សមុច្ចយ សង្គហ បរមត្ថទីបនី

១៦២. ឯវំ ឆហិ បរិច្ឆេទេហិ ចត្តារោ បរមត្ថេ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសំ តំតំរាសិសង្ខាតំ សមុច្ចយំ ទស្សេន្តោ អាទិគាថ មាហ. យេ សលក្ខណា ទ្វាសត្តតិវិធា វត្ថុធម្មា មយា វុត្តា. ឥទានិ តេសំ សមុច្ចយំ យថាយោគំ បវក្ខាមីតិ យោជនា. តត្ថ សលក្ខណាវត្ថុធម្មាតិ បទេហិ ទសវិធានិ អនិប្ផន្នរូបានិ បដិក្ខិបតិ. ន ហិ តានិ អត្តនោ អាវេនិកភូតេន សភាវ លក្ខណេន អនិច្ចតាទិ សាមញ្ញលក្ខណេនច សលក្ខណានិ ហោន្តិ. ឯកន្តបរមត្ថតាយ អភាវតោ. តតោយេវច វត្ថុធម្មាច នហោន្តិ. សរូបតោ អនុបលព្ភមានត្តា. ទព្ពវាចកោ ហិ ឥធ វត្ថុសទ្ទោ. ទព្ពញ្ចនាម ឥធ សរូបតោ លព្ភមានោ សភាវោ ឯវ. ឯតេន និព្ពានស្សបិ មគ្គផល បច្ចវេក្ខនញាណេសុ សរូបតោ លព្ភមាន សភាវតា វុត្តា ហោតិ. អនិប្ផន្នរូបានំ វិយ ច វត្ថុធម្ម សន្និស្សយេន ទិស្សមានធម្មមត្តភាវំ វា បញ្ញត្តិធម្មានំ វិយ បរិកប្បិតាការមត្តភាវំវា សសវិសាណ កច្ឆបលោមាទីនំ វិយ សព្ពសោ អភូត បរិកប្បិត មត្តភាវំវា និវារេតីតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថច ទ្វាសត្តតិវិធាសលក្ខណាវត្ថុធម្មាតិ វចនេ បយោជនំ នទិស្សតិ. តេសុ ហិ ទ្វាសត្តតិវិធេសុ ឯកច្ចេ ឯវ ធម្មា បុរិមេសុ តីសុ សង្គហេសុ អាគតា. បច្ឆិមេច សព្ពសង្គហេ អនិប្ផន្នរូបានិបិ អធិប្បេតានិឯវាតិ. ឯត្ថច វត្ថុធម្មាសលក្ខណាតិ បទេហិ អនិប្ផន្នរូបានំ សលក្ខណតា បដិក្ខិបនេ យំ វត្តព្ពំ. តំ រូបសមុទ្ទេស ទីបនិយំ វុត្តមេវាតិ. ឯកន្តាកុសលជាតិយានំ អាសវ ចតុក្កាទីនំ សង្គហោ អកុសលសង្គហោ, ន អកុសល សម្បយុត្តត្តាយេវ អកុសលភូតានំ ចិត្តផស្សាទីនន្តិ. កុសលា កុសលាព្យាកតមិស្សកានំ សង្គហោ មិស្សកសង្គហោ.

ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ, ពុជ្ឈន្តិ ឯតាយាតិ កត្វា. ពោធិយា បក្ខា ពោធិបក្ខា. ពោធិសម្ភារាតិ អត្ថោ. ពោធិ បក្ខេសុ ភវា អន្តោគធាតិ ពោធិបក្ខិយា. តេសំ សង្គហោតិ ពោធិបក្ខិយសង្គហោ. សព្ពេសំ អនវសេសានំ បរមត្ថធម្មានំ សង្គហោ សព្ពសង្គហោ. ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន មទនិយដ្ឋេនច អាសវ សទិសត្តា អាសវា. យទិច តទុភយដ្ឋេន អាសវានាម សិយុំ. ឥមេ លោភាទយោ ឯវ អាសវានាម សិយុំ. បុប្ផាសវាទយោ ហិ លោកេ ឆ បញ្ច រត្តិមត្តំ វា សត្តដ្ឋរត្តិមត្តំ វា សយំបិ កុម្ភេសុ បរិវាសំ គណ្ហន្តិ. កុម្ភេច បរិវាសំ គាហាបេន្តិ. ឥមេ បន អនមតគ្គេ សំសារេ សយំបិ សត្តសន្តានេ បរិវាសំ គណ្ហន្តិ. សត្តសន្តានញ្ច បរិវាសំ គាហាបេន្តិ. សកលំ សត្តសន្តានំ សទា អាសវបូរិតមេវ ហោតិ. យថាហ-ចក្ខុំ លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ. ឯត្ថ និវីសមានា និវីសតីតិអាទិ. តត្ថ ឯសា តណ្ហា បរិយុដ្ឋានវសេន ឧប្បជ្ជមានា ឯត្ថេវ ឧប្បជ្ជតិ. ឧប្បជ្ជិត្វាច បុន អនុសយភាវេន បរិវាសំ កត្វា និវីសមានា ឯត្ថេវ និវីសតីតិ អត្ថោ. យាវច អរិយមគ្គធោវនំ នលព្ភតិ. តាវ សន្តានំ គូថបូរិតកូបំ វិយ ទុព្ពិសោធំ កត្វា បវត្តតិ. បុប្ផាសវាទយោច មទំ ជនេន្តា មុហុត្តមេវ ជនេន្តិ. ឥមេ បន យាវ អរិយមគ្គំ នលភតិ. តាវ និច្ចមទំ ជនេន្តិ. តស្មា ឯកន្តេន ឥមេយេវ ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន មទនិ យដ្ឋេនច អាសវានាម ភវិតុំ អរហន្តីតិ.

វិសន្ទនដ្ឋេនវា អាសវសទិសត្តា អាសវា, យថា ហិ កុធិត កុដ្ឋិនោ មហាវណមុខេហិ យូសសង្ខាតោ អាសវោ វិសន្ទិត្វា បិលោតិកខណ្ឌានិ ទូសេតិ, ឯវំ ឥមេបិ ឆហិទ្វារេហិ វិសន្ទិត្វា ឆឡារម្មណានិទូសេន្តីតិ. អាយតំវា សំសារទុក្ខំ សវន្តិបសវន្តិ វឌ្ឍេន្តីតិ អាសវា. អថវា, ភវតោ អាភវគ្គា ធម្មតោ អាគោត្រតុម្ហា សវន្តិ អារម្មណករណវសេន បវត្តន្តីតិ អាសវា. អាសទ្ទស្ស អវធិអត្ថជោតកត្តា. អវធិច ទុវិធោ មរិយាទវិសយោ អភិវិធិវិសយោចាតិ តត្ថ យស្ស សម្ពន្ធិនីក្រិយា អវធិភូតំ អត្តានំ ពហិកត្វា បវត្តតិ. សោ មរិយាទវិសយោ នាម. យថា អាបាតលិបុត្តា ទេវោ វុដ្ឋោតិ. យស្ស សម្ពន្ធិនីក្រិយា អវធិភូតំ អត្តានំ ព្យាបេត្វា អន្តោ កត្វា បវត្តតិ, សោ អភិវិធិវិសយោនាម. យថា អាព្រហ្មលោកា ភគវតោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោតិ. ឥធ បន អភិវិធិវិសយោ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា ភវគ្គញ្ច គោត្រភុញ្ច ព្យាបេត្វា អន្តោ កត្វា សវន្តីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

[២០៤] វិភាវនិយំ បន

អវធិច មរិយាទអភិវិធិវសេន ទុវិធោតិ វត្វា បុន តំ វិភាវេន្តោ ‘‘តត្ថ អាបាតលិបុត្តា ទេវោ វុដ្ឋោតិអាទីសុវិយ ក្រិយំ ពហិកត្វា បវត្តោ មរិយាទោ. អាភវគ្គាសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោតិអាទីសុវិយ ក្រិយំ ព្យាបេត្វា បវត្តោ អភិវិធី’’តិ វទតិ. តំ ន យុជ្ជតិ.

ន ហិ អវវិធិវិសយភូតោ ភវគ្គោ លោកត្តយព្យាបកំ សទ្ទស្ស អព្ភុគ្គមនក្រិយំ ព្យាបេត្វា បវត្តតិ. នច អវធិភូតោ អត្ថោ ក្រិយំ ពហិវា អន្តោវា កត្វា បវត្តតីតិ យុត្តោ. ក្រិយាឯវ បន តំ ពហិវា អន្តោវា កត្វា បវត្តតីតិ យុត្តោ. ឯវញ្ច កត្វា មូលដីកាយំ-ទុវិធោហិ អវធិ អភិវិធិវិសយោ អនភិវិធិវិសយោច. អភិវិធិវិសយំ ក្រិយាព្យាបេត្វា បវត្តតិ, អាភវគ្គា ភគវតោ យសោ គតោតិ. ឥតរំ ពហិកត្វា, អាបាតលិបុត្តា វុដ្ឋោ ទេវោតិ. កាមេតិ ឥច្ឆតីតិ កាមោ. សោឯវ អាសវោតិ កាមាសវោ. កាមីយតិវា ឱឡារិកេន កាមេន ឥច្ឆីយតីតិ កាមោ. បញ្ចកាមគុណមុខេន ទេសិតោ សព្ពោ កាមាវចរធម្មោ. ឥធ បន តំ នាមេន តទារម្មណា តណ្ហាឯវ អធិប្បេតា, កាមោឯវ អាសវោតិ កាមាសវោ. កាមាវចរធម្មេសុ អស្សាទនាភិនន្ទន វសេន បវត្តោ កាមរាគោ. ថេរេន បន អយមត្ថោវ ឥច្ឆិតោ. វក្ខតិ ហិ កាមភវ នាមេន តព្ពត្ថុកា តណ្ហា អធិប្បេតាតិ.

[២០៥] វិភាវនិយំ បន

បុរិមត្ថោវ វុត្តោ. សោ អនុបបន្នោ, ថេរមតានុគតស្ស ឥធាធិប្បេតស្ស អត្ថស្ស អវុត្តត្តា.

ភវាសវោតិ ឯត្ថ ទុវិធោ ភវោ កម្មភវោ ឧបបត្តិភវោ ច. តត្ថ មហគ្គតកុសលធម្មា កម្មភវោ. តំនិព្ពត្តា វិបាក ធម្មា ឧបបត្តិភវោ. ឥធបិ ភវសទ្ទេន តទារម្មណា តណ្ហាឯវ អធិប្បេតា. ភវោឯវ អាសវោតិ ភវាសវោ. តស្មិំ ទុវិធេ ភវេ និកន្តិវសេន បវត្តោ រូបារូបរាគោ.

[២០៦] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘សស្សត ទិដ្ឋិសហគតោច រាគោ ឯត្ថេវ សង្គយ្ហតី’’តិ វុត្តំ. តំ ន យុត្តំ.

ភវាសវោ ចតូសុ ទិដ្ឋិគត វិប្បយុត្ត លោភសហគតេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ឧប្បជ្ជតីតិ ហិ អដ្ឋកថាកណ្ឌេ វុត្តំ. យត្ថ បន កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហាតិ អាគតំ. តត្ថេវ សស្សតទិដ្ឋិ សហគតោ រាគោ យាកាចិ កុសលាកុសល កម្មភវនិកន្តិ យាកាចិ ឧបបត្តិភវបត្ថនា. សព្ពា ភវតណ្ហាយំ សង្គហិតាតិ យុត្តា. ឥធ បន យថាវុត្តំ ភវាសវំ ថបេត្វា សព្ពោ លោភោ កាមាសវេ ឯវ សង្គហិតោតិ យុត្តោតិ.

[២០៧] ឯតេនេវ យញ្ច តត្ថ វុត្តំ.

‘‘តតិយោ ភាទិដ្ឋិសហគតោ’’តិ. តំបិ បដិក្ខិត្តំ ហោតិ.

យាកាចិ ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋាសវោ. យោកោចិ មោហោ អវិជ្ជាសវោ. ឯត្ថ សិយា, កស្មា ឥមេ ឯវ អាសវាតិ វុត្តា. ននុ អញ្ញេបិ មានាទយោ ចិរបារិវាសិយដ្ឋាទិយុត្តា ឯវ ហោន្តីតិ. សច្ចំ. ឥមេសុ បន កាមាសវេ បរិវុដ្ឋេ សតិ សព្ពេកាមវិសយា មានាទយោ បរិវុដ្ឋាឯវ ហោន្តិ. តស្មិំ វិមុត្តេ វិមុត្តាឯវ, តថា ភវាសវេ បរិវុដ្ឋេ សតិ ភវវិសយា. ទិដ្ឋាសវេច បរិវុដ្ឋេ សតិ ទិដ្ឋិវិសយាតិ. អវិជ្ជាបន តេសំ តិណ្ណំបិ មូលភូតាតិ. ឥតិ ឥមេ ឯវ បារិវាសិយដ្ឋាទីសុ បធានភូតា ហោន្តិ. ឥតរេ បន តទនុពន្ធមត្តាឯវ សម្បជ្ជន្តីតិ ន តេ អាសវាតិ វិសុំ វត្តុំ អរហន្តីតិ. អត្តនិ បតិតំ ជនំ អនស្សាសិកំ កត្វា អជ្ឈោត្ថ រន្តោ ហនតិ មារេតីតិ ឱឃោ. បកតិមហោឃោ. តថា អវហននដ្ឋេន ទុត្តរដ្ឋេនច ឱឃសទិសាតិ ឱឃា. យទិច អវហញ្ញនដ្ឋេច ទុត្តរដ្ឋេនច ឱឃានាម សិយុន្តិអាទិកោ បសង្គោ មានាទីនញ្ច ឱឃភាវ បរិហារោ វុត្ត នយេន វេទិតព្ពោ.

វដ្ដស្មិំវា ភវយន្តកេវា សត្តេ យោជេន្តីតិ យោគា. ភវន្តរចុតិយា សហ ភវន្តរបដិសន្ធិំ គន្តេន្តិ ឃដេន្តីតិ គន្ថា. អភិជ្ឈាតិ សព្ពស្ស រាគស្សេតំ នាមំ. តស្មា រូបារូប រាគាបិ ឯត្ថ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ព្យាបាទោតិបិ សព្ពោ ទោសោ ឯវ. ឥទំ សច្ចាតិ និវេសោតិ ឥទមេវ សច្ចំ, មោឃមញ្ញន្តិ បវត្តោ មិច្ឆាភិនិវេសោ. វដ្ដទុក្ខតោ វិមុត្តិយា អមគ្គភូតំយេវ គោសីលគោវតាទិកំ បរតោ អាមសនំ តថា តថា កប្បេត្វា គហណំ សីលព្ពតបរាមាសោ. ឯត្ថច បរតោតិ ភូតសភាវបច្ចនិកតោតិ អត្ថោ. កាយសទ្ទោ បន សព្ពត្ថ រូបកាយេ នាមកាយេច បវត្តោតិ អតិតកាយេន បច្ចុប្បន្ន កាយំ បច្ចុប្បន្នកាយេនច អនាគតកាយំ គន្ថេតិ ឃដេតីតិ កាយគន្ថោ. អថវា, កាយេ គណ្ឋោតិ កាយគណ្ឋោ. អជ្ឈត្ត គណ្ឋោតិ អត្ថោ. និគណ្ឋោនាដបុត្តោតិអាទីសុវិយ គណ្ឋសទ្ទោ គណ្ឋិយំ បវត្តោ. ភុសំ អាទិយន្តិ អមុញ្ចនគាហំ គណ្ហន្តីតិ ឧបាទានានិ. កិលេសភូតោ កាមោឯវ ឧបាទានំ កាមុ បាទានំ. វត្ថុភូតំវា កាមំ ឧបាទិយតីតិ កាមុបាទានំ.

ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិយោ តិវិធ មហាទិដ្ឋិយោ អញ្ញាបិវា សាសនេ លោកេច សន្ទិស្សមានា វិបរីតគាហភូតា ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋុបាទានំ. យថាគហិតំវា បុរិមទិដ្ឋិំ ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឧបាទិយតីតិ ទិដ្ឋុបាទានំ. គោណកុក្កុរាទីនំ តំតំបកតិចារិត្តំ សីលំ នាម. តមេវ សុដ្ឋុំ សមាទិន្នំ វតំនាម. តទុភយំ សំសារមុត្តិយា មគ្គោតិ ទឡ្ហគហណំ សីលព្ពតុ បាទានំ នាម. អត្តវាទុបាទានន្តិ ឯត្ថ អត្តា វុច្ចតិ បរិកប្បពុទ្ធិយា គហិតោ ឯកេកស្មិំ សត្ត សន្តានេ បធានិស្សរោ. យំ លោកិយមហាជនា សត្តោតិវា បុគ្គលោតិវា ជីវោតិវា តថាគតោតិវា លោកោតិវា សញ្ជានន្តិ. យញ្ច នានាតិត្ថិយា ឥស្សរនិម្មិតំវា អធិច្ចសមុប្បន្នំវា អច្ចន្តសស្សតំវា ឯកច្ចសស្សតំវា ឧច្ឆេទំវា បញ្ញបេន្តីតិ. តំ អត្តានំ អភិវទន្តិចេវ ឧបាទិយន្តិច សត្តា ឯតេនាតិ អត្តវា ទុបាទានំ. វីសតិវិធា សក្កាយទិដ្ឋិ. តត្ថ អភិវទន្តីតិ វិសិដ្ឋំ បធានំ កត្វា វទន្តិ. ឧបាទិយន្តីតិ ទឡ្ហំ អាទិយន្តិ. យថាហ –

តត្ថ កតមា សក្កាយទិដ្ឋិ. ឥធ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ. រូបវន្តំវា អត្តានំ. អត្តនិ វា រូបំ. រូបស្មិំវា អត្តានំ. វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ. វេទនាវន្តំវា អត្តានំ. អត្តនិវា វេទនំ. វេទនាបវា អត្តានំ. សញ្ញំ. សង្ខារេ. វិញ្ញាណន្តិ.

តត្ថ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ រូបមេវ អត្តាតិ គណ្ហាតិ. រូបវន្តំវា អត្តានន្តិ អត្តា មេ រូបវាតិ គណ្ហាតិ. អត្តនិ វា រូបន្តិ អត្តានំ បដិច្ច រូបំ តិដ្ឋតីតិ គណ្ហាតិ. រូបស្មិំវា អត្តានន្តិ រូបំ បដិច្ច អត្តា តិដ្ឋតីតិ គណ្ហាតិ. កថំ រូបកាយំ ឧទ្ទិស្ស អជ្ជ អហំ ថទ្ធោម្ហីតិ វា អជ្ជ អហំ មុទុកោម្ហីតិវា វទន្តោ បថវិ សង្ខាតំ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិនាម. អជ្ជ មម កាយោ ថទ្ធោតិវា មុទូតិវា វទន្តោ សេសធម្មេវា ធម្មមុត្តកំវា អត្តានំ គហេត្វា តំ អត្តានំ បថវីវន្តំ សមនុបស្សតិនាម. អជ្ជ ថទ្ធភាវោវា មុទុភាវោវា មយិ ជាតោតិ វទន្តោ អត្តនិ បថវិំស មនុបស្សតិនាម. អជ្ជាហំ ថទ្ធភាវេ ឋិតោម្ហិ មុទុភាវេ ឋិតោ ម្ហីតិ វទន្តោបថវិម្ហិ អត្តានំ សមនុស្សតិនាម. អយំ បថវិម្ហិ ចតុរាវត្ថិកាយ សំក្កាយទិដ្ឋិយា បវត្តាការោ. សេសេសុ សត្តវីសតិរូបេសុ យថាសម្ភវំ វត្តព្ពោ. អហំ មរាមិ មរិស្សាមីតិអាទិនា ហិ អនិច្ចតាយំបិ សាទិដ្ឋិ បវត្តតិយេវ. សេសរូបេសុ វត្តព្ពំ នត្ថិ. ឥទំ នាម អហំ បុព្ពេ សំភុញ្ជិំ. អជ្ជ សំភុញ្ជាមិ. បរតោ សំភុញ្ជិស្សាមីតិវា សុខិតោម្ហិ ទុក្ខិតោម្ហីតិវា វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ. អជ្ជ មម កាយោ សុខិតោ ទុក្ខិតោតិវា មមចិត្តំ សុខិតំ ទុក្ខិតន្តិវា អត្តានំ វេទនាវន្តំ សមនុបស្សតិ. អជ្ជសុខំវា ទុក្ខំវា មយិជាតន្តិ អត្តនិ វេទនំ សមនុបស្សតិ. អជ្ជាហំ សុខិត ភាវេ ឋិតោម្ហិ ទុក្ខិតភាវេ ឋិតោម្ហីតិ វេទនាយ អត្តានំ សមនុបស្សតីតិ.

សញ្ញាយ សព្ពេសុច បញ្ញាសមត្តេសុ សង្ខារេសុ វិសុំ វិសុំ វិត្ថារេត្វា វត្តព្ពោ. អហំ បស្សាមីតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ. ទស្សនំ មេតិ អត្តានំ វិញ្ញាណវន្តំ សមនុបស្សតិ. មយិទស្សនំនាម អត្ថីតិ អត្តនិ វិញ្ញាណំ សមនុបស្សតិ, អហំ ទស្សនេ សមត្ថោម្ហីតិ វិញ្ញាណស្មិំ អត្តានំ សមនុបស្សតិ. ឯសេ វនយោ សេសេសុ បញ្ចសុ វិញ្ញាណេសូតិ. អហ មស្មិ អហំ ឯកោ សត្តោ ឯកោបុគ្គលោ ឯកោ ជីវោ ឯកោ លោកោ ឯកោ នរោ មនុស្សោ ទេវោសក្កោ ព្រហ្មាតិវា អហំគច្ឆាមិ អហំ តិដ្ឋាមិ អហំ និសីទាមិ អហំ និប្បជ្ជាមិ អហំ សមិញ្ជេមិ បសារេមីតិអាទិនា វា ខន្ធបញ្ចកំវា ឯកមេកំវា ខន្ធំ សមូហតោ គហេត្វា បវត្តិបិ វត្តព្ពា. អបរិញ្ញាតវត្ថុកានញ្ហិ ឯកមុហុត្ត មត្តេបិ យំកិញ្ចិ អត្តនោវា បរស្សវា អត្តបដិសំយុត្តវចនំ កថេន្តានំ ចិត្តំវា វចនំវា យថាវុត្តេ រូបារូបធម្មេ កទាចិ អត្តតោ ឧបាទិយិត្វា បវត្តតិ. កទាចិ អត្តបរិវារ ភាវេន. កទាចិ អត្តនិស្សិតភាវេន. កទាចិ អត្តនិស្សយភាវេន. កទាចិ ឯកេកធម្មវសេន. កទាចិ សមូហធម្មវសេនាតិ.

យស្មា បន អត្តនិមិត្តំនាម វសវត្តនាការំ បដិច្ច ឧបដ្ឋាតិ. វសវត្តនា ការោច រូបារូបធម្មានំ បច្ចយាយត្ត វុត្តិកត្តំ ខណិ កត្តញ្ច សុដ្ឋុ បស្សន្តានំ នត្ថិ. តស្មា បរិញ្ញាតវត្តុកានំ អត្ត បដិសំយុត្តវចនំ កថេន្តានំបិ ចិត្តំ បទុមិនិបត្តេ ឧទកពិន្ទុ វិយ តេសុ ធម្មេសុ អលគ្គិត្វាឯវ បវត្តតីតិ វេទិតព្ពំ. សត្តានំ ចិត្តសន្តានេ កុសលេ ធម្មេ អនុប្បន្នេវា ឧប្បាទេតុំ ឧប្បន្នេវា វា សេតុំ អទត្វា នីវារេន្តីតិ នីវរណានិ. កាមនដ្ឋេន កាមោ, ឆន្ទនដ្ឋេនឆន្ទោតិ កាមច្ឆន្ទោ. ពលវរាគោ. សោឯវនីវរណន្តិ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ. បដ្ឋានេអារុប្បេកាមច្ឆន្ទំ នីវរណំ បដិច្ចឧទ្ធច្ចនីវរណន្តិ វុត្តត្តា បន ថបេត្វា រូបារូបរាគេ អវសេសោ សព្ពោលោភោ កាមច្ឆន្ទេ អសង្គហិតោនាម នត្ថិ. ឈានបដិបក្ខភាវោបន បញ្ចកាមគុណិករាគស្សេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. ព្យាបជ្ជនំ ព្យាបាទោ. ចិត្តស្ស បូតិភាវោតិ អត្ថោ. យោកោចិទោសោ. កស្មា បនេត្ថ ថិនមិទ្ធ នីវរណន្តិ ច ឧទ្ធច្ច កុក្កុច្ច នីវរណន្តិ ច ទ្វេ ទ្វេ ធម្មា ឯកំ នីវរណំ កត្វា វុត្តាតិ. កិច្ចតោ បច្ចយតោ បដិបក្ខតោច សទិសត្តា. តថា ហិ កិច្ចតោ តាវ ថិនមិទ្ធទ្វយំ ចិត្តុប្បាទានំ លីនភាវា បាទនកិច្ចំ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចទ្វយំ អវូបសន្តភាវាបាទនកិច្ចំ. បច្ចយតោ បុរិមទ្វយំ តន្ទិវិជម្ភិ តតាបច្ចយំ. បច្ឆិមទ្វយំ ញាតិព្យសនាទិវិតក្កបច្ចយំ. បដិបក្ខតោ បុរិមទ្វយំ វីរិយបដិបក្ខំ. បច្ឆិមទ្វយំ សមថបដិបក្ខន្តិ.

អនុសេន្តីតិ អនុសយា. អនុរូបំ ការណំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. អនុអនុ សេន្តីតិវា អនុសយា. យាវ មគ្គំ នបដិលភតិ. តាវ អន្តរា អបរិក្ខិយ្យមានា ហុត្វា ការណលាភេ សតិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្ថោ. ឧប្បជ្ជនញ្ចេត្ថ អប្បហីនដ្ឋេន ឧប្បជ្ជនា រហភាវោ វេទិតព្ពោ. ន បន សរូបតោ ឧប្បត្តិ, កថំ វិញ្ញា យតីតិ ចេ. យស្ស កាមរាគានុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្សេវ បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តត្តា. ឯវញ្ច កត្វា បាឡិយំ បុថុជ្ជនស្ស សត្តបិ អនុសយា អនុសយវារេ សហ អនុសេន្តីតិ ឧប្បជ្ជនវារេ សហ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តា. យថាហ បុថុជ្ជនស្ស អវិជ្ជានុសយោច អនុសេតិ. កាមរាគ. បដិឃ. មាន. ទិដ្ឋិ. វិចិកិច្ឆា. ភវរាគនុសយោច អនុសេតីតិ. តថា ឧប្បជ្ជនវារេបីតិ.

អបិច, សរូបតោ បរិយុដ្ឋានំ អបត្វា សន្តានេ បវត្តមានេហិ កុសលាកុសលា ព្យាកតចិត្តុប្បាទេហិ សហ អនុរូបា អវិរុទ្ធា ហុត្វា សេន្តិ. វិសុំ សម្បយុត្តធម្មភាវេន អវុដ្ឋិតា ហុត្វា សយិតា ហោន្តីតិ អនុសយា. អនុ អនុ សេន្តីតិវា អនុសយា. បកតិយា យថានុសយិតេសុឯវ កាមរាគាទីសុ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជិត្វា ទិគុណ តិគុណាទិ វសេន បុនប្បុនំ សេន្តិ. សយនាការេន ឧបរុបរិ បលិវេឋេន្តីតិ អត្ថោ.

តីសុ រាគាទីនំ អវត្ថាសុ បថមាវត្ថាយ ឋិតានំ កាមរាគា ទីនមេតំ អធិវចនំ. តិស្សោ ហិ អវត្ថា អនុសយាវត្ថា បរិយុដ្ឋានាវត្ថា វីតិក្កមាវត្ថាតិ. តត្ថ យេ កាមរាគាទយោ ឧប្បជ្ជិត្វា កាយង្គវាចង្គំ ចាលេន្តិ, តេសំ តថាបវត្តា អវត្ថា វីតិក្កមាវត្ថានាម. យេ មនស្មិំ ឯវ ជវនចិត្តសហជាតា ហុត្វា បវត្តន្តិ, តេសំ តថាបវត្តា អវត្ថា បរិយុដ្ឋានាវត្ថានាម. យេ បន ជវនសហជាតភាវំបិ អបត្វា វាសនាធាតុយោ វិយ ចិក្កសន្តានា នុសយិតា ហុត្វា បរិយុដ្ឋានប្បត្តិយា ពីជភាវេន តិដ្ឋន្តិ, សុភនិមិត្តាទិកេច អារម្មណេ អាបាតមាគតេ យេសំ វសេន អាវជ្ជនំ រាគាទិបាតុភាវត្ថាយ អយោនិសោ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ, អភាវិតញ្ច ចិត្តំ យេសំ វសេន ទមថំ នឧបេតិ, តេសំ តថា បវត្តា អវត្ថា អនុសយាវត្ថានាម. តទវត្ថិកា កាមរាគាទយោ អនុសយានាម. តេ បន អបរមត្ថភូតាបិ ន ហោន្តិ. ឯកន្តបរមត្ថជាតិកត្តា. នច កុសលាព្យាកតភូតា ឯកន្តាកុសលជាតិកត្តា. នាបិ កុសលាព្យាកតវិរុទ្ធា, វិសុំ សម្បយុត្តធម្មភាវេន អនុបលទ្ធត្តា. នាបិ កាលត្តយវិនិមុត្តា, តេកាលិកធម្មសន្និស្សយេន បវត្តនតោ. យទា បន តេ សមុដ្ឋ ហិត្វា បរិយុដ្ឋានភាវំ គច្ឆន្តិ, តទា វិសុំ សម្បយុត្តធម្ម ភាវញ្ច គច្ឆន្តិ. សារម្មណាទិភាវោច តេសំ បរិព្យត្តោ ហោតិ. ឯតទត្ថំ សន្ធាយ កថាវត្ថុម្ហិ តេសំ សារម្មណធម្មភាវោ សង្ខារក្ខន្ធភាវោច បតិដ្ឋាបិតោ ហោតីតិ.

យថា បន ផលធារិម្ហិ រុក្ខម្ហិ វិសកណ្ដកេ ទិន្នេ រុក្ខានុសយិតោ ផលុប្បត្តិយា បច្ចយភូតោ សិនេហោ បរិក្ខយំ គច្ឆតិ. សមយេ ឧប្បជ្ជិស្សមានានិ ផលានិ នុប្បជ្ជន្តិ. ឯវំ សានុសយេ ចិត្ត សន្តានេ យស្មិំ ខណេ មគ្គោ បាតុភវតិ, តស្មិំ សហមគ្គុប្បាទា សោ សោ អនុសយោ បរិក្ខយំ គច្ឆតិ. បរិក្ខីណស្ស បន បុន បរិយុដ្ឋានំនាម នត្ថិ, កុតោ វីតិក្កមោតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ មគ្គោ អនាគតសាមញ្ញំ កិលេសជាតំ បជហតីតិ តត្ថ តត្ថ វុត្តោ. តត្ថ អនាគតសាមញ្ញន្តិ អនាគតសម្មតំ, ន ឯកន្ត អនាគតំ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ មគ្គោ យេកិលេសេ បជហតិ, តេ អតីតាកិវា អនាគតាតិវា បច្ចុប្បន្នាតិវា នវត្តព្ពាតិ វុត្តំ. ឯតេនច មគ្គោ កិលេសមុខេន យានិ កុសលាកុសលកម្មានិច ឧបាទិន្នកខន្ធបញ្ចកេច បជហតិ, តេ អតីតាតិវាអនាគតាតិវា បច្ចុប្បន្នាតិវា នវត្តព្ពាតិ ទីបេតិ. យទិ ឯវំ មគ្គេន បហីនា សព្ពេ តេភូមកធម្មា កាលវិមុត្តានាម អតង្ខតា នាម អបច្ចយានាម សិយុន្តិ.ន. តេកាលិកជាតិកត្តា សង្ខត សបច្ចយជាតិកត្តា ច. តេ ហិ មគ្គេ អនុប្បន្នេ ឥមេ នាមធម្មា ឧប្បជ្ជិស្សន្តិ និរុជ្ឈិស្សន្តីតិ ឯវំ សង្ខតលក្ខណំ អាហច្ច ញាណេន គហិតត្តា លក្ខណវសេន តេភូមកាទិភាវំ ភជន្តីតិ. ឯវញ្ច កត្វា វិសុំ សម្បយុត្តធម្មភាវំ អបត្តានំ អនុសយាវត្ថាយ វា វាសនាវត្ថាយវា កម្មសមង្គីតាវត្ថាយវា អាសយជ្ឈាសយា ធិមុត្តិចរិតវត្ថាសុវា ឋិតានំ សភាវានំ ជាតិវសេន បរមត្ថ ធម្មតា អកុសលាទិតាច បច្ចេតព្ពា ហោតីតិ.

[២០៨] វិភាវនិយំ បន

‘‘អប្បហីនា ហិ កិលេសា ការណលាភេ សតិ ឧប្បជ្ជនា រហា សន្តានេ អនុអនុសយិតា វិយ ហោន្តីតិ តទវត្ថា អនុសយាតិ វុច្ចន្តិ. តេ បន និប្បរិយាយតោ អនាគត កិលេសា. អតីតបច្ចុប្បន្នាបិ តំសភាវត្តា តថា វុច្ចន្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អនុសយានាម សន្តានេ កទាចិបិ អនុប្បន្ន បុព្ពា អនាគត កិលេសា ឯវាតិ កត្វា សន្តានេ អនុ អនុសយិតា វិយ ហោន្តីតិ វុត្តំ. តំ ន យុជ្ជតិ.

ន ហិ តេ អនុអនុសយិតា វិយ ហោន្តិ. ឯកន្តេន អនុសយិតាឯវ ហោន្តីតិ.

[២០៩] យញ្ច តត្ថ

‘‘តេ បន និប្បរិយាយតោ អនាគតកិលេសា’’តិ វុត្តំ. តំបិ ន យុត្តំ.

ន ហិ មគ្គេន អប្បហីនា អនុសយា អនាគតានាម ហោន្តិ. បហីនាបិច និប្បរិយាយតោ អនាគតាតិ នសក្កា វត្តុំ. អនាគត សាមញ្ញស្ស អធិប្បេតត្តាតិ. ឯតេន អតីតបច្ចុប្បន្នាបិ តំសភាវត្តាតថា វុច្ចន្តីតិ ឥទំវិបដិក្ខិត្តំ ហោតិ. អបិច, ឧប្បាទដ្ឋិតិភង្គ បត្តានំឯវ ឯកន្តេន តេកាលិកតា ហោតីតិ តទបត្តានំ អនុសយានំ បច្ចុប្បន្នតា បរិយាយោវ វត្តុំ យុត្តោ. ឯវញ្ច កត្វា បាឡិយំ យស្ស កាមរាគនុសយោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស បដិឃានុសយោ ឧប្បជ្ជតីតិអាទិនា បច្ចុប្បន្នកាលិកោ ឧប្បាទវារោ ឯវ វុត្តោ, ន និរោធវារោ, នច អតីតានាគត វារាតិ. យំ បន បដិសម្ភិទាមគ្គេ ហញ្ចិ បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតិ. តេន ហិ រត្តោ រាគំ បជហតិ, ទុដ្ឋោ ទោសំ, មុឡ្ហោ មោហន្តិ វុត្តំ. តំ បរិយុដ្ឋានបត្តានំ ឯកន្តបច្ចុប្បន្នក្ខណំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ វត្តមានុប្បន្នំ ភុត្វា វិគតុប្បន្នំ ឱកាសកតុប្បន្នំ សមុទាចារុប្បន្នន្តិ ចតុព្ពិធំ ឧប្បន្នំ ន មគ្គវជ្ឈំ. ភូមិលទ្ធុប្បន្នំ អារម្មណា ធិគ្គហិ តុប្បន្នំ អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នំ អសមុគ្ឃាដិតុប្បន្នន្តិ ចតុព្ពិធំ មគ្គវជ្ឈន្តិ វុត្តំ. តត្ថ វត្តមានុប្បន្នំ សមុទា ចារុប្បន្នន្តិ ឥទំ ទ្វយំ ខណបច្ចុប្បន្នមេវ. ភុត្វាវិគតុប្បន្នំ អតីតមេវ. ឱកាស កតុប្បន្នំ អនាគតមេវ. តទុភយំ បន បច្ចុប្បន្នសមីបត្តា ឧប្បន្នន្តិ វុត្តំ. សមីបបច្ចុប្បន្នន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

ភូមិលទ្ធុប្បន្នំនាម អត្តនោ ខន្ធេសុ អនុសយិតានំ មគ្គេន អប្បហីនានំ អនុសយានំឯវ នាមំ. អារម្មណាធិគ្គហិតុប្បន្នំ នាម សុភនិមិត្តាទិកេ អារម្មណេ សកិំ ជវិត្វា យាវ តម្មូលកោ បរិយុដ្ឋានវេគោ ន វូបសម្មតិ, តាវ អធិមត្តថាមគត ភាវេន ឋិតានំ តេសញ្ញេវ នាមំ. អនុសយា ហិ នាម អនមតគ្គេ សំសារេ បុនប្បុនំ បរិយុដ្ឋានបត្តានំ កិលេសានំ វសេន ឧបរុបរិ ថិរ តរ ទឡ្ហតរ បត្តិយា បកតិយាបិ ថាមគតាឯវនាម ហោន្តិ. ន យេនវា តេនវា វាយាមេន បជហិតុំ សក្កុណេយ្យា. ឯវំ សន្តេបិ យទា យោ យោ អនុសយោ បច្ចយលាភេន បរិយុដ្ឋាន ពហុលោ ហោតិ, តទា សោ សោ វិសេសេន អធិមត្តថាម គតភាវំ បត្វា ឋិតោ ហោតិ. យទា យោ យោ បដិបក្ខធម្ម សមាទានេន និគ្គហបត្តោ ហោតិ, តទា សោ សោ មន្ទថាម គតភាវំ បត្វា ឋិតោ ហោតីតិ. អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នំនាម សមថ វិបស្សនាហិ សុដ្ឋុអនិគ្គហិតានំ តេសញ្ញេវ នាមំ. អសមុគ្ឃាដិ តុប្បន្នំនាម មគ្គេន អប្បហីនានំ ភូមិលទ្ធានំ តេសំឯវ នាមន្តិ. យស្មា បន លោកុត្តរធម្មានាម កិលេសានំ អច្ចន្តបដិបក្ខា ហោន្តីតិ ហេដ្ឋិមា មគ្គដ្ឋផលដ្ឋា សេក្ខា អត្តនោ មគ្គផលក្ខណេសុ ឧបរិ មគ្គាជ្ឈេហិបិ អនុសយេហិ សានុសយាតិវា និរានុសយាតិវា ថាមវតាតិវា អថាមគតាតិវា នវត្តព្ពា. តស្មា អនុសយានំ តាទិសេ បច្ចុប្បន្ន ភាវេ សតិបិ ហញ្ចិ បច្ចុប្បន្នេ កិលេសេ បជហតិ. តេនហិ ថាមគតោ អនុសយំ បជហតីតិ វុត្ត ទោសោ នត្ថីតិ វេទិតព្ពោតិ. កាមរាគោឯវ អនុសយោ កាមរាគានុសយោ.

សំយោជេន្តិ ពន្ធន្តីតិ សំយោជនានិ, តានិ បន សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោ កាមច្ឆន្ទោ ព្យាបាទោតិ បញ្ច ឱរម្ភាគិយានិ. រូបរាគោ អរូបរាគោ មានោ ឧទ្ធច្ចំ អវិជ្ជាតិ បញ្ច ឧទ្ធំភាគិយានីតិ សុត្តន្តេ អភិធម្មេច ទសសំយោជនានិ អាគតានិ. ឥតរានិ បន អភិធម្មេឯវ អាគតានីតិ តតោ វិសេសករណត្ថំ សុត្តន្តេតិ វុត្តំ. កមោ បន ទ្វិន្នំបិ បាឡិយា នសមេតិ. សភាគ ធម្មសង្គហវសេន បន ឥធ អញ្ញថា កមោ វុត្តោ សិយាតិ. ចិត្តំ កិលិស្សន្តិ វិពាធេន្តិ ឧបតាបេន្តិចាតិ កិលេសា. កិលិស្សន្តិវា មលីនភាវំ និហីនភាវញ្ច គច្ឆន្តិ សត្តា ឯតេហីតិ កិលេសា. កាមភវនាមេនាតិ វត្ថុកាមទីបកេន កាមនាមេន រូបារូបភវទីបកេន ច ភវនាមេន. តាទិសំ កាម ភវសង្ខាតំ អារម្មណភូតំ វត្ថុ ឯតិស្សាតិ តព្ពត្ថុកា. តថា បវត្តន្តិ សីលព្ពតានិ បរតោ អាមសនាការេន ឥទំ មេ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ អភិនិវិសនាការេន ខន្ធេសុ អត្តាភិនិវេសាការេនច បវត្តំ. វត្ថុតោតិ សភាវធម្មតោ. អយំ បាបសង្គហោ អកុសលង្គហោ នវធា វុត្តោតិ យោជនា. [អកុសលសង្គហោ]

១៦៣. មិស្សក សង្គហេ បាណាតិបាតាទីនិ បាបកម្មានិ ករោន្តានំបិ ចិត្តស្ស អារម្មណេ ឧជុករណំនាម ឈានេន វិនា ន សិជ្ឈតីតិ វុត្តំ សត្តឈានង្គានីតិ. កល្យាណេវា បាបកេវា អារម្មណេ ឧជុកំ ចិត្តបដិបាទនសង្ខាតស្ស ឧបនិជ្ឈាយន កិច្ចស្ស អង្គានីតិ អត្ថោ. តត្ថ ទោមនស្សំ អកុសលជ្ឈានង្គំ. សេសានិ កុសលាកុសលាព្យាកតានីតិ. កល្យាណកម្ម បាបកម្មសង្ខាតាសុ សុគតិ ទុគ្គតិ វិវដ្ដសង្ខាតាសុច នានាទិសាសុ តំតំទិសាតិ មុខប្បវត្តិសង្ខាតា ចិត្តស្ស គតិនាម សម្មាវា មិច្ឆាវា បវត្តេហិ ទស្សនាទីហិ ឯវ សិជ្ឈតីតិ វុត្តំ ទ្វាទសមគ្គង្គានីតិ. ចិត្តស្ស ឧជុគតិយាវា វង្កគតិយាវា គមនស្ស បថង្គានិ ឧបាយង្គានីតិ អត្ថោ. តត្ថ មិច្ឆាទិដ្ឋិ មិច្ឆាសង្កប្ប មិច្ឆាវាយាម មិច្ឆាសមាធយោ បាបកម្ម ទុគ្គតិភវ សង្ខាតាសុ អហិតទិសាសុ ចិត្តស្ស វង្កគតិយា គមនស្ស ឧបាយង្គានិ, ឥតរានិ កល្យាណកម្ម សុគតិភវ វិវដ្ដធម្មសង្ខាតាសុ ហិតទិសាសុ ឧជុគតិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ បាណាតិបាតកម្មេ វិតក្ក វិចារ ទោមនស្សេកគ្គតា សង្ខាតំ ចតុរង្គិកជ្ឈានំ មិច្ឆាសង្កប្ប មិច្ឆាវាយាម មិច្ឆាសមាធិ សង្ខាតោ តិយង្គីកមគ្គោច វេទិតព្ពោ. ឯវំ សេសេសុ សុចរិតទុច្ចរិតកម្មេសុ ឈានមគ្គា ឧទ្ធរិតព្ពា. វិភង្គេ បន សុត្តន្តេសុច មិច្ឆាវាចា មិច្ឆាកម្មន្តោ មិច្ឆាអាជីវោ មិច្ឆាសតីតិ ឥមេបិ ចត្តារោ អាគតា. ឥមេ បន វិសុំ ចេតសិកធម្មា នហោន្តិ. តថា តថា បវត្តានំ ចតុន្នំ ខន្ធានំ អធិវចនន្តិ កត្វា ឥធ នគហិតា.

[២១០] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘សុគតិ ទុគ្គតីនំ និព្ពានស្ស ច អភិមុខំ បាបនតោ មគ្គា; តេសំ បថភូតានិ អង្គានិ មង្គានី’’តិ វុត្តំ; តំ ន សុន្ទរំ;

ន ហិ អង្គានិ មគ្គានំ បថភូតានិនាម ហោន្តិ; មគ្គសទ្ទោយេវ បថបរិយាយោ អដ្ឋកថាសុ វុត្តោ ន អង្គសទ្ទោតិ;

[២១១] យញ្ច តត្ថ

‘‘មគ្គស្សវា អដ្ឋង្គិកស្ស អង្គានិ មគ្គង្គានី’’តិ វុត្តំ. តំបិ អនុបបន្នំ.

ឥធ ហិ កត្ថចិ ចិត្តេ តិយង្គិកោ កត្ថចិ ចតុរង្គិកោតិអាទិនា នានាមគ្គោវ អធិប្បេតោតិ. អាធិបច្ចដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយានិ. កិញ្ច អាធិបច្ចំ. អត្តាធីនវុត្តិកេ ធម្មេ អត្តនោ គតិយំ សព្ពសោ វត្តេតុំ សមត្ថភាវោ. ឥតិ តេសុ តេសុ កិច្ចេសុ អត្តនោ អាធិបច្ចសង្ខាតំ ឥន្ទដ្ឋំ ករោន្តិ សាធេន្តីតិ ឥន្ទ្រិយានិ. ឥន្ទដ្ឋំ ការេន្តីតិបិ ឥន្ទ្រិយានិ. ឥស្សរា អធិបតិនោតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ បញ្ចចក្ខាទីនិ ទស្សនាទិកិច្ចេសុ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ ឥស្សរាហោន្តិ. ពលវទុព្ពលមន្ទ តិក្ខាទីសុ អត្តាការានុវត្តាបនតោ. ភាវទ្វយំ ឥត្ថាការាទិវសេន បវត្តិយំ ចតុសមុដ្ឋានិក រូបានំ សកលខន្ធបញ្ចកស្សេវ វា ឥស្សរោ ហោតិ. អញ្ញថា អប្បវត្តិតោ. តថា ហិ យស្មិំ សន្តានេ បដិសន្ធិយំ ឥត្ថិភាវោ បវត្តតិ. តស្មិំ សព្ពេ កម្មាទិបច្ចយា ចតុសមុដ្ឋានរូបសន្តតិំ សមុដ្ឋាបេន្តា ឥត្ថាការសហិតមេវ សមុដ្ឋាបេន្តិ, នោ អញ្ញថា. ឆន្ទចិត្តាធិប្បាយាបិ តស្មិំ មន្ទាការសហិតាវ បវត្តន្តិ. តព្ពិបរីតេន បុរិសសន្តានំ វេទិតព្ពំ. ជីវិតទ្វយំ រូបា រូបសន្តតីនំ រត្តិ ទិវ មាស សំវច្ឆរានុក្កមេន អទ្ធានផរណេ សហជាតធម្មានំ ឥស្សរោ ហោតិ. តេសំ តទាយត្តវុត្តិ កត្តា. មនោ វិជាននកិច្ចេ. វេទនាបញ្ចកំ តថា តថា អារម្មណរសានុភវនេ. សទ្ធា អារម្មណាវីមុច្ចនេ. វីរិយំ កម្មនិ អលីន វុត្តិភាវេ. សតិ អារម្មណុបដ្ឋានេ. សមាធិ អារម្មណេ និច្ចលដ្ឋិ តិយំ. បញ្ញា អសម្មោហកិច្ចេ សម្បយុត្តធម្មានំ ឥស្សរោ ហោតិ. អនញ្ញាភិភវនីយភាវេន បវត្តនតោ. យថា ហិ សិលាយំ បថវី សហជាតេហិ អនភិភវនីយា ហោតិ. អត្តនាវតេ អភិភវិត្វា វិសុំ អវិជ្ជមានេវិយ កត្វា បវត្តតិ. យថា ច ឧទកេ អាបោ អគ្គិម្ហិ តេជោ វាតេ វាយោ. ឯវំ សម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

អញ្ញាយិត្ថ បដិវិជ្ឈិត្ថាតិ អញ្ញាតំ. ន អញ្ញាតំ អនញ្ញាតំ. ចតុសច្ចធម្មោ. អមតំវា បទំ. អនញ្ញាតំ ញស្សាមិ ជានិស្សាមីតិ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមិ. អាខ្យាតិកំបិ ហិ បទំ សញ្ញាសទ្ទភាវេ ឋិតំ នាមិកដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. យថា មក្ខលិគោសាលោ ឯហិបស្សិ កោតិ. ឯវញ្ហិ សតិ តស្ស បទន្តរេន សហ សមាសភាវោ នវិរុជ្ឈតីតិ. អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិ ឯវំ បដិបន្នស្ស ឥន្ទ្រិយំ អនញ្ញា តញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ. អាទិមនសិការតោ បដ្ឋាយ តាទិសេន ឧស្សាហេន សហ វិបស្សនំ អារភន្តស្ស តស្មិំ ឧស្សាហេ អបដិបស្សទ្ធេយេវ សោតាមត្តិមគ្គំ បដិលភន្តស្ស ឥន្ទ្រិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អាជានាតីតិ អញ្ញំ. តមេវ ឥន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញិន្ទ្រិយំ, បថមមគ្គេន អនញ្ញាតំ ញត្វាបិ កិលេសប្បហានកិច្ចស្ស អបរិនិដ្ឋិតត្តា តស្ស ជាននកិច្ចស្ស វិប្បកតភាវេន យថា ទិដ្ឋេ តស្មិំ ចតុសច្ចធម្មេ អមតបទេឯវ វា បុនប្បុនំ ជាននកិច្ច យុត្តានំ ឥន្ទ្រិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញា តាវិនោ បរិនិដ្ឋិត អាជានន កិច្ចស្ស ខីណាសវស្ស ឥន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ. តិវិធំ បេតំ តថារូបេ ជាននេ សម្បយុត្ត ធម្មានំ ឥស្សរោ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ ឥមេសំ សត្តានំ បាកដេ រូបកាយេ អត្តគាហទឡ្ហត្តំ តព្ពិមុត្តិច ឥមេសំ អបរិញ្ញាយ បរិញ្ញាយច ហោតីតិ ទីបេតុំ អាទិតោ បញ្ច បសាទិន្ទ្រិយានិ វុត្តានិ. តស្ស អត្តស្ស ឥត្ថិបុម តាភេទោ ឥមេសំ វសេន ហោតិ. តស្មិំ វា ឥត្ថិបុរិស គាហោ តព្ពិមុត្តិច ឥមេសំ អបរិញ្ញាយ បរិញ្ញាយច ហោតីតិ ទីបេតុំ កទនន្តរំ ភាវិន្ទ្រិយទ្វយំ វុត្តំ. សោច អត្តា ឥមស្ស វសេន ជីវសញ្ញំ លភតិ. តស្មិំវា ជីវគាហោ តព្ពិមុត្តិច ឥមស្ស អបរិញ្ញាយ បរិញ្ញាយច ហោតីតិ ទីបេតុំ តទនន្តរំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ វុត្តំ. ឥទំ បន ភាវិន្ទ្រិយតោ បុរេ វត្តព្ពំបិ រូបារូប មិស្សកត្តា ឥធ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. នាមកាយេ អត្តគាហទឡ្ហត្តំ តព្ពិមុត្តិច ឥមស្ស អបរិញ្ញាយ បរិញ្ញាយច ហោតីតិ ទីបេតុំ នាមិន្ទ្រិយេសុ មនិន្ទ្រិយំ អាទិតោ វុត្តំ. សោច អរូបី អត្តា ឥមេសំ វសេន សំកិលិដ្ឋោ វិប្ផន្ទិតោច ហោតិ. តស្មិំវា សុខិតទុក្ខិតគាហោ តព្ពិមុត្តិច ឥមេសំ អបរិញ្ញាយ បរិញ្ញាយច ហោតីតិ ទីបេតុំ តទនន្តរំ បេទនិន្ទ្រិយបញ្ចកំ វុត្តំ. តស្ស សំកិលិដ្ឋស្ស វោទានប្បត្តិយា តំតំគាហវិមុត្តិយាវា បដិបត្តិទស្សនត្ថំ តទនន្តរំ សទ្ធាទិបញ្ចិន្ទ្រិយំ វុត្តំ. តាយ បដិបត្តិយា វោទានប្បត្តិ យា អាទិ មជ្ឈ បរិយោសាន ទស្សនត្ថំ អន្តេ តីណិ លោកុត្តរិន្ទ្រិយានិ វុត្តានីតិ.

[២១២] វិភាវនិយំ បន

‘‘ឯត្តាវតា អធិប្បេតត្ថសិទ្ធីតិ អញ្ញេសំ អគហណន្តិ’’ វុត្តំ. តំ ន យុជ្ជតិ.

នហិ សន្តេសុបិ អញ្ញេសុ ឥន្ទ្រិយភាវារហេសុ ធម្មេសុ ឯត្តាវតា អធិប្បេតត្ថសិទ្ធិយា តេសំ អញ្ញេសំ ភគវតោ ថេរស្សច អគហណន្តិ យុត្តំ វត្តុំ. ឥន្ទ្រិយភាវារហស្ស អញ្ញស្ស អសម្ភវតោ. យទិ ហិ សម្ភវេយ្យ, សតំបិ សហស្សំបិ គណ្ហិស្សតិយេវាតិ. ពលិយន្តិ ឧប្បន្នុប្បន្នេ បដិបក្ខធម្មេ សហន្តិ មទ្ទន្តីតិ ពលានិ. យថា អពលានំ ពលិយន្តិ. មទ្ទន្តេនំ បរិស្សយាតិ. ឯត្ថច អពលាតិ ទុព្ពលា. នន្តិ ហីនវីរិយំ ជនំ. ពលិយន្តីតិ ពលសា ករោន្តិ អជ្ឈោត្ថរន្តិ. បរិស្សយាតិ អពលា រាគាទិ បរិស្សយាតិ អត្ថោ. អបិច, បដិបក្ខធម្មេហិ អកម្បិយដ្ឋេន អក្ខោ ភណិយដ្ឋេន ពលានិនាម. តស្មា អស្សទ្ធិយសង្ខាតេន បដិបក្ខធម្មេន កម្បេតុំ អសក្កុណេយ្យតា សទ្ធាពលំនាម. កោសជ្ជសង្ខាតេន កម្បេតុំ អសក្កុណេយ្យតា វីរិយពលំនាម. មុដ្ឋសច្ចេន កម្បេតុំ អសក្កុណេយ្យតាសតិពលំនាម. ឧទ្ធច្ចេន កម្បេតុំ អសក្កុណេយ្យតាសមាធិពលំនាម. អវិជ្ជាយកម្បេតុំ អសក្កុណេយ្យតា បញ្ញាពលំ នាម. សេសទុកទ្វយំ បន អញ្ញមញ្ញំ បដិបក្ខេនយោជេតព្ពំ.

[២១៣] វិភាវនិយំ បន

បាបពលទុកំ បដិបក្ខេន យោជេតុំ នលព្ភតីតិ កត្វា ‘‘អហិរិកានោត្តប្បទ្វយំ បន សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវេ នេវាតិ’’ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវោតិច បដិបក្ខេហិ អកម្បិយតា តិច អត្ថតោ នានត្តាភាវតោតិ. វីរិយសមាធិពលានិ កុសលាកុសលាព្យាកតានិ. អហិរិកានោត្តប្បានិ អកុសលពលានិ. សេសានិ កុសលាព្យាកតានីតិ. អធិបតីតិ ឯត្ថ បតីតិ សាមិ ឥស្សរោ. សោ បន បទេស ឥស្សរោ សកលិស្សរោតិ ទុវិធោ. តត្ថ ឥន្ទ្រិយានិ បរេសំ វិសយេ សយំ បរវសេ វត្តិត្វា អត្តនោ វិសយេឯវ បរេហិ អត្តនោ វសេ វត្តាបេន្តីតិ បទេសិស្សរា នាម. បុព្ពាតិ សង្ខារវសេន បុព្ពាគមនវសេន វា វិសេសេត្វា បវត្តំ អធិបតិដ្ឋានំ បត្វា បន អញ្ញោ ទុតិយោ ឥស្សរោនាម នត្ថិ. តស្មា អធិកោ បតីតិ អធិបតិ. អត្តា ធីនវុត្តីនំ បតីតិ អធិបតីតិច វទន្តិ.

ឆន្ទោឯវ អធិបតីតិ ឆន្ទាធិបតិ. ឆន្ទវតោ កិំនាម កម្មំ នសិជ្ឈតីតិ ឯវំ បុព្ពាភិសង្ខារវសេនវា បុព្ពេ អតីតភវេសុ សុដ្ឋុ អាសេវិតឆន្ទាគមនវសេនវា តេសុ តេសុ កល្យាណ បាបកម្មេសុ សម្បយុត្តធម្មេ មហោឃោវិយ តិណបណ្ណកសដេ អត្តបរាធីនេ និច្ចំ បគ្គហិតធុរេ កត្វា បវត្តោ កត្តុកម្យតា ឆន្ទោ. ឯស នយោ សេសេសុបិ. ននុ ចេត្ថ បច្ឆិមា តយោ ធម្មា អធិបតិភាវំ គណ្ហន្តា ឥន្ទ្រិយភាវំ អវិជហិត្វាវ គណ្ហន្តីតិ អធិបតិភូតាវ សមានា ឥន្ទ្រិយកិច្ចវសេន បរវសេបិ វត្តន្តីតិ. សច្ចំ, អញ្ញំ បន អធិបតិកិច្ចំ, អញ្ញំ ឥន្ទ្រិយកិច្ចន្តិ នត្ថេត្ថ ទោសោតិ. យថា ហិ រាជា ចក្កវត្តី ឯកស្ស អត្តនោ បុរោហិតស្ស សន្តិកេ ឯកំ ទិព្ពវិជ្ជំ គណ្ហាតិ. ន ឯត្តាវតា រាជា ចក្កវត្តិនាម នហោតិ. នច វិជ្ជាហេតុ អញ្ញស្ស វសេន វត្តតិ. អញ្ញញ្ហិ ចក្កវត្តិ រជ្ជកិច្ចំ, អញ្ញំ វិជ្ជាគហណ កិច្ចន្តិ. ឯវំ សម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ អធិបតិកិច្ចំនាម តំតំកិច្ច វិសេសំ អនបេក្ខិត្វា អតុល្យពលេន អភិភវិត្វា សហជាត ធម្មេ អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចេសុ អនិវត្តមានេ កត្វា ធុរ វាហិតា. ឥន្ទ្រិយកិច្ចំ បន វិជាននាទិកិច្ចំ អារព្ភ បវុច្ចតីតិ.

អាហរន្តិ សហជាតាទិបច្ចយសាមញ្ញតោ អតិរេកេន អសាធារណបច្ចយសត្តិវិសេសេន ហរន្តិ បវត្តេន្តីតិ អាហារា. អាហរន្តិវា អជ្ឈត្តសម្ភូតា តេ តេ បច្ចយធម្មា បច្ចយុប្បន្នធម្មាច អត្តានញ្ចេវ អត្តនោ អត្តនោ បច្ចយកិច្ចំ បច្ចយុប្បន្នកិច្ចញ្ច សុដ្ឋុ ហរន្តិ វហន្តិ ឯតេហីតិ អាហារា. យថាហសព្ពេ សត្តា អាហារដ្ឋិតិកាតិ. ឯត្ថច សព្ពេ សត្តាតិ ឯតេន សព្ពេ អជ្ឈត្តសម្ភូតា បច្ចយបច្ចយុប្បន្នធម្មា វុត្តា. អាហារដ្ឋិតិកាតិ បច្ចយដ្ឋិតិកា. យថារហំ ចតុវីសតិបច្ចយេហិ ឋិតិសភាវាតិ អត្ថោ. ននុចេត្ថ បច្ចយាហារោវ វុត្តោ. ន អាហារបច្ចយោ. ឥធ បន ចតុព្ពិធោ អាហារបច្ចយធម្មោវ វុត្តោតិ. សច្ចំ, បច្ចយដ្ឋេន បន អាហារនាមកានំ សព្ពេសំ ចតុវីសតិបច្ចយធម្មានំ មជ្ឈេ យេធម្មា ចត្តារោ អាហារាតិ វិសេសេត្វា វុត្តា. តេ តេសំ បច្ចយាហារានំបិ អាហារភូតាតិ សិទ្ធា ហោន្តីតិ. ឥមស្មិំ អត្ថេ ចតុន្នំ អាហារានំ មហន្ត ភាវោ បាកដោ ហោតីតិ.

តត្ថ យថា យវពីជានំវា សាលិពីជានំវា អានុភាវោ នាម កឡិរង្កុរានំ ឧប្បាទាន បធានំ ហោតិ. តតោបរំ បន សស្សភាវំ បត្វា ឆ បញ្ច មាសេ វឌ្ឍិយាវា ឋិតិយាវា បថវិ រសអាបោរសានំ អានុភាវោ បធានំ ហោតិ. ឯវមេវំ កពឡី ការាហារូបជីវីនំ កាមសត្តានំ កម្មស្ស អានុភាវោនាម បដិសន្ធិរូបុប្បាទនេ បធានំ ហោតិ. តតោបរំ បន យាវតាយុកំ វឌ្ឍីយាវាឋិតិយាវា ឧតុអាហារានំ អានុភាវោ បធានំ ហោតិ. កម្មជរូបានិ ហិ យាវ អាសន្នមរណា បវត្តមានានិបិ ឧតុអាហារេហិ អនុគ្គហិតានិឯវ បវត្តន្តិ. ឧតុច អាហារុ បត្ថម្ភិតោយេវ អត្តនោ កិច្ចំ ករោតិ. តស្មា តេសំ សត្តានំ ចតុសន្តតិរូបំ កពឡីការាហារេន អនុបត្ថម្ភីយមានំ ចិរំ នបវត្តតិ. ឧបត្ថម្ភីយមានំឯវ យាវតាយុកំ បវត្តតិ. យថាច សកុណាវា ឌំសមកសា ទយោវា តុណ្ឌេន អាហារំ គហេត្វា អត្តភាវំ បោសេន្តិ. តុណ្ឌេ អសន្តេ អាហារំ អលភន្តា មរន្តិ. ឯវមេវ ឥមេ សត្តា ផស្សេន អារម្មណេសុ រសំ គហេត្វា វេទនាសង្ខាតំ ឧបភោគបរិភោគំ សម្បាទេត្វា តណ្ហាវេបុល្លំ បត្វា តិវិធំ វដ្ដំ បូរេត្វា យាវជ្ជតនាបិ វដ្ដេ អនុកណ្ឋមានា បវត្តន្តិ.

យទិ ហិ ផស្សោនាម ន សិយា, អារម្មណរសំ អលភិត្វា វេទនា បរិភោគរហិតេន តណ្ហុប្បត្តិយា ឱកាសោ នត្ថីតិ តិវិធវដ្ដមេវ នសិយាតិ. យថាច តេ សកុណាទយោ បក្ខេ វិយូហិត្វា អន្តរា អបតមានា រុក្ខតោ រុក្ខំ វនតោ វនំ វិចរិត្វា អត្តានំ យាបេន្តិ. បក្ខេសុ អសន្តេសុ គមនំ អសម្បាទេន្តា បតិត្វា មរន្តិ. ឯវមេវំ ឥមេ សត្តា អាយូហនលក្ខណាយ ចេតនាយ ចេតយិត្វា កម្មសមង្គិតំ សម្បាទេត្វា ភវតោ ភវំ វិចរិត្វា យាវជ្ជតនា វដ្ដេ សំសរន្តិ. យទិ ហិ ចេតនានាម ន សិយា, កម្មវដ្ដស្ស អភាវោ. តទភាវេច វិបាកវដ្ដស្ស អភាវោ. តទភាវេច តទនុសយិតស្ស កិលេសវដ្ដស្ស អភាវោតិ វដ្ដំនាម ន សិយាតិ. យថាច តេ សកុណាទយោ ចក្ខុនា គោចរដ្ឋានំវា តំតំទិសាភាគំវា វិភាវេត្វា យាវជីវំ អត្តានំ យាបេន្តិ. ចក្ខុស្មិំ អសន្តេ កិញ្ចិគហេតព្ពវត្ថុំវា គន្តព្ពដ្ឋានំវា អលភិត្វា តត្ថេវ មរន្តិ. ឯវមេវំ សម្បយុត្តា ធម្មា អារម្មណវិជានលក្ខណេន វិញ្ញាណេន តំតំអារម្មណំ លភិត្វា តស្មិំ តស្មិំ ផស្សាទយោ ឧប្បាទេត្វា តិវិធំ វដ្ដំ វដ្ដេន្តិ. យទិ ហិ វិញ្ញាណំនាម ន សិយា, ផស្សាទីនំ អារម្មណលាភោយេវ នត្ថីតិ វដ្ដមេវ ន សិយាតិ. តេនាហ ចត្តារោ អាហារា.ល. វិញ្ញាណំ ចតុត្ថន្តិ. សំយុត្តកេច –

ចត្តារោមេ ភិក្ខវេ អាហារា ភូតានំ វា សត្តានំ ឋិតិយា សម្ភវេសីនំវា សត្តានំ អនុគ្គហាយ កពឡីការោ អាហារោ ឱឡារិកោវា សុខុមោវា, ផស្សោ ទុតីយោ, មនោសញ្ចេតនា តតីយា, វិញ្ញាណំ ចតុត្ថន្តិ វុត្តំ.

តត្ថ ភូតានន្តិ វុទ្ធិប្បត្តានំ. សម្ភវេសីនន្តិ កលលាទិ កាលេ ឋិតានំ. ចតុន្នំបន អាហារានំ យថាសម្ភវំ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេវា តស្មិំ តស្មិំ ភវេវា ឋិតិយាវា អនុគ្គហាយវា បវត្តិ អាការោ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. អដ្ឋកថាយំ បន កោបនេត្ថ អាហារោ. កិំ អាហារេតីតិ. កពឡីការា ហារោ ឱជដ្ឋមករូបានិ អាហារេតិ. ផស្សាហារោ តិស្សោ វេទនា. មនោសញ្ចេតនាហារោ តយោ ភវេ. វិញ្ញាណា ហារោ បដិសន្ធិនាមរូបន្តិ វុត្តំ. តំ បាកដផលវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឱជដ្ឋមករូបុប្បាទនំ បន កពឡីការាហារស្ស មហន្តំ កិច្ចំ នហោតិ. ចតុសន្តតិរូបុបត្ថម្ភនមេវ មហន្តំ. តេនេវ ហិ បាឡិយំ ឋិតិយាតិច អនុគ្គហាយាតិច វុត្តំ.

អបិច យថា ឧបនិស្សយាសេវនបច្ចយា សុត្តន្តិ កបរិយាយា អភិធម្មបរិយាយាតិច ទុវិធា ហោន្តិ. តថា អាហារបច្ចយោបិ ទុវិធោ. តត្ថ យំ វុត្តំ មនោសញ្ចេតនាហារោ តយោភវេតិ. តំ សុត្តន្តិកបរិយាយំ សន្ធាយ វុត្តំ. នហិ បដ្ឋានេ អរូបា ហារា អសហជាតានំ ធម្មានំ អាហារដ្ឋេន បច្ចយានាម ហោន្តីតិ. បញ្ចវិញ្ញាណេសុ ឈានង្គានិ នលព្ភន្តិ. តានិ ហិ ទុព្ពលកិច្ចដ្ឋានវត្ថុកត្តា រូបាទីសុ អភិនិបាតមត្តានិ ហោន្តីតិ ន តេសុ វិជ្ជមានា វេទនា ឯកគ្គតា ឈានកិច្ចំ សាធេន្តីតិ. វិតក្កបច្ឆិមកំ ឈានន្តិច វុត្តំ. ឈានង្គានំ នាយកភូតោច វិតក្កោ តេសុ នត្ថីតិ តត្ថ តាវេទនា ឯកគ្គតាយោ តំ ន សាធេន្តីតិ. វីរិយុបត្ថម្ភរហិតា ធម្មា សម្បយុត្តធម្មេសុ ថិរភាវប្បត្តា នហោន្តីតិ អវីរិយេសុ សោឡសាហេតុកចិត្តេសុ សមាធិពលកិច្ចំ ន សាធេតិ. វីរិយបច្ឆិមកំ ពលន្តិ ហិ វុត្តន្តិ អាហ អវីរិយេសុ ពលានិ នលព្ភន្តីតិ. ហេតុរហិតា ច ធម្មា វដ្ដស្ស វិវដ្ដស្សច បត្តិយា បថភាវំ នគច្ឆន្តិ. ហេតុបច្ឆិមកោ មគ្គោតិ ហិ វុត្តន្តិ អាហ អហេតុកេសុ មគ្គង្គានិ ន លព្ភន្តីតិ. វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តេចិត្តេ ឯកគ្គតា អធិមោក្ខរហិ តត្តា ឯកន្តេន សំសប្បនសភាវាយ វិចិកិច្ឆាយ អភិភូតត្តា ច មគ្គិន្ទ្រិយពលភាវាយ ពលវតី នហោតីតិ វុត្តំ វិចិកិច្ឆា ចិត្តេ ឯកគ្គតា មគ្គិន្ទ្រិយពលភាវំ ន គច្ឆតីតិ. ទ្វិហេតុក តិហេតុក ជវនេស្វេវាតិ ឯត្ថ ទ្វិហេតុក តិហេតុកសទ្ទេន មោមូហទ្វយហសនជវនានិ និវត្តេតិ. ជវនសទ្ទេន តិភូមកានិ ទ្វិហេតុកតិហេតុកវិបាកានិ និវត្តេតិ.

[២១៤] វិភាវនិយំ បន

‘‘ទ្វិហេតុកតិហេតុកគហណេន ឯកហេតុកេសុ អធិបតីនំ អភាវំ ទស្សេតី’’តិ វុត្តំ, ជវនភាវសាមញ្ញត្តា បន ហសនចិត្តេបិ តេសំ អភាវោ ទស្សេតព្ពោយេវ ហោតីតិ.

យថាសម្ភវន្តិ លទ្ធបុព្ពាតិ សង្ខារស្ស លទ្ធបុព្ពាគមស្ស ច ឯកេកស្ស អធិបតិនោ សម្ភវានុរូបំ ឯកោវ លព្ភតិ. ន ទុតិយោ. ឥតរថា អធិបតិឯវ នសិយាតិ. ឯវញ្ច កត្វា បដ្ឋានេ យថា ឥន្ទ្រិយបច្ចយវិភង្គេ អរូបិនោឥន្ទ្រិយា សម្បយុត្តកានំធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេន បច្ចយោតិ វុត្តំ. ន តថា អធិបតិបច្ចយវិភង្គេ. តត្ថ បន ឆន្ទាធិបតិ ឆន្ទសម្បយុត្តកានន្តិអាទិនា ឯកេកាធិបតិ វិភាគវសេនេវ វុត្តន្តិ. ឯវញ្ហិ សតិ អធិបតិ ឥន្ទ្រិយានំ វិសេសោ បាកដោ ហោតីតិ. នវេរិតាតិ នវ ឦរិតា កថិតា. កុសលា កុសលា ព្យាកតេហិ សមាកិណ្ណោ កុសលាទិ សមាកិណ្ណោ. [មិស្សកសង្គហោ]

១៦៤. ចត្តារិ សច្ចានិ ពុជ្ឈតីតិ ពោធិ. ពុជ្ឈន្តិវា តានិ តំ សមង្គិនោ ឯតាយាតិ ពោធិ. ចតុមគ្គញាណំ. វុត្តញ្ហេតំ មហា និទ្ទេសេ ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ-ញាណន្តិ. បក្ខោតិ កោដ្ឋាសោ សម្ភារោ. ពោធិយា បក្ខេ ភវាតិ ពោធិបក្ខិយា. អធិសីលា ធិចិត្តា ធិបញ្ញា សង្ខាតាសុ តីសុ សិក្ខាសុ បរិយាបន្នានំ សត្ថុសាសនធម្មានំ ឯតំនាមំ. តេ បន កោដ្ឋាសតោ សត្ត វិធា ហោន្តីតិ អាហ ចត្តារោសតិបដ្ឋានាតិអាទិ. សម្បយុត្ត ធម្មេសុ បមុខា បធានា ហុត្វា កាយាទីសុ អារម្មណេសុ តិដ្ឋន្តិ នានារម្មណេសុ ចិត្តគមនំ និវត្តេត្វា តេស្វេវ កាយាទីសុ ចិត្ត និពន្ធនវសេន បវត្តន្តីតិ បដ្ឋានានិ. សតិឯវ បដ្ឋានានីតិ សតិ បដ្ឋានានិ. ចត្តារិសតិបដ្ឋានានីតិ វត្តព្ពេ ធម្មភាវំ អបេក្ខិត្វា ចត្តារោសតិបដ្ឋានា តិវុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កាយេអនុបស្សនា កាយា នុបស្សនា. រូបកាយេ រូបសមូហេ អស្សាសបស្សាសាទិកស្ស អវយវកាយស្ស តំតំកាយភាវេនវា អនិច្ចាទិភាវេនវា យាវ តស្មិំ តស្មិំ កាយេ សម្មោហោ បហិយ្យតិ. តាវ បុនប្បុនំ និរន្តរំ សមនុបស្សនាតិ អត្ថោ. នវប្បភេទាសុ វេទនាសុ សុខវេទនាទិ កាយអវយវវេទនាយ តំតំ វេទនាភាវេន ឧទយព្ពយវសេន ច អនុបស្សនា វេទនានុបស្សនា. សោឡស បភេទេសុ សរាគា ទីសុ ចិត្តេសុ សរាគាទិកស្ស អវយវចិត្តស្ស តំតំ ចិត្តភាវេន ឧទយព្ពយវសេនច អនុបស្សនា ចិត្តានុបស្សនា. បញ្ចបភេទេសុ នីវរណាទីសុ ធម្មេសុ កាមច្ឆន្ទាទិកស្ស អវយវធម្មស្ស តំ តំ ធម្មភាវេន ឧទយព្ពយវសេនច អនុបស្សនា ធម្មានុបស្សនា.

[២១៥] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘កុច្ឆិតានំ កេសាទីនំ អាយោតិ កាយោ. អស្សាស បស្សាសានំវា សមូហោ កាយោ’’តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរ មេវ.

[២១៦] យញ្ច តត្ថ

‘‘កាយស្ស អនុបស្សនា កាយានុបស្សនា’’តិ វុត្តំ. តំបិ ន សុន្ទរំ.

កាយេ កាយានុបស្សី វិហរតីតិ ហិ វុត្តំ. ឯតេន ហិ កាយេ អនុបស្សនា កាយានុបស្សនាតិ អយមត្ថោវ បធានតោ ទស្សិតោតិ.

[២១៧] យញ្ច តត្ថ

‘‘វេទនានំ វសេន អនុបស្សនា’’តិ វុត្តំ. តំបិ ន សុន្ទរំ. វេទនាសុ វេទនានុបស្សីតិ ហិ វុត្តំ. តថា ចិត្តានុបស្សនា បទេបិ.

[២១៨] យំបិ តត្ថ

‘‘សញ្ញាសង្ខារានំ ធម្មានំ ភិន្នលក្ខណានមេវ អនុបស្សនា ធម្មានុបស្សនា’’តិ វុត្តំ. តំបិ ន សុន្ទរមេវ.

ន ហិ កត្ថចិ បាឡិយំ សញ្ញាសង្ខារាវ វិសេសេត្វា ធម្មាតិ វុត្តា អត្ថីតិ. បាឡិយញ្ហិ ឆនីវរណា បថមំ ធម្មាតិ វុត្តា. តតោ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធា. តតោ ទ្វាទសាយតនានិ. តតោ សត្តពោជ្ឈង្គា. តតោ ចត្តារិ សច្ចានីតិ. យទិឯវំ ឯកាយ ធម្មានុបស្សនាយ វុត្តាយ ឥតរាបិ សិទ្ធាតិ សតិបដ្ឋានំ ឯកមេវ វត្តព្ពំ, ន ចត្តារោតិ.ន. យោ ហិ ធម្មានុបស្សនាយំ រូបក្ខន្ធោ វុត្តោ. សោ រុប្បនលក្ខណានុបស្សនវសេន វុត្តោ. រុប្បនលក្ខណញ្ហិ និព្ពត្តិតបរ មត្ថធម្មោ. សោច តថា អនុបស្សន្តស្ស វិសេសតោ សុខុមស្ស អត្តវិបល្លាសស្ស បហានាយ ហោតីតិ. កាយោតិ បន តំតំ សមូហភូតរូបធម្មវសេន វេទិតព្ពោ. នរុប្បនលក្ខណវសេន. នច តំតំ កាយភាវេន គហិតោ តំតំ រូបធម្មសមូហោ និព្ពត្តិត បរមត្ថធម្មោនាម ហោតិ. បញ្ញត្តិមិស្សកត្តា. សោច តថា អនុបស្សន្តស្ស វិសេសតោ ឱឡារិកស្ស សុភាទិ វិបល្លាសស្ស បហានាយ ហោតីតិ. តថា វេទនាចិត្តេសុបិ ឱឡារិកវិបល្លាសោ សុខុមវិបល្លាសោតិ ទ្វេ ទ្វេ វិបល្លាសា ហោន្តិ. តត្ថ អត្តុបនិពន្ធា និច្ចសុខ វិបល្លាសា ឱឡារិកា. អត្តវិបល្លាសោ សុខុមោ. តត្ថ វេទនា ចិត្តា នុបស្សនា ឱឡារិកវិបល្លាសានំ បហានាយ វិសុំ វុត្តា. ធម្មេសុ វេទនាក្ខន្ធវិញ្ញាណក្ខន្ធា សុខុម វិបល្លាស បហានាយាតិ. តស្មា ចត្តារោវ សតិបដ្ឋានា វត្តព្ពាតិ. សម្មា បទហន្តិ ឯតេហីតិ សម្មប្បធានានិ. កាមំ តចោច ន្ហារុច, អដ្ឋិច អវសិស្សតុ. ឧបស្សុស្សតុ មេ សរីរេ មំសលោហិតំ. យន្តំ បុរិសថាមេន បុរិសបរក្កមេន បត្តព្ពំ. ន តំ អបត្វា វីរិយស្ស សណ្ឋានំ ភវិស្សតីតិ ឯវំ អនិវត្តនវុត្តិ វសេន បវត្តស្ស សម្មាវាយាមស្ស ឯតំ នាមំ. សោ បន តថា បវត្តោ ឯកោបិ សមានោ កិច្ចសិទ្ធិវសេន ចតុធា ហោតីតិ. វុត្តំ ឧប្បន្នានន្តិអាទិ.

តត្ថ ឧប្បន្នានំបាបកានន្តិ អសុកស្មិំ កាលេ ទេសេ ឋានេ វា អហំ ឥទញ្ចិទញ្ច នាម បាបំ អកាសិំ, ឥទញ្ចិទញ្ចនាម មយ្ហំ ឧប្បន្នន្តិ ឯវំ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បន្នភាវេន វិទិតានំ អកុសលានំ. បហានាយាតិ តេសំ អត្តនោ សន្តានេ អជ្ជតគ្គេ យាវបរិនិព្ពានាបុន អនុប្បាទធម្មតាបាទនករណត្ថំ. វាយាមោតិ សីល បូរណ សមថ វិបស្សនាភាវនាកម្មេសុ ទឡ្ហំ វាយាមោ. អនុប្បន្នានន្តិ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បន្នបុព្ពន្តិ អវិទិតានំ បរសន្តានេសុវា សុត្តន្តេសុវា ទិស្វាវា សុត្វាវា វិទិតានំ. អនុប្បាទាយាតិ យេសំ អកុសល មូលានំ អត្ថិតាយ ឥមេសំ សត្តានំ ឦទិសានិ កិលេសជាតានិ វា បាបកម្មានិវា ឧប្បជ្ជន្តិ. តានិ មយិ វិជ្ជន្តិឯវ. អហំបិ តេហិ កិលេសេហិវា កម្មេហិវា អបរិមុត្តោយេវ. អហំបិ ស្វេវា បរសុវេវា ភវន្តរេសុវា តានិ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បាទេស្សា មិយេវាតិ ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា តេសំ អកុសលមូលានំ អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បត្តិយា បច្ចយសមុច្ឆិន្ទនត្ថំ. អនុប្បន្នានំកុសលានន្តិ ចតុភូមកេសុ កុសលធម្មេសុ សត្តវិសុទ្ធិបភេទេសុ ឥមេនាម វិសុទ្ធិធម្មា មយា អប្បត្តា អនធិគតាឯវ ហោន្តីតិ ឯវំ ញត្វា សមយេ អនតិក្កន្តេឯវ អប្បត្តានំ អនធិគតានំ ឧបរិ វិសុទ្ធិធម្មានំ អធិគមនត្ថាយ.

ឧប្បន្នានំ កុសលានំ ភិយ្យោ ភាវាយាតិ យានិ សីលាទីនិ កុសលានិ មយិ ឧប្បន្នានិ. តានិ យាវ និយាមំ នឱក្កមន្តិ, តាវ មយ្ហំ ឯតានីតិ វត្តុំ នារហន្តិ. ស្វេវា បរសុវេវា ភវន្តរំ បត្វាវា ភិជ្ជិស្សន្តិ យេវាតិ ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា អត្តនោ សន្តានេ ឧប្បន្នានំ តេសំ សព្ពសោ អកុប្បធម្មតាបាទនវសេន សុដ្ឋុតរំ វឌ្ឍនត្ថាយ. ឯតេសុ បន ចតូសុ មុខេសុ យេន កេនចិ ឯកេន មុខេន ឧប្បន្នោ វាយាមោ ចតុកិច្ចសាធកោឯវ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. អដ្ឋកថាយំ បន មគ្គក្ខណេ ឯវ ឯកស្ស តស្ស ចតុកិច្ចសាធកតា វុត្តាតិ.

ឥជ្ឈនំ ឥទ្ធិ, តស្ស តស្ស យោគកម្មស្ស សិទ្ធិ សមិទ្ធិ និព្ពត្តីតិ អត្ថោ. សា បន សង្ខេបតោ អភិញ្ញេយ្យានំ ធម្មានំ អភិញ្ញាសិទ្ធិ, បរិញ្ញេយ្យានំ បរិញ្ញាសិទ្ធិ, បហាតព្ពានំ បហានសិទ្ធិ, សច្ឆិកា តព្ពានំ សច្ឆិករណសិទ្ធិ, ភាវេតព្ពានំ ភាវនាសិទ្ធីតិ បញ្ចវិធា ហោតិ. ឥជ្ឈតីតិវា ឥទ្ធិ សត្ថុសាសនេ យោគកម្មេន ឥជ្ឈន្តានំ សព្ពេសំ មហគ្គត លោកុត្តរធម្មានំ នាមំ. បជ្ជតិ ឯតេនាតិ បាទោ. ឥទ្ធិយា បាទោតិ ឥទ្ធិបាទោ. ឥទ្ធិបត្តិយា ពលវុបាយោ បធានការណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សោ បន ចតុន្នំ អធិបតិធម្មានំ វសេន ចតុធា ហោតីតិ វុត្តំ ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទាតិអាទិ. អធិបតិភូតោ ឆន្ទោវ ឥទ្ធិបាទោតិ ឆន្ទិទ្ធិបាទោ. ឯសនយោ សេសេសុបីតិ. ឯត្ថច សព្ពេ មហគ្គតានុត្តរភូតា ឧត្តរិមនុស្ស ធម្មានាម នបាកតិកេន ឆន្ទេនវា វីរិយេនវា ចិត្តេនវា បញ្ញាយ វា អធិគន្តព្ពា ហោន្តិ. យេន កេនចិ បលិពោធេន បដិពាហិតុំ អសក្កុណេយ្យេន អធិបតិភាវបត្តេន ឆន្ទាទិនាឯវ អធិគន្តព្ពា. តស្មា ឥមេ ចត្តារោ ធម្មា អធិបតិភូតាវ ឥធ អធិប្បេតាតិ ទដ្ឋព្ពាតិ.

[២១៩] យំបន វិភាវនិយំ

‘‘ឥជ្ឈតិ អធិដ្ឋានាទិកំ ឯតាយាតិ ឥទ្ធិ, ឥទ្ធិវិធញ្ញាណំ. ឥទ្ធិយា បាទោ ឥទ្ធិបាទោ’’តិ វុត្តំ. តំ សំយុត្តកេ កតមាច ភិក្ខវេ ឥទ្ធិ. ឥធ ភិក្ខវេ ភិក្ខុ អនេកវិហិតំ ឥទ្ធិវិធំ បច្ចនុភោតិ. ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតិ.ល. យាវ ព្រហ្មលោកាបិ កាយេន វសំ វត្តេតិ. អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ ឥទ្ធីតិ ឥមាយ បាឡិយា សមេតិ. ឯវំសន្តេបិ ឥធ អភិធម្មបរិយាយោវ អធិប្បេតោតិ តំ ន យុជ្ជតិយេវ.

វិភង្គេ បន បថមវារេ លោកិយ លោកុត្តរមិស្សកា ចិត្ត ចេតសិករាសីឯវ ឥទ្ធិបាទាតិ វុត្តា. អដ្ឋកថាយញ្ច-បថមជ្ឈាន បរិកម្មំហិ ឥទ្ធិបាទោនាម. បថមជ្ឈានំ ឥទ្ធិនាម.ល. នេវសញ្ញា នាសញ្ញាយតនជ្ឈានបរិកម្មំ ឥទ្ធិបាទោនាម. នេវសញ្ញានាសញ្ញា យតនជ្ឈានំ ឥទ្ធិនាម. សោតាបត្តិមគ្គស្ស វិបស្សនា ឥទ្ធិបាទោ នាម. សោតាបត្តិមគ្គោ ឥទ្ធិនាម.ល. អរហត្តមគ្គស្ស វិបស្សនា ឥទ្ធិបាទោនាម. អរហត្តមគ្គោ ឥទ្ធិនាមាតិច. បថមជ្ឈានំ ឥទ្ធិបាទោនាម. ទុតិយជ្ឈានំ ឥទ្ធិនាម. ល. អាកិញ្ចញ្ញាយតនជ្ឈានំ ឥទ្ធិ បាទោនាម. នេវសញ្ញា នាសញ្ញា យតនជ្ឈានំ ឥទ្ធិនាម. សោតា បត្តិមគ្គោ ឥទ្ធិបាទោនាម. សកទាគាមិមគ្គោ ឥទ្ធិនាម.ល. អរហត្តមគ្គោ ឥទ្ធិនាមាតិ ច វុត្តំ. តំតំ បាទកជ្ឈានំ ឥទ្ធិបាទោនាម. តតោ តតោ វុដ្ឋហិត្វា ឧប្បាទិតមគ្គោ ឥទ្ធិនាមាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. ឥធ បន ឧត្តរចូឡភាជនិយេ អាគតនយេន ចត្តារោ អធិបតិធម្មាឯវ ឥទ្ធិបាទាតិ វុត្តា.

តត្ថ បន លោកុត្តរភូតាឯវ អធិប្បេតា. ឥធ លោកិយ លោកុត្តរ មិស្សកភូតាតិ. ឥន្ទ្រិយពលានិ អត្ថតោ ហេដ្ឋា វុត្តានេវ. បាកដដ្ឋានតោ បន ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសុ សទ្ធាយ ថាមោ វេទិតព្ពោ. យថាហ-កត្ថ ភិក្ខវេ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ. ចតូសុ សោតាបត្តិយង្គេសុ ឯត្ថ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ចតូសុ សម្មប្បធានេសុ វីរិយស្ស. យថាហ-កត្ថ ភិក្ខវេ វីរិយិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ. ចតូសុ សម្មប្បធានេសុ ឯត្ថ វីរិយិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុ សតិយា. យថាហ-កត្ថ ភិក្ខវេសតិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ. ចតូសុ សតិបដ្ឋានេសុឯត្ថ សតិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ចតូសុ ឈានេសុ សមាធិស្ស. យថាហ-កត្ថ ភិក្ខវេ សមាធិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ. ចតូសុ ឈានេសុ ឯត្ថ សមាធិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ បញ្ញាយ ថាមោ វេទិតព្ពោ. យថាហ-កត្ថ ភិក្ខវេ បញ្ញិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពំ. ចតូសុ អរិយសច្ចេសុ ឯត្ថ បញ្ញិន្ទ្រិយំ ទដ្ឋព្ពន្តិ. សម្ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ, សមន្តតោ ពុជ្ឈតិ បដិវិជ្ឈតិ ពុជ្ឈន្តិ វា ឯតាយាតិ កត្វា. សា ហិ ចតុសច្ចធម្មំ ពុជ្ឈមានា ឯកក្ខណេ សោឡសហិ អត្ថេហិ សទ្ធិំ សមន្តតោ ពុជ្ឈតិ, ន ឯកទេស តោតិ តស្សា សម្ពោធិយា សមុដ្ឋាបនដ្ឋេន សម្ពោធិយា អង្គោ សហការីពលវបច្ចយោតិ សម្ពោជ្ឈង្គោ. សតិឯវ សម្ពោជ្ឈង្គោ សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. សា ហិ កាយាទីសុ ចតូសុ អត្តនោ គោចរេសុ ភាវនាវសេន សុដ្ឋុសំវឌ្ឍមានា អនុបុព្ពេន សព្ពបមាទ បក្ខំ វិធមេត្វា សព្ពំ អប្បមាទបក្ខញ្ច បូរេត្វា ចតុមគ្គញ្ញាណ សង្ខាតំ សម្ពោធិំ សមុដ្ឋាបេតីតិ. វិបស្សនាយ ភូមិភូតេ អជ្ឈត្ត ពហិទ្ធាធម្មេ វិចិនាតិ កក្ខឡត្តផុសនាទីហិ អនិច្ចតាទីហិច វិវិធា ការេហិ ចុណ្ណវិចុណ្ណំ កុរុមានោវិយ តេសុ ទដ្ឋព្ពាការំ អសេសំ ឧបធារេតីតិ ធម្មវិចយោ. សោឯវ សម្ពោជ្ឈង្គោតិ ធម្មវិចយ សម្ពោជ្ឈង្គោ. សោបិ ហិ អត្តនោ គោចរភូតេសុ តេសុ ធម្មេសុ ភាវនាវសេន សុដ្ឋុសំវឌ្ឍមានោ អនុបុព្ពេន សព្ពំសម្មោហ បក្ខំ វិធមេត្វា សព្ពំ អសម្មោហបក្ខំ បូរេត្វា សយំ ចតុមគ្គញាណ សម្ពោធិ ហុត្វា សមុដ្ឋហតីតិ. សម្មប្បធានវីរិយមេវ សម្ពោជ្ឈង្គោតិ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ. តម្បិ ហិ ចតុព្ពិធេសុ អត្តនោ គោចរេសុ ភាវនាវសេន សុដ្ឋុ សំវឌ្ឍមានំ អនុបុព្ពេន សព្ពំ កុសលេសុ ធម្មេសុ លីនសង្កោច កោសជ្ជបក្ខំ កិលេសជាតំ វិធមេត្វា សព្ពំ ធុរសំបគ្គហបក្ខំ បូរេត្វា វុត្តប្បការំ សម្ពោធិំ សមុដ្ឋា បេតីតិ.

បីតិយេវ សម្ពោជ្ឈង្គោ បីតិ សម្ពោជ្ឈង្គោ. សាបិ ហិ វុត្តប្បការេសុ គោចរេសុ សុដ្ឋុ សំវឌ្ឍមានា កុសលេសុ ធម្មេសុ សព្ពំ ចិត្តស្ស អរតិឧក្កណ្ឋបក្ខំ វិធមេត្វា សព្ពំ ធម្មរតិ ធម្មនន្ទិធម្មារាម បក្ខំ បូរេត្វា វុត្តប្បការំ សម្ពោធិំ សមុដ្ឋាបេតិ. បស្សទ្ធិឯវ សម្ពោជ្ឈង្គោ បស្សទ្ធិ សម្ពោជ្ឈង្គោ. សាបិ ហិ វុត្តបការេសុ គោចរេសុ ភាវនាវសេន សុដ្ឋុ សំវឌ្ឍមានា សព្ពំ ចិត្តស្ស សារម្ភ ទរថបក្ខំ វិធមេត្វា សព្ពំ វូបសន្តសីតលបក្ខំ បូរេត្វា វុត្តប្បការំ សម្ពោធិំ សមុដ្ឋាបេតិ. សមាធិឯវ សម្ពោជ្ឈង្គោតិ សមាធិ សម្ពោជ្ឈង្គោ. តស្ស សម្ពោធិសមុដ្ឋាបនតា បាកដា. តត្រមជ្ឈត្តតា សង្ខាតា ឧបេក្ខាឯវ សម្ពោជ្ឈង្គោតិ ឧបេក្ខា សម្ពោជ្ឈង្គោ. សាបិហិ វុត្តប្បការេសុ សតិអាទីនំ គោចរេសុ ភាវនាវសេន សុដ្ឋុ សំវឌ្ឍមានា សព្ពំ ចិត្តស្ស លីនុទ្ធច្ចបក្ខំ វិធមេត្វា សមវាហិតបក្ខំ បូរេត្វា វុត្តប្បការំ សម្ពោធិំ សមុដ្ឋាបេតីតិ. សម្មា អវិបរីតតោ ទស្សនំ សម្មាទិដ្ឋិ. សា បន ទុក្ខេ ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេ ញាណំ, ទុក្ខនិរោ ធគាមិនិបដិបទាយ ញាណន្តិ ចតុព្ពិធា ហោតិ. សម្មា អវិបរីតតោ សំកប្បនំ សម្មាសង្កប្បោ. យថា សម្មាទិដ្ឋិ ទដ្ឋព្ពសភាវេសុ ផរមានា បវត្តតិ តថា តស្សា សំវិធានន្តិ អត្ថោ. តេនេវ ហិ សោ បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតោតិ. យថាហ-យាចាវុសោ វិសាខ សម្មាទិដ្ឋិ, យោច សម្មាសង្កប្បោ, ឥមេ ធម្មា បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតាតិ. សម្មាវាចា ទយោ បុព្ពេ វុត្តត្ថាយេវ. សម្មា វាយមន្តិ ឯកេនាតិ សម្មាវាយាមោ. ចតុកិច្ចសាធកំ សម្មប្បធាន វីរិយំ. បស្សទ្ធិទ្វយំ បស្សទ្ធិសាមញ្ញេន ឯកំ កត្វា ចុទ្ទសេតេ សភាវតោតិ វុត្តំ. សត្តធាតិ វុត្តប្បការានំ សតិបដ្ឋានចតុក្ក សម្មប្បធានចតុក្កាទីនំ វសេន សត្តធា. ឥទានិ តេសំ ចុទ្ទសន្នំ កិច្ចានំ ឋានភេទំ ទស្សេតុំ សង្កប្បបស្សទ្ធិចាតិអាទិមាហ.

[២២០] យំបន វិភាវនិយំ

‘‘សត្តធា តត្ថ សង្គហោតិ វត្វា បុន តំ ទស្សេតុំ សង្កប្បបស្សទ្ធិចាតិអាទិមាហា’’តិ វុត្តំ. តំ ន យុជ្ជតិ.

ន ហិ តត្ថ សត្ត សរូបំ លព្ភតីតិ. សង្កប្បោ វិរតិត្តយញ្ច ឯកំ មគ្គង្គដ្ឋានំ បាបុណាតិ. បស្សទ្ធិច បីតិច ឧបេក្ខាច ឯកំ ពោជ្ឈង្គដ្ឋានំ. ឆន្ទោច ចិត្តញ្ច ឯកំ ឥទ្ធិបាទដ្ឋានន្តិ ឯវំ នវធម្មា ឯកដ្ឋានិកា ហោន្តិ. ឯកំ វីរិយំ ចតុសម្មប្បធាន ឥទ្ធិ បាទិន្ទ្រិយ ពលពោជ្ឈង្គ មគ្គង្គ វសេន នវដ្ឋានិកំ. ឯកា សតិ ចតុសតិបដ្ឋាន ឥន្ទ្រិយ ពល ពោជ្ឈង្គ មគ្គង្គ វសេន អដ្ឋដ្ឋានិកា. ឯកោ សមាធិ ឥន្ទ្រិយ ពល ពោជ្ឈង្គ មគ្គង្គ វសេន ចតុដ្ឋានិកោ. ឯកាបញ្ញា ឥទ្ធិបាទិន្ទ្រិយ ពល ពោជ្ឈង្គ មគ្គង្គ វសេន បញ្ចដ្ឋានិកា. ឯកា សទ្ធា ឥន្ទ្រិយ ពល វសេន ទុដ្ឋានិកាតិ. តេ បន សត្តតិំស បភេទា ធម្មា បុព្ពភាគេ នានារម្មណា នានាខណិកាច ហោន្តិ. មគ្គផលេសុ បន នវដ្ឋានិកំ វីរិយំ ឯកមេវ និព្ពានំ អារម្មណំកត្វា នវសុឋានេសុ អត្ត បដិបក្ខានំ បាប ធម្មានំ បច្ចយ យមុគ្ឃាតវសេន នវ កិច្ចានិ សាធយមានំ ឯកមេវ បវត្តតិ. ឯស នយោ អដ្ឋដ្ឋានិកាទីសុ. តស្មា តេ ឯកក្ខណេ ឯកចិត្តេ សព្ពេ ឯកតោ ឧបលព្ភន្តីតិ វុត្តំ សព្ពេ លោកុត្តរេ ហោន្តីតិ. នវាសង្កប្ប បីតិយោតិ ឯត្ថ វាសទ្ទោ ក្វចិ សទ្ទត្ថោ. សង្កប្បោ ក្វចិ ទុតីយជ្ឈានិកា ទិកេបីតិច ក្វចិ ចតុត្ថជ្ឈានិកាទិកេ លោកុត្តរេ នហោន្តីតិ អត្ថោ.

លោកិយេបីតិ សីលវិសោធនាទិវសេន បវត្តេ កាមា វចរកុសលាទិកេ លោកិយកុសល ក្រិយចិត្តុប្បាទេបិ. យថា យោគន្តិ សីលវិសោធនកម្ម សមថកម្មនាមរូបបរិគ្គហាទិកម្មេសុ យុជ្ជិតព្ពានំ វិរតិត្តយាទីនំ អនុរូបំ. ឆព្ពិសុទ្ធិបវត្តិយន្តិ សីល វិសុទ្ធាទីនំ ឆន្នំ វិសុទ្ធីនំ អនុក្កមេន បវត្តិកាលេ. ឯតេន ទិដ្ឋេវ ធម្មេ មគ្គផលបតិដ្ឋាភាវត្ថាយ បូរិតេ ចតុបារិសុទ្ធិ សីលេបិ សទ្ធាសតិអាទយោ ពោធិបក្ខិយេសុ សង្គហិតា ឯវ ហោន្តិ. តថា មគ្គបាទកត្ថាយ ឧប្បាទិតេសុ មហគ្គតជ្ឈានេសុ មីតិ ទស្សេតិ. តថា ហិ ពោជ្ឈង្គសំយុត្តកេ –

ឯវំ ភាវិតោ ខោ កុណ្ឌលិយ ឥន្ទ្រិយសំវរោ តីណិ សុចរិតានិ បរិបូរេតិ. ឯវំ ភាវិតានិ តីណិ សុចរិតានិ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ បរិបូរេន្តិ. ឯវំ ភាវិតា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ បរិបូរេន្តិ. ឯវំ ភាវិតា សត្ត ពោជ្ឈង្គេ វិជ្ជាវិមុត្តិយោ បរិបូរេន្តីតិ វុត្តំ.

អដ្ឋកថាយំបិ នកេវលំ ពលវវិបស្សនា មគ្គផលេសុឯវ ពោជ្ឈង្គេ ឧទ្ធរន្តិ. វិបស្សនាបាទក កសិណជ្ឈាន អានាបាណា សុក ព្រហ្មវិហារជ្ឈានេសុបិ ឧទ្ធរន្តីតិ វុត្តំ. [ពោធិបក្ខិយសង្គហោ]

១៦៥. សព្ពសង្គហេ បញ្ចក្ខន្ធាតិ បញ្ច រាសយោ. អតីតាទិ ភេទ ភិន្នានំ រូបានំ ខន្ធោ រាសីតិ រូបក្ខន្ធោ. ឯកស្មិំ រុប្បន លក្ខណេ រាសិំ កត្វា ញាណេន បរិគ្គហិតា រូបធម្មាឯវ. តថា ឯកស្មិំ វេទយិតលក្ខណេ សញ្ជានន លក្ខណេ រាសិំ កត្វា បរិគ្គហិតា អតីតាទិភេទភិន្នា វេទនាសញ្ញាយោ វេទនាក្ខន្ធោ សញ្ញាក្ខន្ធោ ចនាម. សង្ខរោន្តីតិ សង្ខារា. ផស្ស ចេតនា ទយោ. តេហិ ឆសុវា ឧបបត្តិទ្វារេសុ តីសុវា កម្មទ្វារេសុ ឯកតោ សង្គម្ម សមាគម្ម ផុសនចេតយិតាទីហិ អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចេហិ ទស្សនសវនាទីនិ សាធារណកិច្ចានិវា កាយិក វាចសិកមានសិកានិវា សយន និសជ្ជដ្ឋាន គមន កថន ចិន្តនាទីនិ សព្ពានិ កិច្ចានិ ករោន្តិ វិទហន្តីតិ. វុត្តញ្ហេតំ សំយុត្តកេ –

កិញ្ច ភិក្ខវេ សង្ខារេ វទេថ. សង្ខតំ អភិសង្ខរោន្តីតិ ខោ ភិក្ខវេ តស្មា សង្ខារាតិ វុច្ចន្តិ. កិញ្ច សង្ខតំ អភិ សង្ខរោន្តិ, រូបំ រូបត្ថាយ សង្ខតំ អភិសង្ខរោន្តិ. វេទនំ វេទនត្ថាយ សង្ខតំ អភិសង្ខរោន្តិ. សញ្ញំ សញ្ញត្ថាយ សង្ខត អភិសង្ខរោន្តិ. សង្ខារេ សង្ខារត្ថាយ សង្ខត មភិសង្ខរោន្តិ. វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណត្ថាយ សង្ខត មភិ សង្ខរោន្តីតិ. សង្ខត មភិសង្ខរោន្តីតិ ខោ ភិក្ខវេ តស្មា សង្ខារាតិ វុច្ចន្តីតិ.

តត្ថ រូបំ រូបត្ថាយ សង្ខតមភិសង្ខរោន្តីតិ យស្មិំ យស្មិំ កាលេ សយន និសជ្ជាទិវសេន បវត្តា យា យា រូបវិកតិ ឥច្ឆីយតិ, តស្មិំតស្មិំ កាលេ តស្សា តស្សា រូបវិកតិយា ជាតត្ថាយ ឥរិយាបថ បរិវត្តនាទិ វសេន តំ តំ រូបវិកតិំ សង្ខតំ អភិសង្ខរោន្តីតិ អត្ថោ. ខជ្ជភោជ្ជាទិកំ វត្ថាលង្ការាទិកំ មញ្ច បីឋ គេហ រថាទិកំ សព្ពំ ឧបភោគ បរិភោគភូតំ ពាហិរ រូបំបិ គហេត្វា យោជេតុំ វដ្ដតិយេវ. វេទនន្តិ ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកញ្ច សព្ពំបិ វេទនំ. តត្ថ ទិដ្ឋធម្មិកំ វេទនំ សង្ខតំ អភិសង្ខរោន្តា ចិត្តកម្មនច្ចគីតាទីនិ តំ តំ វេទនុបករណានិ សម្បាទន វសេន សម្បរាយិកញ្ច អភិសង្ខរោន្តា មានុសកំវា ទិព្ពំវា តំតំ វេទនំ បត្ថេត្វា ទាន សីលាទិ សម្បាទន វសេន អភិសង្ខរោន្តិ. ឯសនយោ សេសេសុបិ. សង្ខារេសុ បន ផស្សំ ផស្សត្ថាយ ចេតនំ ចេតនត្ថាយាតិអាទិនា ទានំ ទានត្ថាយ សីលំ សីលត្ថាយ បាណាតិបាតំ បាណាតិបាតត្ថាយាតិអាទិនា វា សព្ពំ លោកបវត្តិំ ញត្វា វិត្ថារេតព្ពាតិ. ឯត្ថ សិយា, កស្មា សង្ខារេសុ បាកដា ចេតនាទយោ វិតក្កាទយោ លោភាទយោ សទ្ធាសតិបញ្ញាទយោច ធម្មេ វិសុំ វិសុំ ខន្ធភាវេន អវត្វា វេទនាសញ្ញាវ វុត្តាតិ. វុច្ចតេ.

យថា ហិ ឆេកោ មហាភិសក្កោ ភេសជ្ជមូលានិ គហេត្វា ចុណ្ណំ ករោន្តោ តេសុ មូលេសុ ឥមានិ ថូលានិបិ មុទូនិ ហោន្តិ. ឥមានិ ខុទ្ទកានិបិ កក្ខឡានិ ហោន្តីតិ ញត្វា តតោ បថមតរំ កក្ខឡានិ វិសុំ ឧទ្ធរិត្វា សុដ្ឋុ កោដ្ដេត្វា ចុណ្ណំ ករោតិ. សេសានិ បន សព្ពានិ មុទូនិ ឯកតោ កត្វា កោដ្ដេត្វា ចុណ្ណំ ករោតិ. តតោ ឧភយានិ មិស្សេត្វា សិលាយំ បិសេត្វា ភេសជ្ជកម្មេ ឧបនេតិ. ឯវំ ករោន្តោ នកិលមតិ. ឯវមេវំ ភគវាបិ នាមរូបធម្មេសុ តិលក្ខណំ អារោបេត្វា និច្ចសុខអត្ត វិបល្លាសានំ បហានត្ថាយ អនុយុញ្ជន្តា ទេវមនុស្សា វិភាគេ អកតេ តីសុ ធម្មេសុ កិលមិស្សន្តីតិ ញត្វា នាមធម្មេសុ វេទនាសញ្ញាចិត្តសង្ខាតេ តយោ ធម្មេ វិសុំ ឧទ្ធរិត្វា ឯកមេកំ ខន្ធំ នាម កត្វា ទេសេសិ. តថា ហិ យថា មច្ឆានាម ឧទកេ សតិ ឧក្កណ្ឋិតា នាម នត្ថិ. អសតិ បន ឯកន្តេន ឧក្កណ្ឋិតាយេវ ហោន្តិ. យថាវា មធុករាវា ភមរាវា យស្មិំ វនេ បុប្ផរស ផលរសេ លភន្តិ, តត្ថ ឧក្កណ្ឋិតានាម នត្ថិ. អលភមានា បន ឯកន្តេន ឧក្កណ្ឋិតាឯវ ហោន្តិ. ឯវមេវ ឥមេសំ សត្តានំ សុខ សញ្ញិតេសុ បតិសរណេសុ វេទនាសទិសំ បតិសរណំនាម នត្ថិ. មនុស្សទេវព្រហ្មសម្បត្តិយោ អស្សាទេន្តាបិ សុខវេទនត្ថាយឯវ អស្សាទេន្តិ. យទិច តាហិ វិនា យថិច្ឆិតំ សុខវេទនំ លភេយ្យុំ. កោនាម តា សាទិយិស្សតិ. តថា ផស្សចេតនាទីហិ វិតក្កវិចារវីរិយាទីហិ លោភទោសាទីហិ សទ្ធាសតិបញ្ញាទីហិ ច សង្ខារក្ខន្ធធម្មេហិ ទិដ្ឋធម្មិកំ សម្បរាយិកញ្ច យំកិញ្ចិ សង្ខតំ អភិសង្ខរោន្តាបិ សុខវេទនត្ថាយឯវ អភិសង្ខរោន្តិ. យទិច តាទិសេន អភិសង្ខរណេន វិនាបិ យថិច្ឆិតំ សុខំ លភេយ្យុំ, តេហិ ធម្មេហិ អត្ថោ នត្ថីតិ កោនាម តេ ធម្មេ អភិសង្ខរិស្សតីតិ.

ឥតិ សុខសញ្ញិតេសុ ធម្មេសុ វេទនានាម ឥមេសំ សត្តានំ បរមុក្កំសគតំ សុខសញ្ញិតដ្ឋានំ ហោតិ. តស្មា ភគវា តំ វិសុំ ឯកំ ខន្ធំ កត្វា ខន្ធទេសនំ ទេសេតីតិ. តថា ឥមេសំ សត្តានំ អត្តសញ្ញិតេសុ បតិសរណេសុ សញ្ញាសទិសំ បតិសរណំ នាម នត្ថិ. តថា ហិ តស្មិំ តស្មិំ សត្តនិកាយេ ឧប្បន្នា តេ តេ សត្តា អត្តានោ អត្តនោ វិសយេសុ សព្ពំ ជានិតព្ពំ សញ្ញាយ សញ្ជានិត្វា វិញ្ញុត្តំ អាបជ្ជន្តិ. តថា វិញ្ញុត្តំ អាបជ្ជន្តា យត្តកំ បរេ ជានន្តិ. តត្តកំ មយំបិ ជានាម. កោ អម្ហាកំ ឧត្តរិតរោតិ ឯវំ លោកេ ញាណសម្មភំ សញ្ញំ បរមំ អត្តានំ កត្វា វិចរន្តិ. ឥតិ អត្តសញ្ញិតេសុ ធម្មេសុ សញ្ញានាម ឥមេសំ សត្តានំ បរមុក្កំ សគតំ អត្តសញ្ញិតដ្ឋានំ ហោតិ. តស្មា ភគវាតំបិ វិសុំ ឯកំ ខន្ធំ កត្វា ខន្ធទេសនំ ទេសេតីតិ. តថា ឥមេសំ សត្តានំ និច្ចសញ្ញិតេសុ បតិសរណេសុ ចិត្តសទិសំ បតិសំរណំ នាម នត្ថិ. តថា ហិ សត្តា សុខំ ទុក្ខំនាម អនិច្ចំ សុខបត្តានំ ទុក្ខំ នត្ថិ. ទុក្ខ បត្តានំ សុខំ នត្ថីតិវា. សញ្ញានាម អនិច្ចា, កទាចិ បមុស្សតិ កទាចិ នបមុស្សតីតិវា. វីរិយំនាម អនិច្ចំ. កទាចិ អារភតិ, កទាចិ ន អារភតីតិវា. លោភោនាម អនិច្ចោ. កទាចិ ឧប្បជ្ជតិ, កទាចិ នឧប្បជ្ជតីតិវា. ទោសោនាម អនិច្ចោ. កទាចិ ឧប្បជ្ជតិ, កទាចិ ន ឧប្បជ្ជតីតិវា. សទ្ធានាម អនិច្ចា. កទាចិ បសន្នចិត្តោ ហោតិ, កទាចិ អប្បសន្នចិត្តោ ហោតីតិវា. បញ្ញានាម អនិច្ចា. ជានិតព្ពំបិ កទាចិ ជានាតិ, កទាចិ ន ជានាតីតិវា ឯវំ ចេតសិកធម្មានំ អនិច្ច ភាវោនាម កេសញ្ចិ លោកិយជនានំបិ បាកដោ ហោតិ. ន បន ចិត្តស្ស. ន ហិ សត្តា ចិត្តំនាម អនិច្ចំ. កទាចិ ឧប្បជ្ជតិ, កទាចិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ គណ្ហន្តិ. តំ បន សយំ និច្ចំ បវត្តមានំ ហុត្វា កទាចិ សុខេន យុត្តំ ហោតិ, កទាចិ ទុក្ខេនាតិអាទិនា តស្មិំ និច្ចសញ្ញមេវ ឧប្បាទេន្តីតិ. ឥតិ ចិត្តំនាម និច្ចសញ្ញិតេសុ ធម្មេសុ បរមុក្កំ សគតំ និច្ចសញ្ញិតដ្ឋានំ ហោតិ. តស្មា ភគវា តំបិ វិសុំ ឯកំ ខន្ធំ កត្វា ខន្ធទេសនំ ទេសេតីតិ.

[២២១] យំបន វិភាវនិយំ

‘‘ភាជន ភោជន ព្យញ្ជន ភត្តការក ភុញ្ជក វិកប្បវសេន បញ្ចេវ វុត្តា’’តិ វត្វា តំ វិភាវន្តេន ‘‘រូបញ្ហិ វេទនា និស្សយត្តា ភាជនដ្ឋានិយំ. វេទនា ភុញ្ជិតព្ពត្តា ភោជនដ្ឋានិយា. សញ្ញា វេទនស្សាទ លាភ ហេតុត្តា ព្យញ្ជនដ្ឋានិយា. សង្ខារា អភិសង្ខរណតោ ភត្តការកដ្ឋានិយា. វិញ្ញាណំ ឧបភុញ្ជកត្តា ភុញ្ជកដ្ឋានិយំ. ឯត្តាវតាច អធិប្បេ តត្ថសិទ្ធីតិ បញ្ចេវ វុត្តា’’តិ វុត្តំ. តំ សារតោ នទដ្ឋព្ពំ.

ន ហិ តំ អដ្ឋកថាយំ ឯតប្បរមវិនិច្ឆយេ អាគតំ. ឧបមាទីបនេឯវ អាគតំ. ន ច ភគវតា ភាជនាទិវិកប្បសិទ្ធិមត្តំ ឧទ្ទិស្ស បញ្ចេវ ខន្ធា វុត្តាតិ សក្កា វត្តុំ. តថាសិទ្ធស្ស អត្ថស្ស បយោជនាភាវតោតិ.

[២២២] យញ្ច តត្ថ

‘‘ទេសនាក្កមេបិ ឥទមេវ ការណំ. យត្ថ ភុញ្ជតិ, យញ្ច ភុញ្ជតិ, យេនច ភុញ្ជតិ, យោច ភោជកោ, យោច ភុញ្ជិតា. តេសំ អនុក្កមេន ទស្សេតុកាមត្តា’’តិ វុត្តំ. តំបិ អសារំ.

ចតុន្នំ ឧបាទានានំ វិសយភូតា ខន្ធា ឧបាទានក្ខន្ធា. សព្ព សភាគធម្ម បរិយាទានវសេន សាសវា អនាសវាច ធម្មា បញ្ចក្ខន្ធាតិ វុត្តា, វិបស្សនា ភូមិបរិគ្គហវសេន សាសវាឯវ បញ្ចុបាទានក្ខន្ធាតិ វុត្តា. អាយតន្តិ អត្តនោ ផលុប្បត្តិយា ភុសំ ឧស្សហន្តា វិយ ហោន្តីតិ អាយតនានិ. អាយតនសទ្ទោ បន ឆសុ អជ្ឈត្តិកេសុ ទ្វារធម្មេសុ បវត្តមានោ សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន និវាសដ្ឋានដ្ឋេន អាករដ្ឋេន, ឆសុ ពាហិរេសុ អារម្មណធម្មេសុ បវត្តមានោ សមោសរណដ្ឋេន, ឧភយត្ថបិ ការណដ្ឋេន បវត្តតិ. តត្ថ ចិត្ត ចេតសិកា ធម្មា ឯកស្មិំវា ភវេ អនមតគ្គេវា សំសារេ បុនប្បុនំ សហ ជាយមានា ចក្ខាទីសុ ឆសុ ទ្វារបទេសេសុឯវ ជាយន្តិ, ន អញ្ញត្ថ. សន្តានានុពន្ធវសេន និវសន្តាបិ តេស្វេវ និវសន្តិ, ន អញ្ញត្ថ. អាកិរិត្វា ថបិតា វិយ បវត្តមានាបិ តេស្វេវ បវត្តន្តិ, ន អញ្ញត្ថ. តស្មា ចក្ខាទីនិ ឆសញ្ជាតិទេសដ្ឋេន និវាសដ្ឋានដ្ឋេន អាករដ្ឋេនច អាយតនានិនាម. ទេវាយតនំ វិយ អធិដ្ឋានដ្ឋេនាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ.

យថាច សម្បន្នបុប្ផផលេសុ ខេមេសុ រុក្ខេសុ តតោ តតោ បក្ខិនោ និលិនត្ថាយ អាហារត្ថាយច និច្ចំ សមោសរន្តិ. ឯវំ រូបាទីសុ ឆសុឋានេសុ តតោ តតោ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា អារម្មណករណត្ថាយ និច្ចំ សមោសរន្តិ. តស្មា រូបាទីនិ ឆ សមោសរណដ្ឋេន អាយតនានិនាម. តទុភយានិ បន តេសំ ចិត្ត ចេតសិកានំ ការណដ្ឋេន អាយតនានិនាម. ចក្ខុច តំ អាយតនញ្ចាតិ ចក្ខាយតនំ. ឯវំ សេសានិ. តត្ថ ចក្ខុសោតានិ សត្តានំ ហិតក្រិយាសុ ពហុបការត្តា កាមរូប ព្យាបិតត្តា ច បាកដានីតិអាទិម្ហិ វុត្តានិ. តេហិ អាសន្នត្តា តទនន្តរំ ឃានំ. តតោ ជិវ្ហាតិ ឥមានិ ចត្តារិ បទេសាយតនានិនាម. តតោ សកលកាយព្យាបកោ កាយោ. តតោ តេសំ សព្ពេសំ គោចរវិសយគ្គាហកំ មនោតិ. សេសានិ បន តេសំ វិសយត្តា តទនុក្កមេនេវ វុត្តានីតិ.

កស្សចិ បន បុគ្គលស្សវា សត្តស្សវា មនុស្សស្សវា ទេវស្សវា ព្រហ្មុនោវា វសេ អវត្តិត្វា អត្តនោឯវ សភាវំ ធារេន្តីតិ ធាតុយោ. វិសុំ វិសុំ វវត្ថិតសភាវត្តាវា យថាសភាវំ ធារីយន្តិ សល្លក្ខីយន្តិ វវត្ថបីយន្តីតិ ធាតុយោ. អបិច, និស្សត្ត និជ្ជីវដ្ឋេន ធាតុយោ. តត្ថ និស្សត្តដ្ឋេនាតិ សត្តាការា ភាវដ្ឋេន សត្តកិច្ចាភាវដ្ឋេន. កោ បនេត្ថ សត្តាការោ កិំ សត្តកិច្ចន្តិ. ជីវយោគោ សត្តាការោ. ឦហាច ព្យាបារោ ច សត្តកិច្ចំ. និជ្ជីវដ្ឋេនាតិ ឯកស្មិំ ភវេ យាវ នមរតិ. ភវបរំបរាយវា យាវ សំសារោ ន និវត្តតិ. តាវ អភិជ្ជមានោ អច្ឆិជ្ជមានោ ឯកោវ វត្តតីតិ ឯវំ គហិតស្ស ជីវស្ស អភាវដ្ឋេន. ចក្ខាទយោច ធម្មា សព្ពសោ សត្តាការរហិតា សត្ត កិច្ចរហិតាច ហោន្តិ. នច សយំ ជីវានាម ហោន្តិ. នាបិ ជីវយោគាតិ. ឥតិ និស្សត្តដ្ឋេន និជ្ជីវដ្ឋេនចតេធាតុយោនាមាតិ. តេសំ បន ទដ្ឋព្ពាការោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ. យថាហ-ភេរិតលំ វិយ ចក្ខុធាតុ ទដ្ឋព្ពា. ទណ្ឌោ វិយ រូបធាតុ. សទ្ទោវិយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ. តថា អាទាសតលំ វិយ ចក្ខុធាតុ. មុខំ វិយ រូបធាតុ. មុខនិមិត្តំ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ. អថវា, ឧច្ឆុយន្ត កិលយន្តំ វិយ ចក្ខុធាតុ. យន្តចក្កយដ្ឋិ វិយ រូបធាតុ. ឧច្ឆុរស តេលានិ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ. តថា អធរារណិ វិយ ចក្ខុធាតុ. ឧត្តរារណិ វិយ រូបធាតុ. អគ្គិ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ. ឯសនយោ សោតវិញ្ញាណធាតុអាទីសុ. មនោធាតុ បន យថាសម្ភវតោ ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុអាទីនំ បុរេចរានុចរា វិយ ទដ្ឋព្ពា.

ធម្មធាតុយា វេទនាក្ខន្ធោ សល្លមិវ សូលមិវច ទដ្ឋព្ពោ. សញ្ញា សង្ខារក្ខន្ធា វេទនាសល្ល សូលយោគា អាតុរា វិយ ទដ្ឋព្ពា. បុថុជ្ជនានំវា សញ្ញា អាសា ទុក្ខជននតោ រិត្តមុដ្ឋិ វិយ អយថាភុច្ចនិមិត្តគាហតោ វនមិគោវិយ. សង្ខារា បដិសន្ធិយំ បក្ខិបនតោ អង្គារកាសុយំ ខិបនបុរិសា វិយ. ជាតិទុក្ខានុពន្ធតោ រាជបុរិសានុពន្ធចោរោ វិយ. សព្ពានត្ថាវហស្ស ខន្ធសន្តានស្ស ហេតុតោ វិសរុក្ខពីជានិ វិយ. រូបំ នានាវិធុបទ្ទវនិមិត្តតោ ខុរ ចក្កំវិយ ទដ្ឋព្ពំ. អសង្ខតាបិធាតុ អមតតោ សន្តតោ ខេមតោ ច ទដ្ឋព្ពា. កស្មា, សព្ពានត្ថបដិបក្ខភូតត្តា. មនោវិញ្ញាណធាតុ គហិតារម្មណំ មុញ្ចិត្វាបិ អញ្ញំ គហេត្វា បវត្តនតោ វនមក្កដោ វិយ, ទុទ្ទមនតោ អស្សខលុង្គោ វិយ, យត្ថ កាមនិបាតិតោ វេហាសំ ខិត្តទណ្ឌោ វិយ, លោភទោសាទិ នានាប្បការ កិលេសយោគតោ រង្គនដោ វិយ ទដ្ឋព្ពាតិ. អរិយសច្ចានីតិ ឯត្ថ សន្តស្ស ធម្មស្ស ភាវោ សច្ចំ. សន្តស្សាតិ ភូតស្ស តថស្ស អវិបរីតស្ស. អបិច, កេនដ្ឋេន សច្ចន្តិ. តថដ្ឋេន អវិតថដ្ឋេន អនញ្ញថដ្ឋេន. យញ្ហិ ចក្ខុស្ស ទុក្ខត្តំ, តំ តថំ ហោតិ អវិតថំ អនញ្ញថំ. ទុក្ខទុក្ខ សង្ខារទុក្ខ វិបរិណាមទុក្ខ សង្ខាតេហិ តីហិ ទុក្ខេហិ តំ សមង្គិបុគ្គលស្ស អភិណ្ហបីឡនតោ. តត្ថ សង្ខារទុក្ខំ នាម កម្មជានំ ឧប្បត្តិយា បគេវ តំតំកម្មា ភិសង្ខរណទុក្ខំ. តថា ឧតុជាទីនំ ឧប្បត្តិយា បគេវ តំតំ ឧតុចិត្តាហារានំ អភិសង្ខរណទុក្ខំ.

ចក្ខុ ហិ នាម រូបិព្រហ្មានំបិ បុរិមភវេ ឈានភាវនា សង្ខាតំ មហន្តំ កម្មាភិសង្ខរណ ទុក្ខំ អនុភវន្តានំយេវ ឧប្បជ្ជតិ. នោ អញ្ញថា. កាមសត្តានំ បន បុរិមភវេ កម្មសង្ខារទុក្ខំ អនុភវិត្វា ឧប្បន្នំបិ យាវជីវំ បវត្តិយា អាហារាទិសង្ខារទុក្ខញ្ច បដិជគ្គន ទុក្ខញ្ច អនុភវន្តានញ្ញេវ បវត្តតិ, នោ អញ្ញថា. បវត្តមានញ្ច បច្ចយវេកល្លេវា ជាតេ អន្តរាយេវា អាគតេ យទាកទាចិ ភិជ្ជតិ. មរណកាលំ បត្វា បន ឯកន្តេន ភិជ្ជតិយេវ. តស្មា តំ អស្សាទេត្វា តទត្ថាយ កម្មំវា អាហារាទិបច្ចយំវា បដិជគ្គនំ វា សង្ខរោន្តានំ អនមតគ្គេ សំសារេ សង្ខារទុក្ខស្ស បរិយន្តោនាម នត្ថិ. ឥតិ សព្ពំ ចក្ខុ អបរិយន្តេន សង្ខារទុក្ខេន បុគ្គលំ អភិណ្ហំ បីឡេតិយេវ. ឥទមស្ស សង្ខារទុក្ខំ. ឥទំ ចក្ខុ នាម បច្ចយវេកល្លេវា ជាតេ អន្តរាយេវា អាគតេ យទា កទាចិ ភិជ្ជនជាតិកំ. តស្មា តស្ស ភិជ្ជនភយេន បគេវ បច្ចយ សម្បាទនទុក្ខំ រក្ខាវរណគុត្តិសំវិធានទុក្ខំ ភិជ្ជននិមិត្តានិ ទិស្វា វា ភិជ្ជមានេវា ភិន្នេវា សោចនបរិទេវនាទិទុក្ខញ្ច វិបរិណាម ទុក្ខំនាម. ឥតិ សព្ពំ ចក្ខុ អបរិយន្តេន វិបរិណាមទុក្ខេន បុគ្គលំ អភិណ្ហំ បីឡេតិយេវ. ឥទមស្ស វិបរិណាមទុក្ខំ. ទុក្ខទុក្ខំ បន តទុភយេន ទុក្ខេន សហេវ សិជ្ឈតិ. ឯវំ ចក្ខុ ទុក្ខទុក្ខ សង្ខារ ទុក្ខ វិបរិណាម ទុក្ខសង្ខាតេហិ តីហិ ទុក្ខេហិ តំ សមង្គិបុគ្គលំ អភិណ្ហំ បីឡេតិយេវ. យញ្ច តស្ស តថាបីឡនំ, តំ តថំ ហោតិ, អវិតថំ, អនញ្ញថំ. តស្មា ចក្ខុ ទុក្ខសច្ចំនាម. ឯស នយោ សោតាទីសុ តេភូមកធម្មេសុ.

សេសសច្ចេសុបិ យំ លោភស្សេវ ទុក្ខសមុទយត្តំ. យំ និព្ពានស្សេវ ទុក្ខនិរោធត្តំ. យំ អដ្ឋង្គិកមគ្គស្សេវ ទុក្ខនិរោធមគ្គត្តំ តំ កថំ ហោតីតិអាទិនា វត្តព្ពំ. យាវច លោភោ ន បហិយ្យតិ. តាវ ចក្ខាទីនិ អស្សាទេតិយេវ. យាវច តានិ អស្សាទេតិ. តាវ តេសំ បវត្តិយា កម្មាទីនិ សង្ខរោន្តិយេវ. យាវច កម្មាទីនិ សង្ខរោន្តិ. តាវ ចក្ខាទីនិ បវត្តន្តិយេវ. យាវចតានិ បវត្តន្តិ. តាវ តេសំ វុត្តប្បការេហិ សង្ខារ ទុក្ខាទីហិ នមុច្ចតិយេវ. តស្មា លោភស្ស ទុក្ខសមុទយត្តំ តថំ ហោតិ. ចក្ខាទីសុច បវត្តមានេសុ វុត្តប្បការំ សព្ពំ ទុក្ខំ អាគច្ឆតិយេវ. អបវត្តមានេសុ នាគច្ឆតិ. តស្មា តេសំ បវត្តិនិរោធភូតស្ស និព្ពានស្សេវ ទុក្ខនិរោធត្តំ តថំ ហោតិ. តថា លោភបហានតោ អញ្ញោ ទុក្ខមុត្តិមគ្គោនាម នត្ថិ. អដ្ឋង្គិកមគ្គោច ឧប្បជ្ជ មានោ ឯកន្តេន តំ បជហតិ. តស្មា អដ្ឋង្គិកមគ្គស្សេវ ទុក្ខនិរោធមគ្គត្តំ តថំ ហោតិ, អវិតថំ, អនញ្ញថន្តិ.

ឯវំសន្តេបិ សច្ចសទ្ទោ បរិយាយ សច្ចេសុបិ វត្តតីតិ វុត្តំ ចត្តារិអរិយសច្ចានីតិ. តត្ថ ទុក្ខសច្ចេ តាវ សក្កាយបរិយា បន្នា អជ្ឈត្តធម្មាឯវ អរិយសច្ចំនាម. តេយេវ ហិ អស្មិមានស្ស អធិដ្ឋានភូតា ហុត្វា យាវតំ មានំ ន សមូហនតិ. តាវ ទុក្ខកិច្ចំ ករោន្តិ. ទុក្ខបរិញ្ញាចនាម យាវទេវ អស្មិមានសមុគ្ឃាតាយ ហោតិ. អស្មិមានោច តេស្វេវ អជ្ឈត្តធម្មេសុ និវិសតីតិ តេសុ បរិញ្ញាតេសុ បរិញ្ញាកិច្ចំ សិទ្ធមេវ ហោតីតិ. តព្ពិបរី តេន បន អនិន្ទ្រិយ ពទ្ធធម្មា មគ្គផលធម្មាច អដ្ឋង្គិកវជ្ជា ឧទយព្ពយ បីឡនតោ សង្ខារទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខេហិច អបរិមុត្តត្តា ទុក្ខសច្ចំ នាម. សមុទយសច្ចេ ឯកោ លោភោយេវ អរិយសច្ចំនាម. សោហិ អត្តសមង្គិនោ សត្តេ អត្តនិច អារម្មណធម្មេសុច អស្សាទំ ជនយិត្វា និច្ចំ វដ្ដទុក្ខតោ អនុក្កណ្ឋមានេ ករោតីតិ តេសំ លោភសទិសោ អញ្ញោ ញាតិវា មិត្តោវា សហាយោវា អត្តាវា អត្តនិយំវា នត្ថិវិយ ខាយតិ. តស្មា តំសទិសោ អញ្ញោ កោចិ វដ្ដទុក្ខសំវិធាយកោនាម នត្ថិ. តញ្ច បជហិតុំ សក្កោន្តស្ស អញ្ញោ ទុជ្ជហោនាម នត្ថិ. អវសេសាបន សព្ពេបិ សាសវា កុសលាកុសលធម្មា សមុទយសច្ចំនាម.

ឯត្ថ សិយា, ននុ អវិជ្ជាបិ សព្ពស្ស វដ្ដទុក្ខស្ស មូលភាវេន វុត្តាតិ សាបិ សមុទយេ អរិយសច្ចេឯវ វត្តព្ពាតិ. វុច្ចតេ, យថាហិ ឯកោ ឆេកោ ឧយ្យានបាលោ សម្បត្តិយុត្តំ ភូមិ ភាគំ លភិត្វា អត្តនោ ញាណពលេន ភូមិភាគញ្ច នានាពីជានិច អភិសង្ខរិត្វា នន្ទនសទិសំ ឧយ្យានំ មាបេសិ. តត្ថ ភូមិ ឧយ្យាន បាលស្ស ពីជានំ រុក្ខានញ្ច បតិដ្ឋានកិច្ចំ សាធេតិ. ពីជានិច អង្កុរុប្បាទនកិច្ចំ សាធេន្តិ, ឧយ្យានបាលោយេវ បន សព្ពកិច្ចានិ សាធេតិ. សោ ហិ ភូមិយំ ពីជេសុ រុក្ខេសុច យំយំ កត្តព្ពំ ហោតិ. តំ សព្ពំ ករោតិ. មមេតន្តិ បរិគ្គណ្ហាតិ រក្ខតិ. តតោ ឧប្បន្នេ ភោគេ ភុញ្ជតិ. តស្មា កោ ឥទំ មាបេសិ, កស្សេទំ ឧយ្យានន្តិ វុត្តេ ឧយ្យានបាលោយេវ មាបេសិ. តស្សេទំ ឧយ្យានំ ឥច្ចេវ វុច្ចតិ. ន ភូមិំ មាបេសិ. ពីជានិ មាបេន្តិ. តេសំ ឥទំ ឧយ្យានន្តិ វុច្ចតិ. កា បន ឧយ្យានសម្បត្តិយា បច្ចយបរំបរាតិ វុត្តេ បន ភូមិឯវ អាទិតោ វត្តព្ពា. ន ឧយ្យានបាលោ. នច ពីជានីតិ. ឯវំ សម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. បដិច្ចសមុប្បាទ នយញ្ហិ បត្វា បច្ចយបរំ បរវសេន ទុក្ខ ធម្មានំ បវត្តិ និវត្តិវិធានេ អវិជ្ជាឯវ អាទិ បភវបធានភូតា ហោតិ, ន តណ្ហា. សច្ចទេសនាយំ បន តេសំ និព្ពត្តកធម្មវិធានេ តណ្ហាឯវ សាមិជេដ្ឋក បធានភូតា ហោតិ. ន អវិជ្ជាតិ នត្ថិ សមុទយារិយសច្ចភាវេ អវិជ្ជាយ ឱកាសោតិ ទដ្ឋព្ពោ. កិលេសានំ តទង្គនិរោធវិក្ខម្ភន និរោធា និរោធសច្ចំនាម. និព្ពានំ និរោធារិយសច្ចំនាម. ឆសុ លោកិយវិសុទ្ធីសុ មគ្គង្គានិ មគ្គសច្ចំ នាម. អដ្ឋង្គិកោ លោកុត្តរមគ្គោឯវ មគ្គអរិយសច្ចំនាមាតិ.

អរិយសទ្ទោ ចេត្ថ កត្ថចិ កទាចិ កេសញ្ចិ កុតោចិ កថញ្ចិ អវិតថភាវេន ឧត្តមត្ថវាចកោតិ. វិភាវនិយំ បន អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេន សច្ចសទ្ទស្ស អត្ថោ វិភាវិតោ ទុក្ខំអរិយ សច្ចន្តិ ឯត្ថ បីឡនដ្ឋោ, សង្ខតដ្ឋោ, សន្តាបដ្ឋោ, វិបរិណាមដ្ឋោតិ ឥមេហិ ចតូហិ អត្ថេហិ ចក្ខាទិកស្ស ឯកេកស្ស តេភូមកធម្មស្ស ទុក្ខសច្ចតា វេទិតព្ពា. តត្ថ សង្ខតដ្ឋ វិបរិណាមដ្ឋា បុព្ពេ សង្ខារ ទុក្ខវិបរិណាមទុក្ខេសុ វុត្តនយាឯវ. បទត្ថតោបន បច្ចយេហិ សង្ខរីយតីតិ សង្ខតោ. បគេវ កម្មាទិបច្ចយាភិសង្ខរណទុក្ខេន វិនា ន ឧប្បជ្ជតិ, នបវត្តតីតិ វុត្តំ ហោតិ. វិរូបោ ហុត្វា បរិណាមោ វិបរិណាមោ. បរិហានិចេវ បរិភេទោច. បីឡនដ្ឋោតិ ឯត្ថ បីឡិតព្ពន្តិ បីឡនំ. បីឡេតីតិ បីឡនំ. បីឡីយតេ បីឡនំ. អត្ថោតិ សភាវោ. បីឡនំ អត្ថោ យស្សាតិ វិគ្គហោ. តត្ថ យថា ឯកិស្សា ទុគ្គតិត្ថិយា កុច្ឆិម្ហិ បុត្តោ ឧប្បជ្ជតិ. សោច នានារោគេហិ សយំ និច្ចំ បីឡិតោ ហុត្វា បដិជគ្គនទុក្ខេហិ មាតរញ្ច និច្ចំ បីឡេតិយេវ. យញ្ច តស្សា កុច្ឆិម្ហិ តាទិសស្ស បុត្តស្ស ឧប្បជ្ជនំ, តញ្ច តស្សា ឥត្ថិយា បីឡនកិច្ចមេវ ហោតិ. ឯវមេវំ យេ ចក្ខាទយោ ធម្មា ជរាមរណេហិ និច្ចំ បីឡីយន្តិ, តេ បដិជគ្គនទុក្ខេហិ តំ សមង្គីនំ បុគ្គលំ និច្ចំ បីឡេន្តិយេវ. យញ្ច តស្ស សន្តានេ តេសំ ឧប្បជ្ជនំ, តញ្ច តស្ស បីឡនកិច្ចមេវាតិ. យថាហយោ ភិក្ខវេ ចក្ខុស្ស ឧប្បាទោ ឋិតិ អភិនិព្ពត្តិ បាតុភាវោ. ទុក្ខស្សេសោ ឧប្បាទោ. រោគានំ ឋិតិ ជរាមរណស្ស បាតុភាវោ. យោ ភិក្ខវេ សោតស្ស ឃានស្ស ជិវ្ហាយ កាយស្ស មនស្ស ឧប្បាទោតិអាទិ.

សន្តាបដ្ឋោតិ រាគគ្គិអាទីហិ ឯកាទសហិ អគ្គីហិ ភុសំ បរិទយ្ហនដ្ឋោ. យថាហ –

ចក្ខុំ អាទិត្តំ. កេន អាទិត្តំ. រាគគ្គិនា អាទិត្តំ. ទោសគ្គិនា. មោហគ្គិនា. ជាតិយា. ជរាយ. មរណេន. សោកេន. បរិទេវេន. ទុក្ខេន. ទោមនស្សេន. ឧបាយាសេន អាទិត្តន្តិ វទាមិ. សោតំ អាទិត្តំ. ឃានំ អាទិត្តំ. ជិវ្ហា អាទិត្តា. កាយោ អាទិត្តោ. មនោ អាទិត្តោតិ.

អាទិបនំ សន្តាបនំ បរិទយ្ហនន្តិ ឥធ អត្ថតោ ឯកន្តិ. ឯត្ថ សិយា, អរិយមគ្គោបិ ចិរកាលំ បារមិតាភិសង្ខរណទុក្ខេន អន្តិមភវេច សីលាទិវិសុទ្ធិភាវនាភិសង្ខរណទុក្ខេន បុគ្គលំ សុសំ បីឡេតិយេវ. តថា វិបរិណាមធម្មោច. តស្មា សោបិ បិឡនាទិអត្ថេន ទុក្ខសច្ចសង្គហោ សិយាតិ.ន. សព្ពទុក្ខសន្តិ វំហត្តា. សោ ហិ វុត្តប្បការំ អភិសង្ខរណទុក្ខំ បរិបុណ្ណំ អនុភូតស្ស បុគ្គលស្ស សកិំ ឧប្បជ្ជមានោ សព្ពំ កិលេសជាតំ ខេបេន្តោ ឧប្បជ្ជតិ. និរុជ្ឈមានោច សព្ពំ អាយតិំ អនមតគ្គេ សំសារេ វដ្ដទុក្ខំ វូបសមេន្តោ និរុជ្ឈតិ. វូបសន្តំច អនាគត ទុក្ខំ ឧបាទាយ វុត្តប្បការំ អភិសង្ខរណទុក្ខំ គណនុបគំ នហោតិ. ភិជ្ជន្តោច អនុត្តរំ វិមុត្តិសុខំ ទត្វាវ ភិជ្ជតិ. តស្មា តស្ស វិបរិណាមបច្ចយាបិ បុគ្គលស្ស កាចិ ហានិនាម នត្ថីតិ ន សោ ទុក្ខសច្ចសង្គហោតិ. លោកិយធម្មា បន ឧប្បជ្ជមានា បវត្ត មានាច បុព្ពេ វុត្តបការេហិ សង្ខារទុក្ខេហិ ភុសំ បីឡេត្វា ឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ បវត្តន្តិច. និរុជ្ឈមានា មហន្តំ បរិឡាហទុក្ខំ ជនេត្វា អបរិយន្តេ ខុរចក្កសទិសេ វដ្ដទុក្ខយន្តេ បុគ្គលំ យោជេន្តាវ និរុជ្ឈន្តិ. តស្មា តេឯវ បីឡនាទិអត្ថេហិ ឯកន្តទុក្ខា ហោន្តីតិ. ឯតេន និព្ពានស្សបិ សម្បាបកបច្ចយាភិសង្ខរណលេសំ គហេត្វា ទុក្ខសច្ចត្តបសង្គោ និវត្តិតោ ហោតីតិ.

ទុក្ខសមុទយោ អរិយសច្ចន្តិ ឯត្ថ ភវាភវសង្ខាតំ ទុក្ខក្ខន្ធំ សមុទេតិ. បុនប្បុនំ អព្ពោច្ឆិន្នំ កត្វា ឧទយតិ ឧដ្ឋាបេតិ វឌ្ឍេតិវាតិ ទុក្ខសមុទយោ, អាយូហនដ្ឋោ, និទានដ្ឋោ, សំយោគដ្ឋោ, បលិពោធដ្ឋោតិ ចតូហិ អត្ថេហិ លោភស្ស ទុក្ខសមុទយតា វេទិតព្ពា. តត្ថ អាយូហនដ្ឋោតិ ភវាភវ សង្ខាតស្ស ឯកេកស្មិំ ភវេបិ វត្ថុកាមបដិសំយុត្តស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្ស ភិយ្យោ បរិព្យូហនដ្ឋោ រាសិករណដ្ឋោ និទានដ្ឋោតិ តទេវ និរន្តរំ កត្វា អនុប្បទានដ្ឋោ និយ្យាតនដ្ឋោតិ វុត្តំ ហោតិ. សំយោគដ្ឋោតិ ទុក្ខក្ខន្ធស្មិំឯវ ទឡ្ហំ ពន្ធនដ្ឋោ. បលិពោធដ្ឋោតិ តតោ តស្ស តស្ស មុច្ចនុបាយស្ស នីវារណ វសេន បលិពុន្ធនដ្ឋោ ឧបរុន្ធនដ្ឋោតិ អត្ថោ. ទុក្ខនិរោធោ អរិយសច្ចន្តិ ឯត្ថ វដ្ដទុក្ខស្ស និរុជ្ឈនំ អនុប្បាទ ធម្មតាបត្តិ វសេន ខិយ្យានំ ទុក្ខនិរោធោ. ទុក្ខំ វា និរុជ្ឈតិ នបវត្តតិ ឯតស្មិន្តិ ទុក្ខនិរោធោ. និស្សរណដ្ឋោ វិវេកដ្ឋោ, អសង្ខតដ្ឋោ, អមតដ្ឋោតិ ចតូហិ អត្ថេហិ និព្ពានស្ស ទុក្ខនិរោធតា វេទិតព្ពា. តត្ថ និស្សរណដ្ឋោតិ និស្សរណ វិមុត្តិយា វិមុច្ចនដ្ឋោ. វិវេកដ្ឋោតិ វដ្ដទុក្ខបលិពោធតោ វិវិច្ចនដ្ឋោ. អសង្ខតដ្ឋោតិ សង្ខារទុក្ខស្ស អភាវដ្ឋោ. អមតដ្ឋោតិ មរណទុក្ខស្ស អភាវដ្ឋោតិ.

ទុក្ខនិរោធគាមិនិបដិបទាតិ ឯត្ថ ទុក្ខនិរោធំ គមេតិ សម្បាបេតីតិ ទុក្ខនិរោធគាមិនី. អត្តនោ សន្តានេ បដិលាភករណ វសេន បដិបជ្ជិតព្ពាតិ បដិបទា. ទុក្ខនិរោធគាមិនីច សា បដិបទា ចាតិ វិគ្គហោ. និយ្យានដ្ឋោ, ហេត្វដ្ឋោ, ទស្សនដ្ឋោ, អធិបតេយ្យដ្ឋោតិ ចតូហិ អត្ថេហិ អដ្ឋង្គិកមគ្គស្ស ទុក្ខនិរោធមគ្គតា វេទិតព្ពា. តត្ថ និយ្យានដ្ឋោតិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិអាទិកំ វដ្ដសោតំ បដិនិវត្តេត្វា អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោតិអាទិកំ វដ្ដបដិសោតំ អភិមុខំ និគ្គមនដ្ឋោ. ហេត្វដ្ឋោតិ សព្ពេសំ អរិយគុណានំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវ សាធនដ្ឋោ. ទស្សនដ្ឋោតិ អញ្ញាណអទស្សនសង្ខាតស្ស សម្មោហស្ស បហាន វសេន ចតុសច្ចធម្មស្ស បដិវិជ្ឈនដ្ឋោ. អធិបតេយ្យដ្ឋោតិ តណ្ហា ទាសព្យវិមុត្តិយា ភូជិស្សភាវបត្តិវសេន សយមេវ អត្តនោ អធិបតិ ហុត្វា វិរោចនដ្ឋោ. លោកិយមគ្គា ហិ តណ្ហាយ អារម្មណភាវេ ឋិតា តណ្ហាទាសព្យំ នាតិវត្តន្តីតិ. ឯត្ថច ឥមេ សត្តានាម ឯកន្តេន ទុក្ខបដិកូលា ហោន្តិ ទុក្ខភីរុកា. យេច អត្តនិ ទុក្ខំ ជនេន្តិ. តេសុ វេរិសញ្ញំ ឧប្បាទេន្តិ. អត្តនោ បន ឯកន្តទុក្ខំវា ឯកន្តទុក្ខជនកំវា តេ នជានន្តិ. តស្មា តេ អត្តនោ ទុក្ខមុត្តិយា យំ យំ កម្មំ អាយូហន្តិ. តំ តំ អត្តនោ ទុក្ខវឌ្ឍិយាឯវ សម្បជ្ជតិ. កិំ បន ឯកន្តទុក្ខំ, កិំច ឯកន្ត ទុក្ខជនកន្តិ. អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នភូតា អត្តនោ អត្តនោ អត្តហាវបរិយាបន្នា តេភូមកធម្មាឯវ អត្តនោ អត្តនោ ឯកន្តទុក្ខានាម. កស្មា, តេហិ មុត្តេឯវ សព្ពទុក្ខេហិ មុច្ចនតោ, អមុត្តេច អមុច្ចនតោតិ. អត្តនោ តណ្ហាឯវ អត្តនោ ឯកន្តទុក្ខជនកំនាម. កស្មា, តាយ បហីនាយឯវ ឯកន្ត ទុក្ខេហិ មុច្ចនតោ, អបហីនាយច អមុច្ចនតោតិ.

តថា ឥមេ សត្តា ឯកន្តេន សុខកាមា ហោន្តិ សុខាភិនន្ទិនោ. យេច អត្តនិ សុខំ ជនេន្តិ. តេសុ បិយមិត្តសញ្ញំ ឧប្បាទេន្តិ. អត្តនោបន ឯកន្តសុខំវា ឯកន្តសុខមគ្គំវាតេ នជានន្តិ. តស្មា តេ អត្តនោ សុខវឌ្ឍិយា យំ យំ កម្មំ អាយូហន្តិ. តំ តំ អត្តនោ ទុក្ខវឌ្ឍិយាឯវ សម្បជ្ជតិ. កិំ បន ឯកន្តសុខំ កោច ឯកន្ត សុខមគ្គោតិ. ឯកន្តទុក្ខធម្មស្ស អភាវោឯវ អត្តនោ ឯកន្ត សុខំនាម. ឯកន្តទុក្ខជនកស្ស បហានមគ្គោឯវ អត្តនោ ឯកន្ត សុខមគ្គោនាមាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ឥមានិ ចតុសច្ចបទានិ កថេសីតិ វេទិតព្ពំ.

[២២៣] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘ទុក្ខស្ស អនុប្បាទនិរោធោ ឯត្ថ ឯតេនាតិវា ទុក្ខនិរោធោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ឯតេនាតិ ឥទំ នយុជ្ជតិ.

ន ហិ និព្ពានំ ទុក្ខស្ស អនុប្បាទនិរោធ ក្រិយាសាធនេ ទុក្ខេន សហការី ការណំ ហោតីតិ. សេសចេតសិកាតិ វេទនា សញ្ញាហិ សេសា បញ្ញាស ចេតសិកា. អតីតាទិវសេន តិវិធ ភិន្នានំ អជ្ឈត្តាទិ ឱឡារិកាទិ ហីនាទិ ទូរាទិវសេន ទុវិធភិន្នានញ្ច ធម្មានំ រាសដ្ឋេន ខន្ធវោហារោ ហោតិ. និព្ពានស្ស បន តាទិ សោ ភេទោ នត្ថីតិ វុត្តំ ភេទាភាវេនាតិអាទិ. តញ្ហិ អតីតាទិកេ តិវិធភេទេ ឯកំបិ ន ហោតិ. កស្មា. អនិទ្ទិសិតព្ព ធម្មត្តា. តញ្ហិ តេកាលិកធម្មានំ ខយវិរាគនិរោធភូតោ អនិមិត្ត ធម្មោយេវ ហោតិ. តស្មា ឥទំ អតីតេ អសុកពុទ្ធកាលេ និព្ពានំ. ឥទំ អនាគតេ. ឥទំ ឯតរហីតិ ឯវំ កាលភេទេន និទ្ទិសិតព្ពំ នហោតិ. តថា ទិសា ទេសឋានភេទេន បរិនិព្ពុតបុគ្គលភេទេន ច. កេវលំ បន អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ យត្តកានិ អនត្ថ បទានិ ទិស្សន្តិ. តប្បដិបក្ខសិទ្ធេហិ គុណបទេហិឯវ តំ កថេ តព្ពន្តិ. ទុកេសុ បន អជ្ឈត្តទុកំ បត្វា តំ ពហិទ្ធាឯវ ហោតិ. ន អជ្ឈត្តំ. ឱឡារិកទុកំ បត្វា សុខុមមេវ ហោតិ, ន ឱឡារិកំ. ហីនទុកំ បត្វា បណីតមេវ ហោតិ, ន ហីនំ. ទូរេ ទុកំ បត្វា ទូរេឯវ ហោតិ, ន សន្តិកេតិ. ខន្ធសង្គហនិស្សដន្តិ ខន្ធសង្គហតោ វិមុត្តំ.

ទ្វារាលម្ពណភេទេនាតិ ទ្វារឆក្ក អារម្មណឆក្កានំ ភេទេន. អាយតនានិ ទ្វាទស ភវន្តីតិ យោជនា. ឯត្ថច ទ្វារឆក្កំ ធម្មារម្មណំឯវាតិ សេសធម្មាលម្ពណំ សន្ធាយ អារម្មណឆក្កំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ទ្វារា.ល. បរិយាយេនាតិ ឆន្នំ ទ្វារានំ ឆន្នំ អាលម្ពណានំ តេសុ ទ្វារាលម្ពណេសុ ឧប្បន្នានំ វិញ្ញាណានញ្ច កមេន ធាតុយោ អដ្ឋារស ភវន្តីតិ យោជនា. ឯត្ថបិ ទ្វារឆក្កេ មនោទ្វារំ វិញ្ញាណេកទេសមេវ ហោតិ. ទ្វារឆក្កំ វិញ្ញាណសត្តកញ្ច ធម្មា លម្ពណេកទេសមេវាតិ. មគ្គោ លោកុត្តរោ មគ្គោនាម មតោតិ យោជនា. មគ្គយុត្តា ឯកូនតិំសធម្មា ផលភូតាច សត្តតិំស ធម្មា ចតុសច្ច វិនិស្សដា ចតូហិ អរិយសច្ចេហិ វិនិស្សដា វិមុត្តា. យមេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវាតិ.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយានាម អភិធម្មត្ថសង្គហស្ស

ចតុត្ថវណ្ណនាយ សមុច្ចយ សង្គហស្ស

បរមត្ថទីបនា និដ្ឋិតា.