១០. អ+មាទិ

អ+មាទិស្យាទ្យន្តំ ស្យាទ្យន្តេន សហ ពហុល+មេកត្តំ ហោតិ.

ឧត្តរស្ស បទស្ស+ត្ថោ, បធានំ លិង្គ+មស្ស ច;

ទុតិយន្តាទិបទេកត្ថោ, ពហុធា តំ វិភជ្ជតេ.

បរេស+មិស្សតេ តញ្ច, ភិយ្យោ តប្បុរិសា+ខ្យយា;

តំ យថា+ត្រ រាជាបច្ចំ, កត្ថចីតិ+មិតីទិសំ.

អ+មាទ្យន្តានំ ការកានំ អការកានញ្ច សមាសោ កត្ថចិមេវ វា ហោតិ. តញ្ច ពហុលំវិធានេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តត្ថ ទុតិយាតប្បុរិសោ អមាទិ គត+និស្សិតា+តីតា+តិក្កន្ត+បត្តា+បន្នាទីហិ ភវតិ. សរណំ គតោតិ សមាសេ កតេ ‘‘ឯកត្ថតាយំ’’តិ វិភត្តិលោបាទិ ឧបរិ សព្ពត្ថ បុព្ពសមំ. សរណគតោ, សរណគតា. សរណគតា, សរណគតាយោ. សរណគតំ កុលំ, សរណគតានិ កុលានិ ឥច្ចាទិ. អរញ្ញគតោ, ភូមិគតោ. ធម្មំ និស្សិតោ ធម្មនិស្សិតោ, អត្ថនិស្សិតោ. ភវំ អតីតោ ភវាតីតោ, កាលាតីតោ. បមាណំ អតិក្កន្តំ បមាណាតិក្កន្តំ, លោកាតិក្កន្តំ. សុខំ បត្តោ សុខប្បត្តោ, ទុក្ខប្បត្តោ. សោតំ អាបន្នោ សោតាបន្នោ, និរោធសមាបន្នោ, មគ្គប្បដិបន្នោ. រថំ អារុឡ្ហោ រថារុឡ្ហោ. សព្ពរត្តិំ សោភណោ សព្ពរត្តិសោភណោ, មុហុត្តសុខំ. អការកានំ សមាសោ អច្ចន្តសំយោគេ. វុត្តិយេវោ+បបទសមាសេ, តស្ស និច្ចត្តា. យថា កម្មំ ករោតីតិ កម្មការោ, កុម្ភការោ, អត្ថំ កាមេតីតិ អត្ថកាមោ, ធម្មកាមោ, ធម្មំ ធារេតីតិ ធម្មធរោ, វិនយធរោ. សានំ បចតីតិ សបាកោ, តន្តំ វាយតីតិ តន្តវាយោ, វរំ អាហរតីតិ វរាហរោ. ន្ត+មាន+ក្តវន្តេហិ វាក្យមេវ. ធម្មំ សុណន្តោ, ធម្មំ សុណមានោ, ឱទនំ ភុត្តវា.

តតិយាតប្បុរិសោ កិតក+បុព្ព+សទិស+សមោ+នត្ថ+កលហ+និបុណ+មិស្ស+សខិលាទីហិ. ពុទ្ធេន ភាសិតោ ពុទ្ធភាសិតោ ធម្មោ, ឯវំ ជិនទេសិតោ. សត្ថារា វណ្ណិតោ សត្ថុវណ្ណិតោ. វិញ្ញូហិ គរហិតោ វិញ្ញុគរហិតោ, វិញ្ញុប្បសត្ថោ, ឥស្សរកតំ, សយំ កតំ, សុកេហិ អាហដំ សុកាហដំ, រញ្ញា ហតោ រាជហតោ, រាជបីឡិតោ. អគ្គិនា ទឌ្ឍោ អគ្គិទឌ្ឍោ, សប្បេន ទដ្ឋោ សប្បទដ្ឋោ, សល្លេហិ វិទ្ធោ សល្លវិទ្ធោ, ឥច្ឆាយ បកតោ ឥច្ឆាបកតោ, សីលសម្បន្នោ. ឯវំ សុខសហគតំ, ញាណសម្បយុត្តំ, មិត្តសំសគ្គោ, បិយវិប្បយោគោ, ជាតិថទ្ធោ, គុណហីនោ, គុណវុទ្ធោ, ចតុវគ្គករណីយំ, ចតុវគ្គាទិកត្តព្ពំ. កាកេហិ បេយ្យា កាកបេយ្យា, នទី. ក្វចិ វុត្តិយេវ, ឧរសា គច្ឆតីតិ ឧរគោ, បាទេន បិវតីតិ បាទបោ. ក្វចិ វាក្យមេវ, ផរសុនា ឆិន្នវា, កាកេហិ បាតព្ពា, ទស្សនេន បហាតព្ពា. បុព្ពាទិយោគេ-មាសេន បុព្ពោ មាសបុព្ពោ. ឯវំ មាតុសទិសោ, មាតុសមោ. ឯកូនវីសតិ, សីលវិកលោ, អសិកលហោ, វាចានិបុណោ, យាវកាលិកសម្មិស្សំ, វាចាសខិលោ. សត្ថារា សទិសោ សត្ថុសទិសោ, សត្ថុកប្បោ, បុញ្ញេន អត្ថិកោ បុញ្ញត្ថិកោ, គុណាធិកោ. ទធិនា ឧបសិត្តំ ភោជនំ ទធិភោជនំ, គុឡេន សំសដ្ឋោ ឱទនោ គុឡោទនោ. ការកសម្ពន្ធោ ក្រិយាយ កតោ, ឧបសិត្តាទិក្រិយានំ អបញ្ញាយនេបិ វុត្តិយេវោ+បសិត្តាទិក្រិយាន+មាខ្យាបនតោ នត្ថា+យុត្តត្ថតា. ឯវំ ខីរោទនោ. អស្សេន យុត្តោ រថោ អស្សរថោ, មគ្គចិត្តំ, ជម្ពុយា បញ្ញាតោ លក្ខិតោ ទីបោ ជម្ពុទីបោ, ឯកេន អធិកា ទស ឯកាទស, ជាតិយា អន្ធោ ជច្ចន្ធោ, បកតិយា មេធាវី បកតិមេធាវី ឥច្ចាទិ.

ចតុត្ថីតប្បុរិសោ តទត្ថ+អត្ថ+ហិត+ទេយ្យាទីហិ. តទត្ថេ-កថិនស្ស ទុស្សំ កថិនទុស្សំ, កថិនចីវរស្សាតិ អត្ថោ. ឯវំ ចីវរទុស្សំ, ចីវរមូលំ, យាគុយា អត្ថាយ តណ្ឌុលា យាគុតណ្ឌុលា, ភត្តតណ្ឌុលា, សង្ឃស្ស អត្ថាយ ភត្តំ សង្ឃភត្តំ, អាគន្តុកភត្តំ, ឯវំ គមិកភត្តំ, បាសាទាយ ទព្ពំ បាសាទទព្ពំ. ឯត្ថ ចា+យំ និច្ចសមាសោ, តស្ស តិលិង្គតា ច-ភិក្ខុសង្ឃស្ស អត្ថោ វិហារោ ភិក្ខុសង្ឃត្ថោ វិហារោ, ភិក្ខុសង្ឃត្ថា យាគុ, ភិក្ខុសង្ឃត្ថំ ចីវរំ. យស្ស អត្ថោ យទត្ថោ, យទត្ថា, យទត្ថំ. ឯវំ តទត្ថោ, តទត្ថា, តទត្ថំ. តថា លោកហិតោ. ពុទ្ធស្ស ទេយ្យំ ពុទ្ធទេយ្យំ បុប្ផំ. សង្ឃទេយ្យំ ចីវរំ. ឥធ ន ហោតិ ‘‘សង្ឃស្ស ទាតព្ពំ’’.

បញ្ចមីតប្បុរិសោ អបគមន+ភយ+វិរតិ+មោចនត្ថាទីហិ. មេថុនស្មា អបេតោ មេថុនាបេតោ, ឯវំ បលាបគតោ, នគរនិគ្គតោ, បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តោ, កាមតោ និក្ខន្តំ កាមនិក្ខន្តំ, រុក្ខគ្គា បតិតោ រុក្ខគ្គបតិតោ, សាសនច្ចុតោ, អាបត្តិ- វុដ្ឋានំ, ធរណីតលគ្គតោ, សព្ពភវេហិ និស្សដោ សព្ពភវនិស្សដោ. ភយតាទិយោគេ-រាជតោ ភយំ រាជភយំ, ចោរភយំ, អមនុស្សភយំ, អគ្គិភយំ, បាបភីតោ, បាបភីរុកោ. អកត្តព្ពតោ វិរតិ អកត្តព្ពវិរតិ, ឯវំ កាយទុច្ចរិតវិរតិ, វចីទុច្ចរិតវិរតិ. ពន្ធនា មុត្តោ ពន្ធនមុត្តោ, វនមុត្តោ, ពន្ធនមោក្ខោ. កម្មសមុដ្ឋិតំ, ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋំ, ឱមកោមកំ. ក្វចិ វុត្តិយេវ, កម្មតោ ជាតំ កម្មជំ, ឯវំ ចិត្តជំ, ឧតុជំ, អាហារជំ. ឥធ ន ហោតិ ‘បាសាទា បតិតោ’.

ឆដ្ឋីតប្បុរិសោ រញ្ញោ បុត្តោ រាជបុត្តោ, ឯវំ រាជបុរិសោ, អាចរិយបូជកោ, ពុទ្ធសាវកោ, ពុទ្ធរូបំ, ជិនវចនំ, សមុទ្ទឃោសោ, ធញ្ញានំ រាសិ ធញ្ញរាសិ, បុប្ផគន្ធោ, ផលរសោ, កាយស្ស លហុតា កាយលហុតា. មរណស្សតិ, រុក្ខមូលំ, អយស្ស បត្តោ អយោបត្តោ, ឯត្ថ ‘‘មនាទ្យាបាទីន+មោ មយេ ចេ’’តិ ឱ. ឯវំ សុវណ្ណកដាហំ, បានីយថាលកំ, សប្បិកុម្ភោ, ទេវានំ រាជា ទេវរាជា. បុមស្ស លិង្គំ បុល្លិង្គំ, ‘‘បុំ បុមស្សវា’’តិ បុមស្ស បុំ, និគ្គហីតលោបោ, លស្ស ទ្វិភាវោ ច. ហត្ថិបទំ, ឥត្ថិរូបំ, ភិក្ខុនិសង្ឃោ, ជម្ពុសាខា, ឯត្ថ ឦការូការានំ រស្សោ. ពហុលាធិការា ន្ត+មាន+និទ្ធារិយ+បូរណ+ភាវ+តិត្តត្ថេហិ ន ហោតិ. មមា+នុកុព្ពំ, មមា+នុកុរុមានោ, គុន្នំ កណ្ហា សម្បន្នខីរតមា, សិស្សានំ បញ្ចមោ, បដស្ស សុត្តតា. ក្វចិ ហោតេវ ‘វត្តមានសាមីប្យំ’. ព្រាហ្មណស្ស សុក្កា ទន្តាតិ សាបេក្ខតាយ ន ហោតិ. ផលានំ តិត្តោ, ផលាន+មាសិតោ, ផលានំ សុហិតោ. ‘‘ព្រាហ្មណស្ស ឧច្ចំ គេហំ’’តិ សាបេក្ខតាយ ន ហោតិ. ‘‘រញ្ញោ បាដលិបុត្តកស្ស ធនំ’’តិ ធនសម្ពន្ធេ ឆដ្ឋីតិ បាដលិបុត្តកេន សម្ពន្ធាភាវា ន ហោតិ. ‘‘រញ្ញោ គោ ច អស្សោ ច បុរិសោ ចា’’តិ ភិន្នត្ថតាយ វាក្យមេវ. រញ្ញោ គវស្សបុរិសា រាជគវស្សបុរិសាតិ វុត្តិ ហោតេវ, ឯកត្ថីភាវា. សម្ពន្ធីសទ្ទានំ បន និច្ចសាបេក្ខត្តេបិ គមកត្តា សមាសោ, គមកត្តម្បិ ហិ សមាសស្ស និពន្ធនំ, យថា ទេវទត្តស្ស គុរុកុលំ, ភគវតោ សាវកសង្ឃោតិអាទិ.

សត្តមីតប្បុរិសោ រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញា, ឯវំ រូបសញ្ចេតនា, សំសារទុក្ខំ. ចក្ខុម្ហិ សន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ធម្មេ រតោ ធម្មរតោ, ធម្មាភិរតិ, ធម្មរុចិ, ធម្មគារវោ, ធម្មេសុ និរុត្តិ ធម្មនិរុត្តិ, ទានាធិមុត្តិ, ភវន្តរកតំ. ទស្សនេ អស្សាទោ ទស្សនស្សាទោ. អរញ្ញេ វាសោ អរញ្ញវាសោ, វិកាលភោជនំ, កាលវស្សំ, វនបុប្ផំ, វនមហិសោ, គាមសូករោ, សមុទ្ទមច្ឆា, អាវាដកច្ឆបោ, អាវាដមណ្ឌូកោ, កូបមណ្ឌូកោ, តិត្ថនាវា. ឥត្ថីសុ ធុត្តោ ឥត្ថិធុត្តោ, អក្ខធុត្តោ. ឆាយាយំ សុក្ខោ ឆាយាសុក្ខោ, អង្គារបក្កំ, ចារកវនោ. ក្វចិ វុត្តិយេវ, វនេ ចរតីតិ វនចរកោ, កុច្ឆិម្ហិ សយន្តីតិ កុច្ឆិសយា, ថលេ តិដ្ឋតីតិ ថលដ្ឋោ, ជលដ្ឋោ, បព្ពតដ្ឋោ, មគ្គដ្ឋោ. បង្កេ ជាតំ បង្កជំ, សរោរុហ+មិច្ចាទិ. ឥធ ន ហោតិ, ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារតា, អាសនេ និសិន្នោ, អាសនេ និសីទិតព្ពំ.