បច្ចយ សង្គហ បរមត្ថទីបនី

១៦៦. ឯវំ សត្តហិ បរិច្ឆេទេហិ បថមស្ស នាមរូបបរិច្ឆេទ ញាណស្ស វិធានំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទុតីយស្ស បច្ចយបរិគ្គហញាណស្ស វិធានំ ទស្សេន្តោ យេសំសង្ខតធម្មានន្តិអាទិ មាហ. ឥទានិ យេសំ សង្ខតធម្មានំ សង្ខតាសង្ខតភូតា យេធម្មា យថា យេហិ ហេតាទីហិ បច្ចយាការេហិ បច្ចយា ឧបការកា ហោន្តិ. តំ វិភាគំ តេសំ សង្ខតធម្មានំ បច្ចយុប្បន្នភូតានំ វិភាគញ្ច តេសំ បច្ចយធម្មានំ វិភាគញ្ច តេសំបច្ចយាការានំ ឥហ វិភាគញ្ច ឥមស្មិំ វុច្ចមានេ បច្ចយសង្គហេ យថារហំ បវក្ខាមីតិ យោជនា.

[២២៤] វិភាវនិយំ បន

‘‘បច្ចយេ ទស្សេតុ’’ន្តិ វុត្តំ. តំ តំ វិភាគន្តិ ឥមិនា ន សមេតិ.

[២២៥] យញ្ច តត្ថ

‘‘ឥហ ឥមស្មិំ សមុច្ចយ សង្គហានន្តរេ ឋានេ’’តិ ឥហ សទ្ទស្ស អត្ថវិភាវនំ វុត្តំ. តំបិ ន យុជ្ជតិ.

ឯតស្មិញ្ហិ អត្ថេ សតិ ឥទានិ សទ្ទោ និរត្ថកោ ហោតីតិ, បដិច្ច ផលំ សមុប្បជ្ជតិ ឯតស្មាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. តត្ថ បដិច្ចាតិ អវិនា, អមុញ្ចិត្វាតិ អត្ថោ. អវិជ្ជាទិកោ បច្ចយធម្មោតិ វណ្ណេន្តិ. អថវា, សមុប្បជ្ជនំ សមុប្បាទោ. សហជាតធម្មេហិ សហេវ កលាបវសេន អភិនិព្ពត្តិ បាតុភាវោតិ អត្ថោ. យថាសកំ បច្ចយំ បដិច្ច តេន អវិនាភាវីហុត្វា សមុប្បាទោ បដិច្ច សមុប្បាទោ, អត្ថតោ បន សព្ពេសំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភូតានំ សង្ខត ធម្មានំ បច្ចយាយត្តវុត្តិតាសង្ខាតំ សព្ពសង្ខតសាធារណំ ឯកំ សាមញ្ញលក្ខណំ. យំ ឥទប្បច្ចយតាតិច វុច្ចតិ. តត្ថច ឥទប្បច្ចយ តាតិ អយំ ឥមស្ស បច្ចយោ អយំ ឥមស្ស បច្ចយោតិ ឯវំ និទ្ទិសិតព្ពោ អយំ បច្ចយោ ឯតេសន្តិ ឥទប្បច្ចយា. សង្ខតធម្មា. ឥទប្បច្ចយានំ ភាវោ ឥទប្បច្ចយតា. យថាវុត្ត សាមញ្ញលក្ខណំ ឯវាតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, ន បដិច្ច ផលំ សមុប្បជ្ជតិ ឯតស្មាតិ បដិច្ចសមុប្បាទោ. អវិជ្ជាទិកោ បច្ចយធម្មោតិច ឥមេសំ បច្ចយា ឥទប្បច្ចយា. ឥទប្បច្ចយាឯវ ឥទប្បច្ចយតាតិច. វិសុទ្ធិមគ្គេ បន សមុប្បជ្ជនំ សមុប្បាទោតិ អយមត្ថោ បដិក្ខិត្តោ. បាឡិយំ បន អយមេវ អធិប្បេតោ វិយ ទិស្សតិ. យថាហ –

កតមោច ភិក្ខវេ បដិច្ចសមុប្បាទោ. ជាតិបច្ចយា ភិក្ខវេ ជរាមរណំ, ឧប្បាទាវា តថាគតានំ អនុប្បាទាវា តថាគតានំ ឋិតាវ សា ធាតុ, ធម្មដ្ឋិតតា ធម្មនិយាមតា ឥទប្បច្ចយតាតិ.ល. អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា ឧប្បាទាវា.ល. ឥទប្បច្ចយតា. ឥតិ ខោ ភិក្ខវេ តត្រ តថតា អវិតថតា អនញ្ញថតា ឥទប្បច្ចយតា. អយំ វុច្ចតិ ភិក្ខវេ បដិច្ចសមុប្បាទោតិ.

ឯត្ថ ហិ ឋិតាវ សា ធាតូតិអាទិនា តត្រ តថតា អវិតថតាតិអាទិនាច យថាវុត្តំ ឥទប្បច្ចយតា សង្ខាតំ សាមញ្ញ លក្ខណមេវ បដិច្ចសមុប្បាទោនាមាតិ ទស្សេតិ. ន ចេត្ថ ភាវសាធនេ កតេ សតិ បដិច្ចសទ្ទេន សហ សមុប្បាទសទ្ទស្ស អសមានកត្តុតាសង្ខាតោ ព្យញ្ជនយុត្តិវិរោធោ អត្ថិ. យោ បដិច្ច ក្រិយាយ កត្តា, តស្សេវ សមុប្បាទក្រិយាយបិ កត្តុតា សម្ភវតោ. ន ហិ ក្រិយានាម កត្តុរហិតាសម្ភវតីតិ. សង្ខតធម្មេសុច គម្ភីរេសុ សតិ អនិច្ចតាទិលក្ខណំ វិយ ឥទំបិ សង្ខតលក្ខណំ គម្ភីរមេវ ហោតីតិ នយិធ គម្ភីរវចនវិរោធោ សម្ភវតិ. អថខោ សង្ខតធម្មតោ សង្ខតលក្ខណមេវ គម្ភីរតរំ ហោតីតិ. តាទិសេន បន សាមញ្ញលក្ខណេន សម្បន្នា យថាវុត្តា អវិជ្ជាទយោ សង្ខតធម្មា បដិច្ចសមុប្បន្នានាម. យថាហ-កតមេច ភិក្ខវេ បដិច្ចសមុប្បន្នាធម្មា ជរាមរណំ ភិក្ខវេ បដិច្ចសមុប្បន្នំ.ល. អវិជ្ជា ភិក្ខវេ បដិច្ចសមុប្បន្នាតិ. ឥតិ សព្ពេសំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្ន ភូតានំ សង្ខតធម្មានំ បច្ចយា សត្ត វុត្តិតាសង្ខាតោ បដិច្ចសមុប្បាទោច សោ នីយតិ ញាយតិ បដិវិជ្ឈីយតីតិ កត្វា នយោចាតិ បដិច្ចសមុប្បាទនយោ. បឋបេតិ សង្ខតធម្មេ នានាបការេហិ បច្ចយភេទេហិ បវត្តេតិ ទេសេតិ ឯត្ថាតិ បដ្ឋានំ. មហាបករណំ. បដ្ឋានេ ទេសិតោ នយោ បដ្ឋាននយោ.

តស្មិំ តស្មិំ បច្ចយធម្មេ ភាវេ វិជ្ជមានេ សតិ តេ តេ ភវន្តិ សីលេនាតិ តព្ភាវភាវិនោ. សង្ខតធម្មា. តេសំ ភាវោ តព្ភាវភាវិភាវោ, ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ. ឥមស្ស ឧប្បាទា ឥទំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវំ បវត្តោ សង្ខតធម្មនិយាមោ. តព្ភាវភាវិភាវោឯវ អាការោ តព្ភាវភាវិភាវាការោ. សោ ឯវ តព្ភាវភាវិភាវាការមត្តំ. មត្តសទ្ទេន ហេតាទិបច្ចយ សត្តិនិយមំ និវត្តេតិ. តេន ឧបលក្ខិតោ នយោ បដិច្ចសមុប្បាទ នយោ. អាហច្ចបច្ចយដ្ឋិតិំ អារព្ភាតិ ឯត្ថ ហេតុ អារម្មណា ទិវសេន តថាតថា ឧបការកតាសង្ខាតោ បច្ចយសត្តិ វិសេសោ អាហច្ចបច្ចយដ្ឋិតិនាម. សោ ហិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិអាទីសុ វិយ បច្ចយធម្មុទ្ធារមត្តេ អដ្ឋត្វា ហេតុបច្ចយោ អារម្មណបច្ចហោតិអាទិនា បច្ចយសត្តិ វិសេសុទ្ធារវសេន អាហច្ច មត្ថកំ បាបេត្វា ទេសិតត្តា អាហច្ចបច្ចយដ្ឋិតីតិ វុច្ចតិ. បច្ចយធម្មា តិដ្ឋន្តិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នាភិសង្ខរណ កិច្ចំ បត្វា អនោសក្កមានា ហុត្វា បវត្តន្តិ ឯតាយាតិ កត្វា. អារព្ភាតិ បដិច្ច. វុច្ចតីតិ ភគវតា កថីយតិ.

ឧភយំ បន វោមិស្សិត្វា បបញ្ចេន្តិ អាចរិយាតិ ឥទំ បដិច្ច សមុប្បាទំ បបញ្ចេន្តេ សន្ធាយ វុត្តំ. តេហិ តំ បបញ្ចយន្តា បដ្ឋាន នយំបិ អាហរិត្វា បបញ្ចេន្តីតិ. យថា សូរិយោ ឧទយន្តោ អន្ធការេ វិធមេត្វា ទព្ពសម្ភារេ មហាជនស្ស បាកដេ ករោតិ. ឯវមេវំ ឧប្បន្នំ ចតុសច្ចញាណំ អវិជ្ជន្ធការំ វិធមិត្វា ចតុសច្ច ធម្មំ វិទតិ បាកដំ ករោតីតិ វិជ្ជា. តប្បដិបក្ខត្តា មោហោ អវិជ្ជានាម. សោ ហិ ឧប្បជ្ជមានោ ធម្មេសុ អញ្ញាណអទស្សន សង្ខាតំ អន្ធការំ ជនេត្វាវ ឧប្បជ្ជតិ. បដិច្ច ផលំ ឯតិ អាគច្ឆតិ ឯតស្មា ឯតេនាតិ វា បច្ចយោ. អវិជ្ជាច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ. តស្មា អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា សម្ភវន្តីតិ សម្ពន្ធោ. សង្ខតំ កាយវចីមនោកម្មំ អភិសង្ខរោន្តិ សត្តា ឯតេហីតិ សង្ខារា. វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. វិជានន្តិ សត្តា ឯតេនាតិ វា វិញ្ញាណំ. អារម្មណេ នមតីតិ នាមំ. រុប្បតិ វិការំ អាបជ្ជតីតិ រូបំ. អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនំ. ទេវានំ ទេវាយតនមិវ. ផុសតីតិ ផស្សោ. ផុសន្តិ សម្បយុត្តកា ធម្មា ឯតេនាតិ វា ផស្សោ. វេទយតីតិ វេទនា. វេទយន្តិ បច្ចនុភវន្តិ សត្តា ឯតាយាតិវា វេទនា. តស្សតិ បរិតស្សតីតិ តណ្ហា. និច្ចបិបាសវសេន អារម្មណហេតុ និច្ចំ ចញ្ចលតិ បត្ថេតិ វាតិ អត្ថោ. តស្សន្តិ បរិតស្សន្តិ ចញ្ចលន្តិ សត្តា ឯតាយាតិ វា តណ្ហា. ឧបាទិយតីតិ ឧបាទានំ. អមុញ្ចគាហំ គណ្ហាតីតិ អត្ថោ. ឧបាទិយន្តិ សត្តា ឯតេនាតិ វា ឧបាទានំ.

ភវតិ វឌ្ឍតីតិ ភវោ. ភវន្តិ ជាយន្តិ វឌ្ឍន្តិ សុខទុក្ខានិ ឯតេនាតិ វា ភវោ. ជននំ ជាតិ. ជាយន្តិ បាតុភវន្តិ សង្ខត ធម្មា ឯតាយាតិ វា ជាតិ. ជីរណំ ជរា. ជីរន្តិ ជិណ្ណភាវំ គច្ឆន្តិ ឯតាយាតិ វា ជរា. សោចនំ សោកោ. សោចន្តិ ចិត្តបរិឡាហំ គច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ វា សោកោ. បរិទេវនំ បរិទេវោ. តំ តំ បវត្តិំ បរិកិត្តេត្វា ទេវន្តិ កន្ទន្តិ ឯតេនាតិ វា បរិទេវោ. ខមិតុំ សហិតុំ ទុក្ករន្តិ ទុក្ខំ. ទុម្មនស្ស វិរូបចិត្តស្ស ភាវោ ទោមនស្សំ. ភុសោ អាយាសនំ ឧបាយាសោ. អាយាសនន្តិ អនស្សាសនំ. វិសីទនន្តិ អត្ថោ. ឯវន្តិ ឥមិនា យថាវុត្តេន. អវិជ្ជាទិ សង្ខារាទិបច្ចយបច្ចយុប្បន្ន បរំបរវិធិនា សមុទយោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯតស្សកេវលស្សទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ អវិជ្ជាទិកស្ស ឯតស្ស សកលស្ស ទុក្ខរាសិស្ស កេនចិ សុខេន អសំមិស្សស្ស វា ទុក្ខរាសិស្ស អភិនិព្ពត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថច ទុវិធោ បដិច្ចសមុប្បាទនយោ សុត្តន្តិកនយោ អភិធម្មនយោតិ. តត្ថ សុត្តន្តិកនយេន តាវ អវិជ្ជា ចតុព្ពិធា ទុក្ខបដិច្ឆាទិកា សមុទយបដិច្ឆាទិកា និរោធបដិច្ឆាទិកា មគ្គបដិច្ឆាទិកាចាតិ. អភិធម្មនយេន បន បុព្ពន្តបដិច្ឆាទិកា អបរន្ត បដិច្ឆាទិកា បុព្ពន្តាបរន្តបដិច្ឆាទិកា បដិច្ចសមុប្បាទបដិច្ឆាទិកាតិ ចតូហិ សទ្ធិំ អដ្ឋ វិធាតិ វេទិតព្ពា.

សង្ខារា សុត្តន្តិកនយេន សាសវា កុសលាកុសលចេតនា អបុញ្ញាភិសង្ខារោ បុញ្ញាភិសង្ខារោ អានេញ្ជា ភិសង្ខារោតិ បន តិវិធា ហោន្តិ. តត្ថ ទ្វាទស អកុសលចេតនា អបុញ្ញាតិ សង្ខារោនាម. កាមរូប កុសលចេតនា បុញ្ញាភិសង្ខារោនាម. អរូបកុសលចេតនា អានេញ្ជាតិសង្ខារោនាម. អភិធម្មនយេន បន សព្ពាបិ លោកិយលោកុត្តរភូតា កុសលាកុសលចេតនា សង្ខារានាម. កិរិយចេតនា បន សព្ពាបិ វិភង្គេ នគហិតា. អដ្ឋកថាយញ្ច កិរិយធម្មានំ បន យស្មា នេវ អវិជ្ជា ន កុសលា កុសលមូលានិ ឧបនិស្សយបច្ចយត្តំ លភន្តិ. តស្មា កិរិយវសេន បច្ចយាការោ នវុត្តោតិ វុត្តំ. អវិជ្ជាច កុសលាកុសលមូលា និច កិរិយធម្មានំ ឧបនិស្សយ បច្ចយា ន ហោន្តិ. តស្មា កិរិយធម្មា បដិច្ចសមុប្បាទទេសនាយំ នគហិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. សំយុត្តេបិ យតោ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុនោ អវិជ្ជា បហីនា ហោតិ. វិជ្ជាឧប្បន្នា. សោ អវិជ្ជា វិរាគា វិជ្ជុប្បាទា នេវ បុញ្ញាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោតិ. ន អបុញ្ញាភិសង្ខារំ. ន អានេញ្ជាភិសង្ខារំ អភិសង្ខរោតីតិ វុត្តំ. អត្តនោ អនុរូបបច្ចយវសេន បន តេសំបិ បដិច្ច សមុប្បាទោ អវារិតោយេវ. នហិ កោចិ បដិច្ចសមុប្បាទរហិតោ សង្ខតធម្មោនាម អត្ថីតិ. ឯស នយោ វិញ្ញាណាទីសុបីតិ. វិញ្ញាណន្តិ ពាត្តិំសវិធំ លោកិយវិបាកវិញ្ញាណំ សុត្តន្តិកនយេន. អភិធម្មនយេន បន កិរិយចិត្តវជ្ជិតំ ឯកូនសត្តតិវិធំ លោកិយលោកុត្តរវិញ្ញាណំ. នាមរូបន្តិ លោកិយ វិញ្ញាណ សហជាតំ វេទនាទិខន្ធត្តយំ បដិសន្ធិយំ កម្មជរូបំ បវត្តិយំ ចិត្តជ រូបញ្ច សុត្តន្តិកនយេន. អភិធម្មនយេន បន សព្ពំ កុសលាកុសល វិបាកសម្បយុត្តំ ខន្ធត្តយំ វុត្តប្បការរូបញ្ច. អដ្ឋកថាយំ បន លទ្ធបច្ឆាជាតបច្ចយំ សព្ពំបិ ចតុសមុដ្ឋានរូបំ គហិតមេវ.

[២២៦] វិភាវនិយំ បន

‘‘តទុភយំបិ ឥធ បដិសន្ធិវិញ្ញាណសហគត’’ន្តិ វុត្តំ. តំ អនុបបន្នំ.

សឡាយតនន្តិ ឆ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ ឯវ សព្ពត្ថ បាឡិយំ វិភត្តានិ. ឯកច្ចេ បន អាចរិយា ពាហិរាយតនានិ ផស្សស្ស បច្ចយា ហោន្តីតិ កត្វា តានិបិ ឥធ គណ្ហន្តិ. តំបិ និទានវគ្គ បាឡិយា សមេតិយេវ. យថាហ –

កតមោច ភិក្ខវេ លោកស្ស សមុទយោ. ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ. ផស្សបច្ចយា វេទនា. វេទនាបច្ចយា តណ្ហា.ល. ទោមនស្សុបាយាសា សម្ភវន្តីតិ អយំ លោកស្ស សមុទយោ. សោតញ្ច.ល. មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ. តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ.ល. លោកស្ស សមុទយោតិ.

ផស្សវេទនាទយោបិ នយទ្វយេ តំ តំ វិញ្ញាណសម្បយុត្តា វេទិតព្ពា. តណ្ហុបាទានានិ បាកដានិ. ភវោ ទុវិធោ កម្មភវោ ឧបបត្តិភវោច. លោកិយកុសលាកុសលភូតា ចេតនាច. ចេតនាសម្បយុត្តា អភិជ្ឈាទយោ អនភិជ្ឈាទយោច កម្មភវោ. យថាហ-សព្ពំបិ ភវគាមិកម្មំ កម្មភវោតិ. កម្មនិព្ពត្តា បន សព្ពេបិ លោកិយវិបាកក្ខន្ធា សព្ពានិច កម្មជរូបានិ ឧបបត្តិភវោ សុត្តន្តិកនយេន. អភិធម្មនយេន បន លោកុត្តរ ខន្ធាបិ វិភង្គេ អាគតាឯវ. ជាតិជរាមរណានិ សព្ពេសំ សង្ខត ធម្មានំ លក្ខណបត្តានិ. សោកាទីសុ ញាតិព្យសនាទីហិ ផុដ្ឋស្ស សោចនាការេន បវត្តា ទោមនស្សវេទនា សោកោនាម. រោទនាការេន បវត្តោ អនិដ្ឋោ ចិត្តជសទ្ទោ បរិទេវោនាម. កាយិកា ទុក្ខវេទនា ទុក្ខំនាម. ចេតសិកា ទុក្ខវេទនា ទោមនស្សំនាម. ញាតិព្យសនាទិនិមិត្តំ សំសីទនវិសីទនាការបវត្តោ ទោសោ ឧបាយាសោនាម. អយមេត្ថ វិភាគោ. យេសំ បន ខន្ធទុក្ខេ អវិជ្ជា អប្បហីនា ហោតិ. តេសំ ឥតរសច្ចេសុបិ សា អប្បហីនាឯវ ហោតីតិ តេ ខន្ធបវត្តិយំឯវ សុខសញ្ញំ លភន្តិ. ខន្ធនិរោធេ ទុក្ខសញ្ញំ. ខន្ធបវត្តិមគ្គេឯវ សុខមគ្គសញ្ញំ លភន្តិ. ខន្ធនិរោធមគ្គេ ទុក្ខមគ្គសញ្ញំ. តស្មា ខន្ធបវត្តិបច្ចយភូតា បុញ្ញា បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារធម្មាឯវ តេសំ អវិជ្ជានិវុដានំ សុខកាមានំ ទុក្ខបដិកូលានំ សត្តានំ បដិសរណា ហោន្តីតិ វុត្តំ អវិជ្ជាបច្ច យាសង្ខារាតិ. ឯត្ថច វិសេសតោ បច្ចុប្បន្នខន្ធបដិច្ឆាទិកាយ អវិជ្ជាយ ទុច្ចរិតភូតា អបុញ្ញាភិសង្ខារា សម្ភវន្តិ. អនាគត ខន្ធបដិច្ឆាទិកាយ អវិជ្ជាយ សុចរិតភូតា បុញ្ញានេញ្ជាភិសង្ខារា សម្ភវន្តីតិ វេទិតព្ពា. សង្ខារេសុ សតិ អប្បហីនភវតណ្ហានំ សត្តានំ ចុតិអនន្តរំ បុនភវាភិនិព្ពត្តិយា កោចិ វិពន្ធោ នាម នត្ថិ. តស្មា សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ នាមរូបំ សឡាយតនំ ផស្សោ វេទនាតិ ឥមេ អត្តភាវសញ្ញិតា បញ្ចធម្មា ភវន្តរេ បាតុ ភវន្តិ. តត្ថ បន វិញ្ញាណមេវ បធានំ ជេដ្ឋកំ ហោតីតិ វុត្តំ. សង្ខារបច្ចយាវិញ្ញាណន្តិ វិញ្ញាណេច សតិ តស្ស ឧទយភូតានំ នាមរូបានំ ឧប្បត្តិយា វិពន្ធោនាម នត្ថីតិ វុត្តំ. វិញ្ញាណបច្ចយានាម រូបន្តិ. ឯត្តាវតា សាមញ្ញតោ បរិបុណ្ណោនាម កាយោ រូប កាយោច វុត្តោ ហោតិ. ឯវំសន្តេបិ តេសុ ទ្វីសុ កាយេសុ យេធម្មា សត្តបញ្ញត្តិយា បធានង្គភូតា ហោន្តិ. យេហិច ផស្សា ទីនិ ឧបរិ អង្គានិ អាគតានិ ហោន្តិ. យេសុច សត្តា អត្តគាហំ ទឡ្ហតរំ គណ្ហន្តិ. តេ វិសុំ នីហរិត្វា ទស្សេតុំ នាមរូបបច្ចយា សឡាយតនន្តិ វុត្តំ. នាមរូបេ សតិ តេសំបិ ឧប្បត្តិយា វិពន្ធោ នត្ថិយេវ. សឡាយតនសមុដ្ឋិតោច ផស្សោ សឡាយតនេ សតិ ឯកន្តេន សម្ភវតីតិ វុត្តំ សឡាយតនបច្ចយាផស្សោតិ. ផស្សសមុដ្ឋិតាច វេទនា ផស្សេ សតិ ឯកន្តេន សម្ភវតិយេវាតិ វុត្តំ ផស្សបច្ចយាវេទនាតិ. សុខវេទនាសទិសោ តណ្ហាយ អវស្សយោនាម នត្ថីតិ វុត្តំ វេទនាបច្ចយាតណ្ហាតិ. កាមុបាទានញ្ចនាម ឯកស្មិំ អារម្មណេ បុនប្បុនំ សមុទាចរិត្វា ទឡ្ហត្តប្បត្តា តណ្ហាឯវ, ទិដ្ឋិយោច អត្តនិច អត្តនោ អារម្មណេសុច អស្សាទន ខមន រោចន ភូតាយ តណ្ហាយ វសេន ទឡ្ហត្តំ អាបជ្ជន្តីតិ វុត្តំ តណ្ហាបច្ចយាឧបាទានន្តិ. ឧបាទិយន្តាច តស្ស តស្ស ឧបាទានិយស្ស អត្ថស្ស ហិតវុឌ្ឍិសញ្ញិតំ តំតំ កម្មភវំ អាយូហន្តិយេវាតិ វុត្តំ ឧបាទានបច្ចយាភវោតិ. ភវសទ្ទោ ហេត្ថ វឌ្ឍិបរិយាយោ. យថា –

សុវិជានោ ភវំ ហោតិ, ទុវិជានោ បរាភវោតិ.

កម្មភវេ សតិ ឯកន្តេន បុនភវោបិ សម្ភវតីតិ វុត្តំ ភវបច្ចយាជាតីតិ. ជាតិយាច សតិ ឯកន្តេន ជរាមរណំ ហោតិយេវាតិ វុត្តំ ជាតិបច្ចយាជរាមរណន្តិ. អយមេត្ថ តព្ភាវភាវិភាវវិធិ. សោកាទិវចនញ្ចេត្ថ ឦទិសេន តព្ភាវ ភាវិភាវេន បវត្តស្ស សកលស្ស វដ្ដធម្មស្ស អាទីនវរាសិទស្ស នត្ថំ វុត្តន្តិ. ឯត្ថាតិ ឥមស្មិំ បច្ចយសង្គហេ. តត្ថាតិ តស្មិំ បដិច្ចសមុប្បាទនយេ. អទ្ធានវន្តេ ធម្មេ ភុសោ ធារេតីតិ អទ្ធា. កាលោ. សោ ហិ តេកាលិកេ ធម្មេ សន្តានានុបពន្ធវសេន កប្បបរំបរា វស្ស ឧតុ មាស បក្ខ រត្តិ ទិវ បរំបរាច ហុត្វា អបតមានេ ធារេន្តោ វិយ ឧបដ្ឋាតីតិ. អថវា, ភុសោ ទហន្តិ តិដ្ឋន្តិ បវត្តន្តិ តេកាលិកា ធម្មា ឯត្ថាតិ អទ្ធា. កាលោយេវ. សោ បន សយំ អភិន្នោបិ ភេទវន្តេ ធម្មេ ឧបាទាយ ភិន្នោ វិយ ឧបចរិតុំ យុត្តោតិ វុត្តំ តយោអទ្ធាតិ.

[២២៧] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘អតតិ សតតំ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ អទ្ធាតិ វុត្តំ’’. តំ ន សុន្ទរំ.

ឯវញ្ហិ សតិ អទ្ធានន្តិ នសិជ្ឈតិ. យថា អទ្ធានមគ្គបដិបន្នោតិ. អង្គានីតិ អវយវបធានង្គានិ. បធានសម្ភារាតិ វុត្តំ ហោតិ. អាការាតិ អវយវកោដ្ឋាសា. កោដ្ឋាសត្ថោ ហេត្ថ អាការសទ្ទោ. យថា ទ្វត្តិំសាការាតិ. អាកិរន្តិ តត្ថ តត្ថ បកិរិត្វា ថបិតា វិយ ហោន្តីតិ អាការាតិបិ វទន្តិ. សន្ធីតិ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ សង្ខេបានំ សង្ឃដនដ្ឋានំ. សង្ខេបាតិ បធានធម្មសង្គហា. វដ្ដន្តិ បុនប្បុនំ អាវដ្ដន្តីតិ វដ្ដានិ. មូលយន្តិ សព្ពេបិ វដ្ដធម្មា ឯត្ថ តិដ្ឋន្តិ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ មូលានិ. បតិដ្ឋា. បភវាតិ អត្ថោ. យស្មា ឯកោ បុរិសោ ឯកាយ អង្គុលិយា សមុទ្ទោ ទកំ គហេត្វា មហាជនស្ស មុខេ បក្ខិបិត្វា ចតូសុ មហាសមុទ្ទេសុ ឧទកស្ស លោណភាវំ សញ្ញាបេន្តោ វិយ ភគវាបិ អវិជ្ជា បច្ចយា សង្ខារាតិអាទិនា ឯកមេវ បច្ចុប្បន្នភវំ បរិបុណ្ណំ ទេសេត្វា អនមតគ្គស្ស សកលស្ស សំសារវដ្ដស្ស បវត្តិំ ញាបេសិ. បរិបុណ្ណំ ទេសេន្តេនច នាម តស្ស ឯកស្ស ភវស្ស ហេតុច ទេសេតព្ពោ ហោតិ. ផលញ្ច ទេសេតព្ពំ ហោតិ. តត្ថ ហេតូ នាម បុរិមភវេ សិទ្ធា អវិជ្ជា សង្ខារា. ផលំនាម អនាគតភវេ ជាតិ. ឥតិ ឯកភវវិសយាបិ អយំ ទេសនា ឯកទេសេន អតីតានាគត សាធារណាច ហោតីតិ វុត្តំ អវិជ្ជាសង្ខារាអតីតោអទ្ធាតិអាទិ. ឯត្ថច អទ្ធុនោ អទ្ធាវន្តានញ្ច អភេទំ វិយ កត្វា វចនំ ធម្មតោ វិសុំ អទ្ធាសង្ខាតស្ស កាលស្ស អភាវំ ទស្សេតិ. កាលោយេវ លោកំ បវត្តេតិ និវត្តេតីតិ បវត្តំ មិច្ឆាវាទញ្ច នីវារេតិ. ន ហិ សយំ អភាវភូតោ កាលោ កស្សចិ បវត្តកោ និវត្តកោច ភវិតុំ យុត្តោតិ. កស្មា បនេត្ថ ឯកមេកស្ស បច្ចុប្បន្នស្ស អត្តភាវស្ស បវត្តិំ ទស្សេន្តោ ភគវា អតីតភវេ ហេតុញ្ច អនាគតភវេ ផលញ្ច ទស្សេតីតិ. អហេតុវិសមហេតុទិដ្ឋីនំ នីវារណត្ថំ អតីតហេតុ ទស្សនំ. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ នីវារណត្ថំ អនាគតផលទស្សនំ. សស្សត ទិដ្ឋិនីវារណត្ថំ ឧភយទស្សនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ អហេតុ អបច្ចយា សត្តា បវត្តន្តិ និវត្តន្តិ សំកិលិស្សន្តិ វិសុជ្ឈន្តីតិ បវត្តា ទិដ្ឋិ អហេតុទិដ្ឋិនាម. ព្រហ្មា បជាបតិ ឥស្សរនិម្មានាទិវសេន អភូត ហេតុទស្សនំ វិសមហេតុទិដ្ឋិនាម. សត្តា មរណេ ឧច្ឆិជ្ជន្តិ, អនាគតេ ជាតិនាម នត្ថីតិ បវត្តា ទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនាម. អត្តានិច្ចោ ធុវោ, សោវ ភវតោ ភវំ សន្ធាវតិ សំសរតីតិ បវត្តា ទិដ្ឋិ សស្សតទិដ្ឋិនាម. ឯវំ និច្ចោ ហុត្វា សន្ធាវន្តោបន អវិជ្ជាទីហិ សាធេតព្ពោ នហោតិ. តស្មា អវិជ្ជាសង្ខារេហិ ភវន្តរេ បុន វិញ្ញាណុប្បត្តិំ វទន្តេន សស្សតទិដ្ឋិ នីវារិតា ហោតីតិ.

កស្មា បនេត្ថ សោកាទយោ អង្គេសុ នគហិតាតិ. ជាតិយា សតិ សោកាទយោ ឯកន្តេន សម្ភវន្តីតិ ឯវំ តព្ភាវ ភាវិភាវ លក្ខណស្ស អភាវតោ. សតិបិ ហិ ជាតិយា រូប លោកេ អរូបលោកេច តេ ន សម្ភវន្តិ. កាមលោកេបិ កេសញ្ចិ ន សម្ភវន្តិយេវាតិ. យទិឯវំ កិមត្ថំ តេសំ វចនន្តិ. ជាតិយាវា អវិជ្ជាទិកស្សវា វុត្តប្បការស្ស សកលស្ស វដ្ដបវត្តស្ស មហាអាទីនវរាសិទស្សនត្ថន្តិ ទស្សេតុំ សោកាទិវចនំ បនេត្ថ និស្សន្ទ ផលនិទស្សនន្តិ វុត្តំ. តត្ថ និស្សន្ទផលនិទស្សនន្តិ ជាតិយា មហាអាទីនវ រាសិសង្ខាតស្ស ឧទយផលស្ស និទស្សនន្តិ អត្ថោ. កស្មា បន ឥមស្ស បច្ចុប្បន្ន ភវស្ស អតីតបច្ចយា ទ្វេ អវិជ្ជា សង្ខារា ឯវ បាឡិយំ វុត្តា. កិំ បន តេ ឯវ ទ្វេ ឥមស្ស បច្ចយា ហោន្តីតិ. អញ្ញេបិ ហោន្តិយេវ. អថ កស្មា តេ បាឡិយំ ន វុត្តាតិ. អវុត្តានំបិ តេសំ អត្ថតោ លទ្ធត្តាតិ. កថញ្ច តេ អវុត្តាបិ លទ្ធាតិ. តព្ភាវ ភាវិភាវលក្ខណេន តទវិនាភាវិភាវលក្ខណេនច លទ្ធាតិ ទស្សេន្តោ អវិជ្ជាសង្ខារគ្គហណេនាតិអាទិ មាហ. ឯស នយោ បរត្ថបិ. តត្ថ អវិជ្ជា សង្ខារគ្គហណេនាតិ បាឡិយំ អាទិតោ វុត្តេន អវិជ្ជាសង្ខារ វចនេន. តណ្ហុបាទានភវាបិ គហិតា ភវន្តីតិ អវិជ្ជាភាវេ ភាវតោ, អភាវេច អភាវតោ អវិជ្ជាគហណេន តណ្ហុបាទានានិបិ គហិតានិ ភវន្តិ. សង្ខារភាវេច ភាវតោ, អភាវេច អភាវតោ សង្ខារគ្គហណេន កម្មភវោបិ គហិតោ ភវតីតិ អត្ថោ.

វិភាវនិយំ បន

កិលេសភាវសាមញ្ញតោ អវិជ្ជាគហណេន តណ្ហុបាទានានិ. កម្មភាវ សាមញ្ញតោ សង្ខារគ្គហណេន កម្មភវោ គហិតោតិ វុត្តំ. តំបិ យុជ្ជតិ.

តថា អវិជ្ជា សង្ខារា គហិតា ភវន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តទវិនា ភាវិភាវេន តណ្ហុបាទានវចនេន អវិជ្ជាច ភវវចនេន សង្ខារាច គហិតាតិ អត្ថោ. លក្ខណធម្មានំ លក្ខិតព្ពធម្មេហិ អវិនាភាវិភាវតោ តទវិនាភាវិភាវេន ជាតិជរា.ល. គហិតន្តិ វុត្តំ. ឥតិកត្វាតិ ឥមិនា ការណេន. វីសតាការា ភវន្តីតិ សម្ពន្ធោ. បថមំ ហេតុបញ្ចកំ ឯកោ សង្ខេបោ. ទុតីយំ ផលបញ្ចកំ ឯកោ. តតីយំ ហេតុបញ្ចកំ ឯកោ. ចតុត្ថំ ផលបញ្ចកំ ឯកោ សង្ខេបោតិ ចតុសង្ខេបា ហោន្តិ. ចត្តារោ សង្គហា ហោន្តីតិ អត្ថោ. ចតូសុ បន សង្ខេបេសុ សិទ្ធេសុ បថមេន ទុតីយស្ស ទុតីយេន តតីយស្ស តតីយេន ចតុត្ថស្សាតិ ឯវំ តិស្សោ សន្ធិយោបិ សិជ្ឈន្តិយេវាតិ វុត្តំ តិសន្ធិ ចតុសង្ខេបាច ភវន្តីតិ. ឯត្ថច ហេតុបញ្ចកំ ផលបញ្ចកន្តិ ឯតំ លោកស្ស បាកដវោហារវសេន វុត្តំ. ហេតុផល សទ្ទា បន បច្ចយបច្ចយុប្បន្នបរិយាយា ឯវ ហោន្តីតិ ទុតីយបញ្ចកស្ស បថមំ ឧបាទាយ ផលបញ្ចកតា តតីយំ ឧបាទាយ ហេតុបញ្ចកតាច ន ន សម្ភវតិ. តថា តតីយស្សបិ ចតុត្ថំ ឧបាទាយ ហេតុបញ្ចកតា ទុតីយំ ឧបាទាយ ផលបញ្ចកតាចាតិ. ឯវញ្ហិ សតិ ហេតុតោ ផលមេវ សិយា. ន ផលតោ ហេតូតិ ចោទនា អនោកាសាឯវ ហោតីតិ. ទ្វីសុ បន ហេតុបញ្ចកេសុ សង្ខារកម្មភវានំ វិសេសោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោយេវ. យថាហ-ទានំ ទស្សាមីតិ ចិត្តំ ឧប្បាទេត្វា មាសំបិ សំវច្ឆរំបិ ទានុបករណានិ សជ្ជន្តស្ស ឧប្បន្នា បុរិមចេតនាយោ អាយូហនសង្ខារានាម. បដិគ្គាហកានំ បន ហត្ថេ ទក្ខិណំ បតិដ្ឋាបយតោ ឧប្បន្នា ចេតនា ភវោតិ វុច្ចតិ. ឯកាវជ្ជនេសុវា ឆសុ ជវនេសុ ចេតនា អាយូហន សង្ខារានាម. សត្តមជវនចេតនា ភវោ. យាកាចិវា បន ចេតនា ភវោ. តំសម្បយុត្តា អាយូហន សង្ខារានាមាតិ. កម្មភវោ ឧបបត្តិភវោតិ ទ្វេ ភវា ទ្វាទសសុ អង្គេសុ ឯកស្សេវ ភវ អង្គស្ស អវយវានាម ហោន្តីតិ វុត្តំ កម្មភវសង្ខាតោភវេ កទេសោតិអាទិ. ឯត្ថច សង្ខារកម្មភវានំ វិសេសោ វុត្ត នយេនេវ វេទិតព្ពោ.

[២២៨] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘កម្មភវសង្ខាតោ ភវេកទេសោតិ ឯត្ថ អាយតិំ បដិសន្ធិយា បច្ចយចេតនា សង្ខារាតិ វេទិតព្ពា’’តិ វុត្តំ. តំ ឥធ ន យុជ្ជតិ.

តេសំ ទ្វិន្នំបិ ទ្វីសុ ហេតុបញ្ចកេសុ សង្គហិតត្តាតិ. យថា រុតបាឡិនយេនវា ឯតំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អវសេសាចាតិ ឥទំ ជាតិជរាមរណេហិ សទ្ធិំ វិញ្ញាណាទិផលបញ្ចកំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯត្ថច យទេតំ បុព្ពេ ជាតិជរាមរណគ្គហណេន វិញ្ញាណាទិ ផល បញ្ចកំ គហិតំ. តំ អត្ថតោ ឧបបត្តិភវោឯវ. នហិ ផលបញ្ចកតោ អញ្ញោ ឧបបត្តិភវោនាម អត្ថីតិ. ឯវំ សន្តេបិ ធម្មវិភាគ រក្ខណត្ថំ ឧបបត្តិភវសទ្ទេន ចតុត្ថបញ្ចកំ គហិតន្តិ យុត្តំ. ទ្វាទសសុ អង្គេសុ អវិជ្ជានាម មោហោ. សោច អកុសលមូលំ. តណ្ហានាម លោភោ. សោច អកុសល មូលន្តិ វុត្តំ អវិជ្ជា តណ្ហាវសេន ទ្វេ មូលានីតិ. អថវា, មូលន្តិ សីសំ. ទ្វេ វដ្ដសីសានីតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាយំ បន បុរិមំ បញ្ចកទ្វយំ ឯកំ ភវចក្កំ បច្ឆិមំ បញ្ចកទ្វយំ ឯកំ ភវចក្កន្តិ កត្វា បុរិមំ អវិជ្ជាមូលំ. តញ្ច ទិដ្ឋិចរិតានំវា អបាយគាមីនំវា ចក្កំ. បច្ឆិមំ តណ្ហាមូលំ. តញ្ច រាគចរិតានំវា សុគតិគាមីនំវា ចក្កន្តិ ទស្សិតំ. ចក្កន្តិ បន យតោ បដ្ឋាយ វដ្ដសន្តានស្ស អារព្ភោ ហោតិ. តស្មិំ បុន អាគតេឯវ ចក្កំនាម សិយា. តស្មា ឥធ ទុតីយេន ហេតុផល យុគឡេន សទ្ធិំ សព្ពំ ឯកមេវ ចក្កន្តិ យុត្តំ.

កស្មា បនេត្ថ អាគមនសម្ភារេសុ អវិជ្ជាឯវ សីសំ កត្វា វុត្តា. គមនសម្ភារេសុច តណ្ហាឯវ. ននុ ឧភយត្ថ ឧភយំបិ សីសំ កត្វា វត្តព្ពន្តិ. វុច្ចតេ, សុខវេទនាសទិសោ ហិ តណ្ហាយ អាហារោនាម នត្ថិ. តស្មា វេទនង្គតោ បរំ វដ្ដង្គំ ឃដេន្តេន វេទនា នុរូបាតណ្ហាឯវ វត្តព្ពា. ន អវិជ្ជាតិ គមនសម្ភារេសុ តាវ អវិជ្ជាយ ឱកាសោ នត្ថិ. សព្ពបថមំ អារព្ភដ្ឋានេច សព្ពបធានា អវិជ្ជាឯវ វត្តព្ពា ហោតិ. សាច សង្ខារុប្បាទនេ អវិរជ្ឈនកង្គភូតាតិ ន តេសំ អន្តរេ ឯកស្ស អង្គស្ស អត្ថាយ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថីតិ អាគមនសម្ភារេសុ តណ្ហាយ ឱកាសោ នត្ថីតិ. អយញ្ហិ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនានាម បធានង្គបរិគ្គហ វសេន បវត្តា. ន លព្ភមាន សព្ពធម្ម បរិគ្គហ វសេនាតិ.

យំ បន វិភាវនិយំ

បុព្ពន្តស្ស អវិជ្ជាមូលំ. អបរន្តស្ស តណ្ហាមូលន្តិ វុត្តំ.

តត្ថ បុព្ពន្តស្សាតិ បុព្ពស្ស ហេតុផលកោដ្ឋាសស្ស. អបរន្តស្សាតិ បច្ឆិមស្ស ហេតុផល កោដ្ឋាសស្សាតិ អត្ថោតិ. កស្មា បនេតានិ ទ្វេមូលានិនាម ហោន្តីតិ អាហ –

តេសមេវច មូលានំ, និរោធេន និរុជ្ឈតីតិ.

តេសំ សមុទយេន សកលវដ្ដំ សមុទេតិ. និរោធេនច និរុជ្ឈតិ. តស្មា តានិ ទ្វេមូលានិនាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. កេចិ បន បដិលោម បដិច្ចសមុប្បាទ ទស្សនមេតន្តិ វទន្តិ. បដិលោម បដិច្ច សមុប្បាទោនាម អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោ សង្ខារនិរោធា វិញ្ញាណនិរោធោតិអាទិកោ និរោធវារោ. ឥទានិ សោកាទិ វចនំ ន កេវលំ និស្សន្ទផល និទស្សនត្ថមេវ ហោតិ. អថខោ ជរាមរណេន សទ្ធិំ ឯកំ អង្គំ ហុត្វា ឧបរិ វដ្ដមូលធម្មបដិបាទកានំ ទុក្ខធម្មានំ និទស្សនត្ថំបិ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ជរាមរណ មុច្ឆាយាតិអាទិ មាហ. តត្ថ មុច្ឆាសទ្ទេន សោកាទីនំ គហណំ. តេបិ ហិ សយំ អាសវសម្ភូតា ហុត្វា បុន អាសវុប្បាទាយ បច្ចយា ហោន្តីតិ ឯតេន តេសំ ជរាមរណង្គេ គហណំ សិទ្ធំ ភវតិ. ជរាមរណមុច្ឆាយ អភិណ្ហសោ បីឡិតានំ ពាលានំ អាសវា អភិណ្ហសោ សមុប្បជ្ជន្តិ. អាសវានំសមុប្បាទាអវិជ្ជាច បវឌ្ឍតិ. អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោតិ ហិ វុត្តំ. ឯវញ្ច សតិ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិ បុន អាពន្ធមេវ វដ្ដន្តិ អត្ថោ. ឯត្ថច –

នានា ព្យសនផុដ្ឋស្ស, សោកាទីនំ បវត្តិតោ;

អវិជ្ជា តណ្ហា វឌ្ឍន្តិ, យតោ វដ្ដំ បវត្តតី តិបិ.

វត្តព្ពំ. យថាហ-កតមោច ភិក្ខវេ ទុក្ខស្ស វិបាកោ. សម្មោហវេបក្កំ វាហំ ភិក្ខវេ ទុក្ខំ វទាមិ. បរិយេដ្ឋិវេបក្កំវាតិ តត្ថ សម្មោហោ អវិជ្ជា. បរិយេដ្ឋិ តណ្ហា. តទុភយំ វិបាកំ ឯតស្សាតិ កត្វាជរាមរណសោកាទិកំ ទុក្ខំ សម្មោហវេបក្កំ បរិយេដ្ឋិវេបក្កន្តិច វុច្ចតីតិ. តត្ថ សម្មោហោនាម ញាតិព្យសនា ទិនា ផុដ្ឋោសោចតិ បរិទេវតិ ឧរតាឡិ កន្ទតិ, សម្មោហំ អាបជ្ជតីតិ ឯវំ អាគតោ សម្មោហោ. បរិយិដ្ឋិនាម យថា ជិគច្ឆាតិ បីឡិតោ. ភោជនំ បត្ថេតិ បរិយេសតិ បិបាសាភិបីឡិតោ. បាណិយំ បត្ថេតិ បរិយេសតិ, ឯវំ កេនចិ ទុក្ខេន ផុដ្ឋោ សុខំ បត្ថេតិ បរិយេសតីតិ ឯវំ បវត្តា បរិយិដ្ឋិតណ្ហា. ឯត្ថ បន យស្មា ជរាមរណសទិសំ មហន្តំ វិសដំ និយតញ្ច ឥមស្ស លោកស្ស ទុក្ខដ្ឋានំនាម នត្ថិ. ទុក្ខនិស្សរណត្ថញ្ច សត្ថុសាសនំ. តស្មា អយំ បដិច្ចសមុប្បាទទេសនា ជរាមរណនិទានា ហោតិ. យថាហ-កិច្ឆំ វតាយំ លោកោ អាបន្នោ ជាយតិច ជិយ្យតិច មិយ្យតិច ចវតិច ឧបបជ្ជតិច. អថច បនិមស្សំ ទុក្ខស្ស និស្សរណំ នប្បជានាតិ ជរាមរណស្សាតិអាទិ. យេសុ បន អង្គេសុ អាទិតោ បដ្ឋាយ ញាតេសុ ជរាមរណំ សមូលំ ខនិត្វា តតោ អត្តានំ មោចេតុំ សក្កោតិ. តានិ ទស្សេតុំ ជាតិអាទីនិ បុរិមានិ អង្គានិ ទេសិតានិ. អបិច. ឯកស្មិំ ភវេ ឋត្វា អាគមនសម្ភារេហិច គមនសម្ភារេហិច អាគតិយាច គតិយាច សទ្ធិំ អត្តភាវនិព្ពត្តិយា ទស្សិតាយ អតីតេ អនាគតេច សកលសំសារេ តស្មិំ តស្មិំ ភវេ តស្ស តស្ស អត្តភាវស្ស និព្ពត្តិ ទស្សិតាឯវ ហោតិ. សព្ពានិច ទិដ្ឋិគតានិ និវត្តិតានិ. ភវចក្កញ្ច អនាទិមន្តំ ហុត្វា អាពន្ធតិយេវ. តស្មា ជរាមរណវចនេនវា សោកាទិវចនេនវា អវិជ្ជំ អចិន្តេត្វា វដ្ដបវត្តស្ស មហាអាទីនវរាសិទស្សនមេវ បច្ចេតព្ពន្តិ. ឥច្ចេវន្តិអាទិ និគមនំ. ឥច្ចេវំ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិអាទិនា នយេន បឋបេសីតិ សម្ពន្ធោ. ឥច្ចេវំ អាពន្ធំ អនាទិកំ តេភូមកំ វដ្ដន្តិបិ យោជេន្តិ.

តត្ថ ឥច្ចេវំ អាពន្ធន្តិ ជរាមរណមុច្ឆាយាតិអាទិនា វុត្ត នយេន បុនប្បុនំ អាពន្ធំ. អនាទិកន្តិ កស្មា វុត្តំ. ននុ អវិជ្ជា អាទិម្ហិ វុត្តាតិ. វុច្ចតេ, វដ្ដស្ស អាទិភូតត្តា សា អាទិម្ហិ វុត្តា ន ហោតិ. វដ្ដកថាយ សីស ភូតត្តាឯវ សា អាទិម្ហិ វុត្តា. ឯវំ វុត្តាយ បន តាយ វដ្ដស្ស អនាទិកភាវោបិ ទស្សិតោ. អវិជ្ជា ហិ នាម ពហិទ្ធា ន លព្ភតិ. សត្តសន្តានេ ឯវ លព្ភតីតិ បច្ចក្ខតោវ សិទ្ធមេតំ. តស្មា ឥធ អតីតភវេ អវិជ្ជាយ សិទ្ធាយ តស្សាអធិដ្ឋានភូតោ អត្តភាវោបិ តស្មិំ ភវេ សិជ្ឈតិយេវ. សិជ្ឈន្តោ ច ឥមស្សំ ទសនោយំ វុត្ត នយេន អញ្ញាយ អវិជ្ជាយ ឯវ សិជ្ឈតិ, ន អញ្ញថា. ឯវញ្ច សភិ បុន តស្សបិ អធិដ្ឋានភូតោ អត្តភាវោ សិជ្ឈតិយេវាតិ អវិជ្ជា អត្តភាវោចាតិ ឧភយំ បេតំ អនវដ្ឋិតំ អនាទិកមេវ ហោតីតិ. វដ្ដស្ស បន តិវិធស្សបិ បធានបច្ចយភូតត្តា សា វដ្ដកថាយ សីសភូតា ហោតិ. យទិ សា វដ្ដស្ស អាទិភូតា ន ហោតិ. អថ តស្សាបិ បច្ចយោ វត្តព្ពោតិ. សច្ចំ. តស្សា បន បច្ចយេ វុត្តេបិ តស្ស បច្ចយស្សបិ បច្ចយោ វត្តព្ពោតិ អាគច្ឆតិយេវ. ឯវញ្ច សតិ តស្ស តស្សាតិ និដ្ឋានមេវ នបញ្ញា យេយ្យាតិ. អញ្ញត្ថ បន វុត្តោយេវ. យថាហ-អាសវសមុទយា អវិជ្ជាសមុទយោតិ. យថាចាហ-អវិជ្ជំ បាហំ ភិក្ខវេ សាហារំ សនិទានំ វទាមិ. កោចស្សា អាហារោ. បញ្ចនីវរណា តិស្ស វចនីយន្តិ. យថាចាហ-អវិជ្ជា បច្ចយោ, សង្ខារា បច្ចយុប្បន្នា. ឧភយមេតំ បដិច្ច សមុប្បន្នន្តិ. បឋបេសីតិ បញ្ញាបេសិ ទេសេសីតិ អត្ថោ. [បដិច្ចសមុប្បាទនយោ.]

១៦៧. ឥទានិ បដ្ឋាននយំ ទស្សេតុំ ហេតុបច្ចយោតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថហេតុច សោ បច្ចយោចាតិ ហេតុបច្ចយោ, ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ កេនដ្ឋេន ហេតូតិ មូលដ្ឋេន, កោច មូលដ្ឋោតិ. រុក្ខានំ រុក្ខមូលស្ស វិយ ភូមិយំ សហជាតធម្មានំ អារម្មណេសុ សុប្បតិដ្ឋិ តភាវសាធនដ្ឋោ មូលដ្ឋោនាម. សហជាតធម្មានំ កុសលាទិ ភាវសាធនដ្ឋោ មូលដ្ឋោនាមាតិបិ វទន្តិ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. សទ្ទត្ថតោ បន ហិនោន្តិ វុទ្ធិវិរុឡ្ហិវេបុល្លបត្តិវសេន សុដ្ឋុ បតិដ្ឋហន្តិ សហជាតធម្មា ឯត្ថ ឯតេនវា អារម្មណេ ទឡ្ហនិបាតិនា ថាមពលសម្បន្នេនាតិ ហេតុ. បច្ចយ សទ្ទោ បន ឧបការកដ្ឋោ. ឧបការកោតិច សយំ យាទិសេន សភាវេន ឧបលព្ភមានេ អនុប្បន្នាវា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឧប្បន្នាវា តិដ្ឋន្តិ ឋិតាវា ឧបរុបរិវុទ្ធិវិរុឡ្ហិយា បច្ចយត្តំ ឧបគច្ឆន្តិ. តាទិ សេនសភាវេន ឧបលទ្ធិយេវ. នហិ សភាវធម្មេសុ ឦហាវា ព្យាបារោវា ឧបលព្ភតិ. យេន កត្តាវា ការេតាវា ឧបលព្ភេយ្យាតិ. តថា ឧបលទ្ធិយំ បន សតិ អនុរូបានំ បច្ចយុប្បន្នធម្មានំ អនុប្បន្នានំវា ឧប្បជ្ជនតោ ឧប្បន្នានំវា ឋិតិភាវបត្តិតោ ឋិតានំ វា ឧបរុបរិវុទ្ធិវិរុឡ្ហិយា បច្ចយត្តុបគមនតោ សុដ្ឋុ ករាន្តោ វិយ សាធេន្តោ វិយ ហោតីតិ កត្វា ឧបការកោ ត្វេវ វុច្ចតីតិ. ឥតិ អារម្មណេ ថិរភាវវុទ្ធិ វិរុឡ្ហិភាវសាធន សង្ខាតេន មូលភាវេន ឧបការកា ឆហេតុធម្មា ហេតុបច្ចយោ នាម.

អារមន្តិ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា សុដ្ឋុ រតិំ អនុភវន្តា វិយ អជ្ឈោលម្ពមានា បវត្តន្តិ ឯត្ថាតិ អារម្មណំ. អារម្មណភានេវ ឧបការកា ឆឡារម្មណធម្មា អារម្មណបច្ចយោ. អធិបតិ សទ្ទត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. អធិបតិ ភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ អធិបតិបច្ចយោ. សោ ទុវិធោ អារម្មណាធិបតិ សហាជាតាធិបតិវសេន. អារម្មណធម្មាបិ ហិ កេចិ គរុកតា អត្តនោ អារម្មណិកធម្មេ សាមិនោ វិយ ទាសេ អត្តនោ វសេវត្តយមានា អត្តនិ និច្ចំ និន្នបោណបព្ភារេឯវ ករោន្តីតិ. នត្ថិ អន្តរំ ឯតស្សាតិ អនន្តរោ, អនន្តរភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ អនន្តរបច្ចយោ. សុដ្ឋុ អនន្តរភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ សមនន្តរបច្ចយោ. ឥមេសំ ទ្វិន្នំ បច្ចយានំ ធម្មតោ វិសេសោ នត្ថិ. អត្ថតោ បន បុរិមចិត្តេ និរុទ្ធេបិ បច្ឆា សន្តានំ ឧច្ឆិជ្ជិតុំ អទត្វា សន្តានានុពន្ធវសេន សារម្មណធម្ម ភាវេន អត្តសទិសស្ស ធម្មន្តរស្ស ឧប្បាទនំ អនន្តរបច្ចយតា. ធម្មន្តរេ ឧប្បាទិយមានេបិ យំកិញ្ចិ ធម្មំ អនុប្បាទេត្វា បដិសន្ធាទីនំ កិច្ចដ្ឋានានំ បដិបាដិយា ចិត្តនិយាមំ នាម សាធេត្វា អនុរូបស្សេវ ធម្មន្តរស្ស ឧប្បាទនំ សមនន្តរបច្ចយតាតិ. ឯវញ្ហិ សតិ និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស អសញ្ញសត្តា ចវន្តស្សច បុរិមបច្ឆិមភាគបវត្តានំ ចិត្តុប្បាទានំបិ អនន្តរតា សមនន្តរតាច ឧបបន្នា ហោតីតិ. នហិ អភាវ ភូតោ អន្តរេ កាលោ តេសំ អន្តរំ ករោតិនាម. នច អញ្ញសន្តានភូតោ អន្តរេ រូបធម្មោ. អញ្ញញ្ហិ រូបសន្តានំ, អញ្ញំ អរូបសន្តានំ. អដ្ឋកថាយំ បន កាលានន្តរតា សមនន្តរបច្ចយោតិ វាទំ បដិក្ខិបិត្វា សណ្ឋានាភាវតោ សុដ្ឋុ អនន្តរាតិ សមនន្តរាតិ វុត្តំ. ឯតេន យថាសណ្ឋានវន្តានំ រូបធម្មានំ អនន្តរតានាម មជ្ឈេ បរិច្ឆេទសហិតាយេវ ហោតិ. ន តថា សណ្ឋានរហិតានំ អរូបធម្មានំ. តស្មា បុរិមបច្ឆិមានំ តេសំ ឯកីភូតានំ វិយ បវត្តិសមនន្តរតានាម. តថា បវត្តន សមត្ថតា សមនន្តរបច្ចយតាតិ ទស្សេតិ.

យេ បន ធម្មា អត្តនិ ជាតេ ឯវ ជាយន្តិ, នោ អជាតេ. អត្តនា សហេវច ជាយន្តិ, នោ បុរេ បច្ឆាច, តេសំ ជាតត្ថាយ វិយ សយំ តេហិ សហ ជាតភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ សហជាតបច្ចយោ. បកាសស្ស បទីបោ វិយ. បទីបជាលញ្ហិ ឧប្បជ្ជមានំ បកាសសង្ខាតេន អាលោកេន សហេវ ឧប្បជ្ជតីតិ. អញ្ញមញ្ញំ ឧបត្ថម្ភន្តំ តិទណ្ឌំ វិយ អញ្ញមញ្ញំ ឧបត្ថម្ភនវសេន ឧបការកោ ធម្មោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ. ឯវញ្ច សតិ ឥមស្ស បច្ចយស្ស បុរិមេន សហ វិសេសោ បាកដោ ហោតិ. នហិ សហ ជាតសទ្ទោ ឯវរូបំ អញ្ញមញ្ញោបត្ថម្ភនំ ពោធេតីតិ. និស្សយន្តិ ឯត្ថាតិ និស្សយោ. និស្សយភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ និស្សយបច្ចយោ. សោ បន សហជាតនិស្សយោ វត្ថុបុរេជាត និស្សយោតិ ទុវិធោ ហោតិ. តត្ថ សហជាតោវ សមានោ បដកោដ្ឋកោ វិយ ចិត្តកម្មានំ បតិដ្ឋាភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ សហជាតនិស្សយោ. បថវី វិយ តិណរុក្ខាទីនំ បុរេ ជាតោ ហុត្វា អធិដ្ឋានភាវេន ឧបការកោ វត្ថុបុរេជាត និស្សយោ. ពលវតរោ បន និស្សយោ ឧបនិស្សយោ. យថា ហិ សាលិភត្តស្ស ឧប្បត្តិយា សូទោវា ឧក្ខលិវាកដ្ឋំវា អគ្គិវានិស្សយោ ឯវ ហោតិ, ន ឧបនិស្សយោ. សាលិខេត្តវុដ្ឋិធារា ឯវ បន ឧបនិស្សយោ, ន ហិ តាសុអសតិ ភត្តុប្បត្តិយា សូទាទីនំបិ ថាមោនាម អត្ថីតិ. តថា យហិំ បច្ចយេ អសតិ និស្សយធម្មាបិ នត្ថិ. កុតោ និស្សិតធម្មា. សោ បច្ចយោ និស្សយតោបិ ពលវតរដ្ឋេន ឧបនិស្សយោតិ វុច្ចតីតិ.

សោ បន អារម្មណូបនិស្សយោ អនន្តរូបនិស្សយោ បកតូបនិស្សយោតិ តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ គរុកតា អារម្មណ ធម្មា គរុកតត្តាឯវ អធិបតិភូតា ពលវ និស្សយភូតាច ហោន្តិ. អនន្តរបច្ចយធម្មាច តេហិ វិនា ចិត្តសន្តានបវត្តិយា ឯវ អភាវតោ ពលវនិស្សយាឯវ ហោន្តិ. បកតូបនិស្សយោតិ ឯត្ថ បន បកតោ ឧបនិស្សយោតិ បកតូបនិស្សយោ. បកតោតិច យថា កតេ សតិ អនុរូបេ កាលេ តស្មិំសន្តានេ ឯកន្តេន បច្ចយុប្បន្នធម្មា បាតុភវន្តិ, តថា សុដ្ឋុ កតោតិ អត្ថោ. ករណញ្ចេត្ថ សទ្ធា សីលំ សុតំ ចាគោ បញ្ញាតិច រាគោ ទោសោ មោហោ មានោ ទិដ្ឋិ បត្ថនាតិច វុត្តានំ ធម្មានំ អត្តនោ សន្តានេ បុព្ពភាគេ វុត្តប្បការេន សុដ្ឋុ ឧប្បាទនំ. កាយិកំ សុខំ កាយិកំ ទុក្ខំ បុគ្គលោ ឧតុ ភោជនំ សេនាសនន្តិ ឯវំ វុត្តានំ ធម្មានំ សុដ្ឋុ ឧបសេវនញ្ច វេទិតព្ពំ.

បុរេតរំ ឧប្បជ្ជិត្វា វត្តមានភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ បុរេជាតបច្ចយោ. សោ ទុវិធោ អារម្មណបុរេជាត និស្សយ បុរេជាត វសេន. និស្សយារម្មណធម្មា ឯវ ហិ កេចិ បុរេជាត តាមត្តវិសិដ្ឋា បុរេជាតបច្ចយោតិ វុត្តាតិ. អាចរិយានន្ទត្ថេរេន បន និស្សយារម្មណាការាទីហិ វិសិដ្ឋា បុរេជាតាការេន ឧបការកតា បុរេជាតបច្ចយតាតិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ បុរេ ជាតតាវិសិដ្ឋេហិ និស្សយារម្មណសត្តិវិសេសេហិ អញ្ញោ វិសុំ បុរេជាតសត្តិវិសេសោនាម នទិស្សតិយេវ. បុរេ រោបេត្វា ជាតានំ រុក្ខបោតកានំ វិយ បច្ឆា អាសិញ្ចិយមានំ ឧទកំ បុរេ ជាតានំ ចតុសមុដ្ឋានិករូបធម្មានំ វុទ្ធវិរុឡ្ហភាវញ្ច បច្ឆាបិ អត្តនា សទិសស្ស រូបសន្តានស្ស បវត្តិយា បច្ចយភាវញ្ច បាបេត្វា ឧបត្ថម្ភនវសេន ឧបការកោ បច្ឆាជាតោ អរូបធម្មោ បច្ឆា ជាតបច្ចយោ. អដ្ឋកថាយំ បន គិជ្ឈបោតកសរីរានំ អាហារាសា ចេតនាវិយាតិ វុត្តំ. មូលដីកាយញ្ច ឯតេន មនោសញ្ចេ តនាហារវសេន បវត្តមានេហិ អរូបធម្មេហិ រូបកាយស្ស ឧបត្ថម្ភិត ភាវំ ទស្សេតិ, តេនេវ អាហារាសា វិយាតិ អវត្វា ចេតនាគហណំ ករោតីតិ វុត្តំ. សា បន បច្ឆាជាតា សសម្បយុត្តា អាហារាសា ចេតនា បុរេជាតានំ តេសំ គិជ្ឈសរីររូបានំ ចិរកាលំ កពឡីការាហារេន វិនាបិ អមិលាត ភាវំ ឧបរូបរិច វុទ្ធវិរុឡ្ហរូបសន្តានុប្បត្តិយា បច្ចយភាវំ បាបេត្វា ឧបត្ថម្ភតិយេវ. យស្មា សុបាកដេន បច្ឆាជាតបច្ចយេក ទេសេន សកលស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយស្ស សាធនត្ថាយ អយំ ឧបមា ឥធ វុត្តា វិយ ទិស្សតិ. ចេតនា គហណញ្ច បច្ឆាជាត បច្ចយំ បត្វាបិ ចេតនាឯវ បធានា ជាតាតិ ទស្សនត្ថំ គហិតន្តិ ន ន សក្កា វត្តុំ. ឯវញ្ហិ សតិ បច្ឆាជាតស្ស អត្ថស្ស បច្ឆា ជាតាយ ឯវ ឧបមាយ សាធនំ ឧបបន្នំ ហោតីតិ. យថាវុត្ត ដីកាបាឋេបិ អយមត្ថោ លព្ភតិយេវ.

អាសេវន្តិ តំ សុដ្ឋុ ភជន្តិ អបរាបរំ ឧប្បជ្ជមានា ធម្មា សុដ្ឋុ សេវមានា វិយ ភជមានា វិយ តស្ស បុរិមស្ស សព្ពបារិបូរំ អាការំ គហេត្វា ឯវ បុនប្បុនំ បវត្តន្តីតិ អាសេវនំ. អាសេវេតិវា តេ ធម្មេ អត្តនោ បរិវាសំ សុដ្ឋុ គាហាបេតិ. វឌ្ឍេតីតិវា អាសេវនំ. អបិច កុសលាទិភាវេន អត្តនា សទិសស្ស បយោគេន ករណីយស្ស អនន្តរធម្មស្ស បុនប្បុនំ ករណំ បវត្តនំ អត្តសទិសស្សវា អត្តសទិសភាវាបាទនំ វាសនំ អាសេវនដ្ឋោតិ មូលដីកាយំ វុត្តំ. តត្ថ បយោគេន ករណីយស្សាតិ ឯតេន អាវជ្ជនទ្វយញ្ច សព្ពវិបាកធម្មេច និវត្តេតិ. នហិ អាវជ្ជន ទ្វយស្ស ទ្វត្តិក្ខត្តុំ បវត្តមានស្សបិ វឌ្ឍេតុំវា ហាបេតុំវា បយោគេន ករណីយតានាម អត្ថិ បរិទុព្ពលត្តា. វិបាកេសុច អរិយផលានិ បរិកម្មបយោគេន ករណីយានិបិ មគ្គចេតនានុភាវេន វិនា កេវលេន តេន បយោគេនេវ សាធេតព្ពានិ ន ហោន្តិ. កេវលំ កម្មវេគេន សន្តានេ បាតិតេសុ លោកិយវិបាកេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. បុនប្បុនំ ករណំ បវត្តនន្តិ ឧបរុបរិ បគុណ ពលវភាវាបាទនេន សហ បវត្តនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវញ្ហិ សតិ បរិយត្តិធម្ម វិជ្ជាសិប្បុគ្គហណេសុ បុរិមាភិយោគោ វិយ អាសេវនដ្ឋេន អនន្តរេ បវត្តានំ សជាតិយានំ ធម្មានំ បគុណពលវភាវាយ ឧបការកោ ធម្មោ អាសេវនបច្ចយោ នាមាតិ សិទ្ធំ ហោតីតិ.

កាយង្គវាចង្គចិត្តង្គាភិសង្ខរណភូតេន ចិត្តប្បយោគសង្ខាតេ ន កិរិយាភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ កម្មបច្ចយោ. សោ ទុវិធោ សហជាតនានាក្ខណិកវសេន. តត្ថ ជេដ្ឋសិស្ស មហា វឌ្ឍកិអាទយោ វិយ សកិច្ចបរកិច្ចសាធនវសេន បវត្តា សព្ពាបិ សហជាតចេតនា សហជាតបច្ចយោ. យថា បន ឥត្ថិបុរិសានំ សកិំ សន្និបាតប្បយោគោ កាមសុខានុភវនកិច្ចញ្ច កាលន្តរេ បុត្តបាតុភាវត្ថាយវត្ថុម្ហិ ពីជនិធាន កិច្ចញ្ច សម្បាទេតិ. ឯវមេវំ យថាវុត្តាភិសង្ខរណកិច្ចញ្ច តទភិសង្ខរណវេគជនិតំ កាលន្តរេ វិបាកកដត្តារូបានំ បាតុភាវត្ថាយ សន្តានេ កិរិយា វិសេសនិធាន កិច្ចញ្ច សម្បាទេត្វា និរុទ្ធា កុសលាកុសល ចេតនា នានាក្ខណិកកម្មបច្ចយោនាម. វិបច្ចនមត្តភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ វិបាកបច្ចយោ. វិបច្ចន ភាវោច នាម លោកេ សព្ពេសំ បុប្ផផលាទីនំ សុដ្ឋុ វិបក្កភាវំ បត្តកាលេ សព្ពាការេន មន្ទភាវោ ហោតិ. ឯវំ និរុស្សាហសន្ត ភាវសង្ខាកេន មន្ទមន្ទាការេន សន្តានេ បាតុភាវោ. តតោយេវច វិបាកានំ បវត្តិ អវិភូតា ហោតិ. សព្ពរត្តិំ និទ្ទាយន្តស្ស បុរិមភវសិទ្ធេ កម្មាទិ អារម្មណេ បវត្តានិបិ តានិ វុដ្ឋិតកាលេ កិញ្ចិជាននចិត្ត បវត្តិយា បច្ចយា នហោន្តីតិ. បញ្ចវិញ្ញាណាទីនិ បន បច្ឆាជាននចិត្ត បវត្តិយា បច្ចយា ហោន្តានិបិ វត្ថារម្មណ ឃដ្ដនានុភាវ ពលេន សហេវ ហោន្តិ. ន តេសំ ឧស្សាហព្យាបារមត្ត វសេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អរូបិនោ តយោ អាហារា សហជាតធម្មានំ ជននដ្ឋេន ឧបត្ថម្ភនដ្ឋេនច, កពឡីការាហារោ បន ឥមស្ស ចតុសមុដ្ឋានិ កស្ស កាយស្ស ឧបត្ថម្ភនដ្ឋេនេវ ឧបការកតា អាហារបច្ចយោ. អបិច, អាហារដ្ឋោនាម ឧបត្ថម្ភនប្បធានោ ហោតិ. តេនេវ ហិ បាឡិយំ កពឡីការោ អាហារោ អាហារសមុដ្ឋានស្ស រូបស្ស អាហារបច្ចយេន បច្ចយោតិ អវត្វា ឥមស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយេន បច្ចយោត្វេវ វុត្តំ. តស្មា អរូបាហារានំបិ អាហារដ្ឋោ ឧបត្ថម្ភនវសេនេវ វេទិតព្ពោ. ជនយន្តាបិ ហិ អាហារា អត្តនា ជនិតានញ្ច តទញ្ញេសញ្ចសន្តានដ្ឋិតិយា បច្ចយភាវត្ថាយ ឧបត្ថម្ភនេន សហេវ ជនេន្តីតិ.

ឥស្សរិយដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ. សោ តិវិធោ សហជាតាទិវសេន. តត្ថ សហជាតធម្មានំ អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចេសុ ឥស្សរភូតា អរូបិន្ទ្រិយធម្មា សហជាតិន្ទ្រិយបច្ចយោ. បច្ឆា ជាតានំ បញ្ចវិញ្ញាណ ធម្មានំ ទស្សនាទិ កិច្ចេសុ ឥស្សរភូតា បុរេ ជាតា បញ្ចបសាទិន្ទ្រិយធម្មា បុរេ ជាតិន្ទ្រិយបច្ចយោ. សហជាតានំ កដត្តារូបានំ ចិរតរបវត្តិយំ ឥស្សរភូតំ រូបជីវិតំ រូបជីវិតិន្ទ្រិយបច្ចយោ. កស្មា បនេត្ថ ភាវិន្ទ្រិយទ្វយំ ឥធ ន គហិតន្តិ. វុច្ចតេ, យស្ស ជនកត្តំវា ឧបត្ថម្ភកត្តំវា អនុបាលកត្តំវា អត្ថិ. សោ បច្ចយធម្មោនាម. ភាវទ្វយស្ស បន សហជាត ធម្មានំ អត្ថាយ ឯតំ តយំបិ នត្ថិ. កេវលំ បន តំសហិតេ សន្តានេ កម្មាទីហិ អត្តនោ អត្តនោ បច្ចយេហិ បវត្តមានានំ ចតុសមុដ្ឋានិកធម្មានំ ឥត្ថាការាទិវសេនេវ យោ បវត្តិនិយមោ អត្ថិ, សោ ភាវរូបា នុភាវេន សិទ្ធោ. តស្មា តេសំ ធម្មានំ តាទិសេ និយាមកិច្ចេ ឥស្សរត្តាយេវ ទ្វយំ ឥន្ទ្រិយំនាម ហោតិ. ន ឥន្ទ្រិយបច្ចយត្តេ នាតិ តំ ឥធ នគហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា តស្មិំ ភុសំ ទឡ្ហំ និបតិត្វា វិយ ឈាយនដ្ឋេន ឱលោកនដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ ឈានបច្ចយោ. ទុគ្គតិ សុគតិ និព្ពាន សម្បាបកដ្ឋេន ឧបការកោ ធម្មោ មគ្គបច្ចយោ. ឯត្ថច យេនយេន សម្មាទស្សនាទិនា លក្ខណវិសេសេន សម្បន្នត្តា កុសលភូតា សម្មាទិដ្ឋាទយោ សុគតិ និព្ពាន សម្បាបកដ្ឋេន មគ្គបច្ចយានាម ហោន្តិ. អព្យាកតភូតានំបិ តេសំ សោ សោ លក្ខណវិសេសោ អត្ថិយេវាតិ តេសម្បិ តេនេវដ្ឋេន មគ្គបច្ចយតា វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. សតិបិ មគ្គង្គានំ តំតំ សម្បាបកដ្ឋេនច ឧបការកត្តេ តំសមុដ្ឋិតានំ រូបធម្មានំ សោ អត្ថោ ន បាបុណាតិ. តេសំ បន មគ្គបច្ចយធម្មេហិ សមុដ្ឋិតត្តាយេវ មគ្គបច្ចយុប្បន្នតា បច្ចេតព្ពា. ឯសនយោ ហេតុកម្មិន្ទ្រិយឈាន បច្ចយេសុបីតិ.

ឯកុប្បាទតាទីហិ បការេហិ សមំ ឯកីភូតោ វិយ ហុត្វា អញ្ញមញ្ញយុត្តភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ សម្បយុត្តបច្ចយោ. សមានេបិ សហជាតភាវេន និស្សយ និស្សិត ភាវេនច យុត្តភាវេ ឯកុប្បាទតាទិកស្ស សម្បយោគលក្ខណស្ស វិរហតោ វិប្បយុត្តភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ វិប្បយុត្តបច្ចយោ. យត្ថ សម្បយុត្តា សង្កា សម្ភវតិ, តត្ថេវ តទាសង្កា វិគមនត្ថំ អយំ វិប្បយុត្តបច្ចយោនាម វុត្តោតិ តទាសង្ខា រហិតេសុ អារម្មណានន្តរាទីសុ វិប្បយុត្តបច្ចយបសង្គោ នត្ថីតិ វេទិតព្ពោ. ហេដ្ឋាវុត្តប្បការេសុ ឯវ បច្ចយធម្មេសុ យោ យោ អត្ថិតា សង្ខាតេន ខណបច្ចុប្បន្ន សមង្គិភាវេន តាទិសស្សេវ ខណបច្ចុប្បន្ន សមង្គិនោ ធម្មស្ស សហជាតាទិវសេន ឧបការកោ សោ សោ អត្ថិបច្ចយោ. យស្មិំ វិជ្ជាមានេ សតិ អញ្ញោ ឧប្បជ្ជិតុំ ឱកាសំ នលភតិ. សោ តស្ស អញ្ញស្ស ឱកាសទាន សង្ខាតេន សយំ អន្តរហិតភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ នត្ថិបច្ចយោ. អយំបិ វិសុំ សត្តិវិសេសោ ន ហោតិ. តេនេវ ចិត្តេន គច្ឆតិ និសីទតិ តិដ្ឋតីតិអាទិនា បច្ឆិមចិត្តេ ឋិតានំបិ បុរិមចិត្តំ វត្តតិយេវាតិ លោកស្ស អភិមានោ ហោតិ. តស្មា យត្ថ អត្ថិតាសង្កា សម្ភវតិ. តត្ថ តទាសង្កា និវត្តនត្ថំ អយំ បច្ចយោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

វិនាសំ គតោ វិគតោ. យស្មិំ អវិគតេ អញ្ញោ ឧប្បជ្ជិតុំ ឱកាសំ នលភតិ, សោ តស្ស ឱកាសទានសង្ខាតេន សយំ វិគតភាវេន ឧបការកោ ធម្មោ វិគតបច្ចយោ. វត្តមានតា សង្ខាតេន អវិគតភាវេន តាទិសស្សេវ ធម្មស្ស ឧបការកោ ធម្មោ អវិគតបច្ចយោ. បុរិមបច្ចយ ទុកមេវ ចេត្ថ នានត្ថ បសង្គនិវត្តនត្ថំ ញាណវិសទត្ថញ្ច បរិយាយន្តរេន វិគតទុកំនាម កត្វា ទេសិតន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ អត្ថីតិ ខោ កច្ចាន អយមេកោ អន្តោ. នត្ថីតិ អយំ ទុតីយោ អន្តោតិអាទិនា នានាអត្ថទីបកា អត្ថិ នត្ថិ សទ្ទា សាសនេ លោកេច ទិស្សន្តិ. បុព្ពេ វុត្តស្សេវ ច អត្ថស្ស បុន បរិយាយន្តរេន វចនំ សោតូនំ ញាណវិសទត្ថាយ ហោតីតិ. ដីកាការា បន ពហុំ តេសំ បច្ចយ ទុកានំ នានត្ថសម្ភវំ វណ្ណេន្តិយេវាតិ. [បច្ចយុទ្ទេសោ]

១៦៨. ឥទានិ យថា ឧទ្ទិដ្ឋេ ចតុវីសតិបច្ចយេ បថមំ ឆហិ រាសីហិ សង្គហេត្វា បុន រាសីនំ អនុក្កមេន តេសំ បច្ចយានំ និទ្ទេសំ ទស្សេន្តោ ឆធានាមន្តុនាមស្សាតិ គាថាទ្វយ មាហ. នាមំ នាមស្ស ឆធា ឆព្ពិធេហិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ ហោតិ. នាមំ នាមរូបីនំ បញ្ចធា. បុន នាមំ រូបស្ស ឯកធា, រូបំ នាមស្ស ឯកធាឯវ. បញ្ញត្តិនាមរូបានិ នាមស្ស ទុវិធា, ទ្វយំ នាមរូបំ ទ្វយស្សេវ នាមរូបស្ស នវធាតិ ឯវំ ឆក្កបញ្ចកាទិវសេន បច្ចយា ឆព្ពិធា ហោន្តិ. កថំ ហោន្តីតិ យោជនា.

[២២៩] យំបន វិភាវនិយំ

‘‘បញ្ញត្តិនាមរូបានិ នាមស្ស ទ្វិធា ទ្វិបការា បច្ចយា ហោន្តីតិ វុត្តំ’’. តំ ន សុន្ទរំ.

បច្ចយកថា ហិ នាម បច្ចយតោ បច្ចយុប្បន្នតោ បច្ចយសត្តិតោតិ តីហិ បការេហិ វុត្តាយេវ សុវុត្តា ហោតីតិ. យស្មា បន អនន្តរាទិបច្ចយានាម ចិត្តសន្តានស្ស អវិច្ឆេទាយ កិច្ចដ្ឋានានុក្កមបដិបាទនាយ ឯវ ច ហោន្តិ. តស្មា កុសលាទីសុ អរូបធម្មេសុ យោកោចិ ធម្មោ យស្ស កស្សចិ អវិរុទ្ធស្ស ធម្មស្ស បច្ចយោ ន ន ហោតីតិ វុត្តំ អនន្តរនិរុទ្ធាចិត្តចេតសិកាធម្មាតិអាទិ. តត្ថ អវិរុទ្ធស្សាតិឯតេន អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធានំ កុសលាកុសលានំ សោមនស្សទោមនស្សានញ្ច អញ្ញមញ្ញំ អនន្តរ បច្ចយបដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. បដុប្បន្នានន្តិ បុនុប្បន្នានំ បដិបាដិយា ឧប្បន្នានំវា. បុនប្បុនំ សន្តានបរិភាវនាវសេន បវត្តោ អាសេវនបច្ចយោនាម, កេវលំ បយោគសាធនីយេសុ ជវវេគ សហិតេសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ឯវ លព្ភតីតិ វុត្តំ បុរិមានិ ជវនានីតិអាទិ. តត្ថ ជវនានីតិ មគ្គផលជវនវជ្ជានិ លោកិយ កុសលា កុសលក្រិយជវនានិ បច្ឆិមានំជវនានន្តិ ផលជវនវជ្ជានំ កុសលាកុសលក្រិយជវនានំ. ភិន្នជាតិកា ហិ ធម្មា អញ្ញមញ្ញំ សព្ពាការបារិបូរំ បរិវាសំនាម គហេតុំវា គាហាបេតុំបា ន សក្កោន្តិ. យទិ សក្កុណេយ្យុំ, ជាតិមត្តេនបិ ធម្មា បុព្ពាបរំ អភិន្នាឯវ សិយុន្តិ. តស្មា ភិន្នជាតិកំ ផលជវនំ មគ្គតោ បរិវាសំ គហេតុំ ន សក្កោតិ. មគ្គោបិ អត្តនោ បរិវាសំ ផលស្ស ទាតុំ ន សក្កោតិ. ផលចិត្តានិច បរិកម្មបយោគពលេន ជវន កិច្ចានិ ហោន្តិ, ន អញ្ញមញ្ញំ បរិវាសទាន គហណ ពលេនាតិ. យស្មា កាមាវចរភាវតោ មហគ្គតា នុត្តរ ភាវប្បត្តិនាម អាសេវនពលេន ហោតិ, តស្មា គោត្រភុ ឈាន មគ្គានំ ភូមិ ភេទោ ឥធ អប្បមាណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

ហេតុ.ល. នាមរូបានន្តិ ឯត្ថ ហេតុមគ្គង្គានិ អហេតុកវជ្ជិតានំ, ឈានង្គានិ បញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជិតានំ សហជាតានំ នាមរូបានំ. សហជាតរូបលក្ខណំ បន សយមេវ វក្ខតិ. ចេតនានាម បវត្តមានា ទ្វេ កិច្ចានិ សាធេតិ សហជាតានំ សំវិធានញ្ច អាយតិំ វិបាកបាតុ ភាវត្ថាយ តស្មិំ សន្តានេ អត្តនោ បវត្តា ការសង្ខាត ពីជនិធានញ្ចាតិ. តត្ថ សំវិធានកិច្ចំ សព្ពចេតនា សាធារណំ ហោតិ. ពីជនិធានកិច្ចំ បន កុសលាកុសលភាវប្បត្តាយឯវ ចេតនាយ ហោតីតិ វុត្តំ សហជាតាចេតនាតិអាទិ. តត្ថ សហជាតាចេតនាតិ អន្តមសោ បញ្ចវិញ្ញាណ សហជាតាបិ ចេតនា. សាបិ ហិ សហជាតានំ សំវិទហនសង្ខាតេន កម្មភាវេន បវត្តត្តា កម្មំឯវនាម ហោតីតិ. យស្មា អត្តនោ បវត្តាការសង្ខាតស្ស វិបាកពីជស្ស និទហនំនាម, ន តាវទេវ ពីជកិច្ចំ សម្បាទេតិ. អម្ពពីជាទីនិ វិយ បរិណតភាវំ បត្វា ខណន្តរេឯវ សម្បាទេតីតិ វុត្តំ នានាក្ខណិកា ចេតនាតិអាទិ. តត្ថ នានាក្ខណិកាចេតនាតិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នធម្ម បវត្តិក្ខណតោ វិសុំ ភូតេ អតីតកាលេ សិទ្ធា កុសលា កុសលចេតនា. កុសលាកុសលចេតនាតិវា បាឋោ សិយា.

វិបាកក្ខន្ធាអញ្ញមញ្ញំសហជាតានំរូបានន្តិ ឯត្ថ អញ្ញមញ្ញស្សច សហជាតរូបានញ្ចាតិ អត្ថោ. យថានាម បុរេ ជាតា សាលរុក្ខបោតកា បច្ឆា អនុវស្សំ វស្សន្តានំ វុដ្ឋិធារានំ វសេន វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ វេបុល្លំ បត្វា តស្មិំ ឋានេ យាវកប្បាវសានាបិ មហន្តស្ស សាលវនសណ្ឌស្ស បវត្តិយា បច្ចយា ហោន្តិ. ឯវំ បដិសន្ធិក្ខណតោ បដ្ឋាយ បុរិមចិត្តក្ខណេសុ ឧប្បន្នា សកលសរីរេ កម្មជកាយោ ចិត្តជកាយោ ឧតុជកាយោ អាហារជ កាយោតិ សព្ពេ សកលសរីរដ្ឋកា ចតុសមុដ្ឋានិក រូបធម្មា បច្ឆាជាតានំ បថមភវង្គាទីនំ ចិត្តចេតសិកានំ វសេន វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ វេបុល្លំ បត្វា ឧបរុបរិ ចតុសមុដ្ឋានិក រូបបរំបរាបវត្តិយា បច្ចយត្តំ ឧបគច្ឆន្តីតិ វុត្តំ បច្ឆាជាតា ចិត្តចេតសិកា ធម្មាតិអាទិ. តត្ថ បុរេជាតស្សាតិ អាតីតានន្តរចិត្តេ ជាតស្សាតិ វទន្តិ. យាវ អដ្ឋមចិត្តាវា បុរេជាតស្ស. ឯត្តកោ ហិ កាលោ រូបធម្មានំ វឌ្ឍនកាលោនាម. តតោបរំ ហាយនកាលេ បច្ឆាជាតេន បយោជនំ នត្ថីតិ. យាវ សោឡសមចិត្តា ឯវ វា បុរេជាតស្ស. យទគ្គេន ហិ មរណាសន្នកាលេ វត្ថុរូបំ ចុតិចិត្តស្ស បុរេជាតបច្ចយតំ ឧបគច្ឆតិ. តទគ្គេន ចុតិចិត្តំបិ តស្ស វត្ថុរូបស្ស បច្ឆាជាតបច្ចយោ ន ហោតីតិ នវត្តព្ពោ. តថា សេសរូបានញ្ច. យថា ហិ ឧបត្ថម្ភន្តោ អាហារោ វឌ្ឍនបក្ខេ ឋិតមេវ ឧបត្ថម្ភតិ. ហាយនបក្ខេ ឋិតំ នុបត្ថម្ភតីតិ នត្ថិ. តទាបិ តទនុរូបស្ស ឧបត្ថម្ភនស្ស ឥច្ឆិតព្ពត្តា. ឯវមយំបីតិ.

អរូបធម្មានំ អានុភាវោនាម មហាវិប្ផារោ ហោតិ. តស្មា តេ កាយេកទេសេ វត្ថុម្ហិ ឧប្បន្នាបិ សកលំ ឥមំ ចតុជកាយំ ឧបត្ថម្ភេតុំ សក្កោន្តិយេវាតិ វុត្តំ ឥមស្សកាយស្សាតិ. ចក្ខាទីនិ បសាទវត្ថូនិ រូបាទីហិ សហលទ្ធឃដ្ដនានិឯវ វិញ្ញាណស្ស អាធារភាវំ គច្ឆន្តិ. ឃដ្ដនញ្ច ឋិតិបត្តកាលេឯវាតិ តេសំ និច្ចកាលំបិ អត្តនោ វិញ្ញាណស្ស បុរេជាតបច្ចយតា សិទ្ធិ ហោតិ. វិញ្ញាណញ្ចនាម បញ្ចវោការភវេ វត្ថុនិស្សយេន វិនា ឧប្បជ្ជិតុំ នសក្កោតីតិ, យទា បុរេជាតំវា វឌ្ឍនបក្ខេ ឋិតំវា វត្ថុំ ន លភតិ, តទា បដិសន្ធិកាលេវា មរណាសន្នកាលេវា យំ យំ លភតិ, តំ តំ និស្សាយ ឧប្បជ្ជតិយេវ. យទា បន បុរេ ជាតំ សុដ្ឋុ ពលវន្តញ្ច វត្ថុំ លភតិ, តទា តទេវ និស្សាយ បវត្តតិ. តញ្ច និយមតោ បវត្តិកាលេឯវ លព្ភតិ, នោ បដិសន្ធិកាលេ. នហិ តទា វិញ្ញាណបច្ចយេន ឧប្បន្នំ វត្ថុបុរេជាតំ ភវិតុំ សក្កោតីតិ វុត្តំ ឆវត្ថូនិ បវត្តិយន្តិ.

បញ្ចាលម្ពណានិច បញ្ចវិញ្ញាណវីថិយាតិ ឥទំ និយមសិទ្ធិគហណ វសេន វុត្តំ. សព្ពានិ បន បច្ចុប្បន្នភូតានិ និប្ផន្នរូបានិ មនោវិញ្ញាណ វីថិយា បុរេជាតបច្ចយា ហោន្តិយេវ. ឯវញ្ច កត្វា បដ្ឋានេ បច្ចុប្បន្នោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស បុរេជាតបច្ចយេន បច្ចយោ. អារម្មណបុរេជាតំ ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតិ. សោតំ, ឃានំ, ជិវ្ហំ, កាយំ, រូបេ, សទ្ទេ, គន្ធេ, រសេ, ផោដ្ឋព្ពេ, វត្ថុំ, បច្ចុប្បន្នេ ខន្ធេ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតិ, បច្ចុប្បន្នំ ចក្ខុំ អស្សាទេតិ អភិនន្ទតីតិអាទិ វុត្តំ. អដ្ឋកថាយញ្ច ឧប្បាទក្ខណំ អតិក្កមិត្វា ឋិតិបត្តំ អដ្ឋារសវិធំ រូបមេវ បុរេជាតបច្ចយោតិ វុត្តន្តិ. ឯត្ថច កិញ្ចាបិ បដ្ឋានេ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ បដិសន្ធិចិត្តំ បច្ចុប្បន្នារម្មណស្ស ភវង្គស្សអនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯវំ បដិសន្ធិភវង្គានំបិ បច្ចុប្បន្នារម្មណតាយ វុត្តត្តា បច្ចុប្បន្នភូតានិ កម្មនិមិត្ត គតិនិមិត្តានិ អារព្ភ បវត្តិ កាលេ បដិសន្ធិចិត្តានំបិ អារម្មណបុរេជាតំ លព្ភមានំ វិយ ទិស្សតិ. ឯវំសន្តេបិ បុរេជាតបច្ចយស្ស បច្ចនិយេ បដិសន្ធិក្ខណេ វិបាកា ព្យាកតោ ឯកោ ខន្ធោតិអាទិនា បាឡិយំឯវ តំ បដិក្ខិត្តន្តិ. ឯត្ថច អារុប្បេ វិយ បដិសន្ធិក្ខណេបិ វត្ថុបុរេ ជាតស្ស អភាវា អបរិព្យត្តត្តាវា តស្ស អារម្មណស្ស អារម្មណមត្តភាវេឯវ ឋិតត្តា បដិក្ខិត្តន្តិ ការណំ វទន្តិ. អារម្មណមេវគរុកតន្តិ បច្ចវេក្ខនវសេន អស្សាទនាទិវសេនច គរុកតំ ឥដ្ឋារម្មណ មាហ. តញ្ច ខោ តស្សតស្ស បុគ្គលស្ស ឥច្ឆាវសេន វេទិតព្ពំ. គូថកុណបាទីនិបិ ហិ តទភិនន្ទន្តានំ កិមិមក្ខិក សុនខ គិជ្ឈ កាកាទីនំ គរុកតានិឯវ អារម្មណានិ ហោន្តីតិ.

[២៣០] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘គរុកតន្តិ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខិត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តំ អនុបបន្នំ.

ចក្ខុំ គរុំ កត្វា អស្សាទេតិ អភិនន្ទតីតិអាទិនា អស្សា ទនាទិវសេនបិ អស្ស និទ្ទេសស្ស បវត្តត្តាតិ. រាគាទយោ បន ធម្មាតិ ឯតេន រាគោ ទោសោ មោហោ មានោ ទិដ្ឋិ បត្ថនាតិ ឯវំ វុត្តេហិ ធម្មេហិ សហ ទស អកុសលកម្មបថា បញ្ចអនន្តរិយ កម្មានិច គហិតានិ ហោន្តិ. តត្ថ អនន្តរិយវជ្ជានិ តានិ សមតិក្កមមុខេន យថារហំ អជ្ឈត្តំ សព្ពេសំ ចតុភូមក កុសលានំ អនន្តរិយកម្មានិ បន កាមាវចរកុសលានមេវ ឧប្បត្តិយា ពលវនិស្សយា ហោន្តិ. តានិយេវច សព្ពានិ យថារហំ អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធាច រាគាទីនំ បាណាតិបាតាទីនញ្ច សព្ពេសំ អកុសលានំ កាយិកសុខទុក្ខាទីនញ្ច អព្យាកតធម្មានំ ឧប្បត្តិយា ពលវ និស្សយា ហោន្តិ. សទ្ធាទយោតិ ឯតេន សទ្ធា សីលំ សុតំ ចាគោ បញ្ញាតិ ឯវំ វុត្តេហិ ធម្មេហិ សហ សព្ពេ ទានសីលាទយោ ចតុភូមកកុ សលានំ រាគាទិ អកុសលានំ សុខទុក្ខាទិចតុភូមក អព្យាកតា នញ្ច ឧប្បត្តិយា ពលវនិស្សយា ហោន្តីតិ. សុខំ ទុក្ខំ បុគ្គលោ ភោជនំ ឧតុសេនាសនន្តិ ឯតេន និព្ពានវជ្ជា សព្ពេ ចតុភូមកា ព្យាកតា គហិតា, តេបិ ហិ យថារហំ អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធាច កុសលាកុសលា ព្យាកតធម្មានំ ឧប្បត្តិយា ពលវនិស្សយា ហោន្តីតិ. កម្មំវិបាកានន្តិ ឯត្ថ សុដ្ឋុ ពលវំ កម្មំ អធិប្បេតំ, ន ទុព្ពលន្តិ. កស្មា បនេត្ថ រូបធម្មា បច្ចយុប្បន្នេសុ ន គហិតា. ននុ តេសំបិ ពហិទ្ធា រុក្ខតិណាទីនំ វុទ្ធិវិរុឡ្ហិ វេបុល្លត្ថាយ អជ្ឈត្តញ្ច អារោគ្យាទិអត្ថាយ បថវិរស អាបោរស វស្សោទក ពិជមូលភេសជ្ជាទយោ ពលវនិស្សយា ហោន្តីតិ. អយំ បនត្ថោ មូលដីកាយំ កថិតោយេវ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ –

នហិ រូបាព្យាកតំ បកតូបនិស្សយំ លភតិ. អចេតនេន រូបសន្តានេន បកតស្សេវ អភាវតោ. យថា ហិ អរូបសន្តានេន កត្តុភូតេន សទ្ធាទយោ និប្ផាទិតា ឧតុភោជនាទយោច ឧបសេវិតា. ន ឯវំ រូបសន្តានេន. យស្មិញ្ច ឧតុពីជាទិកេ កម្មាទិកេច សតិ រូបំ បវត្តតិ. ន តំ តេន រូបេន បកតំ ហោតិ. សចេតនស្សេវ ហិ ឧប្បាទនុបសេវនបយោគវសេន ចេតនំ បកប្បនំ បករណំ. រូបញ្ច អចេតនន្តិ.

ឥទំ វុត្តំ ហោតិ, ទុវិធំ សន្តានំ រូបសន្តានំ អរូបសន្តានន្តិ. តត្ថ យេន សន្តានេន បុព្ពេ កិញ្ចិ សុដ្ឋុឧប្បាទិតំវា ហោតិ ឧបសេវិតំវា, តស្សេវ បុព្ពេ អត្តនា ឧប្បាទិតុបសេវិតា ធម្មា កាលន្តរេ អត្តនោ ឧបនិស្សយបច្ចយា ហោន្តិ. បករណសង្ខាតញ្ច តថា ឧប្បាទនុបសេវនំនាម សចេតនេ អរូបសន្តានេឯវ លព្ភតិ, ន អចេតនេ រូបសន្តានេតិ. តស្មា រូបធម្មា ឧបនិស្សយំនាម នលព្ភន្តីតិ. ឥមស្មិំ សតិ ឥទំ ហោតិ, អសតិ ន ហោតីតិ ឯវំ វុត្តេន សុត្តន្តិកបរិយាយេន បន ឧបនិស្សយោ នាម រូបធម្មានំ មជ្ឈេបិ វត្តព្ពោយេវាតិ.

[២៣១] វិភាវនិយំ បន

‘‘យថារហំ អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធាច រាគាទយោ.ល. សេនាសនញ្ចាតិ’’ វិយោជេត្វា ‘‘រាគាទយោ ហិ អជ្ឈត្តំ និប្ផាទិកា. បុគ្គលាទយោ ពហិទ្ធា សេវិតាតិ’’ វុត្តំ. តំ នសុន្ទរំ.

ន ហិ អត្តនោ បរស្សច ឧប្បន្នា រាគាទយោ បរស្ស អត្តនោ ច សន្តានេ រាគាទីនំ ពលវនិស្សយា ន ហោន្តិ. សមានច្ឆន្ទានំ ឥត្ថិ បុរិសាទីនំ មនោបទោសិក ទេវាទីនញ្ចេត្ថ រាគាទយោ និទស្សនំ.

[២៣២] យាច តត្ថ

‘‘យថាឋិតវសេន យោជនំ’’ កត្វា ‘‘អត្តនោហិ រាគាទយោ’’តិអាទិនា អត្ថវិភាវនា កតា. សាបិ អនុបបន្នាយេវ.

តាយ ហិ អត្តនោ រាគាទយោ សទ្ធាទយោច អជ្ឈត្តំ កុសលាទីនំ អត្តនោ សទ្ធាយោ បន ពហិទ្ធា កុសលស្សាតិ ឯវំ អបរិបុណ្ណស្ស អត្ថស្ស វិភាវិតត្តាតិ.

[២៣៣] យញ្ច

‘តត្ថា’តិអាទិនា អត្តនោរាគាទយោនិស្សាយអជ្ឈត្តំ កុសលាកុសលានមេវ ឧប្បត្តិវិធានំ វុត្តំ. តំបិ អនុបបន្នមេវ.

នយទស្សនមត្តភូតំបិ ហិ សំវណ្ណនាវាក្យំនាម នយមុខំ បរិបុណ្ណំ កត្វា វត្តព្ពំ ហោតីតិ. គរុកតំអារម្មណន្តិ ឯត្ថ សព្ពំ លោកិយកុសលំ ហេដ្ឋិមមគ្គផលនិព្ពានានិ ច កាមាវចរ កុសលស្ស អរហត្តមគ្គផលនិព្ពានានិ ចតុន្នំ ញាណសម្បយុត្ត មហាក្រិយជវនានំ. និព្ពានំ អដ្ឋវិធលោកុត្តរស្ស ថបេត្វា បដិឃទ្វយ មោមូហ ទ្វយ ទុក្ខសហគត កាយវិញ្ញាណានិ អវសេសំ សព្ពំ លោកិយ កុសលាកុសលាព្យាកតធម្មជាតំ លោភសហគតចិត្តស្សាតិ ឯវំ បច្ចយ បច្ចយុប្បន្ន វិភាគោ វេទិតព្ពោ.

[២៣៤] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘គរុក តំអាលម្ពណន្តិ បច្ចវេក្ខនអស្សាទាទិនា គរុកតំ អារម្មណ’’ន្តិ វត្វា តំ វិភាវេន្តេន ‘‘តញ្ហិ ឈានមគ្គ ផលវិបស្សនា និព្ពានាទិភេទំ បច្ចវេក្ខន អស្សាទាទិមគ្គផលាទិធម្មេ អត្តាធីនេ ករោតីតិ អារម្មណាធិបតិនាមា’’តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ទាន សីល ឧបោសថកម្ម បុព្ពេ សុចិណ្ណគោត្រភុ វោទាន មគ្គផល និព្ពានានិចេវ រាគទិដ្ឋិចក្ខុសោតាទីនិចាតិ បន វត្តព្ពំ. វិបស្សនាតិច ឥទំ គោត្រភុវោទានានិយេវ សន្ធាយ វុត្តំ សិយា. នច តានិ និព្ពានារម្មណានិ វិបស្សនានាម ហោន្តីតិ. សហជាតានំនាមរូបានន្តិ ទ្វិហេតុក តិហេតុក ជវនសហ ជាតានន្តិ អធិប្បាយោ. អញ្ញមញ្ញំ សហជាត រូបានញ្ចាតិ អញ្ញមញ្ញស្សច បដិសន្ធិក្ខណេ កម្មសមុដ្ឋានរូបានំ បវត្តិយំ ចិត្ត សមុដ្ឋានរូបានញ្ច. ឯស នយោ បរត្ថបិ. បញ្ចវោការភវេ បដិសន្ធិក្ខណេ វិញ្ញាណំ វត្ថុនា វិនា បតិដ្ឋំ នលភតិ. វត្ថុចតេន វិនា បតិដ្ឋំ នលភតីតិ វុត្តំ បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុវិបាកា អញ្ញមញ្ញន្តិ. អញ្ញមញ្ញបច្ចយេ យោ អត្តនោ ឧបត្ថម្ភកំ បច្ចុបត្ថម្ភតិ. សោឯវ បច្ចយុប្បន្នភាវំ គច្ឆតិ. ចិត្តសមុដ្ឋាន រូបានិច ចិត្តំ កិញ្ចិ ឧបត្ថម្ភេតុំ នសក្កោន្តិ. តថា ឧបាទារូបានិច មហាភូតេតិ វុត្តំ ចិត្តចេតសិកាធម្មាអញ្ញមញ្ញន្តិអាទិ.

[២៣៥] វិភាវនិយំ បន

‘‘យស្មា បន អញ្ញមញ្ញុវត្ថម្ភនវសេនេវ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា. ន សហជាតមត្តតោតិ បវត្តិយំ រូបំ នាមានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ ន ហោតិ. តស្មា វុត្តំ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា អញ្ញមញ្ញន្តិ’’ វុត្តំ. តត្ថ ន សហជាតមត្តតោតិ ឯតេន យទិ សហជាតមត្តតោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតាសិយា. ឯវំសតិ បវត្តិយំ រូបំ នាមានំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ សិយាតិ អនុញ្ញាតំ ហោតិ. សហជាតបច្ចយេបិ បន បវត្តិយំ រូបំ នាមានំ បច្ចយោ នហោតិយេវ. តស្មា ន សុន្ទរមេតន្តិ.

ឆវត្ថូនិ សត្តន្នំ វិញ្ញាណធាតូនន្តិ ឯត្ថ វត្ថុសហជាត និស្សយោ វត្ថុបុរេជាតនិស្សយោ វត្ថារម្មណបុរេជាតនិស្សយោតិ តិវិធោ វត្ថុនិស្សយោ. តត្ថ បដិសន្ធិក្ខណេ វត្ថុ វិបាកានំ ខន្ធានំ វត្ថុសហជាតនិស្សយោ. យំ បន បវត្តិយំ បុរេជាតំ, វត្ថុំ និស្សាយ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ តស្ស ចិត្តស្ស វត្ថុបុរេជាតនិស្សយោនាម. យំ បន បុរេជាតំ វត្ថុ យស្ស ចិត្តស្ស និស្សយោចេវ ហោតិ អារម្មណញ្ច, តំ តស្ស វត្ថារម្មណ បុរេជាតនិស្សយោនាម. វុត្តញ្ហេតំ បដ្ឋានេ អារម្មណ និស្សយ បុរេជាតវិប្បយុត្ត អត្ថិអវិគតន្តិ តីណីតិ. កថញ្ច តំ ចិត្តស្ស និស្សយោច អារម្មណញ្ច ហោតីតិ. បច្ចុប្បន្នំ វត្ថុំ អារព្ភ សម្មសនវសេនវា អស្សាទនាទិវសេនវា ឥទ្ធិវិធកិច្ចាធិដ្ឋានវសេនវា ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ តំ ចិត្តស្ស និស្សយោច អារម្មណញ្ច ហោតីតិ. វុត្តញ្ហេតំ បដ្ឋានេ-អជ្ឈត្តំ វត្ថុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ វិបស្សតិ, អស្សាទេតិ. អភិនន្ទតិ. តំ អារព្ភ រាគោ ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិ ឧប្បជ្ជតិ, វិចិកិច្ឆា ឧប្បជ្ជតិ, ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ. ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតីតិ.

ឯត្ថ បន អាចរិយា ឥមំ វត្ថារម្មណបុរេជាតនិស្សយំនាម មរណាសន្នកាលេឯវ វាចនាមគ្គំ អារោបយិំសុ. អយំបនេត្ថ តេសំ អធិប្បាយោ. អដ្ឋកថាយំ តាវ អនិដ្ឋេ ឋានេ អាវជ្ជនេន វិនា វីថិចិត្តានំ បវត្តិ បដិសិទ្ធា ហោតិ. តថា ឯកាវជ្ជនវីថិ យញ្ច ចិត្តានំ អារម្មណំនាម ធម្មតោច កាលតោច អភិន្នមេវ ឥច្ឆន្តិ អដ្ឋកថាចរិយា. បកតិកាលេច ចិត្តានិនាម បច្ចេក វត្ថុនិស្សយានិ ហោន្តិ. តស្មា យទា បច្ចុប្បន្នំ អជ្ឈត្តំ វត្ថុំ អារព្ភអនិច្ចាទិវសេន សម្មសន្តិ, ឯតំ មមាតិវា អស្សាទេន្តិ, តទាយំ វត្ថុ អាវជ្ជិតំ ហោតិ. ជវនានិបិ តទេវ គណ្ហន្តិ. ន អត្តនោ អត្តនោ និស្សយវត្ថូនិ. យទិ ហិ តានិវា អញ្ញំវា អារម្មណំ គណ្ហេយ្យុំ. និរាវជ្ជនានិនាម ជវនានិ ហោន្តិ. កស្មា, អាវជ្ជនេន អាវជ្ជិតំ អគហេត្វា អញ្ញំ គហេត្វា បវត្តនតោតិ. ភិន្នា រម្មណានិចនាម ហោន្តិ. បច្ឆា ឧប្បន្នានិ បច្ចេកវត្ថូនិវា អញ្ញំវា គហេត្វា បវត្តនតោតិ. នច តថា សក្កា ភវិតុំ អដ្ឋកថា វិរោធតោ. តស្មា សោ វត្ថារម្មណ បុរេជាតបច្ចយោ បកតិ កាលេ ន សក្កា លទ្ធុន្តិ. មរណាសន្នកាលេ បន សព្ពានិ អាវជ្ជនាទីនិ ចិត្តានិ ឯកមេវ វត្ថុំ និស្សាយ បវត្តន្តីតិ តំ អារព្ភ បវត្តានំ អាវជ្ជនាទីនំ តេសំ តទេវ វត្ថុច អារម្មណញ្ច ហោតិ. ឯវញ្ហិ សតិ តេសំ និរាវជ្ជនតាវា ភិន្នារម្មណតាវា នត្ថីតិ អយំ តេសំ អធិប្បាយោតិ.

តត្ថ បន យទិ អាវជ្ជនេន អាវជ្ជិតំ វត្ថុំ អគហេត្វា អត្តនោ អត្តនោ និស្សយវត្ថូនិ គណ្ហេយ្យុំ. និរាវជ្ជនានិនាម ជវនានិ ភវេយ្យុន្តិ ឥទំ តាវ ន យុជ្ជតិ. អាវជ្ជនេន អាវជ្ជិ តប្បការស្សេវ គហណតោ. យថា ហិ អាវជ្ជនំបិ វត្ថុន្ត្វេវ អាវជ្ជតិ. តថា ជវនានិច វត្ថុន្ត្វេវ ជវន្តិ. នោ អញ្ញថាតិ នត្ថិ ជវនានំ និរាវជ្ជនតាតិ. យថា ច និរាវជ្ជនតា នត្ថិ, តថា ភិន្នារម្មណតាបិ តេសំ នត្ថិយេវ. កស្មា, វិភាគស្ស អសម្ភវតោ. នហិ សន្តតិឃនវសេន ឯកីភូតមិវ បុព្ពាបរំ បវត្ត មានេសុ ពហូសុ វត្ថុសុ ឯកមេកំ វត្ថុំ ឥទមេវាតិ វិសុំ កត្វា អាវជ្ជនំវាជវនានិវា គហេតុំ សក្កោន្តិ. នច តថា អសក្កុណេយ្យេសុ ឋានេសុ ឯកន្តេន ធម្មតោវា កាលតោវា ភិន្នា រម្មណតានាម សក្កា លទ្ធុន្តិ ឥតិ ភិន្នារម្មណតាបិ តេសំ នត្ថិ យេវាតិ. ឯត្តាវតា ឥមស្ស វត្ថារម្មណបុរេជាតនិស្សយ វិធានស្ស បកតិកាលេបិ លព្ភមានតា សាធិតា ហោតីតិ.

អបិច, សព្ពំ បច្ចុប្បន្នំ អត្តនោ រូបកាយំ អារព្ភ រូបំ មេ អនិច្ចន្តិវា ឯតំ មមាតិវា សមនុបស្សន្តានំ អជ្ឈត្តរូបេសុ ឥទំ នាមរូបំ តស្សចិត្តស្ស អារម្មណំ នហោតីតិ នវត្តព្ពំ. អារម្មណ ភូតេសុ បន តេសុ កិញ្ចិ អារម្មណមត្តំ កិញ្ចិ អារម្មណបុរេជាតំ កិញ្ចិ វត្ថារម្មណបុរេជាតំ ហោតីតិ សក្កា វត្តុន្តិ. កពឡី ការោ អាហារោតិ កាមាវចរសត្តានំ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នោ ចតុសមុដ្ឋានិក រូបាហារោចេវ ពហិទ្ធាហារោច. គព្ភសេយ្យកានញ្ហិ យាវ មាតុយា អាហារផរណំ នលព្ភតិ, តាវ កលលាទិកាលេសុ តិសមុដ្ឋានិកោ អជ្ឈត្តាហារោយេវ ឧបត្ថម្ភនកិច្ចំ សាធេតិ. វុត្តញ្ហេតំ បដ្ឋានេ-បដិសន្ធិក្ខណេ កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយេន បច្ចយោតិ, ឱជដ្ឋមករូបសមុដ្ឋាបនំ បនស្ស ពហិទ្ធាហារុបត្ថម្ភនំ លទ្ធកាលេយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិឯវំ –

យញ្ចស្ស ភុញ្ជតិ មាតា, អន្នំ បានញ្ច ភោជនំ. តេន សោ តត្ថ យាបេតិ, មាតុកុច្ឆិគតោ តិរោតិ

កស្មា វុត្តន្តិ. បាកដាហារេន តស្ស យក្ខស្ស ពោធនត្ថន្តិ. ឥមស្សកាយស្សាតិ គព្ភសេយ្យកានំ តាវ បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឯកសមុដ្ឋានិកស្ស ឋិតិភង្គក្ខណេសុ ទ្វិសមុដ្ឋានិ កស្ស តតោបរំ តិសមុដ្ឋានិកស្ស ឱជាផរណកាលេ ចតុសមុដ្ឋានិកស្សច កាយស្ស. ឥតរេសំបិ យថាសម្ភវំ វត្តព្ពំ. រូបលោកេ បន វិនាបិ ទុវិធេន ឱជាហារកិច្ចេន អប្បនាបត្ត កម្មវិសេសេន សិទ្ធស្ស សុចិរំបិ អទ្ធានំ ផរិតុំ សមត្ថស្ស រូប ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស តថារូបានញ្ច ភវង្គបរិយាបន្នានំ អរូបាហារានំ វសេន អនេកកប្បានិបិ អត្តភាវស្ស បវត្តិ វេទិតព្ពា. ឯតេនុបាយេន កម្មជកាយពហុតរេសុ ទេវេសុ បេតនិរយេសុច សុចិរំបិ កាលំ ពហិទ្ធាហារេន វិនា អត្តភាវស្ស បវត្តិ វត្តព្ពា. តេសុ បន អជ្ឈត្តាហារោបិ លព្ភតិយេវាតិ កិញ្ចាបិ ឱក្កន្តិក្ខណេ វិបាកក្ខន្ធាបិ វត្ថុស្ស វិប្បយុត្តបច្ចយា ហោន្តិ. តេ បន ចិត្តចេតសិកាធម្មា សហជាតរូបានន្តិ ឯត្ថ សង្គយ្ហិស្សន្តីតិ កត្វា ឱក្កន្តិក្ខណេវត្ថុវិបាកានន្តិ វុត្តំ.

សព្ពថាតិ សព្ពបការំ សហជាតន្តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. បការោច តិវិធោ ហោតិ សហជាតបច្ចយោតិអាទិវសេន វេទិតព្ពោ. រូបជីវិតមិច្ចយន្តិ ឯវំ បោរាណេហិ វុត្តោ អយំ អត្ថិបច្ចយោ អវិគតបច្ចយោចាតិ យោជេតព្ពំ. ននុ កពឡីការាហារោ រូបជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច សហជាតេ សង្គហេតព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ តិវិធោវ អត្ថិបច្ចយោ សិយាតិ.ន. សហជននសង្ខាតស្ស សហុប្បាទនលក្ខណស្ស អភាវា. សហុប្បាទនលក្ខណោ ហិ សហជាតបច្ចយោ. កពឡីការាហារោច ឱជដ្ឋមករូបានិ ឧប្បាទេន្តោបិ អត្តនោ ឋិតិក្ខណេឯវ ឧប្បាទេតិ, នោ ឧប្បាទក្ខណេ. យថាច មហាភូតា សហជាតរូបានិ ឧបត្ថម្ភន្តា អត្តនា សហ ឧប្បាទនបុព្ពកាឯវ ឧបត្ថម្ភន្តិ, ន តថា សោ អាហារោ. សោ បន វិនាវ សហុប្បាទនកិច្ចេន សហជាតានិបិ អសហជាតានិបិ ឧបត្ថម្ភតីតិ រូបជីវិតំបិ សហ ឧប្បាទនកិច្ចេន វិនាវ សហ ជាតរូបានិ អនុបាលេតិ. ឥតិ ឥមេ ទ្វេបិ ធម្មា សហជាត លក្ខណាភាវាឯវ សហជាតបច្ចយេ អសង្គហិតា. ឥទានិ សព្ពេបិ ចតុវីសតិបច្ចយា សង្គយ្ហមានា ចត្តារោបច្ចយា ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ អារម្មណូបនិស្សយ.ល. សមោធានំ គច្ឆន្តីតិ វុត្តំ. តត្រាយំ សមោធានវិធិ, ចតុវីសតិយា បច្ចយេសុ អធិបតិ បច្ចយោ តាវ ទុវិធោ អារម្មណសហជាតវសេន. តត្ថ អារម្មណាធិបតិ តីសុ កម្មវជ្ជេសុ សមោធានំ គច្ឆតិ. អារម្មណ មត្តំបិ ហិ កម្មេន សហ សមោធានំ នគច្ឆតិ. កុតោ អធិបតិ ភូតន្តិ.

ឯត្ថ សិយា, កស្មា អារម្មណមត្តំបិ.ល. ន គច្ឆតីតិ វុត្តំ. ននុ កម្មារម្មណាបិ បដិសន្ធិភវង្គចុតិយោ ហោន្តីតិ. សច្ចំ. ឯត្ថ បន មូលដីកាយំ កម្មំ បន តស្មិំ កតេ បវត្តមានានំ កតូបចិត ភាវេន កម្មបច្ចយោ ហោតិ. ន អារម្មណាការេន. វិសយ មត្តតាវសេនច អារម្មណបច្ចយោ ហោតិ. ន សន្តានវិសេសនំ កត្វា ផលុប្បាទនសង្ខាតេន កម្មបច្ចយាការេន. តស្មា តេ បច្ចយាការវិសភាគត្តា សហ ឃដនំ នគច្ឆន្តីតិ វិសជ្ជិតន្តិ. សហជាតាធិបតិ បន អត្ថិបច្ចយេ. និស្សយបច្ចយោ តិវិធោ សហជាតោ វត្ថុបុរេជាតោ វត្ថារម្មណបុរេជាតោតិ. តត្ថ បុរិមា ទ្វេ អត្ថិបច្ចយេ, បច្ឆិមោ បន ទ្វីសុ អារម្មណត្ថិ បច្ចយេសុ. សោ ចេ គរុកតោ ហោតិ ឧបនិស្សយេបីតិ. បុរេជាតបច្ចយោ តិវិធោ អារម្មណបុរេជាតោ វត្ថុបុរេ ជាតោ វត្ថារម្មណបុរេជាតោតិ. តត្ថ វត្ថុបុរេជាតោ អត្ថិបច្ចយេ. ឥតរេ ទ្វេ ទ្វីសុ អារម្មណត្ថិបច្ចយេសុ. តេចេ គរុកតា ហោន្តិ. ឧបនិស្សយេបីតិ. កម្មបច្ចយោ ទុវិធោ សហជាតោ នានាក្ខណិកោតិ. តត្ថ សហជាតោ អត្ថិបច្ចយេ. នានាក្ខណិកោ បន ទុវិធោ ពលវា ទុព្ពលោច. តត្ថច ពលវា ទុវិធោ អកាលិកោ កាលិកោច, តទុភយាបិ ឧបនិស្សយេ. ទុព្ពលោ បន វិសុំ កម្មបច្ចយោយេវ. សព្ពោ អាហារបច្ចយោ សព្ពោច ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ អត្ថិបច្ចយេ.

វិប្បយុត្តបច្ចយោ ចតុព្ពិធោ សហជាតោ វត្ថុបុរេជាតោ វត្ថារម្មណបុរេជាតោ បច្ឆាជាតោតិ. តត្ថ បុរិមា ទ្វេ បច្ឆិមោច អត្ថិបច្ចយេ. តតីយោ បន ទ្វីសុ អារម្មណត្ថិ បច្ចយេសុ. សោ ចេ គរុកតោ ហោតិ, ឧបនិស្សយេបីតិ. សេសេសុ បន សត្តរសបច្ចយេសុ ហេតុ, សហជាត, អញ្ញមញ្ញ, វិបាក, ឈាន, មគ្គ, សម្បយុត្ត, អវិគតវសេន អដ្ឋបច្ចយា បច្ឆា ជាតោច អត្ថិបច្ចយេ. អនន្តរ សមនន្តរ អាសេវន នត្ថិ វិគត វសេន បញ្ចបច្ចយា ឧបនិស្សយេតិ. ឥតិ សព្ពេបិ ចតុវីសតិបច្ចយា សភាគសង្គហវសេន សំខិប្បមានា អារម្មណាទីសុ ចតូសុ បច្ចយេសុ សមោធានំ គច្ឆន្តីតិ.

[២៣៦] វិភាវនិយំ បន

តេសុ ចតូសុ ឯកេកស្មិំបិ សព្ពេ ចតុវីសតិបច្ចយា សមោធានំ គច្ឆន្តីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន យំ វុត្តំ ‘‘នហិ សោ កោចិបច្ចយោតិ’’អាទិ. តំ សព្ពំបិ អាចរិយស្ស មតិមត្តមេវ.

[២៣៧] យញ្ហិ តត្ថ

‘‘នហិ សោ កោចិបច្ចយោ អត្ថិ. យោ ចិត្តចេតសិ កានំ អារម្មណភាវំ នគច្ឆេយ្យាតិ’’ វុត្តំ, តំ តាវ ន យុជ្ជតិ. នហិ ឥធ ធម្មសរូបមត្តេន សមោធានំ អធិប្បេតំ. បច្ចយដ្ឋេន សហេវ អធិប្បេតំ. នច ហេតាទិបច្ចយដ្ឋោ អារម្មណាទិបច្ចយដ្ឋោ ហោតីតិ. ឯសនយោ ‘‘សក សកបច្ចយុប្បន្នស្សច ឧបនិស្សយភាវំ នគច្ឆតីតិ’’ ឯត្ថាបិ.

ឯត្ថ បន យោ សកសកបច្ចយុប្បន្នស្ស ឧបនិស្សយភាវំ នគច្ឆតិ. នហិ សោ កោចិ បច្ចយោ អត្ថីតិ យោជនា.

[២៣៨] យញ្ច តត្ថ

‘‘កម្មហេតុកត្តាច លោកប្បវត្តិយា ផលហេតូបចារ វសេន សព្ពេបិ កម្មសភាវំ នាតិវត្តន្តីតិ’’ វុត្តំ.

[២៣៩] យញ្ច

‘‘តេច បរមត្ថតោ លោកសម្មុតិវសេនច វិជ្ជមានា យេវាតិ’’ វុត្តំ. តទុភយំ បន សព្ពសោ សាសនយុត្តិ យាបិ វិរុទ្ធមេវាតិ.

ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បដ្ឋាននយេ. សព្ពត្ថាបីតិ សព្ពេសុ សហ ជាតសភាគេសុ បច្ចយេសុ. យស្មា បន បដិសន្ធិវិញ្ញាណំនាម នាមរូបានំ អញ្ញមញ្ញបដិពទ្ធឱកាសេ ចុតិបរិច្ឆិន្នស្ស សកលស្ស តស្ស តស្ស ភវស្ស សីសភូតំ ពីជភូតញ្ច ហោតិ. យតោ សកលកាយភូតស្ស នានារូបារូបសន្តានស្ស និព្ពត្តិ ហោតិ. ពីជតោ វិយ មហារុក្ខស្ស. យថាហ –

វិញ្ញាណញ្ច ហិ អានន្ទ មាតុកុច្ឆិស្មិំ ន ឱក្កមិស្សថ. អបិនុខោ នាមរូបំ មាតុកុច្ឆិស្មិំ សមុច្ចិស្សថាតិ. នោ ហេតំ ភន្តេ. វិញ្ញាណញ្ច ហិ អានន្ទ មាតុកុច្ឆិស្មិំ ឱក្កមិត្វា វោក្កមិស្សថ. អបិនុខោ នាមរូបំ ឥត្ថត្តាយ អភិនិព្ពត្តិស្សថាតិ. នោហេតំ ភន្តេ. វិញ្ញាណញ្ច ហិ អានន្ទ ទហរស្សេវ សតោ វោច្ឆិជ្ជិស្សថ កុមារស្សវា កុមារិកាយវា. អបិនុខោ នាមរូបំ វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជិស្សថាតិ. នោហេតំ ភន្តេ. តស្មា ហិ អានន្ទ ឯសេវ ហេតុ ឯស និទានំ ឯស សមុទយោ ឯស បច្ចយោ នាមរូបស្ស. យទិទំ វិញ្ញាណន្តិ.

តត្ថ សមុច្ចិស្សថាតិ វឌ្ឍិស្សថ. នាមរូបញ្ហិ វិញ្ញាណស្ស វឌ្ឍិយេវាតិ. វោក្កមិស្សថាតិ ភិជ្ជិស្សថ. ឥត្ថត្ថាយាតិ ឦទិសស្ស អត្តភាវស្ស អត្ថាយាតិ អត្ថោ. វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ វេបុល្លន្តិ បថមវយវសេន វុទ្ធិំ. មជ្ឈិមវយវសេន វិរុឡ្ហិំ. បច្ឆិមវយវសេន វេបុល្លន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តស្មា បដិសន្ធិក្ខណេ រូបុប្បត្តិយា ឯកន្តេន វិញ្ញាណបច្ចយតា វេទិតព្ពា. ឯវំ ឧប្បន្នញ្ច បនេតំ បដិសន្ធិរូបំ បុន សយំ តស្មិំ ភវេ យាវ ចុតិយា បវត្តមានានំ សព្ពាសំ ចតុសមុដ្ឋានិករូបសន្តតីនំ សិត ភូតំ ពីជភូតញ្ច ហោតិ. អតិពលវន្តំបិ ហិ ចិត្តំ បុរិមុប្បន្នាយ រូបបវេណិយា អសតិ រូបំ ជនេតុំ នសក្កោតិ. ឯវំ ឧតុ អាហារាបីតិ. តតោយេវ ហិ អរូបភវេ កាមាវចរាទីនិ រូបជនកចិត្តានិបិ តត្ថ រូបំ នជនេន្តីតិ. អសញ្ញសត្តេបិ ឧតុ សមុដ្ឋានរូបសន្តតិយោ បថមុប្បន្នាយ កម្មជរូបសន្តតិយា វិជ្ជ មានត្តាឯវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ. វុត្តញ្ហិ វិភង្គដីកាយំ អរូបំ បន រូបស្ស ឱកាសោ ន ហោតីតិ យស្មិំ រូបេ សតិ ចិត្តំ អញ្ញំ រូបំ ឧប្បាទេយ្យ. តទេវ តត្ថ នត្ថីតិ អត្ថោ. បុរិមរូបស្សាបិ ហិ បច្ចយភាវោ អត្ថិ បុត្តស្ស បិតិសទិសតាទស្សនតោតិ. ឯត្ថច បុត្តស្ស បិតិសទិសតាទស្សនតោតិ ឯតេន ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. យថា តិណរុក្ខានំ ពីជភាវសង្ខាតំ និយាមរូបំនាម អត្ថិ. យស្ស អានុភាវេន តន្និព្ពត្តាតិណរុក្ខា វឌ្ឍន្តា យថាវា តថាវា អវឌ្ឍិត្វាអត្តនា សមានពីជេហិឯវ តិណរុក្ខេហិ សព្ពសោ សទិសា ការំ គហេត្វា វឌ្ឍន្តិ. ឯវមេវំ គព្ភសេយ្យកានំ សត្តានំ យោនិ ភាវសង្ខាតំ និយាម រូបំនាម អត្ថិ. យស្សានុភាវេន តេ សមាន ជាតិកេហិឯវ កុលេហិ វិសេសតោ មាតាបិតូហិ ឯវ សព្ពសោ សទិសរូបសណ្ឋានា ហោន្តិ. ឥតិ ពីជនិយាមោ វិយ យោនិនិយាមោបិ ហោតិ. សោច បដិសន្ធិរូបស្សេវ អានុភាវោតិ វេទិតព្ពោ.

អបិច, អយំ យោនិនិយាមោនាម កលលកាលាទីសុ បុត្តានំ សរីរេសុ មាតាបិតូហិ សមុទាគតំ ឧតុជរូបសន្តានំឯវ. យស្ស អានុភាវេន តំសន្តានំ សមានជាតិកសត្តសណ្ឋានសទិសំ អត្តនោ ញាតិកុលសទិសញ្ច ហោតិ. យថាហិឥត្ថិភាវាទិរូបំ សត្តានំ ឥត្ថិលិង្គាទីនិ ពីជរូបញ្ច តិណរុក្ខានំ តំតំវណ្ណសណ្ឋានា ទីនិ និយាមេតិ. ឯវំ យោនិរូបំ នានាជាតិវសេន សត្តានំ និយាមកំ វវត្ថាបកំ ហោតីតិ. ឯត្តាវតា បវត្តិយំ ថបេត្វា ចិត្តជរូបំ សព្ពេសំ តិសមុដ្ឋានិករូបានំ ឧប្បត្តិយា ចិត្តនិរបេក្ខតា បុរិមុប្បន្ន រូបបវេណិ បដិពទ្ធតាច សាធិតា ហោតិ. តេនេវច តេសំ ចិត្តស្ស ឋិតិភង្គក្ខណេសុបិ ចិត្តរហិតេ និរោធសមាបត្តិ កាលេបិ ឧប្បត្តិ ហោតីតិ. តេន វុត្តំ សហជាតរូបន្តិ បនេត្ថាតិអាទិ. ឥតីតិអាទិ និគមនំ. តត្ថ សម្ភវំតិ យថា សម្ភវំ. សម្ភវាតិវា សម្ភូតា. អជ្ឈត្តញ្ចាតិ អជ្ឈត្តភូតាច. ពហិទ្ធាចាតិ ពហិទ្ធាភូតាច. សង្ខតាតិ សង្ខតភូតា. អសង្ខតាតិ អសង្ខតភូតា. ឯវំ តេកាលិកាច កាលមុត្តាច អជ្ឈត្តពហិទ្ធា សម្ភូតាច. តថា សង្ខតាសង្ខតភូតាច បញ្ញត្តិ នាមរូបានំ វសេន តិវិធា ឋិតា ធម្មា បដ្ឋានេ សព្ពថា ចតុវីសតិ បច្ចយានាម ហោន្តីតិ យោជនា. ឯត្ថច តិវិធា ឋិតានំ ធម្មានំ តេកាលិកាទិភាវេ សតិ ចតុវីសតិបច្ចយានំបិ យថាសម្ភវំ តេកាលិកាទិភេទោ សិទ្ធោ ហោតិ. តត្ថ អារម្មណអធិបតិ ឧបនិស្សយបច្ចយា តេកាលិកា កាលមុត្តាច ហោន្តិ.

[២៤០] វិភាវនិយំ បន

‘‘អារម្មណអធិបតិឧបនិស្សយបច្ចយានំ តិកាលិកានន្តិ’’ វុត្តំ. តំ ន យុជ្ជតិ.

បញ្ញត្តិនិព្ពានានំបិ កាលមុត្តានំ តេសុ បវិដ្ឋត្តាតិ. តត្ថ ឥមស្មិំ ភវេ អភិនវានំ ធនធញ្ញភោគានំវា វិជ្ជាសិប្បសុតបរិ យត្តីនំវា សីលសមាធិបញ្ញានំវា ភវន្តរេ ភវសម្បត្តិភោគ សម្បត្តិ មគ្គផលសម្បត្តីនំវា បដិលាភត្ថាយ បុព្ពយោគំ ករោន្តស្ស អនាគតានំ តាសំ ឧបនិស្សយបច្ចយតា វេទិតព្ពា. បដ្ឋានេ បន អនាគតំ ចក្ខុសម្បទំ បត្ថយមានោ សោត, ឃាន, ជិវ្ហា, កាយសម្បទំ, វណ្ណសម្បទំ, សទ្ទ, គន្ធ, រស, ផោដ្ឋព្ពសម្បទំ បត្ថយមានោ អនាគតេ ខន្ធេ បត្ថយមានោ ទានំ ទេតិ សីលំ សមាទិយតីតិអាទិនា ភវន្តរបរិយាបន្នាឯវ សម្បត្តិយោ វុត្តា. តា បន ទានាទីនំ កម្មានំ អនុរូបវសេន វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. កម្មបច្ចយោ បន បច្ចុប្បន្នាតីតវសេន ទ្វិកាលិកោ. អនន្តរ សមនន្តរ អាសេវន នត្ថិ វិគត បច្ចយា អតីតកាលិកា. សេសា បន្នរស បច្ចយា បច្ចុប្បន្នកាលិកាតិ. អជ្ឈត្តពហិទ្ធាទុកេ អារម្មណា ធិបតិ សហជាត អញ្ញមញ្ញ និស្សយ ឧបនិស្សយ បុរេជាត អាហារ អត្ថិ អវិគតា អជ្ឈត្តពហិទ្ធា ហោន្តិ. សេសា ចុទ្ទស បច្ចយា អជ្ឈត្តាវ. អារម្មណ អធិបតិ ឧបនិស្សយា សង្ខតា អសង្ខតាច ហោន្តិ. សេសា សង្ខតាវាតិ. បញ្ចវិធំបិអរូបន្តិ បវុច្ចតិ. កស្មា, កទាចិបិ រូបសង្ខាតំ សណ្ឋានត្ថំ អនុបគមនតោ នាមន្តិច បវុច្ចតិ. កស្មា, អធិវចនសង្ខាតនាមាភិធានវសេនេវ សុណន្តេហិ គហេតព្ពភាវុបគមនតោតិ.

១៦៩. បញ្ញបីយតីតិ បញ្ញត្តិ. អយំបិ ឯកោ វចនត្ថោតិ លោកិយមហាជនេហិ ថបីយតិ. វោហរីយតិ ចេវ សម្បដិច្ឆី យតិចាតិ អត្ថោ. យោកោចិ សម្មុតិសច្ចភូតោ ព្យញ្ជនត្ថោ. តថា បញ្ញាបេតព្ពា អត្ថា បញ្ញបីយន្តិ ឯតាយាតិ បញ្ញត្តិ. ព្យញ្ជនត្ថជោតកោ បញ្ញត្តិសទ្ទោតិ ឯវំ ទុវិធា បញ្ញត្តីតិ វុត្តំ តតោអវសេសា.ល. ទុវិធាហោតីតិ. តត្ថ បញ្ញាបីយត្តា បញ្ញត្តីតិ អត្ថ បញ្ញត្តិមាហ. បញ្ញាបនតោបញ្ញត្តីតិ សទ្ទបញ្ញត្តិំ. តំតំភូតវិបរិណាមាការន្តិ បថវិយាទីនំ តេសំ តេសំ មហាភូតានំ អធិមត្តភាវប្បការសង្ខាតំ តថា តថា បរិណា មាការំ. បវត្តិវិសេសាការន្តិ អត្ថោ. ឧបាទាយាតិ បដិច្ច. និស្សាយ. បថមំ ចិត្តេន គហេត្វាតិ អត្ថោ. តថាតថា បញ្ញត្តាតិ អយំ បថវីនាម អយំ បព្ពតោនាមាតិ ឯវមាទិ នយេន មហាជនេន បញ្ញត្តា, កថិតា, វោហរិតាតិ អត្ថោ. បថវិបព្ពតាទិកាតិអាទិសទ្ទេន នទិ សមុទ្ទាទិកាយោ សង្គណ្ហតិ. អយំ សមូហបញ្ញត្តិនាម.

[២៤១] វិភាវនិយំ បន

‘‘សណ្ឋានបញ្ញត្តីតិ’’ វុត្តា. សា យុត្តា វិយ នទិស្សតិ.

នហិ ឥធ សណ្ឋានំ បធានំ ហោតីតិ. សម្ភារសន្និវេសាការន្តិ កដ្ឋាទីនំ សម្ភារានំ តថា តថា សន្និវេសាការំ. ឯត្ថាបិ អាទិសទ្ទេន នាវាទយោ សង្គណ្ហតិ. អយំ សណ្ឋាន បញ្ញត្តិ. កដ្ឋាទយោ ឯវ ហិ គេហាការេន សណ្ឋិតា គេហន្តិ រថាការេន សណ្ឋិតា រថោតិ វុច្ចន្តីតិ.

[២៤២] វិភាវនិយំ បន

‘‘សមូហបញ្ញត្តីតិ’’ វុត្តំ. តំ ន យុជ្ជតិ.

នហិ ឥធ សមូហោ បធានន្តិ. បុរិសបុគ្គលាទិកា សត្តបញ្ញត្តិ ឧបាទាបញ្ញត្តីតិបិ វុច្ចតិ. ចន្ទាវដ្ដនាទិកន្តិ ចន្ទសូរិយាទីនំ សិនេរុំ បទក្ខិណំ កត្វា អាវដ្ដនាទិកំ. យតោ ចន្ទិមសូរិយា ឧទេន្តិ, សា បុព្ពទិសានាម. បុព្ពតរំ លទ្ធប្បកាសត្តា. យត្ថ បន អត្ថំ គច្ឆន្តិ, សា បច្ឆិមទិសានាម. បច្ឆាលទ្ធបកាសត្តា. តាសំ ទក្ខិណបស្សា ទិសា វុឌ្ឍិអត្ថេន ទក្ខិណទិសានាម. ឥតរា បន ឧច្ចតរដ្ឋេន ឧត្តរាទិសាតិ វុច្ចតិ. យទា សូរិយោ ឧទេតិ, តទា សកលស្ស អហស្ស បុព្ពភាគត្តា បុព្ពន្ហោតិ វុច្ចតីតិ. ឯវមាទិកា ទិសា បញ្ញត្តិ កាលបញ្ញត្តិយោនាម. អាទិសទ្ទេន ថលនិន្នាទិកា ទេសបញ្ញត្តិ សង្គហិតាតិ. អសម្ផុដ្ឋាការន្តិ មហាភូតានំ អញ្ញមញ្ញំ អសម្ផុសនាការំ. អយំ អាកាសបញ្ញត្តិនាម. តំ តំ ភូតនិមិត្តន្តិ បថវីកសិណាទិកំ ឧទ្ធុមាតកាទិកញ្ច ភូតនិមិត្តំ. នីលកសិណាទិកំ វណ្ណនិមិត្តញ្ច ឯត្ថេវ សង្គយ្ហតិ. ភាវនា វិសេសន្តិ បរិកម្មាទិកំ ភាវនាវិសេសំច. ឯតេន បរិកម្មនិមិត្ត ឧគ្គហនិមិត្ត បដិភាគនិមិត្តានំ សិទ្ធការណំ វទតិ. អយំ និមិត្តបញ្ញត្តិនាម.

ឯវមាទិភេទាតិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន អដ្ឋកថាយំ អាគតា ឧបាទាបញ្ញត្តិ ឧបនិធាបញ្ញត្តិអាទយោ សង្គហិតា. បរមត្ថតោ អវិជ្ជមានាបីតិ ឯតេន សម្មុតិតោ លទ្ធភាវំ ទស្សេតិ. តេនេវ ហិ តាសំ វិជ្ជមានភាវំ គហេត្វា តថា តថា វោហរន្តានំ មុសាវាទោនាម នហោតីតិ. អត្ថច្ឆាយាការេនាតិ តំ តំ ភូតាទីនំ បរមត្ថានំ សមូហសណ្ឋានាទិឆាយាការេន. អត្ថច្ឆា យាការេនាតិវា សទ្ទាភិធេយ្យសង្ខាតេន ទព្ពបដិពិម្ពាការេន សវិគ្គហាការេនាតិ អត្ថោ, តំតំឧបាទាយាតិ បរមត្ថធម្មានំ តំតំបវត្តិវិសេសំ ឧបាទាយ. ឧបនិធាយាតិ ឱលុម្ពិយ. បរិកប្បិយមានាតិ បរិកប្បពុទ្ធិយា បរិកប្បេត្វា គយ្ហមានា. ឯត្ថ បន ឯវមាទិបភេទា អាលម្ពណភូតា បរិកប្បិយមានា សព្ពា បញ្ញត្តិ បញ្ញាបីយតីតិ អត្ថេន បញ្ញត្តីតិ យោជនា. សង្ខាយតីតិ គណីយតិ. គណនុបគំ កត្វា ថបីយតីតិ អត្ថោ. សមញ្ញាយតីតិ សម្មន្នីយតិ. នាមំ, នាមកម្មំ, នាមធេយ្យំ, និរុត្តិ, ព្យញ្ជនំ, អភិលាបោតិ ឥមេ ឆ នាម នាមកម្មា. តត្ថ អត្ថេ នមតីតិ នាមំ. អត្ថវិសយំ ឯវ ហុត្វា បវត្តតីតិ អត្ថោ. អត្តនិច អត្ថំ នាមេតីតិ នាមំ. បិដកត្តយសង្ខាតេ ហិ នាមេ សតិ តទុគ្គណ្ហន្តានំ សព្ពេ តទត្ថា បទេបទេ វាក្យេវាក្យេ អាគច្ឆន្តិ យេវាតិ.

អបិច សុណន្តានំ ញាណំ តំតំអត្ថាភិមុខំ នាមេតីតិ នាមំ នាមគហណវសេន កត្តព្ពត្តា នាមមេវ កម្មន្តិ នាមកម្មំ. ធីយតិ ធារីយតីតិ ធេយ្យំ. នាមមេវ ធេយ្យន្តិ នាមធេយ្យំ. អវិទិតបក្ខេ ឋិតោ អត្ថោ ឯតាយ តតោ នីហរិត្វា វុច្ចតិ កថីយតីតិ និរុត្តិ. អត្ថស្ស ព្យញ្ជនតោ បាកដករណតោ ព្យញ្ជនំ. អភិព្យត្តំ កត្វា លបីយតិ កថីយតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ អភិលាបោ. ឯត្ថច វណ្ណបញ្ញត្តិ, អក្ខរបញ្ញត្តិ, សរបញ្ញត្តិ, ទីឃបញ្ញត្តិ, រស្ស បញ្ញត្តិ. ព្យញ្ជនវគ្គឃោសាឃោសបញ្ញត្តិ, លិង្គបញ្ញត្តិ. បទបញ្ញត្តិ, វាក្យបញ្ញត្តិយោបិ ឯតស្សេវ បភេទាតិ ទដ្ឋព្ពា. បរមត្ថតោ វិជ្ជមានេសុ អត្ថេសុ បវត្តា បញ្ញត្តិ វិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាម. អវិជ្ជ មានេសុ ភូមិបព្ពតាទីសុ បវត្តា បញ្ញត្តិ អវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាម. ឯតា ឯវ សមាសដ្ឋានំ បត្វា ទ្វិបទសំយោគវសេន ឥតរា ចតស្សោបិ ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ តត្ថាតិអាទិ វុត្តំ. ឯតាយ បញ្ញាបេន្តីតិ ឯតេន វិជ្ជមានំ អត្ថំ បញ្ញបេន្តិ ឯតាយាតិ វិជ្ជមានបញ្ញត្តីតិ ឥមមត្ថំ វទតិ. ឯសនយោ បរត្ថបិ. ឆ អភិញ្ញា អស្សាតិ ឆឡភិញ្ញោតិ កត្វា វិសេសនភូតានំ ឆន្នំ អភិញ្ញានំ វិជ្ជមានត្តា វិសេសិតព្ពភូតស្ស បុគ្គលស្ស អវិជ្ជមានត្តា ឆឡ ភិញ្ញោតិ វិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាម. ឥត្ថី អវិជ្ជមានា សទ្ទោ វិជ្ជមានោតិ ឥត្ថិយាសទ្ទោ ឥត្ថិសទ្ទោតិ អវិជ្ជមានេន វិជ្ជមាន បញ្ញត្តិ នាម. ចក្ខុច ចក្ខុវិញ្ញាណញ្ច ឧភយំបិ វិជ្ជាមានន្តិ ចក្ខុស្មិំ វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណន្តិ វិជ្ជមានេនវិជ្ជមានបញ្ញត្តិ នាម. រាជាច បុត្តោច ទ្វេបិ អវិជ្ជមានាឯវាតិ រញ្ញោ បុត្តោ រាជបុត្តោតិ អវិជ្ជមានេនអវិជ្ជមានបញ្ញត្តិនាមាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ឧភិន្នន្តិអាទិមាហ.

ឯត្ថ បន វចនតោ ច វចនត្ថតោច វិនិមុត្តា សទ្ទសភាវា នាមបញ្ញត្តិនាម វិសុំ នត្ថីតិ វទន្តិ. តំ ន យុជ្ជតិ. អត្ថជោតក ភាវេន វិសុំ សិទ្ធត្តា. សទ្ទោ ហិ នាម អក្ខរបទព្យញ្ជនភាវំ ឧបគតោយេវ អត្ថជោតនេ សមត្ថោ ហោតិ. បរមត្ថ សទ្ទោច ខណិកោ ចុណ្ណវិចុណ្ណភូតោ តព្ភាវំ ឧបគតោ នហោតីតិ. តស្មា សទ្ទសភាវានាម បញ្ញត្តិនាម វិសុំ អត្ថិយេវ. អត្ថិភាវោចស្សា វចនសទ្ទំ សុត្វា អនន្តរេ អក្ខរ បទ ព្យញ្ជនគោចរចិត្តស្ស តទនន្តរេច តទត្ថវិជាននចិត្តស្ស បវត្តិយា បាកដោតិ ទស្សេន្តោ គាថាទ្វយំ អាហ. តត្ថ វចីឃោសា នុសារេនាតិ ឧច្ចារិយមានសទ្ទសង្ខាតស្ស វចីឃោសស្ស អារម្មណករណសង្ខាតេន អនុសារេន ឧប្បន្នាយ សោតវិញ្ញាណ វីថិយា បវត្តិយា អនន្តរេ ឧប្បន្នស្ស មនោទ្វារស្ស គោចរ ភូតា សាយំ បញ្ញត្តីតិ សម្ពន្ធោ. កីទិសី បន សាយំ បញ្ញត្តីតិ អាហ អត្ថាយស្សា.ល. តតោបរន្តិ. តត្ថ តតោបរន្តិ តតោ នាមបញ្ញត្តារម្មណស្ស មនោទ្វារស្ស ឧប្បត្តិតោ បរំ អត្ថា វិញ្ញាយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. យស្សា នាមបញ្ញត្តិយា អនុសារេន បរមត្ថបញ្ញត្តិភូតា អត្ថា វិញ្ញាយន្តិ. សា អយំ បញ្ញត្តិ លោកសង្កេតនិម្មិតាតិ វិញ្ញេយ្យាតិ យោជនា.

ឯត្ថច សោតវិញ្ញាណវីថិយាតិ ឯត្ថ អតីតសទ្ទមត្តា រម្មណា តទនុវត្តិកានាម មនោវិញ្ញាណវីថិបិ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. វុត្តញ្ហិ សារត្ថទីបនិយំ-តេន វុត្តវចនេ យត្តកានិ អក្ខរានិ ហោន្តិ. តេសុ ឯកមេកំ បច្ចុប្បន្នំ អតីតញ្ច គហេត្វា សោត វិញ្ញាណវីថិយា មនោវិញ្ញាណវីថិយាច ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធាយ អវសានេ តានិ អក្ខរានិ សម្បិណ្ឌេត្វា អក្ខរសមូហំ គហេត្វា ឯកា មនោវិញ្ញាណវីថិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ. តទនន្តរំ អយំ អក្ខរសមូហោ ឯតស្ស នាមន្តិ នាមបញ្ញត្តិគហណវសេន អបរាយ មនោវិញ្ញាណ វីថិយា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធាយ តទនន្តរំ ឧប្បន្នាយ មនោវិញ្ញាណ វីថិយា អយមេតស្ស អត្ថោតិ បកតិយា តទត្ថវិជាននំ សម្ភវតីតិ. មណិសារមញ្ជូសាយំ បន តទនុវត្តិកវីថិតោ បរំ ឯកំ វិនិច្ឆយវីថិំ វិញ្ញត្តិគហណវីថិញ្ច វទតិ. តតោ បរំ ឯកក្ខរេ សទ្ទេ ឯកត្ថជោតិកាយ នាមបញ្ញត្តិយា គហណំ ហោតិ. យា វទន្តស្ស បុព្ពភាគេ មនសា វវត្ថាបិតោ បញ្ញត្តិសទ្ទោនាម វុច្ចតិ. តតោបរំ តទត្ថគហណន្តិ. ឦទិសេសុ បន ឋានេសុ តត្ថ តត្ថ ជវនវីថិវារានំ បដិបាដិកថនំនាម បធានបាកដគហណវសេនេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯកច្ឆរក្ខណេ អនេក កោដិសតសហស្សានិ ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ហិ វុត្តំ. តថា –

ឯកមត្តោ ភវេ រស្សោ, ទ្វិមត្តោ ទីឃមុច្ចតេ;

តិមត្តោតុប្លុតោ ញេយ្យោ, ព្យញ្ជនំ អទ្ធមត្តិកន្តិចំ.

ន ច បរមត្ថសទ្ទសង្ឃាដានំ សតសហស្សំបិ ឯកក្ខរំនាម ភវិតុំ បហោតិ. តស្មា ឥធ ពហុំ វិចារណា អម្ហេហិ នកតាតិ.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយានាម អភិធម្មត្ថសង្គហស្ស

ចតុត្ថវណ្ណនាយ អដ្ឋមស្ស បច្ចយសង្គហស្ស

បរមត្ថទីបនា និដ្ឋិតា.