ធនុទ្ធរោ’’តិ វិសេស្សេន យុត្តោ អញ្ញយោគវិវច្ឆេទកោ, ធនុទ្ធរត្តស្ស បាត្ថសំខាតអជ្ជុនេ ឯវ បតិដ្ឋាបនតោ. ‘‘នីលុប្បល+មត្ថេវា’’តិ ក្រិយាយ យុត្តោ អច្ចន្តាយោគវិវច្ឆេទកោ, នីលុប្បលស្ស សព្ភាវេយេវ បតិដ្ឋាបនតោ.