នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

បរមត្ថទីបនី

សង្គហ មហាដីកា បាឋ

គន្ថារព្ភកថា

[ក]

ឧទយា យស្ស ឯកស្ស, សទ្ធម្មរំសិ ជាលិនោ;

បពុជ្ឈិំសុ ជនម្ពុជា, ជាតិក្ខេត្តេ មហាសរេ.

[ខ]

វន្ទាមិ តំ មហាសូរំ, មហាមោហ តមោនុទំ;

សញ្ជាតំ សោ ហទយេ មយ្ហំ, តមោខន្ធំ បនូទតំ.

[គ]

បោរាណកេហិ វិញ្ញូហិ, វណ្ណិតា វណ្ណនា ពហូ;

ទិស្សន្តិ ឥធ លោកម្ហិ, អភិធម្មត្ថសង្គហេ.

[ឃ]

ន តាហិ តុដ្ឋិំ វិន្ទន្តិ, យេ សារត្ថា ភិមានិនោ;

តេ មំ សង្គម្ម យាចន្តិ, បរមត្ថស្ស ទីបនំ.

[ង]

មហណ្ណវេ រតនានិ, ឧទ្ធរិត្វា ទិបវាសិនំ;

យថិច្ឆកំបិ ទជ្ជេយ្យុំ, ន វត្តព្ពាវ ឩនតា.

[ច]

តថេវេត្ថ វិបុលត្ថា, អណ្ណវេ រតនូបមា;

សតក្ខត្តុំបិ វណ្ណេយ្យុំ, បរិយាទិន្នា ន ហេស្សរេ.

[ឆ]

តស្មា តាសុ វណ្ណនាសុ, សារមាទាយ វណ្ណនំ;

នានាសារត្ថ សម្បុណ្ណំ, ឧត្តាន បទព្យញ្ជនំ.

[ជ]

នាតិសង្ខេប វិត្ថារំ, មន្ទពុទ្ធិប្បពោធនំ;

ករិស្សំ តំ បរមត្ថេសុ, សុណន្តុ បាដវត្ថិនោតិ.

បថមគាថា-បរមត្ថទីបនី

១. អភិធម្មត្ថសង្គហំ កត្តុកាមោ អនុរុទ្ធត្ថេរោ សង្គហារព្ភេ តាវ សប្បយោជនេ បញ្ចបិណ្ឌត្ថេ ទស្សេន្តោ អាទិគាថ មាហ. បញ្ចបិណ្ឌត្ថានាម រតនត្តយវន្ទនា, គន្ថាភិធេយ្យោ, គន្ថប្បការោ, គន្ថាភិធានំ, គន្ថប្បយោជនំ. តត្ថ តីសុ រតនេសុ និប្បច្ចការករណំ រតនត្តយវន្ទនានាម. សា សម្មាសម្ពុទ្ធមតុលំ សសទ្ធម្មគណុត្តមំ អភិវាទិយាតិ ឯតេហិ បទេហិ ទស្សិតា. សកលេន គន្ថេន អភិហិតា បធានត្ថភូតា ចត្តារោ អភិធម្មត្ថា គន្ថាភិធេយ្យោ. សោ អភិធម្មត្ថសង្គហន្តិបទេ អភិធម្មត្ថ សទ្ទេន ទស្សិតោ.

[១] វិភាវនិយំ បន

សង្គហិតភាវោបិ អភិធេយ្យោយេវាតិ កត្វា អភិធេយ្យោ អភិធម្មត្ថសង្គហបទេន ទស្សិតោតិវុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ សោ អប្បធានត្ថភូតោ សង្គហិតភាវោ ឥមស្មិំ បិណ្ឌត្ថទស្សនេ អភិធេយ្យោ នាម ភវិតុំ យុត្តោតិ. ឥតោ បដ្ឋាយច ដីកាយន្តិ វុត្តេ ឥមស្ស សង្គហស្ស ទ្វីសុ សីហឡដីកាសុ បថមាដីកា ទដ្ឋព្ពា. វិភាវនិយន្តិ វុត្តេ ឯតរហិ បាកដា ទុតីយា. ដីកាសូតិ វុត្តេ ទ្វេបិ. មហាដីកាយន្តិ វុត្តេ វិសុទ្ធិមគ្គេ មហាដីកា ទដ្ឋព្ពា. យញ្ច វចនំ វិភាវនិយំបិ អាគតំ, អញ្ញត្ថាបិ អាគតំ, តំបិ ឥធ វិភាវនិយំត្វេវ វុច្ចតិ អាសន្នត្តាតិ. សភាគធម្មសង្គហវសេន គន្ថវិធានាការោ គន្ថប្បការោ. សោ បន សង្គហ សទ្ទេន ទស្សិតោ.

[២] វិភាវនិយំ បន

អភិធម្មត្ថសង្គហបទេនាតិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ អភិធម្មត្ថសទ្ទោ គន្ថវិធានាការំ ទីបេតីតិ. អត្ថា នុគតា គន្ថសមញ្ញា វន្ថាភិធានំ. តំ អភិធម្មត្ថ សង្គហបទេន ទស្សិតំ. សង្គហគន្ថេ កតេ សតិ តទុគ្គហបរិបុច្ឆាទិវសេន អនាយាសតោ លទ្ធព្ពំ ធម្មានំ សរូបាវពោធាទិកំ អនុបាទាបរិនិព្ពានន្តំ គន្ថស្ស ផលានុផលំ គន្ថប្បយោជនំ តំបិ អភិធម្មត្ថសង្គហបទេនេវ សាមត្ថិយតោ ទស្សិតំ.

[៣] វិភាវនិយំ បន

សង្គហសទ្ទេនាតិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ អភិធម្មត្ថសទ្ទេន វិនា អនាយាសតោ សំសិទ្ធិមត្តទីបកេន សង្គហសទ្ទមត្តេន តាទិសោ អនុបាទាបរិនិព្ពានន្តោ បយោ ជនវិសេសោ សក្កា វិញ្ញាតុំ, អសទ្ធម្ម សង្គហានំបិ លោកេ សន្ទិស្សនតោតិ.

២. តត្ថ រតនត្តយវន្ទនា តាវ អសង្ខេយ្យអប្បមេយ្យប្បយោជនា ហោតិ. យថាហ –

តេ តាទិសេ បូជយតោ, និព្ពុតេ អកុតោ ភយេ;

ន សក្កា បុញ្ញំ សង្ខាតុំ, យមេត្ថ មបិ កេនចីតិ.

យ មេត្ថមបីតិឯត្ថ យេនកេនចិ អបិ មនុស្សេនវា ទេវេនវា ព្រហ្មុនាវា សង្ខាតុំ ន សក្កាតិ យោជនា. ដីកាការាបិ តំ បយោជនំ តត្ថ តត្ថ ពហុធា បបញ្ចេន្តិ. សង្គហការា បន អន្តរាយនីវារណមេវ វិសេសតោ បច្ចាសីសន្តិ. សង្គហការា តិច ពុទ្ធឃោសត្ថេរាទយោ អដ្ឋកថាចរិយា វុច្ចន្តិ.

និប្បច្ចការស្សេតស្ស,

កតស្ស រតនត្តយេ;

អានុភាវេន សោសេត្វា,

អន្តរាយេ អសេសតោតិ ហិ វុត្តំ.

៣. កថញ្ច រតនត្តយវន្ទនាយ អន្តរាយនីវារណំ ហោតីតិ. វុច្ចតេ-រតនត្តយវន្ទនា ហិ នាម វន្ទនាកិរិយាភិនិប្ផាទកោ សត្តក្ខត្តុំ សត្តក្ខត្តុំ អនេកកោដិសតសហស្សវារេ បវត្តមានោ មហន្តោ បុញ្ញាភិសន្ទោ បុញ្ញប្បវាហោ. សោ ច អនុត្តរេសុ ពុទ្ធាទីសុ បុញ្ញក្ខេត្តេសុ សំវឌ្ឍិតត្តា ថេរស្ស ច ឧឡារច្ឆន្ទសទ្ធាពុទ្ធិគុណេហិ បរិភាវិតត្តា មហាជុតិកោ មហប្ផលោ មហានិសំសោ ច បុញ្ញាតិសយោ ហោតិ. សោ សយំ បយោគសម្បត្តិភាវេ ឋត្វា ពហិទ្ធា វិបត្តិបច្ចយេ អបនេត្វា សម្បត្តិបច្ចយេ ឧបនេត្វា អតិបណីតឧតុចិត្តាហារ សមុដ្ឋិតានំ សរីរដ្ឋកធាតូនំ ឧបព្រូហនំ កត្វា បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ លទ្ធោ កាសស្ស ជនកកម្មស្ស អនុពលំ ទេតិ. អលទ្ធោកាសស្ស ច បុញ្ញន្តរស្ស ឱកាសលាភំ ករោតិ. អថ លទ្ធានុពលេន លទ្ធោ កាសេន ច តទុភយេន បុញ្ញេន និព្ពត្តា រូបារូបសន្តតិយោ ថេរសន្តានេ យមកមហានទិយោ វិយ ពលវពលវន្តិ យោ ហុត្វា បវត្តន្តិ. តទា តស្មិំ ឥដ្ឋផលឃនបរិបូរិតេ ថេរសន្តានេ អនិដ្ឋផលភូតានំ រោគាទិ អន្តរាយានំ ឧប្បត្តិយា ឱកាសោ នាម នត្ថីតិ ឥដ្ឋផលសន្តានវិពាធកានិ អនិដ្ឋផលសន្តានជនកានិ ច អបុញ្ញកម្មានិ ទូរតោ អបនីតានេវ ហោន្តិ. ន ហិ កម្មានិនាម បុញ្ញានិ អបុញ្ញានិ ច អត្តនោ វិបាកុប្បត្តិយា ឱកាសេ អសតិ វិបច្ចន្តីតិ. តតោ តស្មិំ សន្តានេ អាយុវណ្ណា ទយោ ឥដ្ឋផលធម្មា យាវ គន្ថនិដ្ឋានា យាវ អាយុកប្បបរិយោ សានាបិ វា វឌ្ឍនបក្ខេ ឋត្វា បវត្តន្តិ. យថាហ –

អភិ វាទនសីលិស្ស, និច្ចំ វុឌ្ឍាបចាយិនោ;

ចត្តារោ ធម្មា វឌ្ឍន្តិ, អាយុវណ្ណោ សុខំ ពលន្តិ.

ឯវំ តាយ វន្ទនាយ អន្តរាយនីវារណំ ហោតីតិ. តស្មា សង្គហារព្ភេ រតនត្តយវន្ទនាករណំ ថេរស្ស អត្តនា អារព្ភ មានសង្គហស្ស អនន្តរាយេន បរិសមាបនុត្ថំ. ន កេវលញ្ច ថេរស្សេវ, សោតូនញ្ច សង្គហំ គណ្ហន្តានំ អាទិម្ហិយេវ រតនត្តយ វន្ទនា សិទ្ធិតោ អនន្តរាយេន គហណ កិច្ចសម្បជ្ជនត្ថន្តិ.

[៤] វិភាវនិយំ បន

សត្តសុ ជវនេសុ បថមជវន វសេនេវ វន្ទនា បយោជនំ វិភាវិតំ វិយ ទិស្សតិ. ‘‘ទិដ្ឋធម្មវេទនីយភូតា’’តិ ហិ តត្ថ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ឧបត្ថម្ភនកិច្ចស្សេវ ឥធ អធិប្បេតត្តា. តស្ស ច សត្តសុបិ ជវនេសុ ឧបលទ្ធត្តាតិ. យថា ហិ អាហាររូបស្ស ទ្វីសុ កិច្ចេសុ ឱជដ្ឋមករូបជននកិច្ចំ បរិត្តកំ អប្បមត្តកំ ហោតិ. ចតុស្សន្ត តិរូបុបត្ថម្ភនកិច្ចមេវ មហន្តំ អធិមត្តំ. តថាហិ បដ្ឋានេបិ តទុបត្ថម្ភនកិច្ចមេវ គហេត្វា កពឡីការោ អាហារោ ឥមស្ស កាយស្ស អាហារបច្ចយេន បច្ចយោតិ វិភង្គវារោ វិភត្តោ. ឯវមេវំ ឥធបិ បថមជវនស្ស អវុនាវ វិបាកជននកិច្ចំ បរិត្តកំ អប្បមត្តកំ ហោតិ. អហេតុកវិបាកមត្តំ ជនេតីតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. កម្មន្តរុបត្ថម្ភនកិច្ចមេវ មហន្តំ អធិមត្តំ. តញ្ច សត្តសុបិ ជវនេសុ ឧបលព្ភតិ យេវាតិ. យស្មា បន គន្ថាភិធេយ្យេ គន្ថប្បការេ គន្ថប្បយោជនេ ច អាទិតោ វិវិតេសតិ សោតុ ជនានំ គន្ថស្សវនេ ឧស្សាហោ ជាយតិ. តស្មា តេសំ គន្ថា ភិធេយ្យាទីនំ ទស្សនំ គន្ថេ ឧស្សាហជននត្ថំ. គន្ថាភិធានទស្សនំ វោហារសុខត្ថន្តិ. ឥទមេត្ថ បិណ្ឌត្ថទស្សនំ.

៤. អយំ បន បទត្ថោ. សម្មាច ពុជ្ឈិ សាមញ្ច ពុជ្ឈីតិ សម្មា សម្ពុទ្ធោ. ឯត្ថ ច សម្មាសទ្ទោ អវិបរីតត្ថេ និបាតោ. សោ ពុជ្ឈិតព្ពេសុ ញេយ្យធម្មេសុ ពុជ្ឈនក្រិយាយ អសេសព្យាវិភាវំ ទីបេតិ. តថាហិ បទេសញាណេ ឋិតា បច្ចេកពុទ្ធាទយោ អត្តនោ វិសយេ ឯវ អវិបរីតំ ពុជ្ឈន្តិ. អវិសយេ បន អន្ធការេ បវិដ្ឋាវិយ ហោន្តីតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. វិសយោ ច តេសំ អប្បមត្តកោវ សព្ពញ្ញុវិសយំ ឧបាទាយ យថា ហត្ថ បុដេ អាកាសោ អប្បមត្តកោវ អជដាកាសំ ឧបាទាយាតិ. តេ ហិ ផស្សាទីសុ ធម្មេសុ ឯកធម្មម្បិ សព្ពាការតោ ពុជ្ឈិតុំ នសក្កោន្តីតិ. សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ បន អវិសយោ នាម នត្ថិ, យត្ថ តេ វិបរីតំ ពុជ្ឈេយ្យុំ. តេ ហិ អនមតគ្គេ សំសារេ អនន្តាសុ ច លោកធាតូសុ តិយទ្ធគតេ អទ្ធមុត្តកេ ច ធម្មេ ហត្ថមណិកេ វិយ សមសមេ កត្វា ពុជ្ឈន្តិ. សព្ពេ ធម្មា សព្ពាការេន ពុទ្ធស្ស ភគវតោ ញាណមុខេ អាបាត មាគច្ឆន្តីតិ ហិ វុត្តំ. តត្ថ ញាណមុខេតិ សព្ពញ្ញុំមហាភវង្គំ សន្ធាយាហ. តត្ថ ហិ តេ ធម្មា ពោធិមណ្ឌេ សព្ពំ អភិធម្មំ សម្មសនតោ បដ្ឋាយ និច្ចកាលំ ឧបដ្ឋហន្តីតិ. សព្ពញ្ញុពុទ្ធា បន យត្តកេ ធម្មេ វិចារេតុំ ឥច្ឆន្តិ. តត្តកេ ធម្មេ អាវជ្ជនាយ វិសុំ កត្វា អាវជ្ជិត្វា វិចារេន្តីតិ. ននុ ធម្មា មហន្តា ភវង្គំ បរិត្តកន្តិ ន ចោទេតព្ពមេតំ. អរូបធម្មានញ្ហិ បរមុក្កំសបត្តានំ ឯស អានុភាវោតិ. សំសទ្ទោ បន សាមន្តិ ឯតស្ស អត្ថេ ឧបសគ្គោ. សោ ភគវតោ បដិវេធធម្មេសុ អនាចរិយកតំ ទីបេតិ. ន មេ អាចរិយោ អត្ថីតិ ហិ វុត្តំ. ននុ ភគវតោ តតីយចតុត្ថារុប្ប សមាបត្តិយោ អាឡារុទកមូលិកាតិ. សច្ចំ. តា បន អនលង្ករិត្វា លទ្ធមត្តាវ ហុត្វា ឆឌ្ឌិតត្តា បច្ឆា ពុជ្ឈនក្រិយាយ បាទកមត្តាបិ នហោន្តិ. កុតោ បដិវេធធម្មាតិ. តស្មា តា ភគវតោ ពុទ្ធភាវេ សាចរិយកតំ ន សាធេន្តីតិ. អយមេត្ថ បាឡិ អនុគតោ អត្ថោ. យថាហ –

តត្ថ កតមោ ច បុគ្គលោ សម្មាសម្ពុទ្ធោ. ឥធេកច្ចោ បុគ្គលោ បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ធម្មេសុ សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈិ. តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បាបុណាតិ. ពលេសុ ច វសិភាវំ. អយំ វុច្ចតិ បុគ្គលោ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិ.

តត្ថាតិ និមិត្តេ ភុម្មំ. ពលេសូតិ ទសពល ញាណេសុ. វសិភាវន្តិ ឥស្សរភាវំ. ឯត្ថច បុព្ពេ. ល. សាមន្តិឯតេន សំសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ. តត្ថាតិអាទិនា [សម្មាសទ្ទស្សអត្ថន្តិ. សម្មាសម្ពុទ្ធបទំ]

៥. ឥទានិ ថេរោ អត្តនោ វន្ទនំ សុដ្ឋុពលវំ ករោន្តោ អតុលន្តិ អាហ. អនេកគុណបទវិសយា ហិ វន្ទនា សុដ្ឋុតរំ ពលវតី ហោតីតិ. ននុ ឯកគុណបទវិសយាបិ វន្ទនា អន្តរា យនីវារណេសមត្ថា សិយាតិ កិំ ទុតីយេនាតិ. ន ន សមត្ថា. វិញ្ញុជាតិកា បន សត្ថុគុណត្ថោមនេ មត្តការិនោ នាម ន ហោន្តិ. ថេរោ ច តេសំ អញ្ញតរោ. ត្វំ បន អវិញ្ញុជាតិកោ. តស្មា មត្តំ ករោន្តោ ចោទេសីតិ. អបិច. ន កេវលំ អន្តរា យនីវារណមេវ វន្ទនាយ ឥច្ឆិតព្ពំ ហោតិ. អថខោ បញ្ញាបាដវាទិអត្ថោបិ ឥច្ឆិតព្ពោយេវ. សោបិ ហិ អនាយាសេន គន្ថ និដ្ឋានស្ស គន្ថបារិសុទ្ធិយា ច បច្ចយោ ហោតីតិ. អនុស្សតិដ្ឋានេសុ ហិ ចិត្តភាវនា ចិត្តសមាធានាវហា ហោតិ. ចិត្ត សមាធានេ ច សតិ បញ្ញាតិក្ខាសូរា ហុត្វា បហតិ. សមាហិតោ ភិក្ខវេ យថាភូតំ បជានាតីតិ ហិ វុត្តំ. តស្មា តទត្ថាយបិ អត្តនោ វន្ទនា សុដ្ឋុ ពលវតី កាតព្ពាយេវាតិ.

[៥] វិភាវនិយំ បន

‘‘យថាវុត្តវចនត្ថ យោគេបិ សម្មាសម្ពុទ្ធសទ្ទស្ស ភគវតិ សមញ្ញាវសេន បវត្តត្តា អតុលន្តិ ឥមិនា វិសេ សេតី’’តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

មហន្តញ្ហិ សត្ថុគុណបទានំ មជ្ឈេ ឯតំ សម្មាសម្ពុទ្ធបទំ, ចន្ទោ វិយ តារកានំ មជ្ឈេ. តស្មា តំ សភាវនិរុត្តិំ ជានន្តានំសន្តិកេ ភាវត្ថសុញ្ញំ សត្ថុសមញ្ញាមត្តំ ភវិតុំ នារហតិ. អញ្ញេសំ បន បទសហស្សំ វុច្ចមានំបិ សត្ថុ សមញ្ញាមត្តមេវ សម្បជ្ជតីតិ. តុលយិតព្ពោ អញ្ញេន សហ បមិតព្ពោតិ តុលោ. ន តុលោ អតុលោ, នត្ថិតុលោ សទិសោ ឯតស្សាតិ វា អតុលោ. ភគវា. ន ហិ អត្ថិ ភគវតោ អត្តនា សទិសោ កោចិ លោកស្មិន្តិ. យថាហ –

ន មេ អាចរិយោ អត្ថិ, សទិសោ មេ ន វិជ្ជតិ;

សទេវកស្មិំ លោកស្មិំ, នត្ថិ មេ បដិបុគ្គលោតិ.

អនច្ឆរិយញ្ចេតំ, យំ ពុទ្ធភូតស្ស អតុលត្តំ. សម្បតិជាតស្សបិ បនស្ស អតុលតា បញ្ញាយតិ. តទា ហិ មហាបុរិសោ សម្បតិជាតោវ សមានោ បុរត្ថិមទិសាភិមុខោ អដ្ឋាសិ. តស្មិំ ទិសា ភាគេ អនន្តានិ ចក្កវាឡានិ ឯកង្គណានិ អហេសុំ. តេសុ ឋិតា ទេវព្រហ្មានោ មហាបុរិស ឥធ តុម្ហេហិ សទិសោ នត្ថិ. កុតោ ឧត្តរិតរោតិ បរមាយ បុជាយ បូជេសុំ. ឯវំ សេសទិសាសុបិ. តទា មហាបុរិសោ អត្តនោ សព្ពលោកគ្គភាវំ ញត្វា អគ្គោហមស្មិ លោកស្ស, សេដ្ឋោហមស្មិលោកស្ស, ជេដ្ឋោហមស្មិលោកស្ស អយមន្តិ មាជាតិ, នត្ថិ ទានិ បុនព្ភវោតិ ឯវំ អឆម្ភិវាចំ និច្ឆារេសីតិ. ឥទំបិ អនច្ឆរិយំ, យំ បច្ឆិមភវំ បត្តស្ស អតុលត្តំ. យទា បន សោ សុមេធភូតោ ទីបង្ករពុទ្ធស្ស សន្តិកេ និយតព្យាករណំ គណ្ហិ. តទាបិ ថបេត្វា ទីបង្ករសម្មាសម្ពុទ្ធំ បារមិតាគុណេហិ តេន សទិសោ កោចិ នត្ថេវ. នត្ថិភាវោចស្ស តទា បវត្តេ ហិ ទសសហស្សិលោកធាតុកម្បនាទីហិ អសាធារណបាដិហារិយេហិ ទីបេតព្ពោ. តានិ ហិ បច្ចេកពោធិសត្តានំ សតសហស្សំបិ បវត្តេតុំ ន សក្ខិស្សតិយេវ. កុតោ សាវកពោធិ សត្តានន្តិ. តេនេវ ហិ តទា បវត្តិបារមិបវិចយញ្ញាណំ អត្តនោ វិសយេ សព្ពញ្ញុថញ្ញាណគតិកន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. សាវកពោធិសត្តាបិ ហិ យតោ បដ្ឋាយ អត្តនោ ពោធិយា អនុរូបេ សម្ភារធម្មេ សយមេវ ជានិតុំ សក្កោន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ អនិវត្តិធម្មា ហុត្វា វត្តានុសារិមហាបុថុជ្ជនភាវំ អតិក្កមិត្វា ពោធិសត្តភូមិំ ឱក្កន្តា ហោន្តិ. ឯកេន បរិយាយេន និយតា សម្ពោធិបរាយនា ច នាម ហោន្តិ. តទា ឯវ ពុទ្ធានំ សម្មុខិភាវេ សតិ និយតព្យាករណំ លភន្តិ. សព្ពញ្ញុ ពោធិសត្ត បច្ចេកពោធិសត្តេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ.

[៦] វិភាវនិយំ បន

សមិតត្ថេ យ្យការស្ស អការស្ស វា វសេន ឯតំ សិទ្ធន្តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ តុលសទ្ទោ ធាតុសិទ្ធោ កម្មសាធនោ ច ភវិតុំ ន យុត្តោ. តុលយិតុំ អសក្កុណេយ្យោតិ អតុលោ. អប្បមេ យ្យោតិ ហិ ដីកាយំ វុត្តំ. ឯតេន តុលសទ្ទោ កម្មសាធនោតិ ទិបេតិ. ឯវញ្ច សតិ កម្មសាធនេនេវ តទត្ថសិទ្ធិតោ កិំ តតោ សមិតត្ថេ យ្យការស្សអការស្ស វា ចិន្តាយាតិ. វត្តិច្ឆានុគតោ សទ្ទប្បយោគោតិ កត្វា ឯតំ វុត្តន្តិ ចេ. ន. យថា សុតំ យុត្តំ វជ្ជេត្វា អស្សុតស្ស បរិកប្បនាយ បយោ ជនាភាវតោតិ. [អតុល បទំ]

៦. ឥមេហិ បន ទ្វីហិ បទេហិ សត្ថុ តិស្សោ សម្បទា វិភា វិតា ហោន្តិ. ហេតុសម្បទា ផលសម្បទា សត្តុបការសម្បទាចាតិ. តត្ថ សត្ថុ មហាករុណា សមង្គិតា ពោធិសម្ភារសម្ភរណញ្ច ហេតុសម្បទានាម. ពោធិមណ្ឌេ បវត្តិតា ចតុវីសតិ កោដិសភសហស្សសង្ខា មហាវជិរញ្ញាណសង្ខាតា សព្ពញ្ញុមហា វិបស្សនាបិ ឯត្ថេវ សង្គហិតា. សា ហិ មហាពោធិយា បទដ្ឋាន ភូតាតិ. បហាន សម្បទាយមេវ វា សា សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ផលសម្បទា ចតុព្ពិធា បហានសម្បទា ញាណសម្បទា អានុភាវសម្បទា រូបកាយសម្បទា ចាតិ. តត្ថ សហ វាសនាយ កិលេសប្បហានំ បហានសម្បទា នាម. បហានស្ស សព្ពបារិបូរិតាតិ អត្ថោ. អត្ថតោ បន អរិយមគ្គោ, អគ្គមគ្គញ្ញាណមេវ វា. សព្ពញ្ញុត ញ្ញាណ ទសពលញ្ញាណាទីនិ ញាណសម្បទា.

[៧] វិភាវនិយំ បន

ឯតាសុ ទ្វីសុ សម្បទាសុ ញាណសម្បទា បថមំ វុត្តា, តតោ បហានសម្បទា. បហានសម្បទាយេវ បន បថមំ វត្តព្ពា. សា ហិ ញាណសម្បទាយបុព្ពង្គមភូតា បច្ចយភូតា ច. មហាដីកាយញ្ច សាយេវ បថមំ វុត្តាតិ.

[៨] យញ្ច វិភាវនិយំ

‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណបទដ្ឋានំ អគ្គមគ្គញ្ញាណ’’ន្តិ ញាណសម្បទាយំ វុត្តំ. តំបិ ន យុជ្ជតិ.

អគ្គមគ្គញ្ញាណញ្ហិ បហានសម្បទា ឯវ ភវិតុំ អរហតិ. ន ហិ មគ្គញ្ញាណតោ អញ្ញា បហានសម្បទានាម អត្ថីតិ. យញ្ច កោចិ វទេយ្យ មគ្គញ្ញាណំ ញាណញ្ច ហោតិ បហានញ្ច. តស្មា ឧភយត្ថ វត្តុំ យុត្តន្តិ. តំបិ ន យុជ្ជតិ. ឯវញ្ហិ សតិ សម្បទាសង្ករោ ហោតីតិ.

[៩] តថា វិភាវនិយំ

ញាណសម្បទាយំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សព្ពបថមំ វត្តព្ពំបិ ន វុត្តំ. តំបិ ន សុន្ទរំ.

ននុ ‘‘តម្មូលកានិ ច ទសពលាទិ ញ្ញាណានី’’តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំបិ គហិតន្តិ ចេ. តំបិ ន យុជ្ជតិ.

ន ហិ អប្បធានំ សរូបតោ និទ្ទិសិត្វា បធានំ បាកដំ អាទិសទ្ទេន គហិតន្តិ ញាយាគតំ ហោតីតិ. អចិន្តេយ្យានុភាវេហិ សីលា ទិគុណេហិ ឥទ្ធិ ធម្មេហិ ច សម្បទា អានុភាវសម្បទា. លក្ខណា នុព្យញ្ជនប្បដិមណ្ឌិតស្ស រូបកាយស្ស សម្បត្តិ រូបកាយសម្បទា. សត្តុបការោទុវិធោ អាសយសម្បទា, បយោគសម្បទា ច. អជ្ឈាសយស្ស ឧឡារតា កាយវចីបយោគស្ស ច បរិសុទ្ធតាតិ អត្ថោ. តត្ថ ទេវទត្តាទីសុ វិរោធិសត្តេសុបិ និច្ចំ ហិតជ្ឈាសយតា អាសយ សម្បទា. លោកេ អភិញ្ញាតានំ រាជូនំ រាជមហាមត្តានំ សេដ្ឋិ គហបតីនំ ទេវរាជូនម្បិ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស លាភសក្ការាទិ និរបេក្ខតាវសេន ទេសនាបយោគសុទ្ធិ បយោគសម្បទា. តត្ថ ទ្វេ បហានញាណសម្បទា សម្មាសម្ពុទ្ធបទេន វិភាវិតា. ទ្វីហិ អានុ ភាវរូបកាយសម្បទាហិ សហ ទ្វេ សត្តុបការសម្បទា អតុលបទេន. ហេតុសម្បទា បន ទ្វីហិបិ បទេហិ សាមត្ថិយតោ វិភាវិតា. ន ហិ តាទិសិយា ហេតុសម្បទាយ វិនា ឥតរាសំ បវត្តិ អត្ថីតិ. [សម្បទា]

៧. បុនបិ ថេរោ អត្តនោ វន្ទនំ ពលវតរំ ករោន្តោ សសទ្ធម្មគណុត្តមន្តិ អាហ. ឯតេន ធម្មសង្ឃានំបិ វន្ទនា កតា ហោតិ. ទូរតោហំ នមស្សិស្សំ, សសង្ឃំ លោកនាយកន្តិ ហិ វុត្តេ សង្ឃស្សបិ នមនក្រិយាបត្តិ សហសទ្ទេន វិញ្ញាយតិ. ឯវ មិទំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថ នមស្សិស្សន្តិ នមស្សិំ.

[១០] យម្បន វិភាវនិយំ

‘‘គុណីភូតានំបិ ហិ ធម្មសង្ឃានំ អភិវាទេតព្ព ភាវោ សហយោគេន វិញ្ញាយតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អភិវាទេតព្ព ភាវោតិ នវត្តព្ពំ. អភិវាទិតភាវោតិ បន អភិវាទនន្តិ វា វត្តព្ពំ. ឯវញ្ហិ សតិ ឥធ អធិប្បេតស្ស ក្រិយា សមវាយស្ស សិទ្ធត្តា ធម្មសង្ឃានំបិ ថេរស្ស វន្ទនា ក្រិយាបត្តិ សិទ្ធា ហោតីតិ. ឥតរថា តព្ពបច្ចយស្ស អរហត្ថទីបនតោ អភិវាទនា រហតា សង្ខាត គុណសមវាយោ វុត្តោ សិយា. សោច ឥធ នាធិប្បេតោ. អត្តនោ និទស្សនេន ច សហ ន សមេតិ សបុត្តទារោ អាគតោតិ.

អបិច ថេរោ ឥមំ គន្ថំ រចយិស្សាមីតិ បុព្ពភាគេយេវ តីណិ រតនានិ វន្ទិ, អថ តំ អត្តនោ វន្ទនំ គន្ថប្បដិញ្ញាយ សហ ឃដេត្វា ទស្សេន្តោ ឥមំ គាថំ រចយីតិបិ ន ន សក្កា វត្តុន្តិ. តថាហិ អភិវាទិយាតិ វុត្តំ. ន អភិវាទិយាមីតិ. ឯសនយោ អញ្ញត្ថបិ. តត្ថ សទ្ធម្មេន ច គណុត្តមេន ច អត្តនា និម្មិតេន សកលលោកស្ស សរណភូតេន សហ វត្តតីតិ សសទ្ធម្ម គណុត្តមោ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ. ន ហិ បរនិម្មិតេន សទ្ធម្មេន គណុត្តមេន ច សហិតា សាវកា សសទ្ធម្មាតិ ច សគណុត្តមាតិ ច វុច្ចន្តិ. ន ច អត្តនោឯវ សរណភូតេន សទ្ធម្មេន សព្រហ្មចារិគណុត្តមេន ច សហិតា បច្ចេកពុទ្ធា តថា ថោមនំ អរហន្តីតិ, តស្មា ឥទំបិ សត្ថុ អសាធារណគុណបទមេវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

តត្ថ ធារេតីតិ ធម្មោ. កេ ធារេតិ, អត្តានំ ធារេន្តេ. ធម្មោ ហវេ រក្ខតិ ធម្មចារិន្តិ ហិ វុត្តំ. កថញ្ច ធារេតិ, ចតូសុ អបាយេសុ វដ្ដទុក្ខេសុច អបតមានេ ករោន្តោ. កិញ្ច ធារណំនាម, យេសំ វសេន សត្តា អបាយេសុវា វដ្ដទុក្ខេសុវា បតន្តិ, តេសំ កិលេសានំ ឯកទេសេនវា សព្ពសោវា សមុច្ឆិន្ទនំ. ឥមស្មិំ អត្ថេ ចត្តារោ អរិយមគ្គា និព្ពានញ្ច និប្បរិយាយតោ ធម្មោនាម. អរិយមគ្គា ហិ កិលេសេ សមុច្ឆិន្ទន្តា និព្ពានេន សហេវ ហុត្វា សមុច្ឆិន្ទន្តិ. ន វិនាតិ, តស្មា តេយេវ បញ្ច ឯកន្តតោ ធម្មោនាមាតិ. បរិយត្តិធម្មោ បន ធារណុបាយោយេវ ហោតិ. ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិច ធារណផលានិយេវ ហោន្តិ, កិលេសានំ បដិប្បស្សម្ភនវសេន បវត្តត្តា ធារណានុកូលប្បវត្តានិ ច. តស្មា ឯតេ បញ្ច បរិយាយធម្មាយេវាតិ. អថវា, ធារីយតីតិ ធម្មោ. ធារណារហោតិ វុត្តំ ហោតិ. យោ ហិ ធារេន្តំ ឯកន្តេន ទុក្ខតោ មោចេតិ. អគ្គសុខេច បតិដ្ឋាបេតិ. សោយេវ ធារណារហត្តា ឥធ ធម្មោនាមាតិ. កោបន សោតិ, យថា បុត្តធម្មាយេវ. តេហិ កេចិ ភាវនា វសេន កេចិ សច្ឆិកិរិយវសេន កេចិ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារវសេន កេចិ ឧគ្គហ ធារណវសេន ធារីយន្តិ. តេ ច ឯវំ ធារីយមានា ធារេន្តំ យថារហំ អបាយទុក្ខតោ វដ្ដទុក្ខតោច មោចេន្តិ, អគ្គេច ផលសុខេវា និព្ពានសុខេវា បតិដ្ឋាបេន្តីតិ. ធារេន្តិវា សប្បុរិសាជនា អបាយេសុ វដ្ដទុក្ខេសុច អត្តានំ អបត មានំ វហន្តិ ឯតេនាតិ ធម្មោ. ធរន្តិវា ឯត្ថ ធម្មទីបា ធម្មប្បដិសរណា ជនា លទ្ធប្បតិដ្ឋា ហោន្តីតិ ធម្មោតិបិ យុជ្ជតិយេវ. កស្មា បនេត្ថ ធម្មោ ទសវិធោវ វុត្តោ. ននុ បដិបត្តិធម្មេន សហ ឯកាទសវិធោវ វត្តព្ពោតិ. សច្ចំ. សោបន បដិបត្តិធម្មោ មគ្គស្ស បុព្ពភាគប្បដិបទាឯវ ហោតីតិ បុព្ពចេតនា វិយ ទានេ មគ្គេ ឯវ សោ សង្គហិតោ. តស្មា ធម្មោ ទសវិធោវ សព្ពត្ថ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

អបិច, យទគ្គេន បរិយត្តិធម្មោ ឥធ ធម្មស្មិំ សង្គហិតោ. តទគ្គេន បរិយត្តិធារកោបិ សង្ឃេ វន្ទនេយ្យេ សង្គហិតោតិ យុត្តោ. យទគ្គេនច បុថុជ្ជនកល្យាណកោ សង្ឃេ សេក្ខេសុ សង្គហិតោ. តទគ្គេន តស្ស កល្យាណហេតុភូតោ បដិបត្តិ ធម្មោបិ ធម្មេ វន្ទនេយ្យេ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. សោ ហិ បុថុជ្ជនភូតោបិ យេហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតត្តា សេខេ សោតាបត្តិ ផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នេ សង្គហិតោ. តេ បន ធម្មា សេក្ខេ សោតាបត្តិមគ្គេ អសង្គហិតាតិ នសក្កា វត្តុន្តិ. ឯត្តាវតា យេ វទន្តិ សង្ឃំ សរណំ គច្ឆាមីតិ, ឯត្ថ បុថុជ្ជន កល្យាណកោ សង្ឃេ អសង្គហិតោ. ន ហិ តំសរណំ គច្ឆន្តស្ស សរណគមនំ សម្បជ្ជតីតិ. តេសំ តំ បដិក្ខិត្តំ ហោតិ. ឯវំ បន វត្តព្ពោ, យោ វោ អានន្ទ មយា ធម្មោច វិនយោច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថាតិ ឯវំ សត្ថុឋានេ ថបេត្វា ភគវតា សំវណ្ណិតោ បរិយត្តិធម្មោ ធម្មសរណេ សង្គហិតោតិ យុត្តោ, តំ ធារេន្តោបន កល្យាណប្បដិបត្តិយំ ឋិតោបិ អត្ថិ. អដ្ឋិតោបិ អត្ថិ. យោ អដ្ឋិតោ, សោ អត្តនោបិ សរណំ នហោតិ. កុតោ បរស្ស. សត្ថារា ច អនេកេសុ សុត្តសហស្សេសុ សោ គរហិតោ. តស្មា សោ សង្ឃសរណេ អសង្គហិតោ. ឥតរោវ សង្គហិតោតិ យុត្តោតិ.

សន្តានំ ធម្មោតិ សទ្ធម្មោ. សមិតកិលេសានំ តតោយេវ បសត្ថានំ បូជិតានំ សប្បុរិសានំ បណ្ឌិតានញ្ច ធម្មោតិ អត្ថោ. យោច សន្តានំ ធម្មោ, សោបិ ឯកន្តេន សន្តោយេវ ហោតីតិ សន្តោ ធម្មោតិបិ សទ្ធម្មោ. បសត្ថោ បូជិតោ ធម្មោតិ អត្ថោ. សច្ចោ វា. អយញ្ហិ អញ្ញតិត្ថិយធម្មោ វិយ ធារេន្តំ នវិសំវាទេតិ. សោ ហិ អយំ មេ ហិតោតិ ធារេន្តស្ស អហិតោយេវ សម្បជ្ជតិ. អយំ បន តថាធារេន្តស្ស ហិតោយេវ សម្បជ្ជតីតិ. [សទ្ធម្មបទំ]. គណុត្តមបទេ លោកេ សមាន ទិដ្ឋិសីលានំ សហធម្មិកានំ សមូហោ គណោតិ វុច្ចតិ. ឥធ បន ឧត្តមេហិ សីលាទិគុណេហិ យុត្តោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ឧត្តមោច សោ គណោចាតិ អត្ថេន ឧត្តមគណោនាម. សោយេវ ឥធ គណុត្តមោតិ វុច្ចតិ យថា មុនិសេដ្ឋោ មុនិវរោតិ.

[១១] វិភាវនិយំ បន

‘‘គណានំ គណេសុវា ទេវមនុស្សាទិសមូហេសុ ឧត្តមោ គណុត្តមោ’’តិ ច វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ឯតស្មិញ្ហិ អត្ថេ សតិ ឧត្តមសទ្ទោ បធានភូតោ ហោតិ. សោច គុណម្ហិយេវ បវត្តតីតិ តេន ឥធ អរិយសង្ឃោ វុត្តោតិ នសិជ្ឈតីតិ. ឯត្ថច គណោតិ សង្ឃោយេវ វុច្ចតិ. សោច សង្ឃោ ទុវិធោ សម្មុតិសង្ឃោ, ទក្ខិណេយ្យសង្ឃោតិ. តត្ថ សមគ្គេន សង្ឃេន កតំ ឧបសម្បទាកម្មំ សម្មុតិនាម. តាយ សម្មុតិយា ឧបសម្បន្នភូមិំ បត្វា ឋិតោ ភិក្ខុសង្ឃោ សម្មុតិសង្ឃោនាម. សោ វិនយកម្មេសុ បសិទ្ធោ. ទក្ខិណេយ្យសង្ឃោ នាម អដ្ឋ អរិយបុគ្គលសមូហោ. សោបន កិញ្ចាបិ សម្មុតិសង្ឃេបិ អន្តោគធោយេវ ហោតិ. តថាបិ សរណគមន វន្ទនា មាន បូជាសក្ការានុស្សតិដ្ឋានេសុ អនុត្តរ បុញ្ញក្ខេត្ត វិសេ សបរិគ្គហត្ថំ ភគវតា តថា តថា សំវណ្ណេត្វា សោ វិសុំ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. បុថុជ្ជនសង្ឃោហិ បុញ្ញក្ខេត្តំ សមានោបិ អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ នហោតិ. កស្មា. សាលិក្ខេត្តេ តិណានំ វិយ ខេត្តទុដ្ឋានំ សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆានុសយានំ សព្ភាវាតិ. បុញ្ញក្ខេត្តភាវោ បនស្ស បុរិមេ សទ្ធម្មបទេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោតិ. [សសទ្ធម្មគណុត្តមបទំ]

៨. អភិវាទិយាតិ វិសេសតោ វន្ទិត្វា. ឯត្ថ ច អយំ លោកេ សីលាទិគុណយុត្តោ សេដ្ឋោ វន្ទនេយ្យោតិ ឯវំ សេដ្ឋ ចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា វន្ទន្តោ វិសេសតោ វន្ទតីតិ វុច្ចតិ. វន្ទនា បន តិវិធា កាយវន្ទនាទិវសេន. យថាហ –

តិស្សោ ឥមា ភិក្ខវេ វន្ទនា, កតមា តិស្សោ. កាយេន វន្ទតិ, វាចាយ វន្ទតិ, មនសា វន្ទតីតិ.

តត្ថ សេដ្ឋចិត្តំ បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា ជាណុទ្វយ កប្បរទ្វយ នលាដ សង្ខាតានិ បញ្ច អង្គានិ ភូមិយំ បតិដ្ឋាបេត្វា វន្ទនេយ្យានំ អភិមុខំ និប្បជ្ជន្តោ កាយេន វន្ទតិនាម. យំ សន្ធាយ បញ្ចប្បតិដ្ឋិតេន វន្ទិត្វាតិ តត្ថ តត្ថ វុត្តំ. យាយច អវន្ទិយដ្ឋានេសុ វន្ទន្តស្ស អាបត្តិ ហោតីតិ. គុណបទានិ វាចាយ បវត្តេន្តោ វាចាយ វន្ទតិនាម. នមោ ពុទ្ធស្ស, នមត្ថុ ពុទ្ធស្ស, នមោ វិមុត្តិយា, នមោ វិមុត្តានំ, វិបស្សិស្ស នមត្ថូតិ ឯវមាទីសុបិ វាចា វន្ទនាយេវ. គុណបទានិ អនុគន្ត្វា គុណេ អនុស្សរន្តោ មនសា វន្ទតិនាមាតិ.

៩. ភាសិស្សន្តិ កថេស្សាមិ. កាមញ្ច ថេរោ ឥមំ សង្គហំ រចយន្តោ បោត្ថការុឡ្ហំ កត្វាវ រចយិស្សតិ. គន្ថកម្មំ នាម វាចាកម្មេសុ បសិទ្ធន្តិ កត្វា ភាសិស្សន្តិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

១០. អភិធម្មត្ថសង្គហន្តិ បទេ អភិធម្មេ វុត្តា អត្ថា អភិធម្មត្ថា. តេ សង្គយ្ហន្តិ ឯត្ថ ឯតេនាតិវា អភិធម្មត្ថសង្គហោ. សង្គយ្ហន្តិតិច ថេរេន សំខិបិត្វា គយ្ហន្តិ កថីយន្តីតិ អត្ថោ. អភិធម្មេតិ ចេត្ថ អភិអតិរេកោ អភិវិសេ សោច ធម្មោ អភិធម្មោ. ធម្មោតិ ច វិនយបាឡិតោ អញ្ញំបាឡិ ទ្វយំ វុច្ចតិ. យោ វោ អានន្ទ មយា ធម្មោច វិនយោច ទេសិតោ បញ្ញត្តោតិ ហិ វុត្តំ. តញ្ច បាឡិទ្វយំ អាណាវិធានសង្ខាតំ វិនយន កិច្ចំ វជ្ជេត្វា កុសលាទិកេ យថាបវត្តេ បរមត្ថធម្មេ ឯវ ទីបេតីតិ. ឯវំ ទីបេន្តេសុច តេសុ ទ្វីសុ ធម្មេសុ យោ ឥតរតោ អតិរេកោច ហោតិ វិសេសោច. អយមេវ អភិធម្មោ នាម. ឥតរោបន ធម្មោយេវ. ឯវញ្ច កត្វា ធម្មោ អភិធម្មោ វិនយោ អភិវិនយោតិ ឥទំ ចតុក្កំ វេទិតព្ពំ. តត្ថ ធម្មោនាម សុត្តន្តបិដកំ. អភិធម្មោនាម យត្តបករណានិ. វិនយោនាម ឧភតោ វិភង្គោ, អភិវិនយោនាម ខន្ធកបរិវារាតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. អតិរេកវិសេសតា ចេត្ថ កុសលាទិ វសេន ខន្ធាទិវសេន សង្គហាទិវសេន តថា តថា ទេសេតព្ពប្បការានំ អនវសេសវិភត្តិវសេនវា សុទ្ធធម្មាធិដ្ឋាន ទេសនាបវត្តិវសេនវា វេទិតព្ពា. យតោ សព្ពញ្ញុពុទ្ធា ឥមំ អភិធម្មទេសនំ ទេវេសុឯវ ទេសេន្តិ. ន ហិ មនុស្សា ឯវរូបំ តយោ មាសេ និរន្តរំ បវត្តនយោគ្យំ កថាមគ្គំ ឯកេន ឥរិយាបថេន អាទិតោ បដ្ឋាយ បរិយោសានំ បាបេត្វា បដិគ្គហេតុំ សក្កោន្តិ, នច ឯវ រូបោ ឯកមាតិកានុពន្ធោ កថាមគ្គោ នានាខណេសុ នានាជនានំ ទេសេតុំ សក្កុណេយ្យោ ហោតីតិ. កេចិបន វិនយបាឡិតោបិ អភិរេកវិសេសតំ តស្ស វណ្ណេន្តិ. តំ អដ្ឋសាលិនិយា ន សមេតិ. តត្ថ ហិ ធម្មនាមិកានំ ទ្វិន្នំ បាឡីនំ មជ្ឈេឯវ អយំ អតិរេកវិសេសតា វិចារិតា. នច យុជ្ជតិ វិនយេន សហ តថា វិចារេតុំ អសមានកិច្ចវិសយត្តា. វិនយោ ហិ កាយវាចានំ វិនយនកិច្ចោ, អជ្ឈាចារវិសយោច. ធម្មោ បន ធម្មវិភាគកិច្ចោ ធម្មប្បវត្តិ វិសយោចាតិ. កេចិបន វទន្តិ ឯវំ សន្តេបិ វិនយោ ឯវ សព្ពជេដ្ឋកោ សិយា. វិនយំ វិវណ្ណេន្តស្ស ហិ បាចិត្តិយាបត្តិ ហោតិ. ធម្មំ វិវណ្ណេន្តស្ស ទុក្កដាបត្តិមត្តាតិ, តំ នយុជ្ជតិ. វិនយោ ហិ អាណាចក្កំ. ធម្មោច ធម្មចក្កំ. តត្ថ វិនយំ វិវណ្ណេន្តោ សត្ថុ អាណាចក្កេ បហារំ ទេតិ. សត្ថរិ អគារវោ មហន្តោ ហោតិ. យស្សច សត្ថរិ អគារវោ, តស្ស ធម្មសង្ឃេសុ តីសុ សិក្ខាសុច អគារវោ សិទ្ធោ ហោតិ. តស្មា វិនយ វិវណ្ណនេ អាបត្តិ មហន្តី ហោតិ. ន សព្ពជេដ្ឋកត្តាតិ. អបិច, វិនយោនាម សាសនស្ស មូលំ. វិនយេ អដ្ឋិតេ សាសនំ នតិដ្ឋតិ. តស្មា សាសនស្ស ចិរដ្ឋិតត្ថំបិ វិនយវិវណ្ណនេ មហតី អាបត្តិ បញ្ញត្តាតិ.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយា នាម អភិធម្មត្ថ សង្គហស្ស

ចតុត្ថវណ្ណនាយ បថមគាថាយ

បរមត្ថទីបនា និដ្ឋិតា.

ទុតីយគាថា-បរមត្ថទីបនី

១១. ឯវំ អាទិគាថាយតំតំ បយោជន សហិតេ បញ្ច អត្ថេ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេ អភិធម្មត្ថេ ឧទ្ទេសតោ ទស្សេន្តោ ទុតីយគាថមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ ភាសិស្សំ អភិធម្មត្ថ សង្គហន្តិ វុត្តេ តស្មិំ អភិធម្មត្ថសង្គហបទេ មយា វុត្តា អភិធម្មត្ថា សព្ពថាបរមត្ថតោ ចតុធា ហោន្តីតិ យោជនា. ឯត្ថច -

[១២] ដីកាយំ តាវ

តត្ថ តស្មិំ អភិធម្មត្ថសង្គហបករណេតិវា អភិធម្មត្ថ បទេតិវា អភិធម្មេតិវា តសទ្ទត្ថោ និទ្ទិដ្ឋោ. វិភាវនិយំ បន តស្មិំ អភិធម្មេតិ. សព្ពំ នសុន្ទរំ.

ន ហិ អភិធម្មត្ថ សង្គហបករណេ មយា វុត្តា អភិធម្មត្ថាតិ យុជ្ជតិ. បករណំបិ ហិ ឧបរិ វុច្ចមានមេវ ហោតិ. នតុ វុត្តំ. កុតោ អភិធម្មត្ថាតិ. ន ច សំវណ្ណនាបករណេសុ អាទិម្ហិយេវ តាវ តសទ្ទោ អប្បធានបទានិ បច្ចាមសតីតិ អត្ថិ. តស្មា អដ្ឋសាលិនិយំ អាទិម្ហិ តត្ថ កេន ដ្ឋេន អភិធម្មោតិ វាក្យេវិយ ឥធ តសទ្ទត្ថោ វេទិតព្ពោតិ. ឯវញ្ហិ សតិ –

[១៣] ដីកាសុ

សព្ពថា វុត្តាតិ យោជនាបិ បដិក្ខិត្តា ហោតិ.

សា ហិ វក្ខមានេហិ សព្ពយាបិ ទ្វាទស, សព្ពថាបិ អដ្ឋារសាតិអាទីហិ នសមេតីតិ. តត្ត សព្ពថាតិ ធម្មសង្គណិយំ វុត្តេន កុសលាទិនា សព្ពប្បការេនបិ ចតុធាវ ហោន្តិ, វិភង្គេ វិភត្តេ ន ខន្ធាទិនា សព្ពប្បការេនបិ ចតុធាវ ហោន្តីតិ អត្ថោ. ធាតុ កថាយំ វុត្តេនាតិអាទិនាបិ វត្តព្ពំ.

១២. បរមត្ថតោតិ បរមត្ថ សច្ចតោ. ទ្វេ ហិ សច្ចានិ សម្មុតិសច្ចំ, បរមត្ថសច្ចន្តិ, តត្ថ សត្ត បុគ្គល អត្ត ជីវាទិកា បញ្ញត្តិអត្ថា សភាវតោ អវិជ្ជមានាយេវ ហោន្តិ. ធម្មវវត្ថានញ្ញាណរហិតានំបន មហាជនានំ ចិត្តេ មហន្តមហន្តាបិ ហុត្វា វិជ្ជមានាវិយ បញ្ញាយន្តិ, តេច មហាជនា សមគ្គា ហុត្វា តេសំ ឯកន្តេន អត្ថិភាវំ គហេត្វា តថា តថា វោហរន្តិ ចេវ សម្បដិច្ឆន្តិច. តស្មា តេ មហាជនេហិ សមគ្គេហិ សម្មតត្តាតតោយេវច វចីសច្ចវិរតិសច្ចានំ វត្ថុភូតត្តាសម្មុតិ សច្ចន្តិ វុច្ចន្តិ. តស្មិំ សម្មុតិសច្ចេ ឋត្វា សម្មា បដិបជ្ជន្តា សព្ព លោកិយសម្បត្តិយោច សព្ពពោធិសម្ភារ ធម្មេច អារាធេន្តិ. មិច្ឆាបដិបជ្ជន្តា អបាយបូរកា ហោន្តិ. ឯវំ មហន្តញ្ហិ សម្មុតិ សច្ចន្តិ. បរមត្ថសច្ចំ បន បត្វា តំ សច្ចមេវ នហោតិ. តញ្ហិ សយំ អវិជ្ជមានំយេវ សមានំ មហាជនេ វិជ្ជមានន្ត្វេវ គណ្ហាបេតិ. សក្កាយទិដ្ឋិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិ តិវិធមិច្ឆាទិដ្ឋីនំ វត្ថុ ហុត្វា ពាលជនានំ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យាតុំ នទេតិ. ឯវំ វិបរីតញ្ហិ សម្មុតិសច្ចំ. ឯវំ មហាសាវជ្ជញ្ចាតិ. បរមត្ថសច្ចំបន ទុវិធំ សភាវសច្ចំ អរិយសច្ចន្តិ. តត្ថ ធម្មសង្គណិអាទីសុ សត្តសុ បករណេសុ វិភត្តា កុសលាទយោ ធម្មា សភាវសច្ចំនាម. តេ ហិ សយំ សភាវតោ វិជ្ជមានត្តា កុសលានាម ធម្មា អត្ថិ សុខានាម វេទនា អត្ថីតិ គណ្ហន្តេន វិសំវាទេន្តីតិ. តំ បន អរិយសច្ចំ បត្វា កិញ្ចិ អសច្ចំបិ ហោតិយេវ. តថាហិ អនុភវនភេទមត្តំ ឧបាទាយេវ វេទនា សុខា ទុក្ខា អទុក្ខមសុខាតិ វុត្តា. ន សព្ពាការតោ សុខភូតត្តា. សព្ពេហិ បន អនិច្ចតា សង្ខតតាទីហិ អនេកសតេហិ អាការេហិ សព្ពាបិ វេទនា ទុក្ខាឯវ. តថា អនវជ្ជសុខវិបាកដ្ឋេន កុសលភាវោបិ អកុសលំ ឧបាទាយេវ វុត្តោ. សព្ពេបិ ហិ តេភូមកា កុសលសម្មតា ធម្មា សាសវតា សំកិលេសិកតា ឱឃនិយ យោគនិយ ឧបាទានិយតា សង្ខាតេហិ វជ្ជេហិ សាវជ្ជាឯវ ហោន្តិ. ទុក្ខសច្ចភូតានញ្ច វិបាកានំ ជននដ្ឋេន ឯកន្តេន ទុក្ខវិបាកាឯវ ហោន្តិ. អជ្ឈត្តត្តិកញ្ច សព្ពលោកិយសម្មតំ ឧបាទាយ វុត្តំ. សព្ពេបិ ហិ ចតុព្ភូ មកធម្មា ឯកន្តេន អត្តាបិនាម នត្ថិ. កុតោ អជ្ឈត្តានាម. ពហិទ្ធាឯវ ហោន្តិ. សង្ខារេ បរតោ បស្សាតិ ហិ វុត្តន្តិ. អយំ នយោ សេសត្តិក ទុកធម្មេសុបិ យថារហំ នេតព្ពោ. អរិយ សច្ចំនាម សព្ពេសំ តេភូមកធម្មានំ ឯកន្ត ទុក្ខភាវោ តណ្ហាយ ឯកន្ត ទុក្ខសមុទយ ភាវោ និព្ពានស្សេវ ទុក្ខនិរោធ ភាវោ អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្សេវ ទុក្ខនិរោធមគ្គភាវោចាតិ. ឥធមេវ ហិ បរិសុទ្ធពុទ្ធីនំ អរិយានំ ញាណេ អចលមានំ សព្ពាការបរិបុណ្ណំ និប្បរិយាយសច្ចំ ហោតីតិ. តេសុ ឥធ សម្មុតិសច្ចំ និវត្តេន្តោ បរមត្ថតោតិ ឥទ មាហ. តេន វុត្តំ បរមត្ថតោតិ បរមត្ថសច្ចតោតិ. តត្ថ អត្ថោ ទុវិធោ សភាវសិទ្ធោច បរិកប្បសិទ្ធោច. តត្ថ យោ វិនា អញ្ញាបទេសេន កេវលំ វិសុំ វិសុំ អត្តនោ លក្ខណេន វិជ្ជមានោ ហុត្វា សិទ្ធោ. សោ ចិត្តាទិកោ អត្ថោ សភាវសិទ្ធោនាម. យោបន អត្តនោ លក្ខណេន វិជ្ជមានោយេវ នហោតិ. វិជ្ជមានស្សបន អត្ថស្ស នានា បវត្តិអាការេ ឧបាទាយ ចិត្តេន បរិកប្បេត្វា សវិគ្គហំ កត្វា គហិតោ ចិត្តមយោ ចិត្តនិម្មិតោ ហុត្វា ចិត្តេឯវ ឧបលព្ភមានោ ហោតិ. សោ សត្តបុគ្គលាទិកោ អត្ថោ បរិកប្បសិទ្ធោ នាម. តេសុ សភាវសិទ្ធោយេវ បរមត្ថោនាម. សោ ហិ សន្តិ ភវន្តិ ពុទ្ធិសទ្ទា ឯត្ថាតិ អត្ថោ. ឯកន្តវិជ្ជមានដ្ឋេន ឥតរតោ បរមោ ឧក្កំសគតោ អត្ថោតិ បរមត្ថោ. អបិ ច, យេ អយំ អត្ថិ អយំ ឧបលព្ភតីតិ គហេត្វា តស្ស អភិញ្ញេយ្យស្ស អភិញ្ញត្ថាយ, បរិញ្ញេយ្យស្ស បរិញ្ញត្ថាយ, បហាតព្ពស្ស បហានត្ថាយ, សច្ឆិកាតព្ពស្ស សច្ឆិករណត្ថាយ, ភាវេតព្ពស្ស ភាវនត្ថាយ បដិបជ្ជន្តិ. តេសំ តទត្ថសាធនេ អវិសំវាទកដ្ឋេន បរមោ ឧត្តមោ អត្ថោតិ បរមត្ថោ. ឥតរោបន អវិជ្ជមានត្តា តស្ស អភិញ្ញាទិអត្ថាយ បដិបជ្ជន្តានំ តទត្ថសាធនេ វិសំវាទកោយេវ ភវិស្សតិ. នបន តទត្ថំ សាធេស្ស តីតិ បរមត្ថោតិ វត្តុំ នារហតីតិ.

[១៤] វិភាវនិយំ បន

‘‘បរមស្សវា ឧត្តមស្ស ញាណស្ស អត្ថោ គោចរោតិ បរមត្ថោ’’តិបិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ បរមសទ្ទោញាណេ វត្តមានោ ទិស្សតិ. នច អត្ថសទ្ទោ គោចរេតិ. យញ្ច អនុដីកាយំ សច្ចមេវ សច្ចិកំ. សោ ឯវ អត្ថោ អវិបរីតស្ស ញាណស្ស វិសយភាវដ្ឋេនាតិ សច្ចិកដ្ឋោតិ វុត្តំ. តំបិ អវិបរីតេន ញាណេន អរណីយតោ ឧបគន្តព្ព តោ អត្ថោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. នបរមសទ្ទស្ស អត្ថន្តិ. [បរមត្ថបទំ]

១៣. ចិត្តន្តិ ឯត្ថ ចិន្តេតីតិ ចិត្តំ. ឯត្ថច ចិន្តនក្រិយា នាម និច្ចំ អារម្មណាបេក្ខា ហោតិ. ន ហិ សា អារម្មណេន វិនា លព្ភតីតិ. តស្មា អារម្មណគ្គហណ អារម្មណុបលទ្ធិយេវ ឥធ ចិន្តនាតិ ទដ្ឋព្ពាតិ. ឯវញ្ហិ សតិ ភវង្គសមយ វិសញ្ញិសមយេសុ ចិត្តំ អារម្មណេន វិនាបិ បវត្តតីតិ ឯវំ វាទីនំ វាទោ បដិក្ខិត្តោ ហោតិ. សន្តេសុបិច និស្សយ សមនន្តរាទីសុ តស្ស បច្ចយេសុ តេហិ នាមំ អលភិត្វា អារម្មណបច្ចយវសេនេវស្ស នាមំ សិទ្ធន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ចិន្តេន្តិ សម្បយុត្តកា ធម្មា ឯតេនាតិ ចិត្តំ. តញ្ហិ អារម្មណគ្គហណកិច្ចេ បុព្ពង្គមភូតន្តិ តំ សម្បយុត្តធម្មាបិ អារម្មណំ គណ្ហន្តា តស្ស វសេនេវ គណ្ហន្តីតិ. ចិន្តនមត្តំវា ចិត្តំ. សព្ពេបិ ហិ ធម្មា តំតំ ក្រិយាមត្តាវ ហោន្តិ. ន តេសុ ទព្ពំវា សណ្ឋានំ វា វិគ្គហោវា ឧបលព្ភតិ. បច្ចយាយត្ត វុត្តិនោ ច ហោន្តិ. ន តេ អត្តនោ ថាមេនវា ពលេនវា វសេនវា សត្តិយាវា ឧប្បជ្ជិតុំបិ សក្កោន្តិ. បគេវ ចិន្តេតុំវា ផុសេតុំវាតិ. ខណមត្តដ្ឋាយិនោច ហោន្តិ, ន កទាចិ កស្សចិ វសេ វត្តិតុំ សក្កោន្តីតិ. តស្មា តេសុ ឥទំ ទព្ពំ, អយំ សត្តិ, អយ ក្រិយាតិ ឯវំ វិភាគោ នលព្ភតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា សព្ពេសុ បរមត្ថបទេសុ ឯកំ ភាវសាធនមេវ បធានតោ លព្ភតិ. តទញ្ញ សាធនានិបន បរិយាយតោវ លព្ភន្តីតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច ទព្ពាទិវសេន អភេទស្ស ចិន្តនស្ស អត្ថវិសេសញាបនត្ថំ វិភាគ កប្បនាវសេន ភេទករណំ បរិយាយកថាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថា សិលា បុត្តកស្សសរីរន្តិ, តថា ករណញ្ច តំ តំ ក្រិយាសង្ខាត ធម្មវិមុត្តស្ស បរបរិកប្បិតស្ស ការកភូតស្ស អត្ត ជីវ សត្ត បុគ្គលស្ស សព្ពសោ អភាវទីបនត្ថំ. សតិ ហិ អត្តាទិម្ហិ កិំ អភេទស្ស ភេទកប្បនាយាតិ.

វិភាវនិយំ បន

សសវិសាណំ វិយ អភូតស្ស ភូត កប្បនា វុត្តា វិយ ទិស្សតិ. អយមស្សាធិប្បាយោ-ធម្មេសុ កត្តាវា ការេ តាវា កោចិ នត្ថិ. លោកេបន អត្តប្បធានោ ក្រិយា និប្ផាទកោ កត្តានាម សិទ្ធោ. តស្មា ចិន្តនកិច្ចេ អត្តប្បធានតា ទីបនត្ថំ តំ កត្តុភាវំ ចិត្តេ អារោបេត្វា ចិន្តេតីតិ ចិត្តន្តិ វុត្តំ.

ចិត្តស្សច ពលេន តំសម្បយុត្តានំបិ តស្មិំ កិច្ចេ តទនុកូលប្បវត្តិទីបនត្ថំ បុនករណភាវំ ចិត្តេ កត្តុភាវញ្ច តេសុ អារោបេត្វា ចិន្តេន្តិ សម្បយុត្តកា ធម្មា ឯតេនាតិ ចិត្តន្តិ វុត្តន្តិ. អបិ ចេត្ថ ចិត្តសទ្ទោ វិចិត្រត្ថវាចកោ ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តញ្ហេ តំ សំយុត្តកេ –

ទិដ្ឋំ វោ ភិក្ខវេ ចរណំនាម ចិត្តន្តិ. ឯវំ ភន្តេ. តម្បិ ខោ ភិក្ខវេ ចរណំ ចិត្តំ ចិត្តេនេវ ចិន្តិតន្តិ. តេនាបិ ខោ ភិក្ខវេ ចរណេន ចិត្តេន ចិត្តញ្ញេវ ចិត្តតរន្តិ, នា ហំ ភិក្ខវេ អញ្ញំ ឯកនិកាយំបិ សមនុបស្សាមិ យំ ឯវំ ចិត្តំ. យថយិទំ ភិក្ខវេ តិរច្ឆានគតា បាណា. តេបិ ខោ ភិក្ខវេ តិរច្ឆានគតា បាណា ចិត្តេនេវ ចិត្តិកតា. តេហិបិ ខោ ភិក្ខវេ តិរច្ឆាន គតេហិ បាណេហិ ចិត្តញ្ញេវ ចិត្តតរន្តិ.

តត្ថ ចរណំនាម ចិត្តន្តិ យត្ថវិចិត្រានិ ទិព្ពវិមានាទីនិ ចិត្តកម្មានិ កត្វា ឥទញ្ចិទញ្ច បុញ្ញំ ករោន្តា ឥធចិធច និព្ពត្តាតិ ទស្សេន្តោ វិចរន្តិ. តស្ស បដកោដ្ឋកស្សេតំ នាមំ. ចិត្តេនាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ. យថយិទន្តិ យថា ឥមេ. ចិត្តិកតាតិ វិចិត្រា កតា. ឯត្ថច ចិត្តវិចិត្តកាយ សញ្ញាវិចិត្តា. សញ្ញាវិចិត្តតាយ តណ្ហាវិចិត្តា. តណ្ហាវិចិត្តតាយ កម្មានិ វិចិត្តានិ. កម្មវិចិត្ត តាយ យោនិយោ វិចិត្តា. យោនិវិចិត្តតាយ តេសំ តិរច្ឆា នគតានំ វិចិត្តតា វេទិតព្ពា. [វចនត្ថោ]

តំ តំ សភាវោ លក្ខណំ, កិច្ចសម្បត្តិយោ រសោ;

គយ្ហាការោ ផលំវាបិ, បច្ចុបដ្ឋាន សញ្ញិតំ.

អាសន្នការណំ យំ តំ, បទដ្ឋានន្តិ តំ មតំ;

ធម្មានំ វវត្ថានាយ, អលំ ឯតេ វិពុទ្ធិនោ.

អារម្មណវិជាននលក្ខណំ ចិត្តំ, បុព្ពង្គមរសំ, សន្ធានបច្ចុបដ្ឋានំ, នាមរូបបទដ្ឋានំ. [ចិត្តំ]

១៤. ចេតសិកន្តិ ឯត្ថ ចេតសិ ភវំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ចេតសិកំ. ផស្សាទិ ធម្មជាតំ. ឯត្ថច តទាយត្តវុត្តិតា នាម ឯកុប្បាទតាទីហិ លក្ខណេហិ ចិត្តេន សហ ឯកី ភូតស្ស វិយ បវត្តិ. ឯតេន យា ចិត្តស្ស ជាតិ. សាឯវ ផស្សាទីនំ. យា ចិត្តស្ស ជរា, យំ ចិត្តស្ស មរណំ, យំ ចិត្តស្ស អារម្មណំ, យំ ចិត្តស្ស វត្ថុ, តទេវ ផស្សាទីនន្តិ ឯវំ ឯកបុប្ផ មញ្ជរិយំ ឯកវណ្ដុបនិព្ពន្ធានិ បុប្ផានិ វិយ ចិត្តេន សហ ឯកជាតិយាទិ ឧបនិព្ពន្ធា ផស្សាទយោ ធម្មា ឥធ ចេតសិកំនាមាតិ សិទ្ធា ហោន្តិ. ឯវញ្ច សតិ ចិត្តំបិ តេហិ ផស្សាទីហិ សហ តថេវ អាយត្តំ បវត្តតីតិ តំបិ ផស្សិកំ វេទនិកន្តិអាទិនា វត្តព្ពន្តិ ចេ. ន. ចិត្តស្សេវ ជេដ្ឋកត្តា. មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយាតិ ហិ វុត្តំ. ឯត្ថច មនោមយាតិ មនសាឯវ បកតា និម្មិតា ចិត្តក្រិយា ភូតាតិ អត្ថោ. ឯតេន តេ ផស្សាទយោ ធម្មា ចិត្តេន វិនា នុបលព្ភន្តីតិ ទស្សេតិ. ចិត្តំបន តេហិ កេហិចិ វិនាបិ បវត្តតិយេវ. បញ្ចវិញ្ញាណ ចិត្តញ្ហិតេហិ កេហិចិ វិតក្កាទីហិ វិនា ឧប្បជ្ជតីតិ. តស្មា តេសញ្ញេវ តទាយត្ត វុត្តិតា វត្តព្ពា ន ចិត្តស្សាតិ.

[១៥] វិភាវនិយំ បន

ឯកាលម្ពណតា មត្តេន តេសំ តទាយត្តវុត្តិតំ ចេតសិ កត្តញ្ច វិភាវេតិ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ ឯកាលម្ពណតាមត្តេន ចេតសិកំនាម ជាតន្តិ. ឯត្ថ ច លោកេ នានាវណ្ណធាតុយោ ឧទកេ ឃំសិត្វា វត្ថុម្ហិ នានា ចិត្តកម្មានិ ករោន្តិ, តត្ថ វត្ថុម្ហិ ផរណំ ពន្ធនញ្ច ឧទកស្សេវ កិច្ចំ, ន វណ្ណធាតូនំ. នានារូប ទស្សនំ វណ្ណធាតូនមេវ កិច្ចំ, ន ឧទកស្ស. តត្ថ វត្ថុវិយ អារម្មណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឧទកំវិយ ចិត្តំ. នានា វណ្ណធាតុយោវិយ ចេតសិកធម្មាតិ. [ចេតសិកំ]

១៥. រូបន្តិ ឯត្ថ រុប្បតីតិ រូបំ. សីតុណ្ហាទីហិ វិរោធិ បច្ចយេហិ វិសម បវត្តិ វសេន វិការំ អាបជ្ជតិ, តេហិ វា វិការំ អាបាទីយតីតិ អត្ថោ. យថាហ –

រុប្បតីតិ ខោ ភិក្ខវេ តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតិ. កេន រុប្បតិ. សិតេនបិ រុប្បតិ. ឧណ្ហេនបិ រុប្បតិ. ជិឃច្ឆាយបិ រុប្បតិ. វិបាសាយបិ រុប្បតិ. ឌំស មកស វាតាតប សរិំ សប សប្ផស្សេហិបិ រុប្បតីតិ. រុប្បតីតិច រុប្បតិ, កុប្បតិ, ឃដ្ដីយតិ, បិឡី យតិ, ភិជ្ជតីតិ.

មហានិទ្ទេសេ វុត្តំ. អយមេត្ថ បិណ្ឌត្ថោ, យេ ធម្មា ចិរដ្ឋិតិកាច ហោន្តិ សប្បដិឃសភាវាច. តេសញ្ញេវ ឋិតិក្ខណេសុ វិរោធិបច្ចយេហិ សមាគមោនាម ហោតិ. នបនញ្ញេសំ បរិត្តក្ខណានំ អប្បដិឃសភាវានន្តិ. តេសញ្ហិ អប្បដិឃសភាវានំ សុខុម រូបានំបិ ពហិទ្ធា សីតាទីហិ សមាគមោនាម នត្ថិ. កុតោ បរិត្តក្ខណានំ អប្បដិឃសភាវានញ្ច អរូបធម្មានន្តិ. យទិឯវំ សុខុមរូបានំ អរូបតាបត្តិ សិយាតិ. នសិយា. ឱឡារិករូបេហិ សមានគតិ កត្តា. តានិហិ ឱឡារិកេសុ រុប្បមានេសុ រុប្បន្តិយេវាតិ. សមាគមោច នាម ឥធ ថបេត្វា អាបាតគមនំ អារម្មណករណញ្ច អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធានំ ឋិតិបត្តានំ ឱឡារិករូបានំ មហាភូតានមេវវា អញ្ញមញ្ញាភិឃដ្ដនំ វុច្ចតិ, រុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ បីឡីយតីតិ ហិ វុត្តំ. រុប្បនញ្ចនាម បរសេនាយុទ្ធេន រដ្ឋខោភោវិយ កលាបន្តរគតធាតូនំ កុប្បនំ ភិជ្ជនំច វុច្ចតិ. កុប្បតិ ភិជ្ជតីតិ ហិ វុត្តំ. ឯត្ថច កុប្បតីតិ ខោភតិ ចញ្ចលតិ, ភិជ្ជតីតិ វិការំ អាបជ្ជតិ. យស្មិំ ខណេ វិរោធិបច្ចយសមាគមំ លភន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ សយំបិ វិការបត្តា ហោន្តិ. ឱមត្តាធិមត្តរូបសន្តតីនំ ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវំ បត្តា ហោន្តីតិ អត្ថោ. អបិចេត្ថ រុប្បនំ ទុវិធំ វឌ្ឍនំ, ហាយនញ្ច. តទុភយំបិ កប្បវុដ្ឋានេ កប្បសណ្ឋានេ នានាអាយុកប្ប សំវច្ឆរ ឧតុ មាស រត្តិ ទិវាទីនំ បរិវត្តនេច បាកដំ ហោតីតិ. កស្មា បន រូបន្តិ នាមំ ឃដ្ដនវសេន រុប្បនធម្មានមេវ សិទ្ធន្តិ. តេសមេវ សវិគ្គហត្តា. រូបធម្មា ហិ សមូហសណ្ឋានាទិ ភាវបត្តិយា សវិគ្គហា ហោន្តិ. តស្មា តេសមេវ រុប្បនំ បច្ចក្ខតោបិ លោកស្ស បាកដន្តិ តេស្វេវ រូបន្តិ នាមំ សិទ្ធន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អរូបធម្មា បន អវិគ្គហាតិ ន តេសំ វិការោ បច្ចក្ខតោ លោកស្ស បាកដោ ហោតិ. តំ តំ រូបវិការំ ទិស្វាវា សុត្វា វា បុច្ឆិត្វាយេវ វា សោ លោកេន ជានិតព្ពោ អញ្ញត្រ បរចិត្តវិទូហិ. តស្មា តេសំ រូបតាបត្តិ នត្ថីតិ.

[១៦] វិភាវនិយំ បន

តេសំ រូបតាបត្តិប្បសង្គោ សីតាទិគ្គហណ សាមត្ថិយេន និវត្តិតោ. យស្មា បន វោហារោនាម លោកោបចារេន វិនា នសិជ្ឈតិ. លោកោបចារោច បាកដនិមិត្តវសេ នេវ បវត្តោ. តស្មា ឥធ សីតាទិគ្គហណេន វិនាបិ តប្បសង្គនិវត្តិ លោកតោវ សិទ្ធាតិ ទដ្ឋព្ពា.

យស្មា ច ព្រហ្មលោកេ ព្រហ្មានំ កាយវិការ វចីវិការា ច ឥទ្ធិវិកុប្បនាវសប្បវត្តា នានារូបវិការាច ទិស្សន្តិយេវ. តេច ឯកេន បរិយាយេន រុប្បនាការាឯវ នាម ហោន្តិ, តស្មា តេសំ វសេន តត្ថ រូបានំ រូបតាសិទ្ធិ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. រូបយតិ វា អត្តនោ សភាវេន បកាសតីតិ រូបំ. អរូបធម្មា ហិ ន អត្តនោ សភាវេន បាកដា ហោន្តិ. រូបសន្និស្សយេនេវ គហេតព្ពា. ឥទំ បន អត្តនោ សភាវេនេវ បាកដំ បញ្ចវិញ្ញាណេហិបិ គហេតព្ពន្តិ. ឥមស្មិំ អត្ថេ សតិ ព្រហ្មលោកេ រូបានំបិ ឧជុ កតោវ រូបតាសិទ្ធិ ហោតីតិ.

[១៧] វិភាវនិយំ បន

អនុគ្គាហកានំ សីតាទីនំ វសេន តំ សភាវា នាតិវត្តន វសេនច តត្ថ រូបតាសិទ្ធិ វិភាវិតា. យស្មាបន សីតេ នាបិ ឧណ្ហេនាបីតិអាទិវចនំ និទស្សនមត្តំ ហោតិ. កម្ម ចិត្តាហារានំបិ វសេន រុប្បនស្ស សម្ភវតោ, តថាហិ សញ្ញា វិញ្ញាណានិបិ រូបារម្មណរសារម្មណេហិ ឯវ បាឡិយំ និទ្ទិដ្ឋានិ. ន ហិ សញ្ញា រូបំឯវ សញ្ជានាតិ. ន ច វិញ្ញាណំ រស មេវ វិជានាតិ. និទស្សនមត្តេន ទេសនា ហោតីតិ វិញ្ញាយតីតិ. តស្មា សីតាទិគ្គហណំ អមុញ្ចិត្វាវ តត្ថ រូបតាសិទ្ធិវិភាវនេន បយោជន នត្ថីតិ. [រូបំ]

១៦. និព្ពានន្តិ ឯត្ថ និព្ពាយន្តិ សព្ពេ វដ្ដទុក្ខសន្តាបា ឯតស្មិន្តិ និព្ពានំ. និព្ពាយន្តីតិ យេ កិលេសាវា ខន្ធាវា អភាវិតមគ្គស្ស អាយតិំ ឧប្បជ្ជនារហបក្ខេ ឋិតា ហោន្តិ. តេយេវ ភាវិតមគ្គស្ស អនុប្បជ្ជនារហបក្ខំ បាបុណន្តីតិ អត្ថោ. ន ហិ ខណត្តយំ បត្វា និរុទ្ធា អតីតធម្មា និព្ពាយន្តិ នាម. បច្ចុប្បន្នេសុ អាយតិំ អវស្សំ ឧប្បជ្ជមានេសុច ធម្មេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. វដ្ដទុក្ខសន្តាបាតិ កិលេសវដ្ដ កម្មវដ្ដ វិបាកវដ្ដ ទុក្ខសន្តាបា. ន ហិ តិវិធ វដ្ដទុក្ខសន្តាបរហិតានំ រុក្ខាទីនំ អនុប្បាទនិរោធោ និព្ពានំនាម ហោតីតិ. ឯតស្មិន្តិ វិសយេ ភុម្មំ. យថា អាកាសេ សកុណា បក្ខន្តីតិ. យេហិ តេ និព្ពាយន្តិ. តេសំ តព្ពិនិមុត្តំ អញ្ញំ និព្ពុតិដ្ឋានំនាម កិញ្ចិ នត្ថីតិ. និព្ពាយន្តិ វា អរិយជនា ឯតស្មិន្តិ និព្ពានំ. និព្ពន្តិ ធីរា យថយំ បទីបោតិ ហិ វុត្តំ. និព្ពាយន្តីតិ តំ តំ កិលេសានំវា ខន្ធានំវា បុន អប្បដិសន្ធិកភាវំ បាបុណន្តីតិ អត្ថោ. ឯកស្មិន្តិ វិសយេឯវ ភុម្មំ, ឯតស្មិំ អធិ គតេតិបិ យោជេន្តិ. ដីកាសុបន ភវាភវំ វិននតោ សំសិព្ពន តោ វានំ វុច្ចតិ តណ្ហា. តតោ និក្ខន្តន្តិ និព្ពានន្តិ វុត្តំ.

[១៨] វិភាវនិយំ បន

‘‘និព្ពាភិវា ឯតេន រាគគ្គិអាទិកោតិ និព្ពាន’’ន្តិបិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ មគ្គេវិយ និព្ពានេ កត្ថចិ ករណសាធនំ ទិដ្ឋំ, នច និព្ពានំ និព្ពូតិ ក្រិយាសាធនេ រាគាទិកស្ស កត្តុនោ សហ ការិបច្ចយោ ហោតីតិ. [និព្ពានំ]

ទុតីយគាថាយ បរមត្ថទីបនា និដ្ឋិតា.

ចិត្តសង្គហ-បរមត្ថទីបនី

១៧. ឥទានិ ឧទ្ទេសក្កមេន ចិត្តំ តាវ និទ្ទិសន្តោ តត្ថ ចិត្តន្តិអាទិមាហ. តត្ថាតិ តេសុ ចតូសុ អភិធម្មត្ថេសុ. តាវ បថមំ. ចត្តារោ វិធា បការា យស្ស តំ ចតុព្ពិធំ.

១៨. កាមាវចរន្តិ ឯត្ថ កាមីយតីតិ កាមោ. កាមេន្តិវា ឯត្ថ សត្តា អវិក្ខម្ភិតកាមរាគត្តា កាមរតិយាឯវ រមន្តិ. ន ឧបរិភូមីសុ វិយ ឈានរតិយាតិ កាមោ. ឯកាទសវិធា កាមភូមិ. ននុ ចេត្ថ ឈានលាភិនោបិ សន្តីតិ. ន ន សន្តិ. តេបន កទាចិ ទេវាតិ នត្ថេត្ថ ទោសោ. អវីចិនិរយាទយោ កថំ កាមីយន្តិ. កថញ្ច តត្ថ សត្តា កាមរតិយា រមន្តីតិ. និមិត្តស្សាទវសេនវា ភវនិកន្តិវសេនវាតិ. មរណកាលេ ហិ ឧបដ្ឋិតា និរយគ្គិជាលា សុវណ្ណវណ្ណាវិយ ខាយន្តិ. ឯកោ កិរ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ព្រាហ្មណោ មរណមញ្ចេ និប្បន្នោ ហោតិ. តស្ស អាចរិយព្រាហ្មណា សមីបេ ឋត្វា ព្រហ្មលោកំ ភោ គច្ឆាតិ វទន្តិ. តស្សបន អវីចិនិរយេ អគ្គិជាលា ឧបដ្ឋហន្តិ. តទា សោ ភោ អាចរិយា សុវណ្ណវណ្ណា បញ្ញាយន្តីតិ អាហ. ឯស ភោ ព្រហ្មលោកោ. តត្ថ គច្ឆាតិ វទន្តិ. សោ កាលង្កត្វា អវីចិម្ហិ ឧប្បជ្ជិ. ឯវំ និមិត្តស្សាទវសេន តេ កាមីយន្តិ. តត្ថ ឧប្បន្នានំបិ ភវនិកន្តិនាម ហោតីតិ. អបិច, តត្ថ ឧប្បន្នា អវិក្ខម្ភិតកាមរាគាឯវ ហោន្តិ, ឱកាសេ សតិ កាមរតិយា រមិស្សន្តិ យេវាតិ. តស្មិំ កាមេ អវចរតីតិ កាមាវចរំ. ឯត្ថច អវចរតីតិ បទស្ស ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ ន គហេតព្ពោ. សោ ហិ អត្ថោ បាឡិយាច នសមេតិ. នានាទោសយុត្តោច ហោតីតិ. យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នាតិ ហិ បាឡិយំ វុត្តំ. យទិ ចេត្ថ សោ អត្ថោ អធិប្បេតោ សិយា. ឯវំ សភិ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថុប្បន្នាតិ វុត្តំ សិយា. នបន វុត្តំ. នច បរិយាបន្នសទ្ទោ ឧប្បន្នសទ្ទេន សហ សមានត្ថោតិ សក្កា វត្តុំ. ន ហិ លោកុត្តរចិត្តានិ តីសុ ភវេសុ ឧប្បន្នា និបិ តត្រ បរិយាបន្នានិយេវ ហោន្តីតិ. ឯវំ តាវ បាឡិយា នសមេតីតិ.

យទិច សោ អត្ថោ គហិតោ សិយា. ឯវញ្ច សតិ តស្មិំ កាមេ យេ មហគ្គត លោកុត្តរធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. តេសំបិ កាមា វចរតាបត្តិទោសោ រូបាវចរតាទិ មុត្តិទោសោច អាបជ្ជតិ. យេច កាមាវចរធម្មា រូបារូបភូមីសុ ឧប្បជ្ជន្តិ. តេសញ្ច រូបារូបា វចរតា បត្តិទោសោ កាមាវចរតា មុត្តិទោសោច អាបជ្ជតីតិ. ននុ យេភុយ្យវុត្តិវសេនបិ កេសញ្ចិ នាមលាភោ ហោតិ. យថា វនចរកោ សង្គាមាវចរោតិ. តស្មា ឥធបិ តេសំ ធម្មានំ អត្តនោ អត្តនោ ភុម្មីសុ ឧប្បន្នពហុលត្តា កាមាវចរាទិ នាមលាភេ សតិ ន កោចិ ទោសោតិ.ន. ឯវញ្ហិ សតិ លោកុត្តរ ធម្មានំ កាមាវចរតាទិ មុច្ចនត្ថំ យេភុយ្យេន ឧប្បន្នភូមិ វិសុំ វត្តព្ពា សិយា. ន ច សា នាមភូមិ អត្ថិ. យត្ថ តេ យេភុយ្យេន ឧប្បជ្ជន្តីតិ. តេហិ ឧប្បជ្ជន្តា តីសុ ភវេសុ ឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្មា តេសំ កាម រូបារូបាវចរតាបត្តិទោសោ ទុន្និវារោ សិយាតិ. ឯវំ នានាទោសយុត្តោ ហោតីតិ. តស្មាស្ស តថា អត្ថំ អគ្គហេត្វា ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នាតិ ភគវតា សំវណ្ណិតេន បាឡិនយេនេវស្ស អត្ថោ គហេតព្ពោតិ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. កាមេ អវចរតិ បរិយាបន្នភាវេន តស្មិំ អជ្ឈោគាហេត្វា ចរតិ បវត្តតីតិ កាមាវចរន្តិ. បរិយាបន្នភាវោចនាម អត្តនោ អាធារភូតេន តេន កាមេន សហ សមានជាតិគោត្តនាមតា សង្ខាតេហិ បរិតោភាគេហិ តស្មិំ កាមេ អាបន្នភាវោ អនុប្បវិដ្ឋ ភាវោ. អន្តោគធភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ. សោច តថា បរិយាបន្នភាវោ បរិគ្គាហិនិយា កាមតណ្ហាយ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្តាវតា យេធម្មា រូបារូបសត្តសន្តានភូតាបិ មយ្ហំ ឯតេតិ កាម តណ្ហាយ បរិគ្គហិតា កាមេ បរិយាបន្នាវ ហោន្តិ. តេ កាមាវចរានាមាតិ សិទ្ធា ហោន្តិ. រូបារូបា វចរេសុបិ អយំ នយោ នេតព្ពោ. តេសុបន រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហាច បរិគ្គាហិនី តណ្ហា ទដ្ឋព្ពា.

យេបន ធម្មា តិណ្ណំ តណ្ហានំ បរិគ្គហវិមុត្តា ហោន្តិ. តេ តីសុ ភវេសុ ឧប្បន្នាបិ តត្រ អបរិយាបន្នាឯវ ហោន្តីតិ លោកុត្តរា នាម ជាតាតិ វេទិតព្ពា. ឯត្ថច បដ្ឋានេ អារុប្បេ កាមច្ឆន្ទំ នីវរណំ បដិច្ច ឧទ្ធច្ចនីវរណន្តិអាទិនា អរូបសត្តសន្តានេបិ កាមច្ឆន្ទសង្ខាតាយ កាមតណ្ហាយ ឧប្បត្តិ វុត្តា. តស្មា រូបារូប ភូមីសុ ឧប្បន្នានំ កាមធម្មានំ បរិគ្គាហិនីតណ្ហា រូបារូបសត្តសន្តាន គតាបិ ទដ្ឋព្ពា. បាឡិយំ កាមច្ឆន្ទនីវរណន្តិ ឥទំ នីវរណជាតិកត្តា វុត្តំ. ន ហិ ឈានភូមីសុ ឯកន្តនីវរណកិច្ចានិ នីវរណានិ សក្កា លទ្ធុន្តិ. អត្រ កាមភេទោ វត្តព្ពោ. ទ្វេកាមា កិលេ សកាមោច, វត្ថុកាមោចាតិ. តត្ថ ថបេត្វា រូបារូបរាគេ អញ្ញោ សព្ពោបិ លោភោ ឥមស្មិំ ចតុព្ភូមិបរិច្ឆេទេ កិលេ សកាមោនាម. ថបេត្វាច រូបារូបាវចរធម្មេ អញ្ញេ សព្ពេបិ តីសុ ភូមីសុ ឧប្បន្នា កាមាវចរធម្មា វត្ថុកាមោនាមាតិ. យំបន អដ្ឋសាលិនិយំ សព្ពេបិ តេភូមកា ធម្មា វត្ថុកាមោតិ វុត្តំ. តំ មហានិទ្ទេសេ និទ្ទិដ្ឋេន សុត្តន្តិកបរិយាយេន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ន ហិ រូបារូបាវចរធម្មា អភិធម្មេ កាមនាមេន វុត្តា អត្ថីតិ. [កាមាវចរបទំ]

១៩. រូបាវចរំ អរូបាវចរន្តិ ឯត្ថ រូបារូបសទ្ទា តាសុ ភូមីសុ និរុឡ្ហាតិ ទដ្ឋព្ពា. អបិច ទ្វេ ភូមិយោ រូបភូមិ, អរូបភូមីតិ. តត្ថ រុប្បនលក្ខណំ រូបំ យត្ថ នត្ថិ, សា ចតុព្ពិធា ភុម្មិ អរូបភូមិនាម. សេសា សត្តវីសតិវិធា ភុម្មិ រូបភូមិនាម. តត្ថច ហេដ្ឋា ឯកាទសវិធា ភុម្មិ ឱឡារិកេន កាមេន វិសេសេត្វា កាម ភូមីតិ វុត្តា. ឧបរិ សោឡសវិធា ភុម្មិ រូបភូមិឥច្ចេវ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. យត្ថបន តណ្ហាវា ឈានានិវា រូបារូបសទ្ទេហិ វុត្តានិ. តត្ថ និស្សយស្សនាមំ និស្សិតេ អារោបនវសេន និស្សយោបចារោ វេទិតព្ពោ. យត្ថច កាមាវចរាទិសទ្ទេហិ ភូមិឯវ វុត្តា. តត្ថ និស្សិតស្ស នាមំ និស្សយេ អារោបនវសេន និស្សិតោ បចារោតិ. យមេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ កាមាវចរបទេ វុត្តនយមេវាតិ. អយមេត្ថ តេភូមក បរិច្ឆេទេ បាឡិអនុគតា បរមត្ថទីបនា. យថាហ –

កតមេ ធម្មា កាមាវចរា. ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តីទេវេ អន្តោ ករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា ខន្ធធាតុអាយតនា រូបា វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ. ឥមេធម្មា កាមាវចរា. កតមេ ធម្មា រូបាវចរា. ហេដ្ឋតោ ព្រហ្មលោកំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ អកនិដ្ឋេ ទេវេ អន្តោ ករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា សមាបន្នស្សវា ឧបបន្នស្សវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្សវា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, ឥមេ ធម្មា រូបាវចរា. កតមេ ធម្មា អរូបាវចរា. ហេដ្ឋតោ អាកាសានញ្ចាយតនុបគេ ទេវេ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ នេវសញ្ញា នាសញ្ញា យតនុបគេ ទេវេ អន្តោ ករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ. ល. ឥមេ ធម្មា អរូបាវចរាតិ.

[១៩] ដីកាសុ បន

យថាវុត្តំ សុវិសទំ បាឡិនយំ អគ្គហេត្វា អញ្ញថា វចនត្ថាច វិនិច្ឆយាច ឯត្ថ វុត្តា. សព្ពេ តេ សារតោ ន បច្ចេតព្ពាតិ.

ននុ អដ្ឋសាលិនិយមេវ តេច អញ្ញេច អត្ថា វុត្តាតិ. សច្ចំ. ភូតំបន សុវិសទំ បាឡិអនុគតំ អត្ថំ ញត្វា កិំវិក្ខេបេនាតិ.

២០. លោកុត្តរន្តិ ឯត្ថ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ វុច្ចតិ យថាវុត្តោ តេភូមកធម្មោ. យថាហ លុជ្ជតិ បលុជ្ជតីតិ ខោ ភិក្ខវេ តស្មា លោកោតិ វុច្ចតីតិ. ឯវំ សន្តេ លោកុត្តរធម្មានំបិ និព្ពានវជ្ជានំ លោកតាបត្តិ សិយា. កស្មា, តេសំបិ លុជ្ជនបលុជ្ជនធម្មត្តាតិ. នសិយា. យត្ថ ហិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោតិ មហាជនស្ស មិច្ឆាគាហោ និវិសតិ. តត្ថេវ តស្ស និវារណត្ថំ អយំ លោកសមញ្ញា និយមីយតិ. តស្មា សព្ពសោ មិច្ឆាគាហវិមុត្តានំ តេសំ លោកតាបត្តិ នត្ថីតិ វទន្តិ. យេសំវា លុជ្ជនំបលុជ្ជនញ្ច មហាជនស្ស បាកដំ. តេសញ្ញេវ លោកតាសិទ្ធីតិ នត្ថិ លោកុត្តរានំ លោកត្តប្បសង្គោតិ. លោកតោ ឧត្តរតីតិ លោកុត្តរំ. មគ្គចិត្តំ. តតោ ឧត្តិណ្ណន្តិ លោកុត្តរំ. ផលចិត្តំ. និព្ពានំបន ឥធ នលព្ភតីតិ. ឧត្តរណញ្ចេត្ថ តណ្ហាត្តយគ្គាហ វិមុត្តិយា តីសុ លោកេសុ អបរិយាបន្នភាវោយេវ. សោច អបរិយាបន្នភាវោ កេសំ ធម្មានំ អធិដ្ឋាន ភូតោវិយ គយ្ហតីតិ វិសុំ ឯកា ចតុត្ថី អវត្ថាភូមិនាមាតិ.

ចតុព្ភូមិវិភាគស្ស បរមត្ថទីបនា និដ្ឋិតា.

២១. ឯវំ ចិត្តំ ភូមិភេទេន ហីនបណីតា នុក្កមតោ ចតុធា និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តទេវ ចតុព្ពិធំ ចិត្តំ យថានិទ្ទិដ្ឋក្កមេន វិភជន្តោ បថមំ កាមាវចរចិត្តំ. តត្ថច ហីនំ អសោភណចិត្តំ. តត្ថច សព្ពហីនំ អកុសលចិត្តំ តាវ ទស្សេតុំ សោមនស្សសហ គតន្តិអាទិមាហ. ឯត្ថច កាមាវចរចិត្តស្សបិ អកុសលាហេតុក សហេតុកានុក្កមោ ហីន បណីតានុក្កមវសេន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

[២០] វិភាវនិយំ បន

ឧបរិ វុច្ចមានានំ ពហូនំ ចិត្តានំ សោភណសញ្ញាករណសុខត្ថំ អប្បកេ បាបាហេតុកេយេវ បថមំ ទស្សេន្តោតិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.