រូប សង្គហ បរមត្ថទីបនី

១៥៦. ឯវំ ចិត្តចេតសិកេ ទ្វីហិ បភេទប្បវត្តីហិ ទស្សេត្វា ឥទានិ យថានុប្បត្តំ រូបំ ទស្សេន្តោ អាទិគាថ មាហ. តត្ថ ឯតំ បរិមាណំ អស្សាតិ ឯត្តាវំ. តេន ឯត្តវតា. និបាតបទំវា ឯតំ. ហិ សទ្ទោ បទបូរណេ. បភេទោច បវត្តិច បភេទប្បវត្តិយោ. តាហិ សហ យេ វត្តន្តិ តេ សប្បភេទប្បវត្តិកា. ឯត្តាវតា សប្បភេទប្បវត្តិកា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា មយា វិភត្តា. ឥទានិ រូបំ បវុច្ចតីតិ យោជនា. សង្ខេបតោ ឧទ្ទិសនំ កថនំ សមុទ្ទេសោ. សមុទ្ទិដ្ឋស្ស រូបស្ស បុន វិភជនំ វិភាគោ. សមុដ្ឋាតិ រូបំ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ. កម្មាទិ. កលា វុច្ចន្តិ អវយវា. តា អប្បេន្តិ បវិសន្តិ ឯត្ថាតិ កលាបោ. បិណ្ឌីតិ អត្ថោ. បវត្តិក្កមតោតិ ឧប្បត្តិក្កមតោ. សលក្ខណតោ សសម្ភារតោច មហន្តានិ ហុត្វា ភវន្តិ បាតុភវន្តីតិ មហាភូតានិ. តានិ ហិ អត្តនោ សភាវតោបិ មហន្តានិឯវ ហុត្វា បាតុភវន្តិ ឧបាទារូបានិ ឧបាទាយាតិ.

[១៧៥] វិភាវនិយំ បន មហាដីកាយញ្ច

‘‘សសម្ភារធាតុវសេនាតិ’’ វុត្តំ. តំ អនុបបន្នំ.

ន ហិ សសម្ភារវត្ថុវសេនេវ តេសំ អយំ វោហារោ បវត្តោតិ សក្កា វត្តុំ. នច សលក្ខណតោ មហត្តេន វិនា តេសំ សសម្ភារតោ មហត្តំនាម សម្ភវតីតិ. តស្មា យំ តេសំ ឥន្ទ្រិយានិន្ទ្រិយពទ្ធសន្តានេសុ បថវិបព្ពតាទិវសេន សមុទ្ទេ មច្ឆកច្ឆបាទិវសេន សសម្ភារតោ មហត្តំ. តំបិ សលក្ខណមហត្តមូលកមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. មហាភូតាតិវា លោកេ វិសំវាទ កដ្ឋេន មាយាការាវា អាវិសនគហណេសុ អចិន្តេយ្យដ្ឋានដ្ឋេន យក្ខាទយោវា វញ្ចកដ្ឋេន យក្ខិនិយោវា វុច្ចន្តិ. តេនេវដ្ឋេន តេហិ សទិសត្តា ឥមានិបិ មហាភូតាវិយាតិ មហាភូតានិ. ឧភយត្ថបិច មហន្តានិ អភូតានិ អព្ភុតានិវា ឯតេសូតិ និព្ពចនំ យុជ្ជតិយេវ.

[១៧៦] វិភាវនិយំ បន

យក្ខិនិំ វិសុំ ឧបមាមត្តំ កត្វា ‘‘មនាបវណ្ណសណ្ឋានា ទីហិវា សត្តានំ វញ្ចិកា យក្ខិនីអាទយោ វិយ មនាប ឥត្ថិបុរិសរូបទស្សនាទិនា សត្តានំ វញ្ចកត្តា មហន្តានិ អភូតានិ ឯតេសូតិ មហាភូតាតិ’’ វុត្តំ. តំ អដ្ឋកថា យ ន សមេតិ.

អដ្ឋកថាយញ្ហិ មហាភូតសាមញ្ញតោតិ បទស្ស វិត្ថារេ ឯវ មាយាការោ យក្ខោ យក្ខិនីតិ តយោ មហាភូតា វុត្តាតិ. ចតុន្នញ្ចមហាភូតានន្តិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. ឧបាទាយាតិ ទឡ្ហំ និស្សាយ. បវត្តន្តិ បាឋសេសោ. ឧបាទាយ រូបន្តិវា សមាសបទំ ទដ្ឋព្ពំ.

[១៧៧] វិភាវនិយំ បន

‘‘ឧបាទាយ បវត្តំ រូបំ ឧបាទារូបន្តិ’’ វុត្តំ. តំ ឥធ ន យុជ្ជតិ.

ន ហិ ឥមស្មិំ បាឋេ កត្ថចិ យការវិរហោ ទិដ្ឋោ. តថា ហិ មូលដីកាយំ ឧបាទាយតិ និស្សយតីតិ ឧបាទាយំ. តមេវ រូបន្តិបិ វុត្តំ. បថយតីតិ បថវី. សហជាតរូបានំ បតិដ្ឋាន ភាវេន បក្ខាយតិ ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. បុថុ មហន្តី ហុត្វា ជាយតីតិបិ បថវី. បការេន ថវីយតិ សព្ពេសំ រូបសម្ភារានំ អធិដ្ឋានត្តា. អយំ តេសំ អធិដ្ឋានា បតិដ្ឋានា វត្ថុភូតា ភូមិ ភូតាតិអាទិនា នានាប្បការេន គុណបទេន អភិត្ថវីយតីតិ បថវី. សាឯវ និសត្តនិជីវដ្ឋេន ធាតូតិ បថវីធាតុ. អាបេតិ សហជាតរូបានិ ព្យាបេត្វា តិដ្ឋតិ, អប្បាយតិ វា តានិ សុដ្ឋុ ព្រូហេតិ វឌ្ឍេតីតិ អាបោ. តានិវា អវិប្បកិណ្ណានិ កត្វា ភុសោ បាតិ រក្ខតិ, បិវតិវា វិវន្តោ វិយ តានិ សង្គណ្ហតិ សម្បិណ្ឌេតីតិ អាបោ. សោយេវ ធាតូតិ អាបោធាតុ. តេ ជតិ តិក្ខភាវេន សមុជ្ជលន្តោ វិយ សហជាតធម្មានំ មជ្ឈេ បកាសតិ, តេជេតិវា និសេតិ សហជាតធម្មេ តិក្ខថាម ពលេ ករោតិ, បរិបាចេតិវា ឧស្មាបេតីតិ តេជោ, សោ ឯវ ធាតូតិ តេជោធាតុ. វាយតិ សមីរេតិ ទេសន្តរុប្បត្តិ ហេតុភាវេន ភូតសង្ឃាដំ ទេសន្តរំ គមេតីតិ វាយោ. វាយតិ វា សហជាតធម្មេ អបតមានេ កត្វា វហតីតិ វាយោ. សោឯវ ធាតូតិ វាយោធាតុ. តត្ថ កក្ខឡលក្ខណា បថវី. អាពន្ធនលក្ខណោ អាបោ. ឧណ្ហត្តលក្ខណោ តេជោ. វិត្ថម្ភនលក្ខណោ វាយោ. ឯត្ថ សិយា, កស្មា បថវី កក្ខឡលក្ខណាតិ វុត្តា. ននុ សា មុទុភូតាបិ ហោតីតិ. សច្ចំ, មុទុភូតាបិ បន សា សេសភូតត្តយំ ឧបាទាយ កក្ខឡា ត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. អញ្ញមញ្ញំ ឧបាទាយេវ បន អយំមុទុ អយំ កក្ខឡាតិ ភវតិ. តេនេវ មុទុកក្ខឡានំ ទីឃរស្សានំ វិយ អនវដ្ឋានតា ហោតិ. មុទុភូតាបិ ហិ តតោ មុទុតរំ បត្វា កក្ខឡានាម ជាតា. កក្ខឡាបិ កក្ខឡតរំ បត្វា មុទុភូតានាម ជាតាតិ. អាពន្ធនលក្ខណោ អាបោតិ វុត្តោ. សោច បកតិឧទកេ អធិមត្តោតិ បកតិឧទកំ ពទ្ធំ ឃនីភូតមេវ សិយាតិ ចេ. ន. អាពន្ធិតព្ពាយ បថវិយា តត្ថ បរិទុព្ពលត្តាតិ, យត្ថ បន បថវី ពលវតី ហោតិ តត្ថេវ សោ ពទ្ធតរំ អាពន្ធតីតិ. ឧណ្ហត្ត លក្ខណោ តេជោតិ វុត្តោ. ឯវញ្ចសតិ សីតភាវោ តេជោយេវ ន សិយាតិ ចេ. ន. ឧសតិ ទហតិ បរិបាចេតិ បរិណ តភាវំ គមេតីតិ ឧណ្ហោនាម. សីតភាវោច ទហតិ បរិបាចេតិ តព្ភាវំ គមេតិយេវាតិ. វុត្តញ្ច មូលដីកាយំ តេជោឯវ ហិ សីតំ. ហិមបាតសមយាទីសុ សីតស្ស បរិបាចកតាទស្សន តោតិ. វិត្ថម្ភន លក្ខណោ វាយោតិ វុត្តោ. សោ បន ឃន ថទ្ធេសុ សិលាថម្ភាទីសុ នលព្ភតីតិ ចេ. ន. តត្ថ ហិ បថវី អត្តនា សហជាតវាយុវិត្ថម្ភនំ លភិត្វា ថាមប្បត្តា ថិរតរប្បត្តាច ហុត្វា វហតីតិ. ចក្ខតីតិ ចក្ខុ. សមវិសមំ អាចិក្ខតិ សមវិសមជាននស្ស តម្មូលកត្តា. រូបំវា អស្សាទេតិ អាបាតំ អាគតាគតស្ស រូបស្ស អនិរាករណតោ. តំវា វិភាវេតីតិ អត្ថោ. សុណាតីតិ សោតំ. សុណន្តិ សុយ្យន្តិវា ឯតេ នាតិ សោតំ. ឃាយតីតិ ឃានំ. ឃាយន្តិ ឃាយិយន្តិវា ឯតេនាតិ ឃានំ. ជីវិតនិមិត្តំ រសោ ជីវិតន្តិ វុច្ចតិ. តស្មិំ និន្នតាយ តំ អវ្ហាយតីតិ ជិវ្ហា. អថវា. ជីវិតំ វហតិ ឯតាយវា តំ វហន្តិ បវត្តេន្តិ ជីវិតវុត្តិសម្បាទនត្តាតិ ជិវ្ហា. ជីតិវា ជយោ បរាជយោវា វុច្ចតិ. តទុភយំ វហតិ វហន្តិវា ឯតាយាតិ ជិវ្ហា. សសម្ភារជិវ្ហា. យថាហ –

បុរិសស្ស ហិ ជាតស្ស, កុទារី ជាយតេ មុខេ;

យាយ ឆិន្ទតិ អត្តានំ, នរោ ទុព្ភាសិតំ ភណន្តិ.

ឥធ បន តំ សហចរិតត្តា ជិវ្ហាតិ បសាទរូបមោ វុច្ចតិ. កុច្ឆិតានំ កេសាទីនំ បាបធម្មានញ្ច អាយោ ឧប្បត្តិដ្ឋានន្តិ កាយោ. សសម្ភារកាយោ. ឥធ បន តំ សហចរិតោ បសាទ កាយោឯវ អធិប្បេតោ. បសីទន្តីតិ បសាទា. បសីទន្តិ វា ឯត្ថ ចន្ទមណ្ឌលាទីនិ អារម្មណនិមិត្តានិ តត្ថ សំសីទមានានិ វិយ សរូបតោ សន្ទិស្សន្តីតិ បសាទា, សុបរិសុទ្ធអាទាសមណ្ឌសទិសា កម្មជមណ្ឌា. ឥមេ បន បញ្ច ទដ្ឋុកាមតាទិ និទាន កម្មសមុដ្ឋាន ភូតបសាទ លក្ខណា រូបាទិ អភិឃាតារហ ភូតបសាទលក្ខណា វា ចក្ខុបសាទាទយោ ទដ្ឋព្ពា. តត្ថ ចក្ខុ តាវ សេតមណ្ឌល បរិក្ខិត្តស្ស កណ្ហមណ្ឌលស្ស មជ្ឈេ ឩកាសិរបមាណេ អតិមុខេ ឋិតានំ សរីរសណ្ឋានុប្បត្តិ បទេសភូតេ ទិដ្ឋមណ្ឌលេ តេលមិវ សត្តបិចុបដលានិ សត្តអក្ខិបដលានិ ព្យាបេត្វា តិដ្ឋតិ. សោតំ សោតពិលព្ភន្តរេ អង្គុលិវេឋនាការំ ឧបចិតតនុតម្ពលោមំ បទេសំ ព្យាបេត្វា តិដ្ឋតិ. ឃានំ នាសិកព្ភន្តរេ អជបទសណ្ឋានំ បទេសំ ព្យាបេត្វា តិដ្ឋតិ. ជិវ្ហា សសម្ភារ ជិវ្ហាមជ្ឈេ ឧប្បល ទលគ្គ សណ្ឋានំ បទេសំ ព្យាបេត្វា តិដ្ឋតិ. កាយោ បន មហន្តិ យា កប្បាស បដលវដ្ដិយំ អាសិត្តតេលំវិយ ថបេត្វា បាចក តេជស្ស បតិដ្ឋានដ្ឋានំ កេសគ្គ លោមគ្គ នខគ្គ សុក្ខចម្មានិច អវសេសំ សកលសរីរំ ព្យាបេត្វា តិដ្ឋតីតិ. តេ បន បញ្ច យថារហំ បញ្ចទ្វារិកចិត្តានំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធេន្តិ. តេសុច ឯកេកស្ស ចតស្សោ ចតស្សោ ធាតុយោ សន្ធារណអាពន្ធន បរិបាចន សមុទីរណ កិច្ចេហិ ឧបការំ ករោន្តិ. យថាខត្តិ យកុមារស្ស ចតស្សោ ធាតិយោ ធារណ នហាបន មណ្ឌន ពីជន កិច្ចេហីតិ. ឧតុចិត្តាហារាច នំ ឧបត្ថម្ភេន្តិ. យថា តំ ខត្តិយកុមារំ បិតុ ជេដ្ឋភាតុ ជេដ្ឋភគិនិយោវិយ. អាយុច នំ សុដ្ឋុ អនុបាលេតិ. យថា តំ ខត្តិយកុមារំ ទិសាបាមោក្ខោ រាជសម្មតោ មហាភិសក្កោវិយ. វណ្ណាទយោច នំ បរិវារេន្តិ. យថា តំ ខត្តិយកុមារំ សហជាតា អមច្ចបុត្តា វិយាតិ. យស្មា បន សត្តានំ ចិត្តំ នាម វិចិត្តំ ហោតិ. ចិត្តវិចិត្តតាយ សញ្ញាវិចិត្តា. សញ្ញាវិចិត្តតាយ តណ្ហាវិចិត្តា. តណ្ហាវិចិត្ត តាយ កម្មានិ វិចិត្តានិ. កម្មវិចិត្តតាយ កម្មសមុដ្ឋានានិ ភូតានិ វិចិត្តានិ. ភូតវិចិត្តតាយ ឥមេ បសាទា វិចិត្តា. អញ្ញមញ្ញំ អសទិសា ហោន្តិ. តេហិ បសាទមណ្ឌភូតាបិ សមានា កេចិ រូបស្សេវ អភិឃាតារហា ហោន្តិ, ន សទ្ទាទីនំ. កេចិ សទ្ទាទីនំ ឯវ, ន រូបស្សាតិ. តស្មា តេសំ អញ្ញមញ្ញញ្ច អញ្ញរូបេហិច លក្ខណតោ អសំមិស្សតា វេទិតព្ពាតិ.

រូបយតីតិ រូបំ. វណ្ណវិសេសំ អាបជ្ជិត្វា ហទយង្គតភាវំ បកាសេតិ. បកតិយាបិ វា យំកិញ្ចិទព្ពំ សមវិសមំវា បកាសេ តីតិ អត្ថោ. សប្បតិ សោតវិញ្ញេយ្យភាវំ គច្ឆតីតិ សទ្ទោ. សទ្ទយតីតិ សទ្ទោ. តំ តំ អត្ថំវា អត្តនោ វត្ថុំវា អាចិក្ខតីតិ អត្ថោ. សទតិវា តំ តំ ទិសំវា ទេសំវា ខណេន វិស្សរតិ វិប្ផរតីតិ សទ្ទោ. គន្ធយតីតិ គន្ធោ. អត្តនោ វត្ថុំសូចេតីតិ អត្ថោ. គច្ឆតីតិ គោ. វាតោ. តេន ធារីយតីតិ គន្ធោ. រសីយតិ អស្សាទីយតីតិ រសោ. រសន្តិវា តំ អស្សាទេន្តីតិ រសោ. ផុសីយតីតិ ផោដ្ឋព្ពំ. ផុសនញ្ចេត្ថ បសាទេន សហ ឃដ្ដនំ កលាបន្តរភូតេហិ សទ្ធិំ បដិហននញ្ច វេទិតព្ពំ. តទុភយំបិ អាបោ ធាតុយា នត្ថីតិ វុត្តំ អាបោធាតុវិវជ្ជិតន្តិ. កស្មា បន តំ តស្សា នត្ថិ. ននុ សីតតាវា ទ្រវតាវា ផុសិត្វា គយ្ហតីតិ. វុច្ចតេ, សីតតា ហិ តេជោយេវ, ន អាបោ. យទិ ហិ សា អាបោយេវ សិយា. បក្កុមិតេ សន្តត្តេ លោហរសេបិស្ស សីតតា លព្ភមានា សិយា. សោ ហិ រសោ អាបាធិកោ ហោតីតិ. ឯវំ បន នលព្ភតិ. តស្មា សា តេជោយេវ, ន អាបោតិ. អបិច, សីតុណ្ហានំ ឯកស្មិំ កលាបេ សហ អប្បវត្តនតោ ឱរបារានំ វិយ តេសំ អនវដ្ឋានតោច វិញ្ញាយតិ. ន ហិ សីតកលាបេ ឧណ្ហំ, ឧណ្ហកលាបេវា សីតំ សហ បវត្តតិ. យស្មិំច វត្ថុម្ហិ បុព្ពេ សីតសញ្ញា សណ្ឋាតិ. បច្ឆា តតោ សីតតរេ អាគតេ តស្មិំយេវ បុន ឧណ្ហសញ្ញា សណ្ឋាតិ. បុព្ពេ ឧណ្ហសញ្ញាយំបិ ឯសេវ នយោ. តថា ឧណ្ហេ មន្ទេ សីតសញ្ញា សណ្ឋាតិ. សីតេ មន្ទេ ឧណ្ហសញ្ញាតិ.

អថ បន ទ្រវភាវភូតោ អាបោ ផុសិត្វា គយ្ហតិ. អយោ បិណ្ឌាទីសុ អាពន្ធនភូតោបិ ផុសិត្វាវ គយ្ហេយ្យ. ឯវញ្ច សតិ យថា តេសុ ឥតរានិ តីណិ ភូតានិ វិនា ឥតរីតរេន វិសុំ វិសុំ កាយិក សុខទុក្ខានំ អារម្មណភូតានិ ហោន្តិ. តថា សោបិ វិនា ឥតរេហិ វិសុំ កាយិកសុខទុក្ខានំ អារម្មណភូតោឯវ សិយា. ន បន ហោតិ. យញ្ហិ តានិ អយោបិណ្ឌាទីនិ ផុសន្តានំ កាយិកំ សុខំវា ទុក្ខំវា ឧប្បជ្ជតិ, តំ សណ្ហថទ្ធតា វសេនវា ឧប្បជ្ជតិ. សីតុណ្ហតាវសេនវា អព្ភន្តរថម្ភនស្ស មន្ទគាឡ្ហតាវសេនវា. នោ អញ្ញថាតិ. តស្មា បុរិមភាគេ តីណិ ភូតានិ ផុសិត្វាវា វណ្ណំ ទិស្វាវា បច្ឆា ភាគេ សុទ្ធេន មនោ វិញ្ញាណសន្តានេន ទីឃរស្សាទិសណ្ឋានំវា រត្តិយំ អលាតចក្កំ វា តំតំឆិទ្ទវិវរំវា ជានន្តា វិយ បថមំ ទ្រវតាសហិតានិ វិលីនានិ មុទូនិ តីណិ ភូតានិ បថវិំ ឯវ វា ផុសិត្វា បច្ឆា សុទ្ធេន មនោ វិញ្ញាណសន្តានេន វិសុំ ទ្រវភាវំ អទ្ទតិន្តភាវំ ជានន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ តំ ផុសិត្វា ជានន្តា ឥច្ចេវ មញ្ញន្តិ អវិសេសវិទុនោតិ. គុន្នំ អភិណ្ហំ ចរណដ្ឋានំ គោចរោ. គោចរសទិសត្តា ឥធ គោចរោ. គោតិវា ឥធ ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ វុច្ចន្តិ. តានិ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតានិ ហុត្វា ឯតេសុ ចរន្តិ. ឯតានិវាតេសុ ចរន្តិ បវត្តន្តិ ឃដ្ដេន្តីតិ គោចរា. តេយេវ ឥធ ឯកត្តំ ឧបនេត្វា គោចររូបន្តិ វុត្តំ. ឥមានិបន បញ្ច យថាក្កមំ ចក្ខាទីសុ បដិហនន លក្ខណានិ រូបាទីនីតិ វេទិតព្ពានិ.

ឥត្ថី វុច្ចតិ អវិសទាការសណ្ឋិតំ ខន្ធបញ្ចកំ. យស្ស បន ធម្មស្ស អានុភាវេន តំ តថា សណ្ឋាតិ បវត្តតិ. សោ ឥត្ថិ យា ភាវោតិ ឥត្ថត្តំ. បុរិសោ វុច្ចតិ វិសទាការសណ្ឋិតំ ខន្ធបញ្ចកំ. សេសំ វុត្តនយមេវ. តត្ថ ឥត្ថិលិង្គ ឥត្ថិនិមិត្ត ឥត្ថិ កុត្ត ឥត្ថាកប្បានំ ហេតុភាវ លក្ខណំ ឥត្ថត្តំ. បុរិសលិង្គ បុរិសនិមិត្ត បុរិសកុត្ត បុរិសាកប្បានំ ហេតុភាវ លក្ខណំ បុរិសត្តំ. តត្ថ លិង្គន្តិ បធានង្គភូតំ មហាសណ្ឋានំ. និមិត្តន្តិ បច្ចង្គភូតំ ខុទ្ទកសណ្ឋានំ. កុត្តន្តិ កីឡាលិលាទិ ក្រិយាវិសេសោ. អាកប្បោតិ គមនាទិកោ អាការវិការោ. សព្ពេបេតេ ខន្ធបញ្ចកស្ស បវត្តិវិសេសាឯវ. យេ សទ្ទសត្ថេសុ លិង្គន្តិ វុច្ចន្តិ. យេសញ្ច វសេន អយំ ឥត្ថីឯវ, ន បុរិសោ. អយំ បុរិសោឯវ, ន ឥត្ថីតិ សញ្ជានន្តិ. យស្មា បនេត្ថ សណ្ឋានាទីនំ អវិសទាទិភាវោឯវ អត្ថតោ ឥត្ថិបុរិសតា ហោតិ. តទុភយមុត្តភាវោច នបុំសកតា. សោច អក្ខរបទ សង្ខាតេសុ វចនេសុ ច វចនត្ថេសុច យថារហំ សន្ទិស្សតិយេវ. តស្មា ឥន្ទ្រិយរហិតេសុបិ បទេសុច រុក្ខាទីសុ បទត្ថេសុច បរិយាយេន ឥត្ថិបុមនបុំសកតាសិទ្ធិ វេទិតព្ពាតិ.

[១៧៨] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘ឥត្ថីនំ អង្គជាតំ ឥត្ថិលិង្គ’’ន្តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ កត្ថចិ បាឡិយំ អដ្ឋកថាសុច និមិត្តសទ្ទោវិយ លិង្គសទ្ទោ អង្គជាតេ បាកដោ ទិដ្ឋោតិ.

[១៧៩] យញ្ច តត្ថ

‘‘ឥត្ថិសណ្ឋានំ ឥត្ថាកប្បោ’’តិ វុត្តំ. តំបិ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ លិង្គសទ្ទោ វិយ អាកប្បសទ្ទោ សណ្ឋានេ បាកដោ ទិដ្ឋោតិ. សេសំបន តត្ថ វុត្តំ យំកិញ្ចិ អដ្ឋកថាយ អសមេន្តំបិ តេន បរិយាយេន យុជ្ជតិយេវ. ភវន្តិ បវត្តន្តិ តំសហិតេ ខន្ធសន្តានេ ឯសា ឥត្ថី, ឯសោ បុរិសោតិ ឯវំ បវត្តា សទ្ទ ពុទ្ធិយោ ឯតេនាតិ ភាវោ ភវន្តិវា បាតុភវន្តិ តំសហិតេ ខន្ធសន្តានេ លិង្គាទីនិ ឯតស្មិំ សតីតិ ភាវោ. សោ ឯវ រូបន្តិ ភាវរូបំ. ហទន្តិ សត្តា តំតំអត្ថំវា អនត្ថំវា បូរេន្តិ ឯតេនាតិ ហទយំ. ហទន្តិវា សត្តា ឥតោ នានាវិកក្កេ ឱសជន្តិ មុញ្ចន្តីតិ ហទយំ. ហរន្តិវា បរិហរន្តិ តំ សត្តា ជីវិតំវិយ ទយន្តិ រក្ខន្តិចាតិ ហទយំ. វសន្តិ និវសន្តិ ចិត្តចេត សិកាធម្មា ឯត្ថាតិ វត្ថុ. ហទយញ្ច តំ វត្ថុចាតិ ហទយវត្ថុ. ធាតុទ្វយនិស្សយលក្ខណំ វត្ថុរូបំ. តំ បន ហទយកោសព្ភន្តរេ អឌ្ឍបសតមត្តំ លោហិតំ ព្យាបេត្វា តិដ្ឋតីតិ វេទិតព្ពំ. ធម្មសង្គណិយំ បន ទេសនាភេទរក្ខនត្ថំ អវត្វា បដ្ឋានេឯវ តំ វុត្តំ. យថាហ-វត្ថុ កុសលានំ ខន្ធានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោ. វត្ថុ អកុសលានំ ខន្ធានំ និស្សយបច្ចយេន បច្ចយោតិអាទិ. ឯត្ថច ឆហិ វត្ថូហិ អញ្ញំ វត្ថុនាម នត្ថិ. តេសុច បុរិមានិ បញ្ច កុសលាទីនំ និស្សយាឯវ ន ហោន្តិ. តស្មា តេសំ និស្សយភាវេន តត្ថ វុត្តំ វត្ថុនាម វិសុំ ឯកំ វត្ថុរូបមេវាតិ សិទ្ធន្តិ.

[១៨០] វិភាវនិយំ បន

យំ រូបំ និស្សាយាតិ បាឋស្ស ឧទ្ធដត្តា រូបសាមញ្ញបសង្គោ ហោតីតិ តំ វិសោធេតុំ យុត្តិនាម វុត្តា. បដ្ឋានេ បន ពហូសុ អនញ្ញសាធារណេសុ ឋានេសុ វត្ថុនាមេន វិសេសេត្វា វុត្តត្តា សោបសង្គោ នត្ថិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

ជីវន្តិ សហជាតធម្មា យេនាតិ ជីវិតំ. តេសំ ជីវនេ អាធិបច្ចយោគេន តេសុ ឥន្ទំ ឥស្សរំ អត្តានំ ករោតីតិ ឥន្ទ្រិយំ. ជីវិតញ្ច តំ ឥន្ទ្រិយញ្ចាតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. សហជាតា នុបាលន លក្ខណំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. យថា ហិ ពីជនិព្ពត្តានិ ឧប្បលាទីនិ ពីជេវិនដ្ឋេបិ ឧទកានុបាលិតានិ ចិរំបិ កាលំ ជីវន្តិ. ឯវមេវំ និរុទ្ធ កម្មនិព្ពត្តានិ កម្មជរូបានិ កម្មេ អសន្តេបិ ជីវិតានុបាលិតានិ សន្តតិវសេន វស្សសតំបិ វស្សសហស្សំបិ កប្បំបិ សោឡសកប្បសហស្សានិបិ ជីវន្តិយេវ, តថា ហិ ជីវិតរហិតានិ ឥតររូបានិ ជីវន្តានិនាម នហោន្តិ. តានិ ហិ យេន ឯកេន ចិត្តេនវា ឧតុនាវា អាហារេនវា ជាយន្តិ. តស្មិំ និរុទ្ធេ និរុជ្ឈន្តិ, បរំ មុហុត្តមត្តំបិ សន្តានំ ឃដេតុំ នសក្កោន្តិ. តេសុ ហិ ចិត្តជរូបានំ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ ឯកវីថិ ឯកជវនវារ ឯកសមាបត្តិវារេន បរិច្ឆិន្នំ ហោតិ. ឧតុជាហារជានញ្ច សភាគេក ឧតុអាហារ វសេន បរិច្ឆិន្នំ ហោតិ. កម្មជរូបានំ បន វិសុំ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំនាម នត្ថិ. តេសំ ឯកភវបរិច្ឆិន្នំ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នមេវ ហោតីតិ. យទិ ឯវំ អរូបធម្មានំ កថន្តិ. តេហិ ជីវិតយោគេន ជីវន្តាឯវ ហោន្តិ. ឯវំសន្តេបិ តេសំ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ ទិស្សតីតិ. វុច្ចតេ, អរូបធម្មេសុ វិបាកានិ តាវ កម្មជរូបសទិសានិ. តានិបិ ហិ អសតិ វីថិចិត្តុប្បាទេ យាវជីវំបិ ឯកសន្តតិវសេន បវត្តិស្សន្តិយេវ. ឥតរានិ បន យស្ស អារម្មណស្ស អាបាតាគតត្តា ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្មិំ និរុទ្ធេ តទភាវេបិ តទារម្មណា ពហូ ចិត្តសន្តតិយោ ជីវិតស្សអទ្ធានផរណានុភាវេន បវត្តន្តិយេវ. អបិច, យាវខន្ធបរិនិព្ពានា អនន្តរបច្ចយុបនិពន្ធេន អព្ពោច្ឆិន្នំ បវត្តមានាយ ចិត្តសន្តតិយាវសេនបិ អយមត្ថោ វត្តព្ពោ. តេនេវ ហិ កិលេសសីសំ អវិជ្ជា. បវត្តសីសំ ជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ វុត្តំ.

[១៨១] វិភាវនិយំ បន

អាហារជាទីនំ អាហារាទិយេវ ឧប្បត្តិយាបិ ឋិតិយាបិ ការណំ ហោតិ. កស្មា, តង្ខណេ ធរមានត្តា. កម្ម ជានំ បន កម្មំ ឧប្បត្តិយាឯវ ការណំ, ន ឋិតិយា. កស្មា, តង្ខណាភាវតោ. ជីវិតេន បន អនុបាលិតត្តា ឯវ តេសំ ខណដ្ឋិតិ សិទ្ធាតិ ឥមិនា ធិប្បាយេន យំ វុត្តំ ‘‘យថាសកំ ខណមត្តដ្ឋាយីនំបិ ហិ សហជាតានំ បវត្តិហេតុភាវេន អនុបាលកំ. ន ហិ តេសំ កម្មំយេវ ឋិតិការណំ ហោតិ. អាហារជាទីនំ អាហារាទិ វិយ កម្មស្ស តង្ខណាភាវ តោតិ’’. តំ ន យុត្តំ.

ធម្មានញ្ហិ ខណដ្ឋិតិនាម ឯកកលាបគតសហជាតបច្ចយា យត្តាឯវ ហោតិ. ន នានាកលាបគតជនកបច្ចយាយត្តា. ឥតរថា ឧប្បាទក្ខណេ លព្ភមានានំ ឧបចយសន្តតីនំ វិយ ឋិតិក្ខណេ លព្ភមានាយ ជរតាយបិ កុតោចិសមុដ្ឋានតា បាឡិយំ វុត្តា សិយាតិ. អបិច, ខណដ្ឋិតិនាម សភាវសិទ្ធាឯវ. ន ហិ ឧប្បន្នា ធម្មា បច្ចយវេកល្លេន អត្តនោ ខណេសុ បរិបុណ្ណំ អដ្ឋត្វា អន្តរាវ ភិជ្ជន្តីតិ អត្ថិ. នច បច្ចយាធិមត្តេន អតិរេ កតរំ តិដ្ឋន្តីតិ អត្ថិ. តស្មា ខណដ្ឋិតិយំ ឧបត្ថម្ភយមានាបិ អាហារាទយោ អនុបាលយមានញ្ច ជីវិតំ បច្ឆា ពលវរូបសន្តតិ បវត្តិអត្ថាយឯវ ឧបត្ថម្ភេន្តិ បាលេតិច. ន ខណដ្ឋិតិបវត្តិយាតិ. ឯត្តាវតា សព្ពេសំបិ ខណដ្ឋិតិនាម ធរមានជនកាយត្តា វា ជីវិតាយត្តាវា នហោតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. យទិ បន តំ សន្តតិបវត្តិមេវ សន្ធាយ វុត្តំ សិយា, ឯវំសតិ យុជ្ជេយ្យាតិ. អដ្ឋ កថាយំបិ សន្តេបិច អនុបាលន លក្ខណាទិម្ហិ វិធានេ អត្ថិក្ខណេយេវ តំ តេធម្មេ បាលេតីតិអាទិវចនេ យថាសន្តតិដ្ឋិតិ លព្ភតិ. តថា វិចារេត្វា គហេតព្ពាតិ. ឥទំ បន បាចកគ្គិនា សហ សកលំ ឧបាទិន្នកសរីរំ ព្យាបេត្វា តិដ្ឋតីតិ. កពឡំ ករីយតីតិ កពឡីការោ. អាហរីយតិ អជ្ឈោហរីយតីតិ អាហារោ. កពឡីការោច សោ អាហារោចាតិ កពឡីការាហារោ. កពឡីការោ អាហារោតិបិ បាឋោ. ឥទញ្ច សវត្ថុក វចនំ ទដ្ឋព្ពំ. អថវា, កពឡីការាហារភក្ខានំ សត្តានំ អត្តភាវំ ភុសោ ហរតិ អទ្ធានំ បវត្តេតីតិ អាហារោ. ខជ្ជ ភោជ្ជាទិកេ កពឡីការេ អាហារោ តន្និស្សិតត្តា តប្បរិយា បន្នត្តាចាតិ កពឡីការាហារោ. ឥមស្មិំអត្ថេ សតិ និព្ពត្តិត ឱជា ឯវ លព្ភតិ. អត្ថតោ បន អង្គមង្គានុសារិនោ រសស្ស សារភូតោ ឧបត្ថម្ភពលការោ ភូតនិស្សិតោ បរមសិនិទ្ធសិ នេហោ ឥធ អាហាររូបំនាម. តត្ថ អង្គមង្គានុសារិនោ រសស្សាតិ អជ្ឈោហរិត្វា អាមាសយេ បតិដ្ឋិតានិ អាហារវត្ថូនិ បាចកតេជេន វិវេចិតានិ រសាទិភាវេន បញ្ចធា វិភាគំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ បណីត សិនិទ្ធ លហុក សិនេហ កោដ្ឋាសោ រសោនាម. យេ លោកេ រសធាតូតិ វុច្ចតិ. សោ បាចក តេជពលេន តតោ ឧត្តរិត្វា រសហរណិធមនិជាលានុសារេន ហេដ្ឋាច ឧទ្ធញ្ច សកលសរីរេ អង្គមង្គានិ អនុសរន្តោ អនុផរន្តោ អង្គមង្គានុសារីតិ វុច្ចតិ. តស្ស សារភូតោ ឧបត្ថម្ភំ ពលំ ករោតីតិ ឧបត្ថម្ភពលការោ. សោ ហិ អាមាសយេ បតិដ្ឋិត មត្តោវ សកលសរីរេ ភូតេសុ ឧបត្ថម្ភកពលំ ជនេតីតិ.

[១៨២] វិភាវនិយំ បន

‘‘អង្គមង្គា នសារិ រសហរ សង្ខាតាតិ’’ បាឋោ. សោ ទុប្បាឋោ.

តំ បន សេន្ទ្រិយកាយោបត្ថម្ភនលក្ខណំ អាហាររូបំ. ឱជាលក្ខណំ វា. តត្ថ ឧទយតិ បសវតីតិ ឱជា. អវសទ្ទោវា រក្ខណេ. រក្ខណញ្ចេត្ថ ឧបត្ថម្ភនមេវ. អវតិ ជនេតិចាតិ ឱជា. កិំ អវតិ. អត្តនោ និស្សយវត្ថុំ. កិំច ជនេតិ. អាហារសមុដ្ឋានរូបំ. ឧទយានន្តរំ រូបំ ជនេតីតិ ឱជាតិបិ វទន្តិ. អញ្ញាបទេសរហិតេន កក្ខឡត្តាទិនា អត្តនោ ភាវេន សិទ្ធំ រូបំ សភាវរូបំ. ឧប្បាទាទិនា អនិច្ចតាទិនាច សង្ខហលក្ខណេន សហិតំ រូបំ សលក្ខណរូបំ. ឧជុកតោវ កម្មាទីហិ បច្ចយេហិ និប្ផាទិតំ រូបំ និប្ផន្នរូបំ. រុប្បនលក្ខណសម្បន្នំ និប្បរិយាយរូបំ រូបរូបំ. យថា ទុក្ខទុក្ខំ អជ្ឈត្តអជ្ឈត្តន្តិ. សង្ខតលក្ខណយុត្ត តាយ អនិច្ចតាទិកំ លក្ខណត្តយំ អារោបេត្វា សម្មសនារហំ រូបំ សម្មសនរូបំ. តេ តេ ទព្ពសម្ភារាវា រូបកលាបាវា វិសុំវិសុំ ភុសោ កាសន្តិ បកាសន្តិ ឯតេនាតិ អាកាសោ. និសត្ត និជីវដ្ឋេន ធាតុ. អាកាសសង្ខាតា ធាតូតិ អាកាសធាតុ. បរិតោ សមន្តតោ ឆិន្ទតិ កលាបន្តរភូតានិ កលាបន្តរ ភូតេហិ សទ្ធិំ អសំមិស្សំ ឯកត្តំ អនុបគមនំ ករោតីតិ បរិច្ឆេទោ. តេហិវា បរិច្ឆិន្ទីយតិ អត្តនោវា បរេសំវា អកត្វាមជ្ឈេ វិសុំ ថបីយតិ. តេសំវា ឆិទ្ទវិវរមត្តភូតោ. ន វិសុំ ឯកោ ឧប្បាទសហិតោ សភាវធម្មោ. នាបិ កស្សចិ រូបកលាបស្ស បក្ខភូតោតិ បរិច្ឆេទោ. វិការលក្ខណរូបានិ ហិ អសភាវធម្មភូតានិបិ តំតំ រូបកលាបេសុ សន្ទិស្សមានតា តំតំរូបកលាបបក្ខិកានិឯវ ហោន្តិ. អយំ បន តេហិ រូប កលាបេហិ សព្ពសោ វិមុត្តភាវេន ពហិភូតត្តា កស្សចិ រូប កលាបស្ស បក្ខភូតោ ន ហោតីតិ. អសភាវធម្មត្តាច បន កេនចិ រូបេន ផុសន បរិយាយោបិ តស្ស សព្ពសោ នត្ថីតិ កត្វា សោ អសំផុដ្ឋំ ចតូហិ មហាភូតេហីតិ បាឡិយំ វុត្តោ. អដ្ឋកថាយំ បន ឃនបិណ្ឌវត្ថូសុ បដិឃផោដ្ឋព្ពសភាវានំ នានា កលាបគតភូតានំ អញ្ញមញ្ញសំផុដ្ឋតា អត្ថីតិ កត្វា អសំផុដ្ឋំ ចតូហិ មហាភូតេហីតិ ឯតេហិ អសំផុដ្ឋំ អជដាកាសំ កំថិតន្តិ វុត្តំ. ដីកាយំ បន អយំ និទ្ទេសោ អជដាកាសនិទ្ទេសោ នហោតិ, បរិច្ឆេទរូបនិទ្ទេសោយេវ. សោច ឃនបិណ្ឌ វត្ថូសុឯវ វេទិតព្ពោ. តេសុច ភូតានំ អសំផុដ្ឋតានាម នត្ថិ. តស្មា ភូតានំ អញ្ញមញ្ញអព្យាបិតា ឯកត្តំ អនុបគតតាឯវ. តត្ថ អសំផុដ្ឋតានាម យុត្តា សិយាតិ អធិប្បាយេន អព្យាបិកតា ហិ អសំផុដ្ឋតាតិ វុត្តំ. អត្ថតោ បន នានាកលាបគតានំ ភូតានំ បរិយន្តតា សង្ខាតោ អន្តរាឡធម្មោ. រូបបរិច្ឆេទលក្ខណំ បរិច្ឆេទរូបំ. យា បន ចលមានេន កាយង្គេន អត្តានញ្ច អត្តសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស អធិប្បាយញ្ច បច្ចក្ខេ ឋិតេ ជនេ វិញ្ញាបេតិ បាកដំ កត្វា ទស្សេតិ. សយញ្ច តេន កាយង្គេន តេហិ ជនេហិ វិញ្ញាយតិ. សា កាយវិញ្ញត្តិនាម. យា ឧច្ចារីយមានេន វាចង្គេន សទ្ទេន អត្តានញ្ច អត្តសមង្គិនោ បុគ្គលស្ស អធិប្បាយញ្ច សោតបថេ ឋិតេ ជនេ វិញ្ញាបេតិ. សយញ្ច តេនវាចង្គេន តេហិ ជនេហិ វិញ្ញាយតិ. សា វចីវិញ្ញត្តិនាម. អថវា, វិញ្ញាបេន្តិ ជនា វិញ្ញាយន្តិវា ជនេហិ អញ្ញមញ្ញស្ស ចិត្តានិ ឯតាយាតិ វិញ្ញត្តិ. សសម្ភារេ អង្គបច្ចង្គភូតេ កាយេ បវត្តា វិញ្ញត្តិ កាយវិញ្ញត្តិ. ចោបន កាយសង្ខាតោ កាយោ ឯវវា វិញ្ញត្តិ កាយវិញ្ញត្តិ. ចិត្តជសទ្ទសង្ខាតាយ វាចាយ បវត្តា វិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ. ចោបនវាចា សង្ខាតា វាចា ឯវវា វិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ. តត្ថ ចិត្តវសេន យំកិញ្ចិ កាយង្គវិការំ ករោន្តស្ស តំតំអង្គំ សន្តម្ភន្តា សន្ធារេន្តា ចាលេន្តា អង្គមង្គានុសារិសង្ខាតា ចិត្តជវាតកលាបា តំតំអង្គំ បូរេត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឧប្បជ្ជន្តាច យថាវា តថាវា អនុប្បជ្ជិត្វា យស្ស តេហិ ចិត្តជវាតកលាបេតិ សហជាតស្ស ចោបនកាយស្ស អានុភាវេន សព្ពេ តេ កលាបា យថាធិប្បេតទិសាភិមុខាឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ. អយំ ចោបនកាយសង្ខាតោ អាការវិការោ កាយវិញ្ញត្តិ នាម. និយាមកសទិសី ហិ អយំ កាយវិញ្ញត្តិ. តេច នាវាសទិ សាតិ. យថា ហិ និយាមកោ នាវាយ មូលភាគេ ឋត្វា ឯកំ មហាផិយំ ទឡ្ហំ គហេត្វា នទិសោតេ ចារេត្វា សកលំ មហានាវំ ឥច្ឆិតទិសាភិមុខំ និយោជេតិ. ន យំវា តំវា ទិសំ គន្តុំ ទេតិ. ឯវំ សម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកចិត្តក្ខណិកា ហិ វិញ្ញត្តិ តេសំ មូលភាគេឯវ លព្ភមានា តេ យថាធិប្បេតទិសាភិមុខេ ឯវំ កត្វា និយោជេតីតិ សា និយាមកសទិសី ហោតីតិ. ឯត្ថច យទេតំ អដ្ឋកថាយំ. ឯកជវនវីថិយំ សត្តសុ ជវនេសុ បថម ជវនសមុដ្ឋិតា វាយោធាតុ អត្តនា សហជាតរូបកាយំ សំថម្ភេតុំ សន្ធារេតុំ សក្កោតិ. អបរាបរំ បន ចាលេតុំ នសក្កោតិ. ទុតីយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សត្តមចិត្តេន បន សមុដ្ឋិតា វាយោធាតុ ហេដ្ឋា ឆហិចិត្តេហិ សមុដ្ឋិតំ វាយោធាតុំ ឧបត្ថម្ភនបច្ចយំ លភិត្វាអត្តនាសហជាតំ រូបកាយំ សំថម្ភេតុំ សន្ធារេតុំ ចាលេតុំ អភិក្កមាបេតុំ សក្កោតីតិ វុត្តំ. តំ អភិក្កមាមីតិ កាយំ បគ្គណ្ហន្តានំ អនេកសហស្សេសុ ជវន វារេសុ បវត្តមានេសុ យស្មិំវារេ ចលនសង្ខាតំ ទេសន្តរបាបនំ ជាយតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ កតិបយជវនវារេហិ ចលនំ ជាយតិ. យទិ ជាយេយ្យ, ឥទ្ធិមន្តានំ ឥទ្ធិយាគមនំ វិយ សព្ពេសំបិ សីឃតរំ គមនំ បញ្ញាយេយ្យ. កស្មា, ឯកច្ឆរក្ខណេបិ អនេកកោដិសតសហស្សចិក្កបវត្តិយា សម្ភវតោ. អយញ្ច អត្ថោ ឧបរិ អក្ខរុប្បត្តិវិចារណាយំ បាកដោ ភវិស្សតីតិ. តស្មា តតោ បុរិមវារេសុ សំថម្ភនសន្ធារណានិឯវ សម្បជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពំ. យា ចេត្ថ សត្តយុគសកដោបមា វុត្តា, សាបិ នានាជវនវីថីសុ សមុដ្ឋិតានំ វាយោធាតូនំ អបរាបរំ ឧបត្ថម្ភនេច យុជ្ជតិយេវ. តថា ហិ ចលនចិត្តជរូបសន្តតិយំ បវត្តានិ ឧតុជរូបសង្ឃាដានិបិ វិញ្ញត្តិសហិតានិ វិយ តទាការវន្តានិ សវេគានិ សវិប្ផារានិឯវ បវត្តន្តិ. តស្មា បុព្ពាបរបវត្តានំ នានា ជវនវីថីនំ អន្តរន្តរា ភវង្គសមយេសុបិ អភិក្កមនាទិកំ ចលនំ សម្បជ្ជតិយេវ. ឯកាពទ្ធបវត្តានិច ចតុសមុដ្ឋានិករូបានិនាម ឯកស្ស វិសយេ ឥតរានិ ឯកសមុដ្ឋានានិ វិយ សព្ពសោ តទនុ បរិវត្តីនិ ហោន្តីតិ ចិត្តជេ ចលន្តេ ឥតរានិបិ ចលន្តិ យេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ចលនញ្ចេត្ថ បច្ឆិមបច្ឆិមានំ រូបកលាបសង្ឃាដានំ បុរិម បុរិមានំ ឧប្បន្នទេសតោ ទេសន្តរេ យថាបវត្តសន្និវេសាការេន អបរាបរំ ឧប្បជ្ជមានំ វេទិតព្ពំ. ន ហិ រូបារូបធម្មានំ ឧប្បន្ន ទេសេ អនិរុជ្ឈិត្វា កេសគ្គមត្តំបិ ទេសន្តរ សង្កមនំនាម អត្ថិ. ឥតរថា ខណិកធម្មតា អព្យាបារធម្មតា អវសវត្តិតាច តេសំ នសិយាតិ. យំកិញ្ចិ វចីភេទំ ករោន្តស្ស កណ្ឋដ្ឋានាទិ គតឧបាទិន្នក បថវីធាតូសុ ចលមានកណ្ឋបទេសាទិគតចិត្តជ បថវីធាតូនំ សង្ឃដ្ដនសង្ខាតេន ឋានករណសន្និបាតេន សហេវយោ វចីឃោសសង្ខាតោ ចិត្តជសទ្ទោ ជាយតិ. សោ យេន អត្តនា សហ ជាតេន អាការវិការេន យថាធិប្បាយំ តំតំ វណ្ណវិសេសត្តំ ឧបគច្ឆតិ. យេនច សុណន្តានំ តំតំអត្ថជោតកោ អក្ខរសន្និបាតភូតោ បទព្យញ្ជនវិសេសោ ឧបលព្ភតិ. សោ ចោបនវាចាសង្ខាតោ អាការវិការោ វចីវិញ្ញត្តិនាម. អដ្ឋកថាយំ បន តស្សា បន ចិត្តសមុដ្ឋានាយ បថវីធាតុយា ឧបាទិន្នឃដ្ដនស្ស បច្ចយភូតោ ឯកោ អាការវិការោ វចី វិញ្ញត្តិនាមាតិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបាទិន្នឃដ្ដនស្ស បច្ចយភូតោតិ កម្មជភូតាយ ចតុជភូតាយឯវវា ឧបាទិន្នបថវីធាតុយា សហឃដ្ដនំ បដិច្ច សទ្ទវិសេសបវត្តិយា បច្ចយភូតោតិ អត្ថោ. ឃដ្ដនស្ស បច្ចយោ បន ចលមានកណ្ឋបទេសាទិវិការភូតោ កាយង្គវិសេសោឯវ សិយា. វិការទ្វយញ្ច អសំមិស្សំ កត្វា វេទិតព្ពន្តិ. ឯត្ថច ឧបាទិន្នកបថវីហិ សហ ឃដ្ដនំ ចិត្តជបថវីនំ កិច្ចំ. យំ បន តាសំ យថាវា តថាវា អឃដ្ដេត្វា យថា ឥច្ឆិតក្ខរំ សម្បជ្ជតិ. តថា ឃដ្ដនបការវិធានំ. ឥទំ កាយវិញ្ញត្តិយា កិច្ចំ. ឃដ្ដនេន សហេវ ឧប្បន្នសទ្ទានំ តំតំវណ្ណត្ត បត្តិយា វិទហនមេវ វចីវិញ្ញត្តិយា កិច្ចំ. កុម្ភថុនតលំ វិយច ឧបាទិន្នកបថវី. បហរណហត្ថោ វិយ ចិត្តជបថវី. ហត្ថបរិ វត្តន វិការោ វិយ កាយវិញ្ញត្តិ. សទ្ទវិការោ វិយ វចីវិញ្ញត្តិ. កុម្ភថុនស្ស នានាសទ្ទបភេទោវិយ នានាវណ្ណភេទោតិ. ឯត្ថច យទេតំ អដ្ឋកថាយំ ឥទំ វក្ខាមិ ឯតំ វក្ខាមីតិ ឧប្បជ្ជមានំ ចិត្តំ អដ្ឋរូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ. តេសំ អព្ភន្តរេ ចិត្ត សមុដ្ឋានា បថវីធាតុ ឧបាទិន្នកំ ឃដ្ដយមានាវ ឧប្បជ្ជតិ. តេន ធាតុឃដ្ដនេន សហេវ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតីតិច បុរិមចិត្តសមុដ្ឋា នាយ ឧបត្ថម្ភនកិច្ចំបិ នត្ថីតិច វុត្តំ. តំបិ អនេកសតេសុ ជវនវារេសុ បវត្តមានេសុ យស្មិំវារេ បរិព្យត្តំ អក្ខរំ បវត្តតិ, តំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. តេនេវ ហិ មូល ដីកាយំ ឧបត្ថម្ភនកិច្ចំ នត្ថិ លទ្ធាសេវនេន ចិត្តេនេវ ឃដ្ដនស្ស ពលវភាវតោតិ វុត្តំ. ឯត្ថច លទ្ធាសេវនេនាតិ ឯតេន បុព្ពភាគេ នានាជវនវីថីហិ លទ្ធាសេវនភាវំ ទស្សេតិ. បថម ជវនចិត្តស្សបិ លទ្ធាសេវនតាយ អធិប្បេតត្តា. នច ឯកជវន វារមត្តេន បរិព្យត្តំ ឯកក្ខរំ សម្បជ្ជតីតិ សក្កា វិញ្ញាតុំ. កស្មា, តស្ស ឯកទ្វិអច្ឆរក្ខណមត្តេន កាលេន វត្តព្ពត្តា ឯកច្ឆរក្ខណេច អនេកសតសហស្សានំ ជវនវីថីនំ បវត្តិសម្ភវតោ. វុត្តញ្ច –

ឯកមត្តា តយោ រស្សា, ទ្វិមត្តា ទីឃមុច្ចរេ;

តិមត្តោ តុ គីតោ ញេយ្យោ, ព្យញ្ជនា អឌ្ឍមត្តិកាតិ.

មិលិន្ទបញ្ហេច សាធិកេ វីហិវាហសតេ វីហិពីជានិ ឯកច្ឆរក្ខណេ ឧប្បន្នស្ស ចិត្តស្ស កលំបិ នឧបេន្តិ. កលភាគំបិ នឧបេន្តីតិ ទីបិតំ. ឯកក្ខរំ ឧច្ចារេន្តស្សច តត្តកំបិ កាលំ ឧច្ចារណចិត្តព្យាបារោ សន្ទិស្សតិយេវ. នច បរមត្ថតោ ឯកមេវ សទ្ទំ ឧច្ចារេមីតិវា សុណោមីតិវា សក្កា និយមេត្វា ឧច្ចារេតុំ សោតុញ្ច. តថា និយមេន្តស្សបិ សទ្ទានំ បុព្ពាបរតោ អនេកសតសហស្សស្សេវ ឧច្ចារណ សវន សម្ភវតោ. ឯកមេវាតិ អភិមានោ បន សមូហឃន សន្តតិឃនេហិ បដិច្ឆន្នត្តាឯវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. សេសមេត្ថ កាយវិញ្ញត្តិយំ វុត្តន យេន យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពន្តិ. ឯត្ថច វិញ្ញត្តិសទ្ទោ កាយេន វិញ្ញាបេតិ វាចាយ វិញ្ញាបេតីតិអាទិសុ ពោធនត្ថោ. សុទិន្ន កណ្ឌេ តិក្ខត្តុំ វិញ្ញាបេតីតិអាទីសុ បវត្តនត្ថោ. ឥធ បន ទុវិធោបិ យុជ្ជតិ. ឯវញ្ហិ សតិ បរំ ពោធេតុកាមតារហិ តេសុ សព្ពេសុ កាយង្គវាចង្គចោបនេសុបិ បវត្តកវិញ្ញត្តិយា លព្ភមានតា វេទិតព្ពា ហោតីតិ. មូលដីកាយំ បន បរំ ពោធេតុកាមតាយ វិនាបិ អភិក្កមនាទិបវត្តនេន សោ ចិត្ត សហភូវិការោ អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ. សយញ្ច វិញ្ញាយតីតិ ទ្វិធាបិ វិញ្ញត្តិយេវាតិ វុត្តំ, តត្ថ ទ្វីសុ ពោធនវិញ្ញត្តីសុ បុរិមា កាយវិញ្ញត្តិ អង្គបច្ចង្គស្ស ចលមានវណ្ណំ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយា ចលមានង្គបច្ចង្គំ កាយវិញ្ញាណវីថិយា គហេត្វា បច្ឆា សុទ្ធេន មនោទ្វារិកជវនេនឯវ វិញ្ញាយតិ បច្ឆិមាច វចីវិញ្ញត្តិ ឧច្ចារិយមានំ សទ្ទំ សោតវិញ្ញាណវីថិយា គហេត្វា បច្ឆា សុទ្ធេន មនោទ្វារិកជវនេនឯវ វិញ្ញាយតិ, ន បញ្ចទ្វារិកជវនេន. សា ហិ អត្តានំ ជានន្តេឯវ បរសត្តេ អត្តនា សមង្គិនោ បុគ្គលស្ស ចិត្តំ វិញ្ញាបេតិ, ន អជានន្តេ. ញាបក ហេតុ ហិ នាម អត្តានំ ជានន្តេឯវ ញាបេតព្ពំ ញាបេតិ, នោ អជានន្តេ. ឯវញ្ច កត្វា កាយង្គ ចោបនំ ទិស្វាវា បរាមសិត្វាវា សទ្ទំ សុត្វាវា បរស្ស តំតំអធិប្បាយំ ជានន្តានំ តិរច្ឆាន គតានំបិ បថធំ វិញ្ញត្តិជាននំ សិទ្ធំ ភវតិ. តំជាននេន វិនា អធិប្បាយជាននស្ស អសម្ភវតោ. វិញ្ញត្តិំ ជានន្តានំច បុរិមសិទ្ធសង្កេត សម្ពន្ធ ជាននេន វិនា អធិប្បាយជាននំ ន សម្ភវតីតិ មជ្ឈេ វិសុំ បុព្ពសង្កេត សម្ពន្ធគហនំបិ ឥច្ឆន្តិ, ទ្វីសុ បន បវត្តកវិញ្ញត្តីសុ បរំ អភិក្កមន្តំ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិយា ទិស្វា អភិក្កមនវិញ្ញត្តិញ្ច អភិក្កមនចិត្តញ្ច មនោវិញ្ញាណវីថិយា ជានន្តិ. ឯសនយោ បដិក្កមនាទីសុ. តថា បរស្ស កថំ សោតវិញ្ញាណវីថិយា សុត្វា កថនវិញ្ញត្តិញ្ច កថនចិត្តញ្ច មនោវិញ្ញាណវីថិយា ជានន្តិ. បរំ រត្តចិត្តេន កាយង្គំ ចាលេន្តំ ទិស្វា ចលនវិញ្ញត្តិញ្ច រាគចិត្តញ្ច ជានន្តិ. រត្តស្ស កថំ សុត្វា កថន វិញ្ញត្តិញ្ច រាគចិត្តញ្ច ជានន្តិ. ឯសនយោ សព្ពាសុ កាយិកវាចសិកក្រិយាសូតិ. លហុនោ ភាវោ លហុតា. មុទុនោ ភាវោ មុទុតា. កម្មនិ សាធុ កម្មញ្ញំ. កម្មយោគ្យន្តិ អត្ថោ. កម្មញ្ញស្ស ភាវោ កម្មញ្ញតា.

អទន្ធតាលក្ខណា រូបស្ស លហុតា. អថទ្ធតា លក្ខណា រូបស្ស មុទុតា. សរីរក្រិយានុកូលកម្មញ្ញភាវលក្ខណា រូបស្ស កម្មញ្ញតា. អញ្ញមញ្ញំ អវិជហន្តិយោបិ ឯតា វិរុទ្ធបច្ចយសប្បាយ បច្ចយានំ វសេន អសំមិស្សតោ វេទិតព្ពា. តថា ហិ អត្តនោ កាយវិរុទ្ធំ ឧតុំវា អាហារំវា ចិត្តក្រិយំវា សេវន្តានំ សរីរគតា ធាតុយោ កទាចិ សកលសរីរំវា សរីរេកទេសំវា ខោភេត្វា វិសេសតោ បូតិមុខ សប្បសង្ខាតអាបោ បរិយុដ្ឋានំ កត្វា កាយំ អសយ្ហភារំ វិយ គរុំ ភារិយំ ករោន្តិ. ឥរិយា បថបរិវត្តនេ កាយភារិយនិមិត្តំ ទុក្ខំ ឧប្បាទេន្តិ. តទារូបស្ស លហុតា នបវត្តតិ. បុន អត្តនោ សរីរសប្បាយំ ឧតុំវា អាហារំវា ចិត្តកិរិយំវា សេវន្តានំ សោ ធាតុក្ខោភោ វូបសម្មតិ. កាយោ សល្លហុកោ ហោតិ. ឥរិយាបថបរិវត្តនេ កាយ ភារិយនិមិត្តំ ទុក្ខំនាម នត្ថិ. តទា សា បវត្តតិ. ឯសនយោ សេសាសុបិ. វិសេសនតោ បនេត្ថ មុទុភាយំ កដ្ឋមុខសប្បសង្ខាត បថវីបរិយុដ្ឋានំ កត្វា សុក្ខកដ្ឋំវិយ កាយំ ថទ្ធំ កក្ខឡំករោន្តិ. ឥរិយាបថបរិវត្តនេ អង្គមង្គានំឆិជ្ជនភិជ្ជនាការបត្តំ ថទ្ធំ កក្ខឡនិមិត្តំ ទុក្ខំ ឧប្បាទេន្តីតិ វត្តព្ពំ. កម្មញ្ញតាយំ សត្ថមុខសប្បសង្ខាត វាយោ បរិយុដ្ឋានំ វាយោវិសមំ កត្វា ទាមរិកចោរបរិយុដ្ឋិតំ បច្ចន្តរដ្ឋំ វិយ កាយំ វិវដ្ដមានំ ករោន្តិ, សព្ពឥរិយាបថេសុ សុខំនាម នត្ថីតិ វត្តព្ពំ. តេជោធាតុ បន តាសំ សព្ពាសំបិ មូលភូតា ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

ឥមា បន អរោគិនោ កល្លភាវោវិយ សុបរិមទ្ទិតចម្មស្ស មុទុភាវោវិយ សុទន្ធសុវណ្ណស្ស កម្មក្ខមភាវោវិយ រូបកាយស្ស ឥរិយាបថបរិវត្តនេ សល្លហុកតាទិវសេន សន្ទិស្សមានា វិសេសាការា ហោន្តីតិ កត្វា វិការរូបំ នាម. ចយនំ ចយោ. បិណ្ឌវសេន អភិនិព្ពត្តីតិ អត្ថោ. អាទិតោ ឧបរិតោច ចយោ ឧបចយោ. បថមាភិនិព្ពត្តិ ឧបរុបរិវឌ្ឍិចាតិ អត្ថោ. អយញ្ហិ ឧបសទ្ទោ ឧបញ្ញត្តន្តិអាទីសុ វិយ បថមត្ថោ ឧបសិត្តន្តិអាទីសុ វិយច ឧបរិ អត្ថោតិ. វុត្តញ្ច មូលដីកាយំ ឧបសទ្ទោ បថមត្ថោ ឧបរិអត្ថោច ហោតីតិ. តេនេវហិ បាឡិយំ យោ អាយតនានំ អាចយោ, សោ រូបស្ស ឧបចយោ. យោរូបស្ស ឧបចយោ, សា រូបស្ស សន្តតីតិ វុត្តំ. តននំ វិត្ថារណំ តតិ. សម្ពន្ធា តតិ បុនប្បុនំវា តតិ សន្តតិ. យថា បវត្តានំ អាយតនានំ អទ្ធានបូរណវសេន បវត្តីតិ អត្ថោ. តត្ថ គព្ភសេយ្យកានំ សត្តានំ បដិសន្ធិក្ខណេ រូបានំ ឧប្បាទោ បថមានិព្ពត្តិអត្ថេន ឧបចយោនាម. តតោ បរំ យាវ សព្ពបថមំ ឧប្បន្នានំ ចក្ខុ សោត ឃានជិវ្ហានំ ឧប្បាទោ, ឯត្ថន្តរេ រូបានំ ឧប្បាទោ ឧបរិ វឌ្ឍិអត្ថេន ឧបចយោនាម. តតោ បរំ យាវជីវំ ចតុសន្តតិរូបានំ ឧប្បាទោ សន្តតិនាម. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ នទីតីរេ និខាតកូបស្មិំ ឧទកុគ្គមនកាលោវិយ អាចយោ និព្ពត្តិ. បរិបុណ្ណកាលោវិយ ឧបចយោ វឌ្ឍិ. អជ្ឈោត្ថរិត្វា គមនកាលោ វិយ សន្តតិ បវត្តីតិ.

វិភាវនិយំ បន

បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ យាវចក្ខាទិ ទសកានំ ឧប្បត្តិ. ឯត្ថន្តរេ រូបុប្បាទោ ឧបចយោនាម. តតោ បរំ សន្តតិ នាមាតិ វុត្តំ. តំបិ តេន បរិយាយេន យុជ្ជតិយេវ.

សំសេទជោបវាតិកានំ បន បដិសន្ធិក្ខណេ រូបានំ ឧប្បាទោ បថមា ភិនិព្ពត្តិ អត្ថេន បរិបុណ្ណ វឌ្ឍិ អត្ថេនច ឧបចយោ នាម, តតោ បរំ រូបានំ ឧប្បាទោ សន្តតិនាម. អបិច, តិសមុដ្ឋានិក រូបានំបិ វិសុំ វិសុំ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំនាម អត្ថិ. តស្សច ឯកេកស្ស និព្ពត្តិ វឌ្ឍិ បវត្តិ វសេន តិស្សោ តិស្សោអវត្ថា ហោន្តិ. តត្ថ ឯកេកសន្តតិយំ អាទិម្ហិ សន្តតិសីសរូបានំ សព្ពបថមំ ឧប្បាទោ និព្ពត្តិនាម. តតោ វឌ្ឍនរូបានំ ឧប្បាទោ វឌ្ឍីនាម. វឌ្ឍនេ សមត្តេ អវឌ្ឍិត្វា បពន្ធដ្ឋិតិវសេន វត្តនវសេនឧប្បាទោបវត្តិនាម. តត្ថ ច និព្ពត្តិវឌ្ឍិយោ ឧបចយោនាម. បវត្តិសន្តតិ នាម. សង្ខេបតោ បន លោកេ សព្ពាសុ ឥន្ទ្រិយានិន្ទ្រិយពទ្ធរូបបវត្តីសុ សន្ទិស្សមានេ ជាយន វឌ្ឍន បវត្តនសង្ខាតេ អវត្ថាភេទេ ទិស្វា ឧបចយសន្ត តិយោ វេទិតព្ពា. តត្រាយំ នយោ-រុក្ខតិណាទីនិវា សាខា បត្តបុប្ផផលាទីនិវា អាទិម្ហិ ជាយន្តិ. ជាយិត្វា វឌ្ឍន្តិ. វឌ្ឍនេ សមត្តេ អវឌ្ឍិត្វា បពន្ធវសេន បវត្តិត្វា ភិជ្ជន្តីតិ. ជីរណំ ជរា, ជីរន្តិ ជិណ្ណភាវំ គច្ឆន្តិ ឯតាយាតិ ជរា. សាយេវ ជរតា. ឧប្បាទជរាភង្គេហិ និច្ចលតិ នកម្បតីតិ និច្ចោ អសង្ខត ធម្មោ. ន និច្ចោ អនិច្ចោ, សង្ខតធម្មោ. អនិច្ចស្ស ភាវោ អនិច្ចតា, ភង្គោ.

[១៨៣] វិភាវនិយំ បន

‘‘និច្ចធុវភាវេន ន ឥច្ចំ អនុគន្តព្ពន្តិ អនិច្ច’’ន្តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

និច្ចសទ្ទោ ហិ សាសនេ លោកេច បាកដោ. សោ ឯវ ឥធ នការយុត្តោ អនិច្ចោតិ វុត្តោតិ. លក្ខីយន្តិ សល្លក្ខីយន្តិ វិនិច្ឆីយន្តិ ធម្មា ឥមេ សង្ខតាតិ ឯតេនាតិ លក្ខណំ. សង្ខត ភាវជានននិមិតន្តិ អត្ថោ. យថាហ- អង្គុត្តរេ តីណិ មានិ ភិក្ខវេ សង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណានិ. កតមានិ តីណិ, ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតីតិ. ននុ បាឡិយំ ជាតិនាម អាគតា. តស្មា សាបិ ឥធ វត្តព្ពាតិ វុត្តំ ជាតិរូបមេវាតិអាទិ. ឯត្ថាតិ រូបសមុទ្ទេសេ. ជននំ បាតុភវនំ ជាតិ. ជាយន្តិវា ឯតាយាតិ ជាតិ, ឧបចយ សន្តតិ នាមេនបវុច្ចតិ តស្សាជាតិយាតថា អវត្ថាភេទយោគតោតិ អធិប្បាយោ. សា ហិ អាទិតោ បដិសន្ធិរូបានិ បាតុភវន្តានិ ករោតិ. បុន អបរិបុណ្ណានិច អាយតនានិ បូរេតិ. បូរិតានិ ច ទីឃំបិ អទ្ធានំ អព្ពោច្ឆិន្នំ កត្វា បវត្តេតិ បពន្ធយតីតិ. ឯកា ទសវិធំបីតិ មហាភូតាទិភាវេន ឯកត្តំ ឧបនយនវសេន ឯកា ទសបភេទំបិ. កថំ សរូបវសេន អដ្ឋវីសតិវិធំ ហោតីតិ បុច្ឆិត្វា ភូតប្បសាទ វិសយាតិអាទិនា ឯកាទសវិធស្សេវ សរូបតោ ទស្សនំ អន្តោគធភេទានំ បុព្ពេ វុត្តភាវេន សុបាកដត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ-អដ្ឋារសវិធន្តិ.

ចត្តារិ ភូតានិ បញ្ចបសាទា អគហិតគហណេន ចត្តារោ វិសយា គោចរា. ទុវិធោ ភាវោ. ឯកំ ហទយំ. ឥតិ ឥទំ សោឡសវិធំ រូបំ ជីវិតាហាររូបេហិ សហ អដ្ឋារសវិធំ ហោតិ តថា ឯកោ បរិច្ឆេទោ. ទុវិធា វិញ្ញត្តិ. អគហិតគហណេន តិវិធោ វិការោ. ចតុព្ពិធំ លក្ខណន្តិ ទស អនិប្ផន្នាចាតិ រូបំ សរូបតោ អដ្ឋវីសតិវិធំ ភវេតិ យោជនា. ឯត្ថច បច្ឆិមានិ ទសរូបានិ សភាវតោ អនុបលព្ភមានត្តា បច្ចយេហិ និប្ផាទិតានិ រូបានិ ន ហោន្តីតិ អនិប្ផន្នានិ នាម. អបិ ចេត្ថ អភិធម្មេ វិសុំ ឧទ្ទិដ្ឋានិ និទ្ទិដ្ឋានិច ឯតានិ សភាវតោ អនុបលព្ភមានានីតិ វា បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានានីតិវា នសក្កា វត្តុំ. វោហារសិទ្ធ មត្តភាវំ អតិក្កម្ម តាទិសេន សុទ្ធធម្មគតិយា សិទ្ធេន បរមត្ថ លក្ខណេន ឧបលទ្ធត្តា. ឥតរថា និព្ពត្តិលក្ខណរហិតំ អសង្ខត និព្ពានំបិ សភាវតោ អនុបលព្ភមានំ បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានញ្ច នាម សិយាតិ. តស្មា និព្ពត្តិ លក្ខណរហិតត្តាឯវ ឯតានិ អនិប្ផន្នានិនាម. ន សភាវតោ អនុបលព្ភមានត្តាតិ យុត្តំ សិយាតិ. [រូបសមុទ្ទេសោ]

១៥៧. រូបវិភាគេសព្ពញ្ច បន ឯតំ យថាសមុទ្ទិដ្ឋំ អដ្ឋវីសតិ វិធំ រូបំ អហេតុកដ្ឋេន ឯកវិធមេវ. ន សហេតុកា ហេតុក វសេន ទុវិធំ. តថាសប្បច្ចយដ្ឋេន ឯកវិធមេវ. ន សប្បច្ចយាបច្ចយ វសេន ទុវិធន្តិ ឯវំ បវត្តំ ឯកវិធនយំ តាវ ទស្សេតុំ សព្ពញ្ចាតិអាទិមារទ្ធំ.

[១៨៤] វិភាវនិយំ បន

ឯកវិធនយោបិ រូបវិភាគោឯវាតិ កត្វា ‘‘យថា ឧទ្ទិដ្ឋ រូបានំ ឯកវិធាទិនយំ ទស្សនត្ថំ សព្ពញ្ច បនេតន្តិអាទិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តំ ន សមេតិ.

វក្ខតិ ហិ –

អជ្ឈត្តិកាទិភេទេន, វិភជន្តិ យថារហន្តិ.

ឯតេន អជ្ឈត្តិកាទិភេទោ ឯវ រូបវិភាគោនាមាតិ វិញ្ញាយតិ.

តត្ថ សព្ពំបិ រូបំ ហេតុសម្បយោគា ភាវតោ អហេតុក មេវ, ន កិញ្ចិ សហេតុកំ. កិញ្ចិ អហេតុកន្តិ ឯវំ វិភាគោ អត្ថីតិ អធិប្បាយោ. សប្បច្ចយំ សាសវំ សង្ខតំ លោកិយន្តិ បាឋោ. សប្បច្ចយំ សង្ខតំ លោកិយំ សាសវន្តិ បន យុត្តោ. បាឡិយំបិ តថា ទិដ្ឋត្តា សភាគយុគឡសម្ភវតោចាតិ. ឥតរានិ បន បាឡិកមេន អសមេន្តានិបិ សភាគ យុគឡត្តា ភាគតោ យុត្តានិឯវ. តត្ថ អត្តនោ ជនកេន បច្ចយេន សហេវ វត្តតីតិ សបច្ចយំ. បច្ចយេហិ សង្គម្ម ករីយតីតិ សង្ខតំ. បញ្ចុបាទា នក្ខន្ធសង្ខាតេ លោកេឯវ បរិយាបន្នន្តិ លោកិយំ. អត្តានំ អារព្ភ បវត្តេហិ អាសវេហិ សហេវ វត្តតីតិ សាសវំ. អកនិដ្ឋ ព្រហ្មសន្តាន ភូតំបិ រូបំ កាមតណ្ហា វិសយភាវេន កាមេឯវ បរិយាបន្នត្តា កាមាវចរំ. នត្ថិ អត្តនា គហិតំ កិញ្ចិ អារម្មណំនាម អស្សាតិ អនារម្មណំ. យោ ធម្មោ អញ្ញេន បយោគេន បហីនោបិ សមុទយបហានេ អសតិ អបហីនោវ ហោតិ. បុន អវស្សំ ឧប្បជ្ជមានត្តា. អប្បហីនោបិ តស្មិំ សតិ បហីនោវ ហោតិ. បុន អនុប្បជ្ជមានត្តា. តាទិសោ ធម្មោ បហានវាយាមស្ស អដ្ឋានត្តា អប្បហាតព្ពោនាម. រូបំបិ ឯទិសមេវ ហោតីតិ វុត្តំ អប្បហាតព្ព មេវាតិ. អដ្ឋានត្តា បហាន វាយាមំ ន អរហតីតិ អត្ថោ. អថវា, វិនា សមុទយបហានេន បហាតុំ អសក្កុណេយ្យោតិ អត្ថោ. យទិ ឯវំ រូបំ ភិក្ខវេ ន តុម្ហាកំ. តំ បជហថ. តំ វោ បហីនំ ទីឃរត្តំ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយ ភវិស្សតីតិ ឥទំ កថន្តិ. តំបិ តព្ពិសយស្ស រាគស្ស បហានំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យថាហ –

រូបេ ខោ រាធ យោ ឆន្ទោ, យោ រាគោ, យានន្ទី, យា តណ្ហា, តំ បជហថ. ឯវំ តំរូបំ បហីនំ ភវិស្សតិ ឧច្ឆិន្នមូលំ តាលាវត្ថុកតំ អនភាវំកតំ អាយតិំ អនុប្បាទធម្មន្តិ.

អយំ នយោ អញ្ញេសុបិ កុសលាទីសុ អប្បហាតព្ពេសុ វេទិតព្ពោតិ. ឯវសទ្ទោ ចេត្ថ បុរិមបទេសុបិ យោជេតព្ពោ. ឥតិសទ្ទោ អាទិអត្ថោ, បការត្ថោវា. តេន បាឡិយំ អាគតំ ន ហេតុ ហេតុវិប្បយុត្តន្តិអាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តស្ស តស្ស បុគ្គលស្ស អត្តភាវបរិយាបន្នោ ធម្មសមូហោ អជ្ឈត្តំនាម. តស្មិំបិច យត្ថ តណ្ហាយ អតិរេកតរំ ទឡ្ហបរិគ្គហោ ហោតិ. សោ ចក្ខាទិកោ ចិត្តេន សហ ឆព្ពិធោ ធម្មោ អជ្ឈត្តិកោ នាម. អជ្ឈត្តេ វិទិតោ បាកដោតិ កត្វា. តថា ហិ សោ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តន្តិបិ វុត្តោ. ឥតរានិ បន រូបាទិនិ ផស្សាទីនិច តទុបាទាយ តណ្ហាបរិគ្គហស្ស មន្ទត្តា ពាហិរានិ នាម. យថា ហិ លោកេ មណិវា សុវណ្ណំវា រជតំវា ពហិគេហេ និទហិត្វា ថបិតំ ហោតិ. បច្ឆិវា សុប្បំវា ឃដោវា សរាវោវា អន្តោ គេហេ ថបិតោ. តត្ថ បច្ឆិមានិ ឆឌ្ឌេត្វាបិ បុរិមានិ រក្ខន្តិ. តស្មា តានេវ តណ្ហាបរិគ្គហទឡ្ហតាយ អន្តោបរិភោគាត្វេវ វុច្ចន្តិ. បច្ឆិមានិ បន ពាហិរ បរិភោគាត្វេវ. ឯវំ សម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. ឥធបិ ហិ យទិ សក្កុណេយ្យ. រូបាទីនិ ផស្សាទិនិច សព្ពានិ ឆឌ្ឌេត្វាបិ ចក្ខាទិកំ ឆព្ពិធមេវ អវស្សំ រក្ខិស្សន្តីតិ. ឥតិ តណ្ហា បរិគ្គហស្ស ទឡ្ហមន្ទតា វសេនេវ តេសំ ទ្វិន្នំ អជ្ឈត្តិក ពាហិរតា វុត្តា. ន បវត្តិទេសវសេនាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

[១៨៥] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘អជ្ឈត្តិករូបំ អត្ថភាវសង្ខាតំ អត្តានំ អធិកិច្ច ឧទ្ទិស្ស បវត្តត្តា. កាមំ អញ្ញេបិ អជ្ឈត្តសម្ភូតា អត្ថិ. រុឡ្ហីវសេន បន ចក្ខាទិកមេវ អជ្ឈត្តិកន្តិ’’ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

[១៨៦] យញ្ច តត្ថ

‘‘អត្តសង្ខាតំបា ចិត្តំ អធិកិច្ច តស្ស ទ្វារភាវេន បវត្តតីថិ អជ្ឈត្តំ. តទេវ អជ្ឈត្តិកន្តិ’’ វុត្តំ. តំបិ ន សុន្ទរំ.

តស្មិំ អត្ថេ ហិ សតិ ចិត្តស្ស អជ្ឈត្តតា ន សម្បជ្ជតិ. អជ្ឈត្តធម្ម អជ្ឈត្តិកម្មោនញ្ច អវិសេសោ អាបជ្ជតីតិ.

យំ បន តត្ថ

អថវា យទិ មយំ ន ហោម, ត្វំ កដ្ឋកលិង្គរូបមោ ភវិស្សតីតិ វទន្តា វិយ អត្តភាវស្ស សាតិសយំ ឧបការកត្តា ចក្ខាទិនេវ វិសេសតោ អជ្ឈត្តិកានីតិ វុត្តំ. តំ យុត្តតរំ.

តថា ឧបការាតិសយត្តាឯវ ហិ តេសុ សត្តានំ បរិគ្គហ ទឡ្ហតា ហោតីតិ. សត្តវិធំបិ ទ្វាររូបំនាម. យថាក្កមំ វីថិ ចិត្តានំ បាណាតិបាតាទិកម្មានញ្ច បវត្តិមុខត្តា. តត្ថ បន បញ្ច វិធំ បសាទរូបំ ឧបបត្តិទ្វារំនាម. វិញ្ញត្តិទ្វយំ កម្មទ្វារំនាមាតិ ឱឡារិករូបំ បកតិយា ថូលសភាវត្តា ឃដ្ដនសង្ខាតស្សច អត្តនោ កិច្ចស្ស ឱឡារិកត្តា. សន្តិកេរូបំ ទូរេ បវត្តស្សបិ សីឃតរំ ញាណេន គហណយោគ្យត្តា. សប្បដិឃរូបញ្ចាតិ ឯត្ថ បដិហននំ បដិឃោ. សោ ទុវិធោ វិសយវិសយីនំ បដិឃដ្ដនំ មហា ភូតានំ អញ្ញមញ្ញបដិឃដ្ដនន្តិ. តត្ថ យេន បដិឃដ្ដនេន បសាទ ទ្វារានំ ភវង្គស្សច វិការប្បត្តិ ហោតិ. ឥទំ វិសយវិសយីនំ បដិឃដ្ដនំនាម. យេន រុប្បនលក្ខណានំ រូបធម្មានំ រុប្បន កុប្បន ឃដ្ដន បីឡន ភិជ្ជនាទយោ បវត្តន្តិ. ឥទំ មហាភូតានំ អញ្ញមញ្ញបដិឃដ្ដនំ នាម. បដិឃេន សហ វត្តតីតិ សប្បដិឃំ.

[១៨៧] វិភាវនិយំ បន

‘‘យោ សយំ និស្សយវសេនច សម្បត្តានំ អសម្បត្តានញ្ច បដិមុខភាវោ អញ្ញមញ្ញបតនំ. សោ បដិឃោ វិយាតិ បដិឃោ. យថាហិ បដិឃាតេ សតិ ទុព្ពលស្ស ចលនំ ហោតិ. ឯវំ អញ្ញមញ្ញបដិមុខភាវេ សតិ អរូបសភាវត្តា ទុព្ពលស្ស ភវង្គស្ស ចលនំ ហោតីតិ’’ ឯវំ មហាភូតឃដ្ដនំ ឧបមាមត្តំ កត្វា វិសយវិសយិឃដ្ដនមេវ គហិតំ. តំ អនុបបន្នំ.

ឯវញ្ហិ សតិ យានិ លោកេ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាសន្តានេសុ ឃដ្ដនានិ ទិស្សន្តិ. យេសំ វសេន រូបធម្មេសុ អញ្ញមញ្ញំ លគ្គន ពន្ធន ថម្ភន ធារណ ចលនាទីនិវា វឌ្ឍន ហាយន ឆេទន ភេទន វិលីន វិកិរណាទីនិវា បវត្តន្តិ. តានិ ឥធ អសង្គហិតានិ សិយុំ. នច តានិ អនុគ្គហ ឧបឃាត វសេន បវត្តិភូត សន្និបាត សង្ខាតំ ឃដ្ដនំវិនា អញ្ញបការានិឯវ សក្កា ភវិតុន្តិ. ឥតរំ សោឡសវិធំ វុត្តបដិបក្ខវសេន សុខុមរូបំ ទូរេរូបំ អបដិឃរូបញ្ច. ឧបាទិន្នរូបំ នាម កត្ថចិ យំកិញ្ចិ សរីរដ្ឋករូបំ វុច្ចតិ. កត្ថចិ កម្មសមុដ្ឋាន មេវ តទុភយំបិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ តុសំ អាទិន្នបរាមដ្ឋត្តា ឧបាទិន្នំ នាម និប្បរិយាយតោ បន កម្មសមុដ្ឋានមេវ ឧបាទិន្នំនាម. កស្មា តស្សេវ សត្តសន្តានេ និច្ចកាលំ បវត្តិវសេន សាតិសយំ ភុសំ អាទិន្នគហិតបរាមដ្ឋតាសម្ភវតោតិ វុត្តំ កម្មជំឧបាទិន្នរូបន្តិ. ឯតំ មមាតិអាទិនា តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ភុសំ អាទិយតីតិ ឧបាទិន្នំ. អដ្ឋកថាយំ បន តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ឧបេតេន កម្មុនា អត្តនោ ផលភាវេន អាទិន្នំ គហិតន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. សហ និទស្សនេន សនិទស្សនំ. និទស្សនន្តិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទដ្ឋព្ពភាវោ វុច្ចតិ. សោ បន ធម្មតោ អនញ្ញត្តេបិ អញ្ញេ វិយ កត្វា ឧបចរីយតិ. ឯវញ្ហិ សតិ អត្ថវិសេសពោធោ ហោតីតិ. និទស្សនន្តិវា ចក្ខុវិញ្ញាណកិច្ចំ វុច្ចតិ. តេន សហ វត្តតីតិ សនិទស្សនន្តិបិ យុជ្ជតិយេវ. ចក្ខាទិទ្វយំ អសម្បត្តវសេន គោចរគ្គាហិកំ. ឃានាទិត្តយំ សម្បត្តវសេន គោចរគ្គាហិកន្តិ បញ្ចវិធំបិ គោចរគ្គាហិករូបន្តិ យោជនា. តត្ថ បសាទេ អល្លីយិត្វា លគ្គិត្វា ឧប្បន្នំ អារម្មណំ សម្បត្តំនាម. កេសគ្គមត្តំបិ មុញ្ចិត្វា ឧប្បន្នំ អសម្បត្តំនាម. កស្មា បនេត្ថ ចក្ខាទិទ្វយំ អសម្បត្តមេវ គណ្ហាតិ. ឃានាទិត្តយំ សម្បត្តមេវាតិ, បច្ចយវិសេសតោ. អាលោកោ ហិ រូបគហណេ ចក្ខុស្ស បច្ចយោ. អាកាសោច សទ្ទគហណេ សោតស្សាតិ ចក្ខុរូបេសុច អញ្ញមញ្ញំ លគ្គិត្វា ឧប្បជ្ជមានេសុ អាលោកបរិវារស្ស ឱកាសោ នត្ថិ. តថា សោតសទ្ទេសុច អាកាសបរិវារស្សាតិ. វាយុអាបបថវិយោ បន ឃានាទិត្តយស្ស គន្ធាទិគហណេ បច្ចយា ហោន្តិ. តត្ថ វាយុនាម គន្ធាកឌ្ឍនកោ នាសវាតោយេវ, សោច សម្បត្តស្សេវ បច្ចយោ. អាបោនាម ជិវ្ហាតេមនកោ អាបោ, សោបិ សម្បត្តស្សេវ បច្ចយោ. ន ហិ រសោ សុក្ខជិវ្ហាយ ផរតីតិ. បថវីច ឃដ្ដនត្ថាយ បច្ចយោ. ន ហិ ទុព្ពលបថវីសន្និស្សយោ អាលោកោវា រជោវាកាយេ បតមានោបិ បសាទេ ឃដ្ដេតីតិ. ឥតិ បច្ចយវិសេសតោ តេសំ សម្បត្តាសម្បត្តវសេន គហណ វិសេសោ ហោតីតិ. តត្ថ ចក្ខុស្ស តាវ អសម្បត្តគហណំ បាកដំ. តញ្ហិ សមីបេ អក្ខិវណ្ណំវា ភមុកមូលំវា នបស្សតិ. ទូរេ បន មហន្តំ ចន្ទមណ្ឌលាទិកំវា ផលិកាទិតិរោហិតំវា វណ្ណំ បស្សតិ. ទិសាទេសវវត្ថានញ្ចស្ស បញ្ញាយតីតិ. សោតស្ស បន កថន្តិ, តត្ថ ហិ ទូរេ សទ្ទោ ចិរេន សុយ្យមានោ ទិស្សតិ បច្ឆិមទិសាភាគេ ឧប្បន្នោបិ សទ្ទោ អន្តរា មហន្តេ ចេតិយាទិកេ អន្តរិតេ សតិ ទក្ខិណបស្សតោវា សុយ្យតិ. ឧត្តរបស្សតោវា. អសុយ្យមានោវា ហោតីតិ. វុច្ចតេ, ឧប្បន្នោ សទ្ទសង្ឃាដោ អាសន្នេ ឋិតានំ អាទិតោ បដ្ឋាយ យាវ អវសានា កមេន បាកដីភូតោ ហោតិ. បដិឃដ្ដនានិឃំសោច ពលវា ហោតិ. អហំ សុណោមីតិ បវត្តា សល្លក្ខណវីថិយោ សីឃតរំ និរន្តរំ វិយ បវត្តន្តិ. ទូរេ ឋិតានំ បន បដិឃដ្ដនានិឃំសោ មន្ទតរោ ហោតិ. អាទិតោ អបាកដោ. មជ្ឈេវា អវសានេវា បិណ្ឌវសេន បាកដីភូតោ. សល្លក្ខណវីថិយោ ចិរេន បរេន បវត្តន្តិ. តស្មា តេសំ លហុំ សុតោ. ចិរេន សុតោតិ អតិមានោ ហោតីតិ. អបិច, សទ្ទោនាម និស្សយធាតុបរំបរាយ បវត្តិត្វា ទូរំបិ ទេសំ គច្ឆតិយេវ. ឯវំ គច្ឆន្តោច គតគតដ្ឋានេឯវ ឋត្វា សវនូបចារេ ឋិតានំ សោតសហស្សំបិ ឃដ្ដេតិ. មហន្តេ បន ចេតិយាទិកេ អន្តរិតេ សតិ យតោ អាកាសោ ឧជុំ វិវដោ ហោតិ. តតោ ទក្ខិណបស្សតោវា ឧត្តរបស្សតោវា គតគតឋានតោវសោតំ ឃដ្ដេតិ. មន្ទតរោ បន សទ្ទោអសុយ្យ មានោបិ ហោតិ. ឯវំ គច្ឆន្តោច យាវ សោតបសាទេ អល្លីយិត្វា នុប្បជ្ជតិ. តាវ អសម្បត្តោយេវ ហោតិ. យោ បន អល្លី យិត្វា ឧប្បជ្ជតិ. សោ សម្បត្តោនាម ហោតិ. ន សោ សុយ្យតីតិ. យទិ បន សោតំ សម្បត្តវិសយំ សិយា. យថា អន្តោ កុច្ឆិគតោ គន្ធោ ពហិ នឃាយិយតិ. តថា អន្តោ កុច្ឆិគតោ សទ្ទោបិ ពហិ នសុយេយ្យ. គន្ធស្ស វិយ ទិសាទេសវវត្ថានំ វិស្សន សិយាតិ.

[១៨៨] វិភាវនិយំ បន

‘‘គន្ត្វា វិសយទេសំ តំ, ផរិត្វា គណ្ហតីតិ ចេ. អធិដ្ឋាន វិធា នេបិ, តស្ស សោ គោចរោ សិយា.’’ តិបិ វិចារិតំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ ចក្ខាទិទ្វយស្ស ពហិទ្ធា វិសយទេសគមនសង្គោ អត្ថីតិ. គោចរំ គណ្ហាតីតិ គោចរគ្គាហិកំ. បសាទ មណ្ឌភូតត្តា អាបាតមាគតំ អារម្មណនិមិត្តំ សម្បដិច្ឆតីតិ អត្ថោ.

វិភាវនិយំ បន

វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ ហុត្វា តំតំ គោចរគហណ សភាវត្តាតិ វុត្តំ.

វណ្ណោតិ រូបារម្មណស្សេតំ នាមំ. ឱជាតិ អាហារ រូប មាហ. វិនិភុជ្ជតីតិ វិនិព្ភោគោ. ឋានតោ ទេសតោ ឧប្បត្តិការណតោ វិសុំវិសុំ វវត្ថបីយតីតិ អត្ថោ. នវិនិព្ភោ គោតិ អវិនិព្ភោគោ. សោ ឯវ រូបន្តិ អវិនិព្ភោគរូបំ. អាចរិយានន្ទត្ថេរេនបនេត្ថ គន្ធរសឱជា កត្ថចិ វិនីភុត្តា ទិស្សន្តីតិ បញ្ចវិធមេវ អវិនិព្ភោគរូបំ ឥច្ឆិតំ. តំ បរតោ អាគមិស្សតីតិ. [រូបវិភាគោ].

១៥៨. កម្មន្តិ ឯកា ចេតនាឯវ. សាយេវ ហិ បដ្ឋានេ នានាក្ខណិក កម្មបច្ចយភាវេន វុត្តា. យថាហ-នានាក្ខណិកា កុសលាកុសលា ចេតនា វិបាកានំ ខន្ធានំ កដត្តាច រូបានំ កម្មបច្ចយេន បច្ចយោតិ. ចិត្តន្តិ បន សសម្បយុត្តធម្មំ អធិប្បេតំ. បដ្ឋានេ ចេតសិកធម្មានំបិ រូបសមុដ្ឋាបនភាវេន វុត្តត្តា. យថាហ-ហេតូ ហេតុសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំ សមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ហេតុ បច្ចយេន បច្ចយោតិអាទិ. ឧតូតិ តេជោយេវ. សោ ហិ កប្បសណ្ឋាបនវសេន សកលំ ឱកាស លោកំបិ នានាសរីរសណ្ឋាបនវសេន សក លំ រូបមយំ កាយំ សត្តលោកំបិ នានារុក្ខតិណាទីនំ អព្ភបដលមេឃវុដ្ឋិជលអគ្គិ វាតាទីនញ្ច សណ្ឋាបនវសេន សកលំ សង្ខារលោកំបិ ឧទយតិ បសវតិ ជនេតិ វឌ្ឍេតិ. តស្មា ឧតូតិ វុច្ចតីតិ. អរតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ ឧតូតិបិ វទន្តិ. អាហារោតិ ឱជាឯវ. រូបវិរាគភាវនាភូតំ អរូបកុសលំ កម្មជរូបំ នជនេតីតិ វុត្តំ បញ្ចវីសតិវិធំបីតិ. អតិសង្ខតន្តិ អតីតកាលេ យថាកា លន្តរេ រូបំ ជនេតិ, តថា វិសេសេត្វា សុដ្ឋុកតំ. អជ្ឈត្តិ កសន្តានេតិ វុត្តំ, អជ្ឈត្តសន្តានេតិ បន វត្តព្ពំ. អជ្ឈត្ត មេវ អជ្ឈត្តិកន្តិវា ឥកសទ្ទស្ស អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. បដិសន្ធិមុបាទាយាតិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណំ ឧបាទាយ. ខណេខណេតិ ឯកេកស្ស ចិត្តស្ស តីសុ តីសុ ខណេសុ. អាចរិយានន្ទត្ថេរោ បន សព្ពេសំបិ ចតុសមុដ្ឋានិករូបានំ ឯកេកស្ស ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេឯវ ឧប្បាទំ ភង្គក្ខណេឯវ និរោធញ្ច អាហ. អហំ បនស្សា ធិប្បាយោ-សព្ពានិបិ ចតុសមុដ្ឋានិករូបានិ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ, ន ភង្គក្ខណេ. យថាហ –

យស្សវា បន សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ. នោតិ.

តថា តានិ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេឯវ និរុជ្ឈន្តិ. ន ឧប្បាទក្ខណេ. យថាហ –

យស្ស កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្ស អព្យាកតា ធម្មា និរុជ្ឈន្តីតិ. នោតិ.

អរូបភវំ សន្ធាយ ឯតំ យមកទ្វយំ វុត្តំ. រូបានិ បន ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេបិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឧប្បាទក្ខណេបិ និរុជ្ឈន្តីតិ ចេ. ន. ឯវញ្ហិ សតិ –

យស្សវា បន សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតិ, តស្ស ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ. អរូបេ តណ្ហាយ ភង្គក្ខណេ តេសំ សមុទយសច្ចំ និរុជ្ឈតិ. នោច តេសំ ទុក្ខសច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ. បញ្ចវោការេ តណ្ហាយ ភង្គក្ខណេ តេសំ សមុទយសច្ចញ្ច និរុជ្ឈតិ, ទុក្ខសច្ចញ្ច ឧប្បជ្ជតីតិច.

ឥតរត្ថច

អរូបេ កុសលានំ ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. នោច តេសំ អព្យាកតា ធម្មា និរុជ្ឈន្តិ. បញ្ចវោការេ កុសលានំ ឧប្បាទក្ខណេ តេសំ កុសលា ធម្មាច ឧប្បជ្ជន្តិ. អព្យាកតា ធម្មាច និរុជ្ឈន្តីតិច.

ឯវំ បរិបុណ្ណបញ្ហាឯវ ឧទ្ធដា សិយុំ. នោតិ បន បដិសេធោវ ឧទ្ធដោ. តស្មា នយិទំ អរូបភវំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ សក្កា វត្តុន្តិ. ចិត្តជរូបំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ចេ. តម្បិ ន. កម្មជរូបស្ស វិគហណេ វិរោធស្ស យមកបាឋន្តរស្ស អភាវតោ. អនុលោមស្សេវច ភាវតោ. យថាហ –

យស្សវាបន យត្ថ មនិន្ទ្រិយំ ន ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស តត្ថ ជីវិតិន្ទ្រិយំ នឧប្បជ្ជតីតិ. អសញ្ញសត្តានំ តេសំ តត្ថ មនិន្ទ្រិយំ ន ឧប្បជ្ជតិ. នោច តេសំ តត្ថ ជីវិតិន្ទ្រិយំ ន ឧប្បជ្ជតិ.

សព្ពេសំ ចវន្តានំ បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ តេសំ តត្ថ មនិន្ទ្រិយញ្ច នឧប្បជ្ជតិ. ជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច នឧប្បជ្ជតីតិ.

ឯត្ថ ហិ អសញ្ញសត្តានន្តិ ឯតេន រូបជីវិតិន្ទ្រិយ មេវ វុត្តំ. យទិច តំ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេបិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, បុរិមកោដ្ឋាសេ បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ អសញ្ញសត្តានំ តេសំ.ល. ជីវិតិន្ទ្រិយំ នឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ សិយា, បច្ឆិមកោដ្ឋាសេច សព្ពេសំ ចវន្តានំ ឥច្ចេវ វុត្តំ សិយាតិ. បច្ឆិមកោដ្ឋាសេ បន អរូប ជីវិតិន្ទ្រិយំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ចេ. ន. តថា គហណត្ថំ យមក បាឋន្តរាភាវតោ សព្ពញ្ញុវិសយេច ឋានេ បាឡិយោ សំសន្ទិត្វា ពលវតិយា បាឡិយុត្តិយាឯវ ឋាតព្ពតោតិ. យស្មាច រូបធម្មា នាម ទន្ធបវត្តិនោ ហោន្តិ. អរូបធម្មា លហុបវត្តិនោ ឋិតិក្ខណោច តេសំ វិសុំ គណនូបគោ នត្ថិ. តស្មា អញ្ញោយេវ រូប ធម្មានំ ខណបពន្ធោ. អញ្ញោ អរូបធម្មានំ. តត្ថ សព្ពេបិ រូបធម្មា ឯកចិត្តក្ខណបរិមាណេន អត្តនោ ឧប្បាទក្ខណេន យុត្តា ខណេ ខណេ និរន្តរមេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ សហុប្បន្នត្តាច បន ទ្វិន្នំ តេសំ ឧប្បាទាទិវា និរោធន្តោវា យាវជីវំបិសហេវ ហោតីតិបិ តស្ស អធិប្បាយោតិ. យមក បាឡិយោ បន នានាត្ថា, នានាព្យញ្ជនា, គម្ភីរោច សត្ថុ អធិប្បាយោ. តស្មា សុដ្ឋុ វិចារេត្វា សល្លក្ខេតព្ពោ. ន បន ធម្មតា ឯសា យមកស្ស. យទិទំ យថាលាភយោជនាតិ កត្វា អត្តនោ អធិប្បាយេ ឋត្វា ទិដ្ឋំ ទិដ្ឋំ យមកបាឋំ យថាលាភយោ ជនាយឯវ សក្កា យោជេតុន្តិ. រូបវិរាគភាវនាវិសេសភូតំ អរូបកុសលំ តស្មិំ លោកេ រូបសហិតំ បដិសន្ធិំ នជនេតិ. សុទ្ធអរូបមេវ ជនេតិ. តស្មា រូបសន្តតិសីសស្ស សព្ពសោ អភាវា តត្រុប្បន្នានិ សព្ពានិ ឆចត្តាលីសចិត្តានិ រូបំ ជនេតុំ ន ន សក្កោន្តិ. អរូបវិបាកា បន តត្ថេវ និយមុប្បន្នាតិ អរូបបាកស្សេវ គហណំ កតំ, តេនេវ អដ្ឋកថាយំ, អញ្ញានិបិ ពហូនិ អារុប្បេ ឧប្បន្នានិ អនោកាសត្ថា រូបំ នសមុដ្ឋាបេន្តីតិ វុត្តំ តត្ថ អនោកាសតានាម អាទិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នស្ស រូបសន្តតិសីសស្ស អភាវោ ឯវ ទដ្ឋព្ពោតិ.

[១៨៩] វិភាវនិយំ បន

‘‘រូបវិរាគភាវនានិព្ពត្តត្តា ហេតុនោ តព្ពិធុរតាយា’’តិបិ ការណំ វុត្តំ. តំ អការណំ.

រូបារូបវិរាគភាវនាភូតមគ្គនិព្ពត្តស្ស លោកុត្តរវិបាកស្ស រូបោកាសេ សតិ រូបជនកតាទស្សនតោតិ. ឈានង្គវិរហេន អង្គទុព្ពលានិបិ រូបំ ន ជនេន្តីតិ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណគហណំ កតំ. ឥតរា និបិ បន បន្នរសកាមរូប បដិសន្ធិចិត្តានិ ខីណាសវានំ បរិនិព្ពានចុតិ ចិត្តន្តិ ឥមានិ ចិត្តានិ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តិយេវ. ឯវំសន្តេបិ តានិ សព្ពានិបិ ភវង្គកាលេ អខីណាសវានញ្ច ចុតិកាលេ សមុដ្ឋាបេន្តីតិ តេសំ ឥធ អគហណំ ទដ្ឋព្ពំ.

[១៩០] វិភាវនិយំ បន

បដិសន្ធិចិត្តំ បន ចុតិចិត្តញ្ច ឯកូនវីសតិ ភវង្គស្សេវ អន្តោគធត្តា ចិត្តន្តរំ ន ហោតីតិ ន តស្ស វជ្ជនំ កត’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកូនវីសតិ ភវង្គស្សេវាតិ ន វត្តព្ពំ.

អរូបវិបាកស្ស សរូបតោ វជ្ជិតត្តាតិ. កស្មា បន យថា វុត្តានិ បន្នរស បដិសន្ធិចិត្តានិ បដិសន្ធិក្ខណេ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តីតិ, បរិទុព្ពលត្តា. ចិត្តញ្ហិនាម ឧប្បាទក្ខណេឯវ បរិបុណ្ណំ បច្ចយំ លភិត្វា ពលវំ ហោតិ. រូបញ្ច ឋិតិក្ខណេវ.

តស្មា អត្តនោ ពលវន្តក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានភាវេន ទុព្ពលំ វត្ថុំ និស្សាយ ឧប្បន្នត្តា សយំបិ បរិទុព្ពលំ ហោតីតិ សព្ពានិបិ តានិ តទា រូបំ នសមុដ្ឋា បេន្តីតិ. ឯត្ថច កេចិ អនន្តរាសេវនាទិបច្ចយា ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេឯវ ផរន្តិ. រូបស្ស បន ឧបត្ថម្ភកភូតា ឧតុអាហារា បច្ឆាជាតបច្ចយធម្មាច ឋិតិក្ខណេឯវផរន្តីតិ តេសំ យថាក្កមំ ឧប្បាទក្ខណេ ឋិតិក្ខណេច បរិបុណ្ណបច្ចយលាភោ វេទិតព្ពោ.

[១៩១] វិភាវនិយំ បន

‘‘បច្ឆាជាត បច្ចយរហិតំ បន អាហារាទីហិច អនុបត្ថទ្ធំ ទុព្ពលវត្ថុំ និស្សាយ បវត្តត្តា អត្តនោច អាគន្តុកតាយ កម្មជរូបេហិច ចិត្តសមុដ្ឋានរូបានំ ឋានំ គហេត្វា ឋិតត្តា’’តិ ការណំ វុត្តំ. តត្ថ បច្ឆាជាត បច្ចយ រហិតន្តិ ឥទំ វិចារេតព្ពំ.

បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ បច្ឆាជាត បច្ចយ រហិតស្ស បិឧតុស្ស រូបជនកភាវស្ស វក្ខមានត្តា. ន ហិ អត្តនា អវិជ្ជមានំ បច្ឆិមចិត្តំ បុរិមចិត្តក្ខណេ ឋិតស្ស កស្សចិ រូបស្ស បច្ឆាជាត បច្ចយោ ហោតិ. អត្ថិ បច្ចយេកទេសត្តា តស្ស បច្ចយស្សាតិ. ខីណាសវានំ ចុតិចិត្តំ បន បកតិយាវ វូបសន្តវដ្ដមូលេ សន្តានេ បវត្តត្តា សន្តតរំ ហោតិ. បុន អាយុសង្ខារានំ បរិក្ខយេន ទុព្ពលតរេ បរិយន្តគតេ ច វត្ថុម្ហិ និស្សិតត្តា ទុព្ពលតរញ្ច ហោតីតិ តំ រូបំ នសមុដ្ឋាបេតីតិ, អាចរិយានន្ទត្ថេរោ បន សព្ពសត្តានំបិ ចុតិចិត្តំ រូបំ នសមុដ្ឋាបេតីតិ ឥច្ឆតិ. យថាហ-ខីណាសវានំ ចុតិចិត្តន្តិ វិសេសេត្វា វុត្តំ.

កាមាវចរានំ បច្ឆិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ យស្ស ចិត្តស្ស អនន្តរា កាមាវចរានំ បច្ឆិមចិត្តំ ឧប្បជ្ជិស្សតិ. រូបាវចរេ អរូបាវចរេ បច្ឆិមភវិកានំ យេច រូបាវចរំ អរូបាវចរំ ឧបបជ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សន្តិ, តេសំ, ចវន្តានំ តេសំ វចី សង្ខារោ និរុជ្ឈិស្សតិ, នោច តេសំ កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈតីតិ –

បន វចនតោ អញ្ញេសំបិ ចុតិចិត្តំ រូបំ នសមុដ្ឋាបេតីតិ វិញ្ញាយតិ. ន ហិ រូបសមុដ្ឋាបក ចិត្តស្ស គព្ភគមនាទិ វិនិពទ្ធាភាវេ កាយសង្ខារាសមុដ្ឋាបនំ អត្ថិ, ន ច យុត្តំ ចុតោច ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ចស្ស បវត្តតីតិ. នាបិ ចុតិចិត្តំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតីតិ បាឡិ អត្ថីតិ.

អនុដីកាយំ បន

តស្មិំ បាឋេ តេសំ ចវន្តានំ នោច កាយសង្ខារោ និរុជ្ឈតីតិ វចនំ ន កេវលំ ចុតិចិត្តស្សេវ រូបសមុដ្ឋាបនាភាវំ សាធេតិ, អថខោ តតោ បុរិមានំ សព្ពេសំ មរណាសន្ន ចិត្តានំ រូបសមុដ្ឋាបនាភាវំបិ សាធេតិយេវាតិ ទីបេតិ. ចុតិ ចិត្តស្មិំហិ កាយសង្ខារស្ស និរោធេ បដិសិទ្ធេ តតោ បុព្ពេ យាវ សត្តរសមចិត្តា ឯត្ថន្តរេ តស្ស ឧប្បាទោបិ បដិសិទ្ធោឯវ ហោតីតិ. សព្ពញ្ចេតំ វិចារេតព្ពំ.

កាយសង្ខារោតិ ហិ អស្សាសបស្សាសោ វុច្ចតិ. សោច សុដ្ឋុ ឱឡារិកោ រូបធម្មោតិ នចុតិចិត្តេ តន្និរោធាភាវ វចនេន ឥតរានិ សុខុមានិបិ រូបានិ ចុតិចិត្តំ នជនេតីតិ សក្កា វត្តុំ.

[១៩២] យញ្ច តត្ថ

ន ហិ រូបសមុដ្ឋាបកចិត្តស្ស គព្ភគមនាទិ វិនិពទ្ធាភាវេ កាយសង្ខារាសមុដ្ឋាបនំ អត្ថីតិ វុត្តំ. តំបិ ន យុជ្ជតិ.

តានិឯវ ហិ គព្ភគមនាទីនិ ឥមស្សត្ថស្ស សាធកានិ ភវិតុំ អរហន្តិ ឱឡារិកស្ស កាយសង្ខារស្ស អសមុដ្ឋាបកំបិ ចិត្តំ ឥតរំ សុខុមរូបំ បន សមុដ្ឋាបេតិយេវាតិ.

[១៩៣] យំបិ តត្ថ

ន ច យុត្តំ ចុតោច ចិត្តសមុដ្ឋានញ្ចស្ស បវត្តតីតិ វុត្តំ. តំបិ អការណំ.

ន ហិ ចុតិតោ បរំ កតិបយខណមត្តំ ចិត្តជរូបបវត្តិយា កោចិ វិរោធោ អត្ថីតិ.

យញ្ច តត្ថ

នាបិ ចុតិចិត្តំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតីតិ បាឡិ អត្ថីតិ វុត្តំ. តត្ថបិ ចុតិចិត្តំ រូបំ នសមុដ្ឋាបេតីតិបិ នត្ថិ, អញ្ញត្រ កាយសង្ខារាតិ ន ន សក្កា វត្តុន្តិ.

ឯវំ បន យុត្តំ សិយា, យថា រូបធម្មា អាទិតោ បដិសន្ធិកាលេ ឯកចិត្តក្ខណមត្តេ បច្ចយបរិត្តតាយវា អត្តនោ ទន្ធវុត្តិ តាយវា ទុព្ពលា ហោន្តិ, តថា បរិយោសានេបិ មរណកាលេ បរិក្ខីយមានបច្ចយតាយវា និរោធាសន្នតាយវា បរិទុព្ពលាឯវ ហោន្តីតិ សក្កា វត្តុំ. តស្មា វត្ថុស្ស អាទិអន្តនិស្សិតានិ បដិសន្ធិចុតិចិត្តានិ សមទុព្ពលានិឯវ ហោន្តីតិ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ.

វិភាវនិយំ បន

អភិធម្មត្ថវិកាសនិយញ្ច បាឡិវិរោធំ មញ្ញមានោ កិញ្ចិមត្តម្បិ អវិចារេត្វា ដីកាសុ វុត្តនយមេវ សុដ្ឋុ វិកាសយិត្វា គតោតិ.

បថមភវង្គមុបាទាយាតិ បថម ភវង្គចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណតោ បដ្ឋាយ. ជាយន្តមេវាតិ ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បជ្ជ មានមេវ, ន តិដ្ឋន្តំ. នច ភិជ្ជមានន្តិ អត្ថោ. ការណំ វុត្តមេវ. តត្ថាតិ តស្មិំ បញ្ចសត្តតិវិធេ ចិត្តេ. អប្បនាជវនន្តិ អភិញ្ញាទ្វយវជ្ជិតំ ឆព្ពីសតិវិធំ អប្បនាជវនចិត្តំ. ឥរិយាបថន្តិ គមនវជ្ជិតំ តិវិធំបិ ឥរិយាបថំ.

[១៩៤] វិភាវនិយំ បន

‘‘គមនាទី’’តិ វុត្តំ. តំ ន យុជ្ជតិ.

ន ហិ អង្គបច្ចង្គានំ ចលនផន្ទនមត្តំបិ វិញ្ញត្តិយា វិនា សិជ្ឈតិ. កុតោ គមនំ. នច យថាវុត្តំ អប្បនាជវនំ វិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេតុំ សក្កោតីតិ. បិ សទ្ទេន តំ នកេវលំ រូបសមុដ្ឋាបកមត្តំតិ ទស្សេតិ. សន្នាមេតីតិ សន្ធារេតិ អយមេវវា បាឋោ សិយា, វក្ខមានេហិ ចិត្តេហិ អភិសង្ខតំ យថាបវត្តំ ឥរិយាបថំ អបតមានំ អចលមានំ ធារេតិ ឧបត្ថម្ភេតីតិ អត្ថោ. ឧបត្ថម្ភនញ្ចេត្ថ យថាបវត្តស្ស ឥរិយាបថស្ស រក្ខនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. នឧក្ខិបិត្វា វិយ អភិនីហរណំ. ឥតរថា ថម្ភនវិញ្ញត្តិយា បសង្គោ សិយាតិ. ឯត្ថច យថានិសិន្នស្សវា ឋិតស្សវា ភវង្គ ចិត្តេ អព្ពោកិណ្ណេ បវត្តមានេ អង្គានិ ឱសីទន្តិ បតន្តិ. ន តថា ឥមស្មិំ ឆព្ពីសតិវិធេ ជាគរណចិត្តេ វក្ខមានេសុចទ្វត្តិំស វិធេសុ ជាគរណចិត្តេសុបវត្តមានេសុ. តេសុ បន បវត្តមានេសុ អង្គានិ ឧបត្ថទ្ធានិ ហោន្តិ. ន ឱសីទន្តិ ន បតន្តិ. បុព្ពេ យថា ថបិតានេវ បវត្តន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

[១៩៥] វិភាវនិយំ បន

‘‘ន ឯវ មេតេសុ ទ្វត្តិំសវិធេសុ វក្ខមានេសុ ច ឆព្ពីសតិ យា ជាគរណចិត្តេសុ បវត្តមានេសូ’’តិ បាឋោ.

ន ឯវមេតេសុ ឆព្ពីសតិយា ជាគរណចិត្តេសុ វក្ខមានេ សុច ទ្វត្តិំស វិធេសុ បវត្តមានេសូតិ បន បាឋោ យុត្តោ. វោដ្ឋព្ពនន្តិ មនោទ្វារេ អាវជ្ជនមាហ. ន ហិ បញ្ចទ្វារិកានិ ជវន ចិត្តានិបិ វិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេន្តិ. ឥរិយាបថុបត្ថម្ភន មត្តំ វា បិសទ្ទេន គហិថំ សន្ធាយ វោដ្ឋព្ពនាទីនិ បញ្ចទ្វារិកានិបិ គហិតានិតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថច ឥរិយាបថោនាម គមនាទិនា តេន តេន អវត្ថាវិសេសេន បវត្តា រូបធម្មាឯវ. ឯវំ សន្តេបិ កិញ្ចិចិត្តំ រូប សាមញ្ញមេវ ជនេតិ ន តតោបរំ. កិញ្ចិ អញ្ញចិត្តស្ស វសេន យថាបវត្តំ ឥរិយាបថំ រក្ខិតុំឯវ សក្កោតិ, ន អប្បវត្តំ ឥរិយាបថំ បវត្តេតុំ. កិញ្ចិ វិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេត្វា អប្បវត្តញ្ច ឥរិយាបថំ បវត្តេតុំ សក្កោតិ. អញ្ញានិច កាយិក វាចសិក វិការានិ ជនេតុំ សក្កោតិ. យានិច ចិត្តានិ ឧត្តរកិច្ចំ ជនេតុំ សក្កោន្តិ. តានិ ហេដ្ឋិមហេដ្ឋិមំ កិច្ចំ ជនេតុំ សក្កោន្តិយេវាតិ ទស្សនត្ថំ អយំ វិភាគោ កតោតិ វេទិតព្ពោ.

[១៩៦] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘យំបន ចិត្តំ វិញ្ញត្តិជនកំ, តំ ឯកំសតោ ឥរិយាបថុ បត្ថម្ភកំ. ឥរិយា បថស្ស វិញ្ញត្តិយា សហ អវិនាភាវតោ’’តិ វុត្តំ. តំ ន យុជ្ជតិ.

ឥធ ហិ ឥរិយាបថុបត្ថម្ភនំនាម វិញ្ញត្តិរហិតមេវា ធិប្បេតំ, ន វិញ្ញត្តិសហិតំ. ឥតរថា អប្បនាជវនានំបិ វិញ្ញត្តិជនកតា អាបជ្ជេយ្យាតិ. សោមនស្សជវនានិ តេរសាតិ ហសិតុប្បាទេន សទ្ធិំ លោភមូលតោ មហា កុសលតោ មហា ក្រិយតោ ច ចត្តារិចត្តារីតិ តេរស សោមនស្សជវនានិ. តេសុបន កុសលា កុសលតោ អដ្ឋបុថុជ្ជនានំ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តា កុសលកុសលតោ ឆសេក្ខានំ. ក្រិយតោ បញ្ចខីណាសវានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពំ កាយវចីមនោកម្មំ ញាណបុព្ពង្គមំ ញាណានុបរិវត្តន្តិ វចនតោ វិចារណកិច្ចរហិតោ ហសិតុប្បាទោ សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ នសម្ភវតីតិ ឯវំ បវត្តោ វាទោ អដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តោយេវ. តស្មិំវាទេ ហិ សតិ ឥតរេសំបិ អហេតុកចិត្តានំ ញាណវិប្បយុត្តមហា ក្រិយជវនានញ្ច ពុទ្ធានំ អសម្ភវោ អាបជ្ជតិ. តស្មា តេសំ ហសិតុប្បាទចិត្តេន បវត្តស្ស សិតកម្មស្ស បុព្ពាបរបវត្តានំ ញាណានំ វសេន ញាណបុព្ពង្គមតា ញាណានុបរិវត្តតា ច វេទិតព្ពាតិ. សីតុណ្ហោតុ សមញ្ញាតាតិ ឥទំ សីតំ ឥទំ ឧណ្ហន្តិ ឯវំ សព្ព លោកិយមហាជនេហិ សុដ្ឋុ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ញាតា. ឋិតិប្បត្តាវាតិ អត្តនោ ឋិតិភាវំ ឋិតិក្ខណំវា បត្តាឯវ. ន បន ចិត្តមិវ ជាយន្ត មត្តាតិ អត្ថោ. ការណំ វុត្តមេវ.

[១៩៧] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘បច្ឆាជាតាទិបច្ចយុបត្ថម្ភលាភេន ឋិតិក្ខណេឯវ ឧតុឱជានំ ពលវភាវោតិ វុត្តំ តេជោធាតុ ឋិតិប្បត្តាតិអាទិ’’. តត្ថ បច្ឆាជាតបច្ចយវចនំ ហេដ្ឋា វិចារិតមេវ.

អបិច, យទិ ឧតុនោ ពលវភាវោ រូបុប្បាទនញ្ច បច្ឆាជាតបច្ចយាយត្តំ សិយា. ឯវំ សតិ សោ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេយ្យ, តទា បច្ឆាជាតបច្ចយស្សេវ អភាវតោ. វក្ខតិច ឋិតិកាលមុបាទាយ ឧតុសមុដ្ឋានាតិ. ឯត្ថច ឋិតិកាលន្តិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋីតិកាលោ វុត្តោតិ. តស្មា បច្ឆាជាតបច្ចយវចនំ វិចារេត្វា សម្បដិច្ឆិតព្ពន្តិ. ឱជាសង្ខាតោ អាហារោតិ កម្មសមុដ្ឋានាទិវសេន ចតុព្ពិធោ អជ្ឈត្តសន្តាន គតោអសិតបីតខាយិតសាយិតវសេន ចតុព្ពិធោ, ពហិទ្ធសន្តា នគតោច ឱជាសង្ខាតោ ទុវិធាហារោ. តទុភយាបិច សំសគ្គ វសេន លទ្ធុបត្ថម្ភា ឯវរូបំ សមុដ្ឋាបេន្តីតិ វុត្តំ អជ្ឈោហរណ កាលេតិ. ឯត្ថច ពហិទ្ធាសម្ភូតេន ឧតុនា សហ អជ្ឈត្ត សម្ភូតានំ ចតុសមុដ្ឋានានំ ឧតុឱជានំ វិយ ពហិទ្ធាសម្ភូតាយ ឱជាយបិ អជ្ឈត្តំ រូបសមុដ្ឋានំ សព្ពអដ្ឋកថាសុ វុត្តំ.

យថាហ-មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ

កពឡីការាហារោ តាវ មុខេ ថបិតមត្តោ ឯវ អដ្ឋរូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ. ទន្តវិចុណ្ណិតំ បន អជ្ឈោហរីយមានំ ឯកេកំ សិត្ថំ អដ្ឋ អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតីតិ.

អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន បន យទិ ពហិទ្ធសម្ភូតា ឱជា រូបំ សមុដ្ឋាបេយ្យ, ឯវំ សតិ យថា ពហិទ្ធសម្ភូតោ ឧតុ អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធាច រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា សា ពហិទ្ធាបិ រូបំ សមុដ្ឋាបេយ្យ. ន បន សមុដ្ឋាបេតិ. តស្មា សា អជ្ឈត្តំ បត្វាបិ រូបំ ន សមុដ្ឋា បេតិយេវ. ឯកន្តេន បន អជ្ឈត្តឱជាឯវ សមុដ្ឋាបេតិ. សា បន តស្សា ឧបត្ថម្ភនបច្ចយោឯវ ហោតីតិ អធិប្បាយេន មុខេ ថបិតមត្តោឯវ. ន សង្ខាទិតោ. តត្តកេនបិ អព្ភន្តរស្ស បច្ចយោ ហោតិយេវ, កេនាហ អដ្ឋ អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតីតិ មជ្ឈិមដីកាយំ វុត្តំ. យស្មា បន ឧបាទិន្នកា ឧតុ ឱជានាម សុដ្ឋុ បណីតរូបា ហោន្តិ, តស្មា ពហិទ្ធា ឱជាបិ អជ្ឈត្តំ បត្វា តេន ឧតុនា សុដ្ឋុ សេទិយមានា តាយច ឱជាយ សុដ្ឋុ ឧបត្ថម្ភីយ មានា សរីរេ មេទសិនេហុបចយវសេន រូបំ សមុដ្ឋាបេតិយេវាតិ យុត្តំ. អជ្ឈោហរណកាលេតិ ឥទញ្ច សុដ្ឋុ ពលវភាវប្បត្ត កាលំ សន្ធាយ វុត្តំ. វិសុទ្ធិមគ្គេ បន មាតរា បរិភុត្តាហារោបិ ទារកស្ស សររំ ផរិត្វា រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. សរីរេ មក្ខិតាហា រោបិ រូបំ សមុដ្ឋាបេតីតិ វុត្តំ. មុខេ ថបិតមត្តោឯវ អដ្ឋរូបានិ សមុដ្ឋាបេតីតិច បុព្ពេ វុត្តន្តិ. ឋាន បត្តោវាតិ អត្តនោ ឋិតិក្ខណំ បត្តោឯវ. ឯត្ថច ចតូសុ សមុដ្ឋានេសុ ឧតុឯវ មហន្តោ មហាថាមោ មហាវិប្ផារោច ហោតិ. សោ ហិ សកលស្សបិ ឱកាសលោកស្ស ពហិទ្ធា សង្ខារលោកស្សច សមុដ្ឋា បកោ វិនាសកោ ច ហោតិ. សត្តលោកស្សច សោឯវ មហន្តោ អជ្ឈត្តសម្ភារភូតោ ហោតិ. ឥតរានិ បន តីណិ តស្ស បរិវារមត្តានិឯវ សម្បជ្ជន្តីតិ.

ហទយ ឥន្ទ្រិយ រូបានិ កម្មជានេវ, ន ចិត្តជាទិនិ. យទិឯវំ វិប្បសន្នានិ ខោ តេ អាវុសោ សារិបុត្ត ឥន្ទ្រិយានិ. កតរេន ត្វំ ឯតរហិ វិហារេន វិហរសីតិ កស្មា វុត្តន្តិ. ឥន្ទ្រិយសម្ភារានំ វណ្ណានំ សមាបត្តិ ចិត្តសមុដ្ឋិតានំ វិសទវិប្បសន្នតាវសេន ឧបចរិ តត្តាតិ. តថា ហិ ឯកាពទ្ធបវត្តានិ ចតុជរូបានិ ឯកស្មិំ វិប្បសន្នេ សព្ពានិ វិប្បសន្នានេវ ហោន្តិ. មិលាតេច មិលាតានេវាតិ. ឧតុចិត្តាហារា បន តេសំ នវន្នំ ឧបត្ថម្ភនបច្ចយា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច ឧប្បលបទុមានិ វិយ កម្មជរូបានិ ទដ្ឋព្ពានិ. តេសំ ពីជំ វិយ កម្មំ. កទ្ទមោទកានិ វិយ ឧតុអាហារាទីនិ. វិញ្ញត្តិ ទ្វយំ ចិត្តជមេវ. តថា ហិ តំ ចិត្តសហភូ ចិត្តានុបរិវត្តិធម្មេសុ ភគវតា និទ្ទិដ្ឋន្តិ. សទ្ទោចិត្តោតុជោតិ កស្មា វុត្តំ. ននុនិធិកណ្ឌសុត្តេ សុវណ្ណតា សុសរតា សុសណ្ឋានំ សុរូបតាតិអាទិនា តាទិសេន កម្មវិសេសេន សទ្ទសម្បត្តិនាម វុត្តាតិ. សច្ចំ, កម្មវិសេសេន បន យថា សុវិសទោ សុមធុរោ សទ្ទោ បវត្តតិ, តថា ឋានករណគតានំ ឧបាទិន្នកសរីរានំ សុសណ្ឋិតតា វាត សេម្ហាទីហិ អបលិពុទ្ធតាច ហោតិ. តស្មា តម្មូលិកាសទ្ទសម្បត្តិ កម្មផលេសុ បក្ខិបិត្វា សុសរតាតិ វុត្តា. ន ឯកន្តេន សទ្ទស្ស កម្មជនិតត្តាតិ វេទិតព្ពា.

លហុតាទិត្តយំ ឧតុចិត្តាហារេហិ សម្ភោតីតិ កស្មា វុត្តំ. ននុ អប្បាពាធសំវត្តនិកា ឯសា មាណវ បដិបទា, យទិទំ អវិហិំសាតិ វុត្តំ. អប្បាពាធ បច្ចយសមុដ្ឋិតញ្ច ឯតំ រូបត្តយំ. តថា ហិ ទន្ធត្តាទិ ករ ធាតុក្ខោត បដិបក្ខបច្ចយ សមុដ្ឋានតា ឯតស្ស វុត្តាតិ. វុច្ចតេ, កម្មជរូបានិនាម ឧទកេ បក្ខិត្តានិ សតបាកតេលានិ វិយ បកតិយាវ កម្មានុរូបំ លហុ មុទុ កម្មញ្ញ ភូតានិ ហោន្តិ. តស្មា តេសំ វិសុំ លហុតាទិ វិការោនាម នត្ថិ. យតោ តេសំ ឯកស្មិំភវេ ឯកាអទ្ធា បច្ចុប្បន្នតាវ លព្ភតីតិ. ឯវញ្ច កត្វា យមកេសុបិ តេសំ កាលភេទោ បដិសន្ធិវុតិបរិច្ឆិន្នេន អទ្ធា បច្ចុប្បន្នេនេវ គហិតោតិ. យស្មា បន ចិត្តំនាម នានានីវរណភេទវសេនវា សុខ ទុក្ខ បីតិ បស្សទ្ធិ សទ្ធា បញ្ញាទិ វសេនវា នានា ខណេសុ នានា អវត្ថា យុត្តំ ហោតិ. តថា ឧតុអាហារាច សប្បាយា សប្បាយភេទវសេន. តស្មា តេហិ តីហិ សមុដ្ឋិត រូបានិឯវ នានាខណេសុ គរុកលហុកាទិ វសេន នានាវិការយុត្តានិ ហោន្តិ. យតោ តេសំ សន្តតិ សមយ វសេន កាលភេទោ លព្ភតិ. ឯវញ្ច កត្វា យមកេសុបិ អកម្មជានំ បវត្តិកាលេ ខណសន្តតិវសេនបិ កាលភេទោ គហិតោតិ. ននុ កម្មវិបាកជា អាពាធាតិ វុត្តំ. សតិច កម្ម សមុដ្ឋានេ អាពាធរូបេ តតោវុដ្ឋានភូតោ កម្មជោ លហុតាទិ គុណោបិ វិសុំ លព្ភមានោ សិយាតិ. ន. យេសញ្ហិ វសេន ឥមស្មិំ សរីរេ កម្មវិបាកជានាម អាពាធា ឧប្បជ្ជន្តិ. តានិ ឧបបីឡកុប ឃាតកកម្មានិបិ គតិកាលបយោគ វិបត្តិយោ លភមានានិ ឯវ សរីរដ្ឋកា បថវាទយោ វាតបិត្តាទយោច ឧតុសមុដ្ឋានា ធាតុយោ ខោភេត្វា នានាពាធេ ឧប្បាទេន្តិ. ឧតុសមុដ្ឋានាសុ បន ខុព្ភិតាសុ ឥតរានិ តទនុគតិកានិ ឯវ ហោន្តិ. តេនេវ ហិ សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតិ, ជិគច្ឆាយបិ រុប្បតិ, វិបាសាយបិ រុប្បតីតិអាទិនា ឧតុបធានោវ រូបធម្មានំ រុប្បនបច្ចយោ វុត្តោតិ. តស្មា កេវលំ កម្មសមុដ្ឋានោ អាពាធោនាម នត្ថិ. យតោ យថាវុត្តោ កម្មជោ លហុតាទិគុណោនាម វិសុំ លព្ភមានោ សិយាតិ.

យស្មា បន អវិហិំសា កម្មនិព្ពត្តា សត្តា តេសំ ឧបបីឡកាទីនំ កម្មានំ សុវិទូរតាយចេវ សរីរកោដ្ឋាសានំ ឃនសិនិទ្ធសណ្ឋិតិយា ទុក្ខោភនិយតាយច និព្ពត្តភវេ និរាពាធា ហោន្តិ. តស្មា តទត្ថំ សន្ធាយ អប្បាពាធសំវត្តនិកា ឯសា មាណវបដិបទា. យទិទំ អវិហិំសាតិ វុត្តំ, ន បន អប្បាពាធនិមិត្តស្ស លហុតាទិត្តយស្ស កម្មសមុដ្ឋានតាយ. ឯវញ្ច កត្វា រូបកណ្ឌេន កម្មស្សកដត្តារូបេសុ ឯវ ឯតំ រូបត្តយំ និទ្ទិដ្ឋន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. រូបកលាបានាម ឯកស្មិំ បរមាណុស្មិំបិ ពហុវិធា ហុត្វា បវត្តន្តិ. តស្មា ចតុជរូប កលាបេសុ ឃនភាវេន បវត្តមានេសុ កលាបន្តរភូតា អាកាសធាតុបិ ទិស្សមានាឯវ ហោតីតិ កត្វា ចតុជេសុ តស្សា គហណំ កតំ. កាមំ សព្ពានិបិ អនិប្ផន្នរូបានិ កេនចិ បច្ចយេន អនិប្ផាទិតានិ ហោន្តិ. តេសុ បន ន តថា លក្ខណរូបានិ. យថា ឥតរានិ ចិត្តាទិ បច្ចយ វិសេសេន ទិស្សមាន វិសេសានិ ហោន្តីតិ វុត្តំ លក្ខណរូបានិ ន កុតោចិ ជាយន្តីតិ. ជាយមានាទិ រូបានន្តិ ជាយមាន ជិយ្យមាន មិយ្យមានានំ រូបកលាបានំ. សភាវត្តាតិ ជាតិជរាមរណសង្ខាតលក្ខណសភាវមត្តត្តា. ឯត្ថច រូបកណ្ឌេ ឧតុសមុដ្ឋានន្តិ ច អាហារសមុដ្ឋានន្តិ ច វុត្តំ នត្ថិ. បដ្ឋានេ ឯវ វុត្តំ.

ឯត្ថ សិយា, ជរតា អនិច្ចតា បាឡិយមេវ ន កុតោចិ សមុដ្ឋានាតិ វុត្តា. តស្មា ឥធបិ តាសំ នកុតោចិ សមុដ្ឋានេសុ គហណំ យុត្តំ. ឧបចយសន្តតិយោ បន បាឡិយំបិ កុតោចិ សមុដ្ឋានេសុ វុត្តា. អដ្ឋកថាយំបិ តាហិ សទ្ធិំ វិសតិ កម្មជរូបានិ សត្តរស ចិត្តជរូបានិ ចុទ្ទស ឧតុជរូបានិ តេរស អាហារជ រូបានិ វុត្តានិ. តស្មា ឥធ តាសំ នកុតោចិសមុដ្ឋានតា នវត្តព្ពាតិ. វុច្ចតេ, រូបជនកានំ ជននព្យាបារោនាម អត្តនា ជនិតរូបានំ ឧប្បាទក្ខណេ ឯវ ផរតិ. ន-តតោ បរំ, តស្មា តស្មិំ ខណេ លព្ភមានា ឧបចយសន្តតិយោយេវ កុតោចិ ជាតបរិយាយំ អរហន្តិ, ន ជរតា អនិច្ចតាយោតិ កត្វា បាឡិយំ អដ្ឋកថា យំច តាសំឯវ កុតោចិ សមុដ្ឋានេសុ គហណំ កតំ. អបិច, បុព្ពេ អជាតា ធម្មា បច្ចយេ សតិ ជាយន្តិ. អសតិ ន ជាយន្តីតិ អត្ថិ. ជាតា បន ធម្មា បច្ចយេ សតិ ជិយ្យន្តិ, មិយ្យន្តិ. អសតិ នជិយ្យន្តិ នមិយ្យន្តីតិ នត្ថិ, តស្មា បុរិមានំ ទ្វិន្នំ បវត្តិ ឯកន្តេន បច្ចយាយត្តា ហោតិ. បច្ឆិមានំ ទ្វិន្នំ បវត្តិ បន ឯកន្តេន បច្ចយ និរបេក្ខា ហោតីតិ ឥមិនា បរិយាយេន តាសំ តេសុ គហណំ អគហណញ្ច វេទិតព្ពំ. យំ បន សុត្តបទេសុ ជរាមរណំ ភិក្ខវេ សង្ខតំ បដិច្ច សមុប្បន្នន្តិ វុត្តំ. តំ ជាតិយា សតិឯវ តទុភយំ បញ្ញាយតិ. អសតិ ន បញ្ញាយតីតិ ឥមិនា បរិយាយេន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥធ បន បុព្ពេ វុត្តនយេន ឥតរ អនិប្ផន្នរូបានិ វិយ ចត្តារិបិ ឯតានិ ចិត្តាទិបច្ចយវិសេសេន ទិស្សមានវិសេសានិ ន ហោន្តីតិ ចតុន្នំបិ ន កុតោចិ ជាតតា វុត្តា. ឯវំសន្តេបិ សារតរំ បាឡិនយំ អតិធាវន្តោ វិយ ហោតីតិ ឧបចយសន្ត តីនំ កុតោចិ សមុដ្ឋានេសុ សង្គហោឯវ សេយ្យោតិ. [រូបសមុដ្ឋាននយោ]

១៥៩. ឯកោ ឯវ ជាតិ សង្ខាតោ ឧប្បាទោ ឯតេសន្តិ ឯកុប្បាទា. ឯកោឯវ អនិច្ចតាសង្ខាតោ និរោធោ ឯតេសន្តិ ឯកនិរោធា. ឯកសទ្ទោ ចេត្ថ សង្ខានេ បវត្តោ. តស្មា តេន យានិ រូបានិ ឯកាយឯវ ជាតិយា ជាយន្តិ. ឯកាយ ឯវ អនិច្ចតាយ និរុជ្ឈន្តិ. តេសំ បិណ្ឌិ ឥធ រូបកលាបោនាមាតិ ទស្សេតិ. យេ បន កលាបគត រូបគណនាយ ឯកស្មិំ កលាបេបិ អនេកានិ ជាតិអាទីនិ កប្បេន្តិ, តេសំ មូលដីកាយ នសមេតិ. យុត្តិច នត្ថិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ឯកេកកលាប បរិយាបន្នានំ រូបានំ សហេវ ឧប្បាទាទិបវត្តិតោ ឯកេកកលាបស្ស ឧប្បាទាទយោ ឯកេកាវ ហោន្តីតិ យថា ឯកេកស្ស កលាបស្ស ជីវិតិន្ទ្រិយំ កលាបា នុបាលកំ ឧបាទាយ រូបន្តិ វុច្ចតិ. ឯវំ កលាបុប្បាទាទិ សភាវា ជាតិអាទយោ ឧបាទាយរូបានិច្ចេវ វុច្ចន្តិ. ឯវំ វិការបរិច្ឆេទ រូបានិច យោជេតព្ពានីតិ. យទិច យោ អាយតនានំ អាចយោ. សោ រូបស្ស ឧបចយោតិច យោ រូបស្ស ឧបចយោ. សារូបស្ស សន្តតីតិច វុត្តត្តា តានិ ជាតិអាទីនិ លក្ខណរូបានិ វិសុំវិសុំ រូបានំឯវ, នកលាបស្សាតិ វុច្ចេយ្យុំ. ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ រូបីនំ ធម្មានំ អាយូតិអាទិនា វុត្តត្តា ចក្ខាទិ ជីវិតាទីនិបិ ឯកស្មិំ កលាបេ អនេកានិឯវ អាបជ្ជេយ្យុំ. តស្មា តថា កប្បនំ អកត្វា ឯកស្មិំ កលាបេ អញ្ញានិ ឧបាទារូបានិ វិយ លក្ខណរូបានិបិ ឯកេកានិឯវាតិ និដ្ឋំ គន្តព្ពន្តិ.

ឯកោ សមានោ មហាភូតសង្ខាតោ និស្សយោ ឯតេសន្តិ ឯកនិស្សយា. ឯត្ថ បន សមានត្ថេ ឯកសទ្ទោ យុត្តោ. ចតុន្នំ ភូតានំ និស្សយតាសម្ភវតោ. យានិចឯកុប្បាទតាទីហិតីហិលក្ខណេហិ យុត្តានិ. តានិ ឯកន្តេន សហវុត្តីនិ នាម ហោន្តីតិ វុត្តំ សហវុត្តិនោតិ. ទសបរិមាណានិអស្សាតិទសកំ. ទសន្នំ សមូហោ វា ទសកំ. ចក្ខុនា ឧបលក្ខិតំ ទសកន្តិ ចក្ខុទសកំ. ចក្ខុបធានំវា ទសកំ ចក្ខុទសកំ. ឯសនយោ សេសេសុបិ. យស្មា បន ចិត្តជោ សទ្ទោ វិញ្ញត្តិវិការេន វិនា នបវត្តតិ. វិញ្ញត្តិវិការោច តេន សទ្ទេន វិនា នបវត្តតិ. តស្មា ចិត្តជំ សទ្ទនវកំវា វចីវិញ្ញត្តិនវកំវា នសម្ភវតីតិ អធិប្បាយេន វចីវិញ្ញត្តិ សទ្ទេ ហិ ច សហវចីវិញ្ញត្តិ ទសកន្តិ វុត្តំ. ឯត្ថ បន វិញ្ញត្តិ វិការោ សទ្ទេន វិនា នបវត្តតីតិ ឥទំ តាវ យុជ្ជតិ. យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តិ វិញ្ញាបនា វិញ្ញាបិតត្តំ. ឥទំ តំរូបំ វចីវិញ្ញត្តីតិ ហិ វុត្តំ. វិញ្ញត្តិវិការរហិតំ បន ចិត្តជំ សទ្ទនវកំ. អដ្ឋកថាសុ អាគតមេវ. យថាហ-បដិច្ចសមុប្បាទ និទ្ទេសេសុ បដិសន្ធិក្ខណតោ ឧទ្ធំ បវត្តឧតុតោចេវ ចិត្តតោច សទ្ទនវកន្តិ.

មហាអដ្ឋកថា នយេន វិញ្ញត្តិ រហិតោ វិតក្ក វិប្ផារ សទ្ទោនាម អសោត វិញ្ញេយ្យោ ចិត្តជោ សទ្ទោ លព្ភតិ. សោ បន សង្គហការេន បដិសិទ្ធោ. យថាហ-បដ្ឋានេបិ ចិត្តសមុដ្ឋានំ សទ្ទាយតនំ សោតវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោតិ អាវតំ. តស្មា វិនា វិញ្ញត្តិឃដ្ដនាយ ឧប្បជ្ជមានោ អសោត វិញ្ញេយ្យោ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោនាម នត្ថីតិ. វិសុទ្ធិមគ្គេ អស្សាស បស្សាសេ ចិត្តជំ សទ្ទនវកំ វុត្តំ. យថាហ-ចិត្តជេ អស្សាស បស្សាស កោដ្ឋាសេបិ ឱជដ្ឋមកញ្ចេវ សទ្ទោចាតិ នវាតិ, សទ្ទនវកេច អាគតេ សទ្ទលហុតាទិ ទ្វាទសកំបិ អាគតមេវ ហោតិ. តស្មា សុទ្ធដ្ឋកំ, សទ្ទនវកំ, កាយវិញ្ញត្តិ នាកំ, វចីវិញ្ញត្តិ ទសកំ, លហុតាទេកា ទសកំ, សទ្ទលហុតាទិទ្វាទសកំ, កាយវិញ្ញត្តិ លហុតាទិ ទ្វាទសកំ, វចីវិញ្ញត្តិសទ្ទលហុតាទិ តេ រសកន្តិ អដ្ឋចិត្តជកលាបា បច្ចេតព្ពាតិ. សច្ចសង្ខេបេ បន សទ្ទ លហុតាទិ ទ្វាទសកំ វិសុំ អគហេត្វា ចិត្តជ កលាបា សត្តេវ វុត្តា.

ដីកាសុ បនស្ស បោរាណដីកាយំ

មហាដ្ឋកថានយេន វិញ្ញត្តិរហិតេ អសោត វិញ្ញេយ្យេ វិតក្ក វិប្ផារសទ្ទេ សទ្ទនវកំ ទស្សេត្វា បុន វាទន្តរំ ទស្សេន្តេន. អបិច, មហាជនសន្និបាតស្ស ទូរតោ អបញ្ញាយមានក្ខរបទព្យញ្ជនត្ថោ ចិត្តសមុដ្ឋាននិឃោសសទ្ទោ អវិញ្ញត្តិកោ ឯវាតិ វទន្តិ. តថា មិគបក្ខីនំច អញ្ញមញ្ញំ ភាសំ អជានន្តានំ អន្ធទមិឡាទិនំ អវិញ្ញត្តិកោ ចិត្តសមុដ្ឋានសទ្ទោ អត្ថីតិ វុត្តំ.

តត្ថ វិញ្ញត្តិរហិតោ អសោតវិញ្ញេយ្យោ វិតក្កវិប្ផារ សទ្ទោ អដ្ឋសាលិនិយំ បដិក្ខិត្តោ. មហាជនសន្និបាតស្ស ចិត្ត សមុដ្ឋាន និឃោសសទ្ទោបិ អាសន្នេ ឋិតានំ បញ្ញាយមានក្ខរបទ ព្យញ្ជនត្ថោ សវិញ្ញត្តិកោឯវ ហោតិ. ឥតរថា សព្ពេបិ ចិត្ត ជសទ្ទា ទូរតរេ ឋិតានំ អបញ្ញាយមាន បទព្យញ្ជនាឯវ ហោន្តីតិ សព្ពេបិ វិញ្ញត្តិរហិតា សិយុន្តិ. នច មិគបក្ខិអាទីនំ ចិត្តជោ សទ្ទោ វិញ្ញត្តិរហិតោ ហោតិ. សមានជាតិយានំ បរេសំ អធិប្បាយត្ថ វិញ្ញាបនតោតិ.

បច្ឆិម ដីកាយំ បនស្ស

សទ្ទនវកំ បនេត្ថ អច្ឆរា សង្ឃាត បាណិប្បហារាទិ សទ្ទ សហិតំ អដ្ឋកមេវាតិ វុត្តំ. តំបិ ន យុត្តំ.

តាទិសោ ហិ សទ្ទោ ចិត្តបច្ចយោ ឧតុសមុដ្ឋានោឯវ. តស្មា វិសុទ្ធិមគ្គេ វុត្តនយេន អស្សាសបស្សាសេវា អវចីឃោសេសុ កទាចិ ចិត្តសហិតេសុ ឧក្កាសិត ខិបិត វមិត ឆឌ្ឌិតសទ្ទាទីសុ បិវា ឯតំ សទ្ទនវកំ វេទិតព្ពន្តិ. ឧតុជកលាបេសុ បច្ឆិមា ទ្វេបិ កស្មា ពហិទ្ធា នលព្ភន្តិ. ននុ ពហិទ្ធាបិ រូបានំ លហុ គរុ មុទុ ថទ្ធ កម្មញ្ញតា ទិស្សន្តីតិ. សច្ចំ, តា បន ភូតានំ ឱមត្តាធិមត្ត វសេន ហោន្តិ, ន បន លហុតាទិត្តយវសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កស្មា បន អាកាសធាតុច លក្ខណរូបានិច រូបកលាបេសុ នគហិតានីតិ វុត្តំ កលាបានន្តិអាទិ. អាកាសធាតុកលាបានំ បរិច្ឆេទ មត្តត្តា កស្សចិ រូបកលាបស្ស អង្គភូតា អវយវភូតា ន ហោតិ, លក្ខណរូបានិច សព្ពេសំបិ កលាបានំ ឧប្បាទាទិ លក្ខណ មត្តត្តា វិការរូបានិ វិយ កលាបានំ ភេទករានិ អង្គភូតានិ កលាបវិសេសបញ្ញាបនស្ស ការណភូតានិ ន ហោន្តិ. តស្មា តានិ តេសុ នគហិតានីតិ ទស្សេតិ. ឯតេន ឯកុប្បាទាតិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនិយមោ និប្ផន្នរូបានញ្ញេវ, ន អនិប្ផន្នរូបានំ. តេសំ បន កលាប ភេទ ករណ មេវ កលាបង្គន្តិ ច ទីបេតិ. ឯវញ្ច កត្វា ឯកនិរោធង្គរហិតស្សបិ វិញ្ញត្តិទ្វយស្ស កលាបភេទ ករត្តាឯវ តេសុ គហណំ សុដ្ឋុ ឧបបន្នំ ហោតីតិ វេទិតព្ពន្តិ. [កលាបយោជនា]

១៦០. យថារហន្តិ សភាវកា ភាវកានំ បរិបុណ្ណាបរិ បុណ្ណិន្ទ្រិយានញ្ច អរហានុរូបតោ. អនូនានីតិ បរិបុណ្ណានិ. នញ្ហិ ឥទំ នាមរូបំ កាមលោកេ បវត្តិយំ ន លព្ភតីតិ អត្ថីតិ.

[១៩៨] វិភាវនិយំ បន

‘‘យថារហន្តិ សភាវកបរិបុណ្ណាយតនានំ អនុរូបតោ’’តិ វុត្តំ, តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ អនូនានីតិ ឥទំ បុគ្គលវសេន វិសេសនំ ហោតីតិ. សំសេទជានញ្ចេវឱបបាតិកានញ្ចាតិ ឯត្ថ មហាសីហនាទសុត្តេ-

ចតស្សោ ខោ ឥមា សារិបុត្ត យោនិយោ. កតមា ចតស្សោ, អណ្ឌជា យោនិ ជលាពុជា យោនិ សំសេទជាយោនិ ឱបបាតិកា យោនីតិ. យេ ខោ តេ សារិបុត្ត សត្តា អណ្ឌកោសំ អភិនិព្ភិជ្ជ អភិនិព្ភិជ្ជ ជាយន្តិ, អយំ វុច្ចតិ សារិបុត្ត អណ្ឌជា យោនិ. យេ ខោ តេ សារិបុត្ត សត្តា វត្ថិកោសំ អភិនិព្ភិជ្ជ អភិនិព្ភិជ្ជ ជាយន្តិ. អយំ វុច្ចតិ សារិបុត្ត ជលាពុជា យោនិ. យេ ខោ តេសារិ បុត្តសត្តាបូតិមច្ឆេវា ជាយន្តិ. បូតិកុណបេវា បូតិកុម្មាសេវា ចន្ទនិកាយវា ឱឡិគល្លេវា ជាយន្តិ, អយំ វុច្ចតិ សារិបុត្ត សំសេទជា យោនិ. ទេវា នេរកា ឯកច្ចេ ច មនុស្សា ឯកច្ចេច វិនិបាតិកា អយំ វុច្ចតិ សារិបុត្ត ឱបបាតិកា យោនីតិ វុត្តំ.

អដ្ឋកថាយញ្ច អណ្ឌេ ជាតា អណ្ឌជា. ជលាពុម្ហិ ជាតា ជលាពុជា. សំសេទេ ជាតា សំសេទជា. វិនា ឯតេហិ ការណេហិ ឧប្បត្តិត្វា វិយ និព្ពត្តា អភិនិព្ពត្តាតិ ឱបបាតិកា. អភិនិព្ភិជ្ជ ជាយន្តីតិ ភិន្ទិត្វា និក្ខមនវសេន ជាយន្តិ. បូតិ កុណបេតិអាទីហិ អនិដ្ឋដ្ឋានានេវ ទស្សិតានិ. ឥដ្ឋេសុ សប្បិ តេលមធុផាណិតាទីសុ សត្តា ជាយន្តិឯវាតិ វុត្តំ. ឯត្ថច បុរិមេសុ ទ្វីសុ បាឡិនយេន អណ្ឌំ វុច្ចតិ អណ្ឌកោសោ. ជលាពុវុច្ចតិ វត្ថិកោសោ, តតោ ជាតា វិជាតា និក្ខន្តាតិ អណ្ឌជា ជលាពុជាតិច វុច្ចន្តីតិ វេទិតព្ពា. តត្ថ ជរំ ជីរណំ ភេទំ យាតិ ឧបេតីតិ ជលាពូតិ សទ្ទនីតិយំ វុត្តំ. ជលំ វុច្ចតិ កលលំ. តំ អាវុនាតិ បដិច្ឆាទេតិ អវតិវា រក្ខតីតិ ជលាពុ, គព្ភបលិវេឋនាសយោ. សំសីទន្តិ ឯត្ថាតិ សំសេទោ. បូតិមច្ឆា ទិកោ សប្បិតេលាទិកោ បទុមគព្ភវេឡុគព្ភរុក្ខសុសិរបុប្ផផលាទិ កោច អល្លកិលិន្នបទេសោ. ឧបបត្តិក្ខណេឯវ បរិបុណ្ណអង្គបច្ចង្គត្តា តតោ តតោ ឧប្បតិត្វា វិយ ជាយន្តីតិ ឱបបាតិកា.

វិភាវនិយំ បន

អណ្ឌជាទយោបិ អណ្ឌកោសាទិម្ហិ ឱក្កមន្តា ឧប្បតន្តា ឯវ នាម ហោន្តីតិ តេសំបិ ឱបបាតិកត្តបសង្គំ មញ្ញមានោ ឧបបាតោ នេសំ អត្ថីតិ ឱបបាតិកាតិ វត្វា ឧក្កំសគតិ បរិច្ឆេទវសេន ចេត្ថ វិសិដ្ឋឱបបាតោ គហិតោ. យថា អភិរូបស្ស កញ្ញា ទាតព្ពាតិ វទតិ.

ឧក្កដ្ឋវសេនាតិ បរិបុណ្ណាយតនភាវសង្ខាតេន ឧក្កំសតាវេន, តត្ថ ឱបបាតិកា អង្គបច្ចង្គេហិ សហ សព្ពសោ បរិបុណ្ណេន អត្តភាវេន ជាយន្តិ. បុន តេសំ វឌ្ឍនកិច្ចំ នត្ថិ. សំសេទជានំ បន អាយតនានិ ឯវ បរិបុណ្ណានិ ហោន្តិ. អង្គបច្ចង្គានិ បន បុន វឌ្ឍិត្វាឯវ បរិបុណ្ណានិ ជាតានីតិ វេទិតព្ពំ. ឱមកវសេនាតិ អវកំសវសេន. ចក្ខុសោតឃានភាវសេកានិកទាចិបិ ន លព្ភន្តិ ជាតិពធិរ ជច្ចឃានកានំ អភាវកានញ្ច សម្ភវតោតិ អប្បោយោ. តត្ថ តានិ សព្ពានិបិ សុគតិ ទុគ្គតិ ជាតិយានំ អហេតុកសំសេទជានំ កទាចិ នលព្ភន្តិ. សុគតិយំ បន ឱបបាតិកភាវោនាម សេដ្ឋោ អត្តភាវ បដិលាភោតិ នយេន កេនចិ ឱមកេន កម្មេន លព្ភតិ. តស្មា សុគតិជាតិ យានំ ឱបបាតិកានំ អបរិបុណ្ណិន្ទ្រិយតានាម នត្ថិ អញ្ញត្រ អភាវកេហិ អាទិកប្បិកេហិតិ. ទុគ្គតិជាតិយានំបិ បន តេសំ កទាចិ ចក្ខុ សោត ភាវ វេកល្លតាឯវ វត្តព្ពា. ន ឃានវេកល្លតា. កាមធាតុយំ បន អឃានកោ ឱបបាតិកោ នត្ថីតិ ហិ អដ្ឋ កថាយំ វុត្តំ. ជិវ្ហាវេកល្លតានាម សព្ពេសំបិ នត្ថិ យេវាតិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ ធម្មហទយវិភង្គេ –

កាមធាតុយា ឧបបត្តិក្ខណេ កស្សចិ ឯកាទសា យតនានិ បាតុភវន្តិ. កស្សចិ ទស. កស្សចិអបរានិ ទស. កស្សចិ នវ. កស្សចិ សត្តាយតនានិ បាតុភវន្តីតិ វុត្តំ.

តត្ថ កាមធាតុយន្តិ កាមលោកេ. ឧបបត្តិក្ខណេតិ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ. កស្សចិ ឯកាទសា យតនានីតិអាទិសុ ចតូសុ វាក្យេសុ សំសេទជោបបាតិកា វុត្តា. កស្សចិ សត្តាយតនានីតិ ឯត្ថ បន គព្ភសេយ្យកោវ វុត្តោ. តត្ថ យស្មា សត្តាយតនំ នាម បដិសន្ធិក្ខណេ ន លព្ភតិ. បវត្តិ កាលេយេវ លព្ភតិ. តស្មា ឯកាទសយតនានីតិ វុត្តំ. កស្សចិ ទសាតិ ចក្ខុវេកល្លវសេន. កស្សចិ អបរានិ ទសាតិ សោត វេកល្លវសេន. កស្សចិ នវាតិ ចក្ខុសោត ទ្វយ វេកល្ល វសេន វុត្តំ. យទិច អឃានកោ ឱបបាតិកោនាម សិយា. តទា សុទ្ធជច្ចឃានកេន សទ្ធិំ តយោ ទសកវារា វុត្តា សិយុំ. តថា ជច្ចន្ធឃានក ជច្ចពធិរឃានកេហិ សទ្ធិំ តយោ នវកវារា ឯកោច អដ្ឋកវារោ វុត្តោ សិយា តិណ្ណំ វិបន្នានំ វសេន. តថា អវុត្តត្តា បន នត្ថិ អឃានកោ ឱបបាតិ កោតិ វិញ្ញាយតីតិ. តស្មិំ បន វិភង្គេ ឥន្ទ្រិយវារេ នបុំសកានំ ឱបបាតិកានន្តិ អវុត្តត្តា ថបេត្វា អាទិកប្បិកេ អភាវកោបិ ឱបបាតិកោ នត្ថិយេវាតិ. បាឡិយំ អវុត្តំបិ បន សំសេទជានំ វុត្តបការំ ចក្ខាទិវេកល្លំ អដ្ឋកថាវសេន វេទិតព្ពំ. យថាហ-សត្តតិ ឧក្កំសតោវ រូបានិ សំសេទជោបបាត យោនីសុ. អថវា, អវកំសតោ តិំសាតិ. តត្ថ តិំសាតិ ជិវ្ហាកាយ វត្ថុ ទសកានំ វសេន តិំសរូបានីតិ ច វុត្តំ. ឥទញ្ហិ វចនំ សំសេទជានំ វសេន វុត្តន្តិ មហាដីកាយំ វុត្តំ. អាចរិយា នន្ទត្ថេរេន បន យមកេ ឃានជិវ្ហានំ អញ្ញមញ្ញំ អវិនាភាវ វុត្តិតា វុត្តាតិ ជិវ្ហា វេកល្លតា វិយ ឃានវេកល្លតាបិ នត្ថីតិ ឥច្ឆិតំ. ឥន្ទ្រិយ យមកេ បន –

យស្សវា បន ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ឃានិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ. អឃានកានំ ឥត្ថីនំ ឧបបជ្ជន្តីនំ តាសំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, នោច តាសង្ឃានិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិច. យស្សវា បន បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ឃានិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ. អឃានកានំ បុរិសានំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ បុរិសិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតិ, នោច តេសំ ឃានិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិច វុត្តំ.

តស្មា អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន ឃានវេកល្លតាបិ អត្ថីតិ យុត្តំ.