នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អនុទីបនីបាឋ

១. ចិត្តសង្គហអនុទីបនា

អនន្តញ្ញាណំ នត្វាន, លោកាលោកករំ ជិនំ;

ករិស្សាមិ បរមត្ថ-ទីបនិយា នុទីបនិំ.

[តត្ថ, លោកាលោកករន្តិ ទសសហស្សិលោកធាតុយំ ចតុស្សច្ចធម្មទេសនាលោកការកំ. បរមត្ថទីបនីតិ ឯត្ថ អត្ថោ ទុវិធោ បធានត្ថោច បរិយាយត្ថោច. តត្ថ បធានត្ថោ បរមត្ថោនាម, បធានត្ថោតិច បទវាក្យានំ មុខ្យត្ថោ ឧជុកត្ថោ. បរិយាយត្ថោបិ កោចិ, យុត្តរូបោ អត្ថោ បរមត្ថោ យេវ. បរមត្ថំទីបេតិបកាសេតីតិបរមត្ថទីបនី]. តំបរ មត្ថទីបនិំករោន្តោអាចរិយោ បថមំតាវ ពុទ្ធស្សភគវតោ បណាមំករោតិ ‘‘ឧទយាយស្សា’’តិអាទិនា.

តត្ថ ‘‘ឧទយា’’តិ ឧទយតោឧគ្គមនតោ. ‘‘យស្សា’’តិ យស្ស សព្ពញ្ញុពុទ្ធមហាសូរស្ស. ‘‘ឯកស្សា’’តិ អទុតីយស្ស, អសទិ សស្សវា. ‘‘សទ្ធម្មរំសិជាលិនោ’’តិ ឯត្ថសទ្ធម្មោតិសត្ថុសា សនធម្មោវុច្ចតិ. តត្ថច ចតុរាសីតិសហស្សធម្មក្ខន្ធសង្ខាតោ ទេសនាសទ្ធម្មោឥធាធិប្បេតោ. សទ្ធម្មសង្ខាតំរំសិជាលំអស្ស អត្ថីតិ សទ្ធម្មរំសិជាលី. តស្សសទ្ធម្មរំសិជាលិនោ. ‘‘បពុជ្ឈិំសូ’’តិ វិកសិំសុ, ចតុស្សច្ចញ្ញាណវិកាសំតញ្ញាណសម្ផុល្លំ បាបុណិំសុ. ‘‘ជនម្ពុជា’’តិ ជនសង្ខាតាអម្ពុជា. តត្ថជនានាម ឥធពោធនេយ្យសត្តា អធិប្បេតា, យេសព្ពញ្ញុទេសនំ សុត្វា ចតុស្សច្ច ធម្មំ ពុជ្ឈិស្សន្តិ. អម្ពុជាតិបទុមា. ‘‘ជាតិក្ខេត្តេមហាសរេតិ’’ ជាតិក្ខេត្ត សង្ខាតេ ជនម្ពុជមហាសរេ. តត្ថ ជាតិក្ខេត្តំ នាមទសសហស្ស ចក្កវាឡំ, យំ ឯកំ ពុទ្ធក្ខេត្តន្តិ វុច្ចតិ. យត្ថ ច មហាពោធិសត្តានំ ពុទ្ធភាវត្ថាយ បថមមហាភិនីហារកាលាទីសុ ឯកប្បហារេនបថវិកម្បនាទីនិបវត្តន្តិ. យត្ថចវសន្តាទេវព្រហ្មានោ ពុទ្ធបរិសាហោន្តិ. ជាតិក្ខេត្តេមហាសរេយស្ស ឯកស្ស សទ្ធម្មរំសិជាលិនោ មហាសូរស្ស ឧទយា តស្មិំ ជាតិក្ខេត្តេ មហាសរេ ជនម្ពុជាបពុជ្ឈិំសូតិយោជនា.

‘‘តំ មហាសូរ’’ន្តិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធមហាសូរិយមណ្ឌលំ. ជនម្ពុជ សន្តានេសុបវត្តំ មហន្តំ មោហតមំនូទតិ អបនេតិ, សទ្ធម្មរំសិជាលំ វិស្សជ្ជន្តោ អន្តរធាបេតីតិ មហាមោហតមោនុទោ. តំ ‘‘មហាមោហតមោនុទំ’’.

ឯវំ ពុទ្ធស្សបណាមំ កត្វា អត្តនា ឥច្ឆិតំ បណាមប្បយោជនំ បរិណាមេន្តោ ‘‘សញ្ជាត’’ន្តិអាទិមាហ. ‘‘សោមហាសូរោមយ្ហំ ហទយេ សញ្ជាតំ តមោខន្ធំ បនូទត’’ន្តិយោជនា. តត្ថ ‘‘សញ្ជាត’’ន្តិ សុដ្ឋុជាតំ, អនមតគ្គេសំសារេ ទឡ្ហំ បវត្តន្តិ អត្ថោ. ‘‘តមោខន្ធ’’ន្តិ មហាមោហតមោខន្ធំ. សព្ពកិលេសតមោខន្ធំ វា. អន្តរាយករានិ ឧបវីឡកោបឃាតកកម្មានិបិ តមោខន្ធេ សង្គហិតានិ ឯវ. តថា រោគាទយោ អន្តរាយ ធម្មាបិ តមោជាតិកាឯវតមោតមបរាយនោតិអាទីសុ. ‘‘បនូទត’’ន្តិ បនូទតុ, អបនេតុ, អន្តរធាបេតុ.

ឯវំ សប្បយោជនំ បណាមំ កត្វា ឥទានិ សនិទានំ គន្ថប្បដិញ្ញំ ករោន្តោ ‘‘បោរាណកេហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ និទានំ នាម គន្ថប្បដិញ្ញាយ អាសន្នការណំ. កតធំបនតន្តិ, សារត្ថាភិមានីនំ យាចនញ្ចសង្គហស្សវិបុលត្ថតា ច.

តត្ថ ទ្វីហិ គាថាហិ សការណំ យាចនំ ទស្សេតិ. បុន ទ្វីហិ គាថាហិ សឧបមំវិបុលត្ថតំទស្សេតិ. ‘‘តស្មា’’តិអាទិនា គន្ថប្បការ គន្ថគុណេហិ សហគន្ថប្បដិញ្ញំ ទស្សេតិ. តត្ថ អាទិគាថាយំ ‘‘អភិធម្មត្ថសង្គហេ បោរាណកេហិ វិញ្ញូហិ វណ្ណិតា ពហូវណ្ណនា ឥធលោកម្ហិទិស្សន្តី’’តិ យោជនា. ‘‘វណ្ណនា’’តិ បោរាណដីកាយោ វុច្ចន្តិ. ឯវញ្ចសតិ កស្មា អភិនវំ វណ្ណនំ យាចន្តីតិ. ‘‘យេ សារត្ថាភិមានិនោ, តេ តាហិពហូហិ បោរាណវណ្ណនាហិតុដ្ឋិំ នវិន្ទន្តិ. តស្មា តំ យាចន្តី’’តិយោជនា. ឯតេន អប្បសារត្ថា ឯវ តាបោរាណវណ្ណនាយោតិបិ ទីបេតិយេវ. តត្ថ ‘‘តុដ្ឋិ’’ន្តិ សន្តុដ្ឋិំ. នវិន្ទន្តិនបដិលភន្តិ. ‘‘យេ’’តិយេជនា.

សារត្ថមេវ អភិមានេន្តិ, វិសេសេន នន្ទន្តិសីលេនាតិ សារត្ថាភិមានិនោ. តេនវិន្ទន្តីតិបុរិមេនសម្ពន្ធោ. បុន ‘‘តេ’’តិ តាហិ តុដ្ឋិំ អវិន្ទន្តា តេជនា. ‘‘ម’’ន្តិ អត្តានំ និទ្ទិសតិ. ‘‘សង្គម្មា’’តិ សមាគន្ត្វា. យស្មា បរមត្ថស្សទីបនំ យាចន្តិ, តស្មា ឥមិស្សាដីកាយ ‘‘បរមត្ថទីបនី’’តិ នាមំបិ សិទ្ធំហោតិ. ‘‘មហណ្ណវេ’’តិ មហាសមុទ្ទេ. ‘‘រតនានី’’តិ សុវណ្ណរជតាទីនិ រតនានិ. ‘‘ឧទ្ធរិត្វា’’តិ ឧទ្ធំ អាហរិត្វា. ‘‘យថិច្ឆកំវី’’តិយថិច្ឆិតំបិ. យត្តកំ ឥច្ឆន្តិ, តត្តកំវីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ទជ្ជេយ្យុំ’’តិ ទទេយ្យុំ. កាមំ ទទន្តូតិ អត្ថោ. ឯយ្យាទិវចនានំ អនុមតិ អត្ថេបវត្តនតោ. ‘‘នវត្តព្ពាវឩនតា’’តិ មហណ្ណវេរតនានំ ឩនតាហានិតា នវត្តព្ពាវ. កស្មា, អបរិមាណ រតនាធិដ្ឋានត្តា មហាសមុទ្ទស្ស. យតោ សោ សាគរោតិ វុច្ចតិ, សានំធនរតនានំ គេហគព្ភសទិសត្តាសាគរោតិ ហិស្ស អត្ថោ.

‘‘តថេវេត្ថា’’តិ ឯតស្មិំ អភិធម្មត្ថ សង្គហេតថេវ. ‘‘វិបុលត្ថា’’តិ មហន្តា អត្ថា. ‘‘រតនូបមា’’តិ មហណ្ណវេ រតនសទិសា. ‘‘សតក្ខត្តុំបី’’តិ អនេកសតវារំបិ. ‘‘វណ្ណេយ្យុំ’’តិ កាមំវណ្ណេន្តុ. ‘‘បរិយាទិន្នា’’តិ បរិតោ អនវសេសតោ អាទិន្នា គហិតា. បរិក្ខីណាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘នហេស្សរេ’’តិ នហេស្សន្តិ នភវិស្សន្តិ. ‘‘តស្មា’’តិ យស្មាច យាចន្តិ, យស្មាច បរិយាទិន្នានហេស្សន្តិ, តស្មា. ‘‘តាសុវណ្ណនាសូ’’តិ តាសុ បោរាណដីកាសុ. ‘‘វណ្ណន’’ន្តិ អភិនវវណ្ណនំ, អភិនវដីកំករិស្សន្តិ សម្ពន្ធោ. កីទិសំវណ្ណនំ ករិស្សតីតិ អាហ ‘‘នានាសារត្ថ សម្បុណ្ណ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ឧត្តានបទព្យញ្ជន’’ន្តិ ឧត្តានបទញ្ច ឧត្តានវាក្យញ្ច. ‘‘នាតិសង្ខេបវិត្ថារ’’ន្តិ នាតិសង្ខេបំនាតិវិត្ថារញ្ច. មន្ទា ពុទ្ធិ យេសំ តេ មន្ទពុទ្ធិនោ. ‘‘មន្ទា’’តិ មុទុកា. ‘‘ពុទ្ធី’’តិ ញាណំ. មន្ទពុទ្ធិនោ សោតុជនេ បពោធេតិ វិកាសេតិ, ញាណ វិកាសំបាបេតីតិ មន្ទពុទ្ធិប្បពោធនា. ‘‘ករិស្ស’’ន្តិ ករិស្សាមិ. ‘‘ត’’ន្តិ តំវណ្ណនំ. ‘‘បរមត្ថេសុបាដវត្ថិនោសុណន្តូ’’តិ យោជនា. បដុនោភាវោបាដវំ. បដុនោតិ ព្យត្តស្សបណ្ឌិតស្ស. បាដវេន អត្ថោ យេសំ តេ បាដវត្ថិនោ. ឥតិសទ្ទោ បរិសមាបនជោតកោ. សោ ហិ គន្ថារព្ភវិធានស្ស ឥធបរិសមាបនំ បរិនិដ្ឋានំ ញាបេតុំ គន្ថារព្ភវាក្យស្សបរិយន្តេ យោជិតោ. អវយវ វាក្យានំ បិយោជីយតិយេវ. ឯសនយោសព្ពត្ថ.

គន្ថារព្ភគាថាវណ្ណនានិដ្ឋិតា.

១. ឯវំ គន្ថារព្ភវិធានំ កត្វា ឥទានិ អាទិគាថាយ សម្ពន្ធំ ទស្សេន្តោ ‘‘អភិធម្មត្ថសង្គហ’’ន្តិអាទិមាហ. សម្ពន្ធន្តិ ការណប្ផលសំយោគំ. តត្ថ គាថាបវត្តនំ ការណំ នាម. បញ្ចបិណ្ឌត្ថ ទស្សនំ ផលំ នាម. ការណប្ផលសំយោគោ សម្ពន្ធោនាម. ‘‘សប្បយោជនេ’’តិ ផលប្បយោជនសហិតេ. គន្ថេន អភិធាតព្ពោ កថេតព្ពោតិ គន្ថាភិធេយ្យោ. និបតស្ស កម្មំ និបច្ចំ. និបច្ច កិរិយា, និបច្ចាការោ, និបច្ចការស្សករណន្តិ សមាសោ. ‘‘សា’’តិ រតនត្តយវន្ទនា. ទស្សិតាតិសម្ពន្ធោ. ‘‘អភិហិតា’’តិ កថិតា. បកាសិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បធានត្ថភូតា’’តិ អធិប្បេតត្ថភូតាតិ អធិប្បាយោ. ទុវិធោហិ អត្ថោវចនត្ថោ ច អភិធានត្ថោច. តត្ថ គច្ឆតីតិ គតោ, បុរិសោតិ វុត្តេគច្ឆតិ បទេន វុត្តោ យោកោចិ គច្ឆន្តោ វចនត្ថោនាម. បុរិសោតិ បទេនទស្សិតោ បធានត្ថោ អធិប្បេតត្ថោ អភិធេយ្យត្ថោ នាមាតិ. ‘‘អភិធម្មត្ថា’’តិ.

តត្ថ វុត្តាភិធម្មត្ថា, ចតុធា បរមត្ថតោ;

ចិត្តំ ចេតសិកំ រូបំ, និព្ពានមិតិ សព្ពថា. តិ

ឯវំ វុត្តា អភិធម្មត្ថា. ឯវំ វុត្តត្តាយេវច តេចត្តារោ អភិធម្មត្ថា ឯវ ឥធបធានត្ថភូតាតិ ច, - បធានត្ថាឯវ ឥធគន្ថាភិធេយ្យ ភាវេន អធិប្បេតាតិ ចវិញ្ញាយតីតិ អធិប្បាយោ.

កេចិបនវទេយ្យុំ, តេអភិធម្មត្ថា សង្គហប្បករណំ បត្តា វិសុំ សង្គហត្ថានាមភវេយ្យុំ, នអភិធម្មត្ថា នាម. ឥធ ច សង្គហត្ថា ឯវ អភិធេយ្យភាវេន អធិប្បេតាតិ វុត្តំ អភិធេយ្យោ អភិធម្មត្ថ សង្គហប្បទេនាតិ. វុច្ចតេ. តេអភិធម្មត្ថា សង្គហប្បករណំ បត្តាបិ អភិធម្មត្ថា ឯវនាម ហោន្តិ, ន វិសុំ សង្គហត្ថានាម. តត្ថ វុត្តាភិធម្មត្ថាតិហិ វុត្តំ, នតុវុត្តំ តត្ថ វុត្តាសង្គហត្ថាតិ. ឯវញ្ចសតិ សង្គហិតភាវមត្តំ វិសិដ្ឋំ ហោតិ. តទេវ ឥធ អភិធេយ្យោ នាម សិយាតិ វុត្តំ ‘‘សង្គហិតភាវោបិ អភិធេយ្យោ យេវា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘សង្គហិតភាវោ’’តិចិត្តសង្គហោ, ចេតសិកសង្គហោតិអាទិនា សង្គហណកិរិយា. សា សង្គហិតេហិ ធម្មេហិ អញ្ញា នហោតិ. តេស្វេវធម្មេសុសង្គយ្ហតីតិ វុត្តំ ‘‘សង្គហិតភាវោបិ អភិធេយ្យោ យេវា’’តិ. កិញ្ចាបិតេហិ អញ្ញានហោតិ, តេ ស្វេវ សង្គយ្ហតិ. សាបន គន្ថស្សបធានត្ថោ នហោតិ. ឥធ ច បធានត្ថោវ អធិប្បេតោតិ វុត្តំ ‘‘តំនសុន្ទរ’’ន្តិ. កស្មា នសុន្ទរន្តិ អាហ ‘‘នហិសោ’’តិអាទិំ. ឯត្ថចហិសទ្ទោ ឥមស្ស វាក្យស្សហេតុវាក្យភាវំ ជោតេតិ. ឯសនយោបរត្ថបិ. ‘‘ឥតោបដ្ឋាយ ចា’’តិអាទិ គន្ថ គរុទោសវិវជ្ជនំ. តត្ថ ‘‘ឥមស្សសង្គហស្សា’’តិ ឥមស្សអភិធម្មត្ថសង្គហស្ស. ‘‘ទុតីយា’’តិទុតីយាដីកា. ‘‘ទ្វេបី’’តិ ទ្វេបិដីកាយោ. ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គេមហាដីកា’’តិ អាចរិយធម្មបាលត្ថេរេន កតាបរមត្ថមញ្ជូសានាមដីកា. សា ព្រម្មរដ្ឋេ តិរិយបព្ពតវាសិនា ថេរេនកតំ ចូឡដីកំ ឧបាទាយ មហាដីកាតិ បាកដា. តំសន្ធាយេតំ វុត្តំ.

គន្ថប្បការោច បការវន្តេហិ ធម្មេហិ សហេវសិជ្ឈតិ, វិនា នសិជ្ឈតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘សោអភិធម្មត្ថបទេនា’’តិ វុត្តំ. កាមញ្ច សោ តេហិ សហេវសិជ្ឈតិ, វិនានសិជ្ឈតិ. អភិធម្មត្ថបទំ បន សង្គហណកិរិយាបការំន វទតីតិ វុត្តំ ‘‘តំ នសុន្ទរ’’ន្តិ. ទុវិធំ នាមំ អន្វត្ថនាមំ រុឡិនាមន្តិ. តត្ថ, អត្ថានុគតំ នាមំ អន្វត្ថនាមំ, យថា សុខិតស្សជនស្ស សុខោតិនាមំ. អត្ថរហិតំ អារោបិតំ នាមំ រុឡិនាមំ, យថា ទុក្ខិតស្សជនស្ស សុខោតិ នាមំ. ឥធ បន អន្វត្ថនា មន្តិទស្សេតុំ ‘‘អត្ថានុគតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អត្ថានុគតា’’តិ សកត្ថានុគតា. សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តានុគតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘គន្ថសមញ្ញា’’តិ គន្ថសម្មុតិ. គន្ថស្សនាមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សង្គហគន្ថោនាម បាឡិយំតត្ថ តត្ថ វិប្បកិណ្ណេធម្មេ ឯកត្ថ សភាគរាសិករណវសេន បវត្តោ គន្ថោ. តំ ឧគ្គណ្ហន្តោ អប្បកេន គន្ថេនពហុកេធម្មេសុខេនជានាតិ. ‘‘តទុគ្គហបរិបុច្ឆាទិវសេនា’’តិ តស្សឧគ្គហោច បរិបុច្ឆាចាតិ ទ្វន្ទោ. អាទិសទ្ទេន ធារណាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. តត្ថ បាឋស្សវាចុគ្គតករណំ ឧគ្គហោនាម. ឧគ្គហិ តស្សបាឋស្ស អត្ថគ្គហណំ បរិបុច្ឆានាម. ‘‘អនាយាសតោ’’តិ និទ្ទុក្ខេន. ‘‘លទ្ធព្ពំផលានុផល’’ន្តិ សម្ពន្ធោ. សរូបតោ អវពុជ្ឈនំ សរូបាវពោធោ. អាទិសទ្ទេន លក្ខណាវពោធោ រសាវ ពោធោតិអាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អនុបាទាបរិនិព្ពានំ អន្តោ បរិយោសានំ យស្សាតិ អនុបាទាបរិនិព្ពានន្តំ. តត្ថ ‘‘អនុបាទាបរិនិព្ពាន’’ន្តិ តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ខន្ធេសុ អនុបាទាយបរិនិព្ពានំ. អនុបាទិសេស បរិនិព្ពានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ផលានុផល’’ន្តិ ផលញ្ចេវ អនុផលញ្ច. តត្ថ ‘‘ផល’’ន្តិ មូលប្ផលំ. ‘‘អនុផល’’ន្តិ បរម្បរប្ផលំ. បយោជេតីតិ ‘‘បយោជនំ’’. បយោជេតីតិ និយោជេតិ. កិំ និយោជេតិ. ផលត្ថិកំជនំ. កត្ថ និយោជេតិ. ផលនិព្ពត្តកេកម្មេ. កិមត្ថាយ និយោជេតិ. តស្សកម្មស្ស ករណត្ថាយាតិ. ផលានុភវនត្ថាយ តត្ថតត្ថ ផលានុភវនកិច្ចេសុ បយុជ្ជីយតីតិ បយោជនន្តិ បិវទន្តិ. ‘‘សាមត្ថិយតោ’’តិ វចនសាមត្ថិយតោ. កិំ វចនសាមត្ថិយន្តិ. ការណវចនំ ផលំបិទីបេតិ. ផលវចនំ ការណំបិទីបេតិ. យថាតំ អសុកស្មិំ រដ្ឋេ សម្មាទេវោ វុដ្ឋោតិ វុត្តេ តំ រដ្ឋំសុ ភិក្ខន្តិ វិញ្ញាយតិ. អសុករដ្ឋំ សុភិក្ខន្តិវុត្តេ តស្មិំ រដ្ឋេ សម្មាទេវោ វុដ្ឋោតិ វិញ្ញាយតីតិ. បយោជនំ បន អភិធម្មត្ថ សទ្ទេន ទស្សេតព្ពំ នត្ថិ, សង្គហវចនសាមត្ថិយេនេវ សិទ្ធំ ហោតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘សង្គហសទ្ទេនា’’តិ វុត្តំ. សាមត្ថិយទស្សនេ បន សុដ្ឋុ បរិបុណ្ណវចនំ ឥច្ឆិតព្ពំ ហោតិ. ឥតរថា អនិដ្ឋត្ថប្បសង្គោបិ សិយាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘តំ ន សុន្ទរ’’ន្តិ វត្វា ‘‘នហី’’តិអាទិនា ហេតុវាក្យេន តទត្ថំ សាធេតិ.

២. ឯវំ សប្បយោជនេ បញ្ចបិណ្ឌត្ថេតិ ឯត្ថ បញ្ចបិណ្ឌត្ថេ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេសំបញ្ចន្នំ បិណ្ឌត្ថានំ វិសុំវិសុំ បញ្ចប្បយោជនានិ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. ‘‘តត្ថា’’តិ តេសុបញ្ចសុ បិណ្ឌត្ថេសុ. នសង្ខ្យាតព្ពន្តិ អសង្ខ្យេយ្យំ. សង្ខាតុំអសក្កុណេយ្យន្តិ អត្ថោ. នបមេតព្ពន្តិ អប្បមេយ្យំ. បមេតុំ អសក្កុណេយ្យន្តិ អត្ថោ. ឯវំ កិច្ចបច្ចយានំ កត្ថចិ សក្កត្ថ ទីបនំ ហោតិ. សកវចនំ បាឡិវចនេន សាធេតុំ ‘‘យថាហា’’តិ បុច្ឆិត្វា បាឡិគាថំ អាហរិ. តត្ថ ‘‘យថាហា’’តិ កថំ អាហ ឥច្ចេវត្ថោ. អនន្តរេ វុត្តស្ស អត្ថស្ស សាធកំ វចនំ កថំ បាឡិយំ អាហ, កថំ អដ្ឋកថាយំ អាហ, កថំ ដីកាយំ អាហាតិ ឯវំ យថារហំ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ‘‘តេតាទិសេនិព្ពុតេ អកុតោភយេ បូជយតោ’’តិ យោជនា. តត្ថ ‘‘តេ’’តិ ពុទ្ធ ពុទ្ធ សាវកេ. ‘‘តាទិសេ’’តិ តថា រូបេសី លក្ខន្ធាទិគុណ សម្បន្នេ. ‘‘និព្ពុតេ’’តិ កិលេស និព្ពានេន និព្ពុតេ. នត្ថិ កុតោចិ ហេតុតោ ភយំ យេសំ តេ អកុតោ ភយា. អនាគាមិ ខីណាសវា. ‘‘ភយ’’ន្តិ ចិត្តុត្រាសភយំ. ‘‘បូជយតោ’’តិ បូជេន្តស្ស. ‘‘តំ បយោជន’’ន្តិតស្សារតនត្តយ វន្ទនាយ បយោជនំ. ‘‘សង្គហការា’’តិ ពុទ្ធឃោសត្ថេរាទយោ បច្ឆិម អដ្ឋកថាការា វុច្ចន្តិ. តេហិ បោរាណដ្ឋកថាសុ តត្ថ តត្ថ វិប្បកិណ្ណេបកិណ្ណកវិនិច្ឆយេយុត្តដ្ឋានេសុ សង្គហេត្វា អភិនវ អដ្ឋកថាយោ ករោន្តិ. តស្មា សព្ពាអភិនវអដ្ឋកថាយោ សង្គហា នាម ហោន្តិ. តេ ច អាចរិយា សង្គហការា នាម. តេន វុត្តំ ‘‘សង្គហការាតិ ពុទ្ធឃោស. បេ… វុច្ចន្តី’’តិ. តេ អន្តរាយ នីវារណមេវ ឥច្ឆន្តីតិ កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ. តេសំ វចនេន វិញ្ញាយតីតិ ទស្សេតុំ សង្គហការ គាថំ អាហរិ. ‘‘រតនត្តយេកតស្ស ឯតស្សនិបច្ចការស្ស អានុភាវេន អន្តរាយេ អសេសតោសោសេត្វាតិ យោជនា. ‘‘ហី’’តិ ញាបកហេតុ ជោតកោ. ‘‘វុត្ត’’ន្តិ អដ្ឋសាលិនិយំ វុត្តំ.

៣. ‘‘កថញ្ចហោតី’’តិ សម្ពន្ធោ. ឥតិ អយំ បុច្ឆា. ‘‘វុច្ចតេ’’តិ វិសជ្ជនា កថីយតេ. ‘‘ហី’’តិវិត្ថារជោតកោ. ‘‘វន្ទនា កិរិយាភិនិប្ផាទកោ បុញ្ញប្បវាហោ’’តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អនេក…បេ… វារេ’’តិ អច្ចន្ត សំយោគត្ថេ ឧបយោគ វចនំ. ‘‘បុញ្ញាភិសន្ទោ’’តិ បុញ្ញាភិសោតោ, បុញ្ញប្បវាហោតិ តស្សេវ វេវចនំ. ‘‘សោ ច បុញ្ញាតិស្សយោ ហោតី’’តិ សម្ពន្ធោ. កស្មា សោ បុញ្ញា តិស្សយោ ហោតីតិ. ខេត្ត សម្បត្តិយា ច អជ្ឈាសយ សម្បត្តិយា ច ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អនុត្តរេសូ’’តិអាទិមាហ. សំវឌ្ឍិត្ថាតិ សំវឌ្ឍិតោ. បុញ្ញាភិសន្ទោ. សំវឌ្ឍិតស្សភាវោ សំវឌ្ឍិតត្តំ. សុគន្ធេហិវិយ សុបរិសុទ្ធំវត្ថំ បរិភាវីយិត្ថាតិ បរិភាវិតោ. បុញ្ញាភិសន្ទោយេវ. បរិភាវិតស្ស ភាវោ បរិភាវិតត្តំ. ឧភយត្ថាបិ ហេតុ អត្ថេ និស្សក្កវចនំ. ‘‘មហាជុតិកោ’’តិ មហាតេជោ. ‘‘មហប្ផលោ’’តិ មូលប្ផលេន មហប្ផលោ. ‘‘មហានិសំសោ’’តិ អានិសំសប្ផលេន មហានិសំសោ. អានិសំសប្ផលន្តិ ច បរម្បរា ផលំ វុច្ចតិ. អញ្ញំ បុញ្ញំ អតិក្កមន្តោ សយតិ បវត្តតីតិ អតិស្សយោ. បុញ្ញញ្ច តំ អតិស្សយោចាតិ បុញ្ញាតិស្សយោ. អតិស្សយបុញ្ញំ, អធិក បុញ្ញន្តិ អត្ថោ. ‘‘សោ អនុពលំ ទេតិ, ឱកាសលាភំ ករោតី’’តិ សម្ពន្ធោ. កថញ្ច អនុពលំ ទេតិ, កថញ្ច ឱកាសលាភំ ករោតីតិ អាហ ‘‘សយំ បយោគ សម្បត្តិភាវេឋត្វា’’តិអាទិំ. តត្ថ បយោគសម្បត្តិនាម អតីត បុញ្ញកម្មានំ ពលវតរំ ឧបត្ថម្ភកកម្មំ ហោតិ. ‘‘ពហិទ្ធា’’តិ ពហិទ្ធសន្តានតោ. ‘‘វិបត្តិបច្ចយេ សម្បត្តិបច្ចយេ’’តិ យោជេតព្ពំ. តត្ថ, វិបត្តិបច្ចយានាម-រាជតោវា ចោរតោវា-តិអាទិនា អាគតា ទុក្ខុប្បត្តិបច្ចយា. សម្បត្តិបច្ចយានាម កាយចិត្តានំ សប្បាយ បច្ចយា. ចត្តារោ បច្ចយា ច ឧបដ្ឋាកកុលានិ ច អារក្ខ ទេវតាទយោ ច សុខុប្បត្តិ បច្ចយា. តេហិ បច្ចយេហិ បាមោជ្ជ ពហុ លស្ស ថេរស្ស សន្តានេ រត្តិទិវំ បីតិបស្សទ្ធិសុខសមាធីនំ បវត្តិយា អជ្ឈត្តភូតា ឧតុចិត្តាហារា ច អតិ បណីតា ហោន្តិ. តេហិ សមុដ្ឋិតា សរីរដ្ឋកធាតុយោ ច អតិបណីតា ឯវ ហុត្វា ឧបព្រូហន្តិ. តត្ថ សរីរដ្ឋកធាតុយោ នាម បថវិ អាទយោ វាតបិត្តសេម្ហាទយោច. ‘‘អនុពលំទេតី’’តិអភិនវំថាមពលំ បវត្តេតិ. ‘‘បុញ្ញន្តរស្សា’’តិ បវត្តិវិបាកជនកស្ស ពហុវិធស្ស បុញ្ញ កម្មស្ស. ‘‘អថា’’តិ តស្មិំ កាលេតិ អត្ថោ. ‘‘ពលវពលវន្តិយោ ហុត្វា’’តិ បកតិ ពលតោ អតិពលវន្តិយោ ហុត្វា. ‘‘តស្មិំ ថេរសន្តានេ’’តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥដ្ឋប្ផលឃនបូរិតេ’’តិ ឥដ្ឋប្ផលភូតានំ រូបសន្តតីនំ ឃនេន បូរិតេ. ‘‘ឱកាសោ នាម នត្ថី’’តិ បតិដ្ឋានោកាសោ នាម នត្ថិ. ‘‘ឥតី’’តិ តស្មា. ‘‘ទូរតោ អបនីតានេវ ហោន្តី’’តិ សម្ពន្ធោ. ឥដ្ឋប្ផលសន្តានំ វិពាធន្តិ នីវារេន្តីតិ ឥដ្ឋប្ផលសន្តានវិពាធកានិ ឧបបីឡកូបឃាតកកម្មានិ. អនិដ្ឋប្ផល សន្តាន ជនកានិ, អកុសល ជនក កម្មានិ, អបុញ្ញ កម្មានីតិ តានិតិវិធានិ អកុសលកម្មានិ ទូរតោ អបនីតានេវ ហោន្តិ, តេសំ វិបាកស្ស អនោកាសករណេនាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘នហី’’តិអាទិំ. ‘‘តតោ’’តិ តស្មា អបុញ្ញ កម្មានំ ទូរតោ អបនីតត្តា. អភិវាទេតព្ពានំ មាតាបិតុ សមណព្រាហ្មណាទីនំ អភិវាទនកម្មេគរុំករណំ អភិវាទន សីលំ នាម. តំ អស្ស អត្ថីតិ អភិវាទនសីលី. គុណវុទ្ធវយវុទ្ធេ អបចេតិ អត្តានំ នីចវុត្តិ ករណេន បូជេតិសីលេនាតិ វុទ្ធាបចាយី. ឧភយត្ថាបិសម្បទាន វចនំ. ឯវន្តិអាទិនិ គមន វចនំ. និគមន្តិ ច និដ្ឋង្គមនំ. តស្មាតិអាទិ លទ្ធគុណ វចនំ. លទ្ធគុណោតិ ច តំតំបសង្គ វិសោធនំ បរិបុណ្ណំ កត្វា លទ្ធោវិសុទ្ធោ អត្ថោ វុច្ចតិ. តថា វចន សាមត្ថិយេន លទ្ធោ អត្ថន្តរោបិ អយមិធ អធិប្បេតោ. ‘‘នកេវលញ្ច ថេរស្សេវ អនន្តរាយេន បរិសមាបនត្ថំ ហោតី’’តិ យោជនា. ‘‘សោតូនញ្ចគហណ កិច្ច សម្បជ្ជនត្ថ’’ន្តិសម្ពន្ធោ. សុណន្តីតិ សោតារោ. តេសំ. ‘‘គណ្ហន្តាន’’ន្តិ ឧគ្គណ្ហន្តានំ. ‘‘វន្ទនាសិទ្ធិយា’’តិរ តនត្តយេវន្ទនា បុញ្ញស្សសិទ្ធិតោ. ជវនវិនិច្ឆយេ យស្មា អន្តរាយ នីវារណំនាម ទិដ្ឋធម្មេ ឥច្ឆិតព្ពំ ផលំ ហោតិ. ទិដ្ឋ ធម្មោ ច បថម ជវនស្ស វិបាកក្ខេត្តំ. តស្មា ឧបត្ថម្ភន កិច្ចំ បត្វាបិ បថម ជវន ចេតនា ឯវ ឥធបរិយត្តាតិ អធិប្បាយេន ‘‘ទិដ្ឋធម្មវេទនីយភូតា’’តិ វុត្តំ. សា បន បថម ជវន ចេតនា ឧបត្ថម្ភន កិច្ចំ បត្វាបិ សព្ពទុព្ពលា ឯវសិយា. កស្មា, អលទ្ធាសេវនត្តា. សេស ចេតនាយោ ឯវ ពលវតិយោ សិយុំ. កស្មា, លទ្ធា សេវនត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សត្តជវនបក្ខេ អធិប្បេតត្តា ឧបលទ្ធព្ពត្តា តំ នសុន្ទរ’’ន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥតី’’តិ វាក្យបរិសមាបនំ. ‘‘យថា អប្បមត្តកំ ហោតិ. ឯវមេវំ អប្បមត្តកំ ហោតី’’តិ យោជេតព្ពំ. ‘‘តថាហី’’តិ តតោ ឯវាតិ អត្ថោ. បដ្ឋានេបិ=កពឡីការោអាហារោ ឥមស្សកាយស្ស អាហារ បច្ចយេនបច្ចយោ=តិវិភត្តោ. ឥតរថា ‘កពឡីការោ អាហារោ អាហារសមុដ្ឋានានំ រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’តិ វិភត្តោ សិយាតិ. ‘‘អធុនាវា’’តិ ឥមស្មិំ ភវេ ឯវ. ឯវំ វន្ទនាយបយោជនំ ទីបេត្វា ឥទានិ សេសានំ បិណ្ឌត្ថានំ បយោជនំ ទីបេតុំ ‘‘យស្មាបនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ, ‘‘អាទិតោវិទិតេសតី’’តិអាទិម្ហិ-ភាសិស្សំ អភិធម្មត្ថ សង្គហ-ន្តិ បទំ សុត្វា វិញ្ញាតេសតិ, ‘‘ឧស្សាហោជាយតិ’’. ឥមំ ឧគ្គហេត្វា សុទុល្លភេ អភិធម្មត្ថេ ច អនាយាសេន ជានិស្សាម, តម្មូលកស្ស ច អនុបាទា បរិនិព្ពានន្តស្ស បយោជនស្សភាគិនោ ភវិស្សាមាតិ ចិត្តុប្បាទ សម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ.

បិណ្ឌត្ថានុទីបនា និដ្ឋិតា.

៤. បទត្ថេ. ‘‘ពុជ្ឈី’’តិ អញ្ញាសិ. ‘‘ឯត្ថា’’តិ ឯតស្មិំ បទេ. ច សទ្ទោ វាក្យារម្ភ ជោតកោ. វាក្យា រម្ភោតិ ច មូលវាក្យេ យំ យំ វត្តព្ពំ អវុត្តំ, តស្ស តស្ស កថនត្ថាយ អនុវាក្យស្ស អារម្ភោ. ពុជ្ឈនកិរិយាវុច្ចតិញាណំ. កថំបនអវិបរីតត្ថេ បវត្តោ សម្មាសទ្ទោ អសេស ព្យាបនំ ទីបេតីតិ បុច្ឆាយ បុរិមត្ថមេ វព្យតិរេកតោ ច អន្វយតោ ច បុន វិត្ថារេន្តោ ‘‘តថាហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ, ‘‘តថាហី’’តិ តស្ស វចនស្ស អយំ វិត្ថារោតិ ជោតេតិ. ‘‘អវិបរីត’’ន្តិ កិរិយាវិសេសន បទមេតំ. ‘‘អត្តនោ វិសយេ ឯវា’’តិ អត្តនោ ញាណវិសយេ ឯវ តេសំ វិសយោចាតិ សម្ពន្ធោ. យស្មា ឯកោបិ ធម្មោ កាលទេសសន្តានាទិភេទេន អនន្ត ភេទោ ហោតិ. តស្មា បទេសញាណិកា បច្ចេកពុទ្ធាទយោ ឯកធម្មំបិ សព្ពាការតោ ជានិតុំ ន សក្កោន្តិ. តេនាហ ‘‘តេហី’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘សព្ពាការតោ’’តិ សភាវតោ, ហេតុតោ, បច្ចយតោ, ផលតោ, និស្សន្ទតោ, កាលតោ, ទេសតោតិអាទិនា អាការេន. ‘‘យត្ថា’’តិ យស្មិំ អវិសយេធម្មេ. ‘‘តេ វិបរីតំ ពុជ្ឈេយ្យុំ, សោ អវិសយោ នាមធម្មោនត្ថី’’តិយោជនា. តំ វិត្ថារេន្តោ ‘‘តេហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ, ‘‘តិយទ្ធគតេ’’តិ តីសុកាលេសុ គតេ បវត្តេ. ‘‘អទ្ធាមុត្តកេ’’តិ កាលត្តយវិមុត្តកេ. ‘‘ហត្ថមណិកេវិយា’’តិ ហត្ថ តលេ ឋបិតមណិរតនានិវិយ. ‘‘សព្ពេ ធម្មា’’តិអាទិ បាឡិសាធកំ. តត្ថ, ‘‘អាបាត’’ន្តិ អភិមុខំ បតនំ. អាពាធន្តិបិ បាឋោ, ឱត្ថរិត្វា ឧបដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពញ្ញុមហាភវង្គ’’ន្តិ សព្ពេសំសព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ បច្ឆិមភវេ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ បវត្តំ អដ្ឋសុ មហាវិបាកេសុ បថមមហាវិបាកំ ភវង្គ ចិត្តំ. ‘‘តត្ថា’’តិ តស្មិំ មហាភវង្គេ. ‘‘និច្ចកាលំ ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ សព្ពកាលំ ឧបដ្ឋានាការ បត្តា ហុត្វា តិដ្ឋន្តិ. កស្មា, កស្សចិ អាវរណស្ស អភាវតោ. ឥទំបិហិ ឯកំ ឧបដ្ឋានំ នាមាតិ. ‘‘អាវជ្ជនាយា’’តិ មនោទ្វារាវជ្ជន ចិត្តេន. ធម្មា មហន្តា. ភវង្គំ បរិត្តកំ. តស្មា បរិត្តកំ ភវង្គំ ឯកក្ខណេ មហន្តានំ ធម្មានំ នបហោតីតិ ចោទកស្ស អធិប្បាយោ. ‘‘នចោទេតព្ពមេត’’ន្តិ ឯតំ ឋានំ នចោទេតព្ពំ. ‘‘បរមុក្កំសបត្តាន’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘ឧក្កំសោ’’តិ អច្ចុគ្គមោ អច្ចុត្តរោ. បរមោ ឧក្កំសោ បរមុក្កំសោតិវិគ្គហោ.

ឯវំ សម្មាសទ្ទស្ស អត្ថំ វិចារេត្វា ឥទានិ សំសទ្ទស្ស អត្ថំ វិចារេន្តោ ‘‘សំសទ្ទោបនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ, ‘‘ឧបសគ្គោ’’តិ ឧបសគ្គបទំ. ‘‘បដិវេធធម្មេសូ’’តិ បដិច្ចសមុប្បាទាទីនំ បដិវិជ្ឈនញ្ញាណេសុ. នត្ថិ អាចរិយោ ឯតស្សាតិ អនាចរិយោ. សមាសន្តេ កការេន សហ អនាចរិយកោ. អនាចរិយកស្ស ភាវោ អនាចរិយកតា. តំ អនាចរិយកតំ. តតីយា រុប្បសមាបត្តិ នាម អាកិញ្ចញ្ញាយតនជ្ឈានំ. តំ ភគវា អាឡារស្ស សន្តិកេ ឧគ្គណ្ហាតិ. ចតុត្ថារុប្បសមាបត្តិ នាម នេវសញ្ញា នាសញ្ញាយតនជ្ឈានំ. តំ ឧទកស្សសន្តិកេ ឧគ្គណ្ហាតីតិ វុត្តំ ‘‘អាឡារុទកមូលិកា’’តិ. ‘‘អនលង្ករិត្វា’’តិ អាវជ្ជនសមាបជ្ជនាទិវសេន អនលង្ករិត្វា. អនាសេវិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឆឌ្ឌិតត្តា’’តិ ឯតាសមាបត្តិយោនាលំ ពោធាយ, អថ ខោ យាវទេវ តតីយ ចតុត្ថារុប្បភវប្បដិលាភាយ សំវត្តន្តីតិ ឯវំ អាទីនវំ ទិស្វា ឆឌ្ឌិតត្តា. ‘‘ពុជ្ឈនកិរិយាយា’’តិ បដិវេធញ្ញាណស្ស. ‘‘កុតោ បដិវេធធម្មា’’តិ តា កុតោ បដិវេធធម្មា ហោន្តិ. បដិវេធធម្មា ឯវ ច ពុទ្ធភាវាយបទដ្ឋានាហោន្តីតិ អធិប្បាយោ.

បាឡិយំ. ‘‘បុព្ពេ អននុស្សុតេសុធម្មេសូ’’តិ ឥមស្មិំ ភវេ ឥតោ បុព្ពេ កស្សចិសន្តិកេ អននុស្សុតេ សុចតុស្សច្ច ធម្មេសុ. ‘‘អភិសម្ពុជ្ឈី’’តិបទេ អភិសម្ពោធិសង្ខាតំ អរហត្តមគ្គញ្ញាណំ វុត្តំ. តទេវ ញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស បទដ្ឋានំ ហោតិ. តប្បច្ចយា តទនន្តរា ឯវសព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បាតុព្ភវតីតិ វុត្តំ ‘‘តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បាបុណាតី’’តិ. ‘‘តទនន្តរា’’តិ ច អរហត្ត មគ្គវីថិយាច ចតុន្នំ បច្ចវេក្ខន វារានញ្ច អនន្តរេ កាលេតិ អត្ថោ. ‘‘និមិត្តត្ថេ’’តិ និមិត្ត ហេត្វត្ថេ. ‘‘ភុម្ម’’ន្តិ អដ្ឋកថាសុអាគតំ សត្តមីវិភត្តិយានាមំ. តាសុ ហិ បច្ចត្តវចនំ, ឧបយោគវចនំ, ករណ វចនំ, សម្បទាន វចនំ, និស្សក្កវចនំ, សាមិវចនំ, សុម្មវចនន្តិ ឯវំ អនុក្កមេន សត្តន្នំ វិភត្តីនំ នាមានិ អាគតានីតិ.

‘‘ទសពលញ្ញាណេសូ’’តិ ឋានាឋាន កោសល្លញ្ញាណាទីសុ ទស ញាណពលេសុ. ‘‘វសិភាវ’’ន្តិ ឯត្ថ អត្តនោ វសំ វត្តេតុំ សមត្ថតា សង្ខាតោសត្តិ វិសេសោ វសោនាម. វសោ ឯតស្ស អត្ថីតិ វសី-វសិគណេហីតិអាទីសុវិយ. វសិនោ ភាវោ វសិភាវោ. តំ វសិភាវន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វសិភាវ’’ន្តិ ឥស្សរភាវន្តិ. កត្ថចិ បន ‘‘វសី’’តិ ឥត្ថិលិង្គបទំបិ ទិស្សតិ=តត្រិមា បញ្ចវសិយោ អាវជ្ជនវសីសមាបជ្ជនវសី=តិអាទីសុ.

សម្មាសម្ពុទ្ធបទ.

៥. អតុលបទេ. អនេកេហិគុណបទេហិ បវត្តិតាវន្ទនា ‘‘អនេកគុណបទវិសយានាម’’. ‘‘ឥតិកិំទុតីយេនា’’តិ ឥតិ តស្មា ទុតីយេន អតុលបទេន កិំ បយោជនំ អត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘នន សមត្ថា’’តិ នសមត្ថា ន ហោតីតិ យោជនា. សមត្ថា ឯវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘មត្តការិនោ’’តិ បមាណការិនោ. ‘‘ថេរោ ច តេសំ អញ្ញតរោ’’, តស្មា មត្តំ ន ករោតិ, ទុតីយំ អតុល បទំ អាហរីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អបិចា’’តិ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘នកេវលំ វន្ទនាយ អន្តរាយនីវារណមេវ ឥច្ឆិ តព្ពំ ហោតី’’តិ យោជនា. ‘‘វន្ទនាយា’’តិ វន្ទនាហេតុ. សោបិ បញ្ញាបាដវាទិ អត្ថោ. ‘‘គន្ថបារិសុទ្ធិយា’’តិ គន្ថទោសានាម បទទោស វាក្យទោស អត្ថទោសាទយោ អត្ថិ. តេហិ ទោសេហិ ឥមស្ស គន្ថស្ស បារិសុទ្ធិយា. កថំ បន វន្ទនាយ បញ្ញាបាដវាទិ អត្ថោសម្ភវតីតិ វុត្តំ ‘‘អនុស្សតិដ្ឋានេសូ’’តិអាទិ. អនុស្សតិដ្ឋានានិ នាម ពុទ្ធ ធម្ម សង្ឃសីលាទីនិ. ចិត្តសមាធានំ អាវហតីតិ ចិត្តសមាធានាវហោ. ‘‘តិក្ខាសូរាហុត្វាវហតី’’តិ គម្ភីរេសុ អត្ថ ព្យញ្ជន បទេសុ អមន្ទា វិស្សដ្ឋា ហុត្វា វហតិ. ‘‘តទត្ថាយបី’’តិ បញ្ញាបាដវាទិ អត្ថាយបិ. គុណនាមបទានំ គុណត្ថោនាមវិគ្គហ វាក្យេសុ បាកដោ, សិទ្ធបទេសុ អបាកដោ. តស្មា តានិ វិគ្គហត្ថំ អជានន្តានំ សន្តិកេ នាម មត្តានិ សម្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ ‘‘យថាវុត្ត វចនត្ថយោគេបិ…បេ… បវត្តត្តា’’តិ. ‘‘សភាវនិរុត្តិំ ជានន្តាន’’ន្តិ មាគធ ភាសំ ជានន្តានំ. មាគធភាសាហិ មូលភាសាតិ ច អរិយភាសាតិ ច មាគធភាសាតិ ច បាឡិភាសាតិ ច ធម្មនិរុត្តីតិ ច សភាវនិរុត្តីតិ ច វុច្ចតិ. ‘‘ភាវត្ថសុញ្ញ’’ន្តិ ឯត្ថ គុណនាមានំ គុណត្ថោ ភាវត្ថោ នាម. សោ ឯវសកត្ថោតិ ច វចនត្ថោតិ ច វិគ្គហត្ថោតិ ច វុច្ចតិ. កិរិយនាមាទីសូបិ ឯសេវនយោ. ‘‘សត្ថូ’’តិ សត្ថុនោ. ‘‘សមញ្ញាមត្ត’’ន្តិ នាមសញ្ញាមត្តំ ភវិតុំ នារហតិ. តថាហិ អនាថបិណ្ឌិកោសេដ្ឋិ រាជគហំ អនុបត្តោ ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោតិ សុត្វា ឧទានំ ឧទានេសិ=ឃោសោបិ ខោ ឯសោទុល្លភោ លោកស្មិំ យទិទំ ពុទ្ធោ=តិ. តស្មា ពុទ្ធោតិ នាមំបិ លោកេ មហន្តំ សុទុល្លភំគុណបទំ ហោតិ. សម្មាសម្ពុទ្ធ នាមេវត្តព្ពមេវនត្ថីតិ. ‘‘សភាវនិរុត្តិំ អជានន្តានំ បន បទសហស្សំ វុច្ចមានំបី’’តិ តិដ្ឋតុ ឯកំ អតុលបទំ, បទសហស្សំបិ វុច្ចមានំ សត្ថុសមញ្ញាមត្តមេវ សម្បជ្ជតិ. តាទិសាហិ ជនា ឥទំ លោកេ មហន្តំ គុណបទន្តិបិ នជានន្តិ. ភាវត្ថំ កិំជានិស្សន្តិ.

‘‘អតុលោ’’តិ អញ្ញេន សោ អសទិសោតិ វា, អញ្ញោ វាតេន សទិសោតស្សនត្ថីតិវា, - ទ្វិធាបិអត្ថោលព្ភតិ. សាធកគាថាយំ ‘‘បដិបុគ្គលោ’’តិ យុគគ្គាហីបុគ្គលោ. កិញ្ចាបិ មក្ខលិ បូរណាទយោ វិសុំវិសុំ - អហំ សព្ពញ្ញូ សព្ពទស្សាវី - តិច, អហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ-តិច បដិជានន្តា យុគគ្គាហិនោ ហុត្វា វិចរន្តិ. ធម្មតោ បន សិនេរុ បព្ពត រាជស្ស សន្តិកេ សក្ខរ កថលានិវិយសម្បជ្ជន្តីតិ. ‘‘អនច្ឆរិយ’’ន្តិ នតាវ អច្ឆរិតព្ពំ ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘ពុទ្ធភូតស្សា’’តិ ពុទ្ធភាវំ ភូតស្សបត្តស្ស. ‘‘យំ ពុទ្ធ ភូតស្ស អតុលត្តំ, ឯតំ អនច្ឆរិយ’’ន្តិ យោជនា. យទិ ចេតំ អនច្ឆរិយំ ហោតិ, កតមំ បន តាវ អច្ឆរិយំ ភវតីតិ អាហ ‘‘សម្បតិជាតស្សា’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘សម្បតិជាតស្សា’’តិ អជ្ជេវជាតស្សបិ អស្ស ភគវតោ. កថំ អតុលតា បញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘តទាហី’’តិអាទិំ. ‘‘ឯកង្គណានី’’តិ ឯកតលានិ. តទាហិ ពោធិសត្តស្សបុញ្ញានុភាវេន អតិមហន្តោ ឱភាសោ បាតុព្ភវតិ. = ឧឡារោ ឱភាសោ បាតុរហោសិ អតិក្កម្មទេវានំ ទេវានុភាវ=ន្តិហិ វុត្តំ. តេន ឱភាសេន ផរិតា សព្ពេ បថវិ បព្ពតាទយោ ជាតិផលិកក្ខន្ធាវិយ សុប្បសន្នា ហោន្តិ. ទសសហស្ស ចក្កវាឡានិ ឯកតលំ ហុត្វា បញ្ញាយន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘អនេកានិ ចក្កវាឡសហស្សានិ ឯកង្គណានិ អហេសុ’’ន្តិ. ‘‘បរមាយ បូជាយាតិ ថុតិមង្គលវចនបូជាយ. ‘‘លោកស្សា’’តិ សព្ព សត្តលោកតោ. ឯវំ អច្ឆម្ភិ វាចំ និច្ឆារេសិ ធម្មតាយ សញ្ចោទិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ ‘‘អច្ឆម្ភិវាច’’ន្តិ វិសារទវាចំ. អាសភិំ វាចន្តិបិ បាឋោ. ឧត្តមវាចន្តិ អត្ថោ. ‘‘និច្ឆារេសី’’តិ ឧទាហរតិ. ឥទម្បិ អនច្ឆរិយំ, អញ្ញំ បិតតោ អច្ឆរិយតរំ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យទាបនា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. បារមិតា គុណេហិ តេន សទិសោ កោចិនត្ថេវ ថបេត្វា អញ្ញេ ច មហាពោធិ សត្តេតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អស្សា’’តិ តេន សទិសស្ស. ‘‘នត្ថិភាវោ ទីបេតព្ពោ’’តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ទីបេតព្ពោ’’តិ ពុទ្ធវំសបាឡិតោ អាហរិត្វា ទីបេតព្ពោ. ‘‘កុតោសាវកពោធិសត្តានំ សតសហស្សំ សក្ខិស្សតី’’តិ យោជនា. បារមិយោ បការេនវិចិនន្តិ ឯតេនាតិ បារមិបវិចយោ. ញាណំ. តំបនញាណំ មហាពោធិសត្តានំ ឯវ ឧប្បន្នំ នហោតិ. បច្ចេកពោធិសត្ត សាវកពោធិសត្តានំបិ ឧប្បន្នមេវ. តទេវ ច សព្ពេសំបិ ពោធិសត្តានំ និយតព្យាករណប្បដិលាភេ បធានការណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘សាវកពោធិសត្តាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ពោធិវុច្ចតិវិមោក្ខញ្ញាណំ. អរិយមគ្គស្សេតំ នាមំ. ពោធិម្ហិសជន្តិ លគ្គន្តីតិ ពោធិសត្តា. ‘‘លគ្គន្តី’’តិ តប្បដិលាភត្ថាយ និយត ចិត្តា ហោន្តីតិ អត្ថោ. ពោធិ អត្ថាយ បដិបន្នា សត្តា ពោធិសត្តាតិបិ យុជ្ជតិ. ពុទ្ធ សុញ្ញេបិលោកេ កម្មស្សកតាញាណេ ឋត្វា វដ្ដទុក្ខតោ មោក្ខធម្មបរិយេសិនោ សត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សម្ភារ ធម្មេ’’តិ ទសវិធេ បារមិ ធម្មេ. វដ្ដំ អនុសរន្តិ អនុគច្ឆន្តីតិ វដ្ដានុសារិនោ. បថវិយំ បំសុចុណ្ណានិ វិយ បកតិយា វបុថុភូតាជនាតិ បុថុជ្ជនា. មហន្តាបុថុជ្ជនាតិ មហាបុថុជ្ជនា. វដ្ដានុសារិនោ ច តេ មហាបុថុជ្ជនាចាតិ សមាសោ. តេសំ ភាវោតិ វិគ្គហោ. អយំ ភាវោយេវ តេសំ ភូមីតិ ច វុច្ចតិ. អត្ថតោ បន មោក្ខធម្មនិរបេក្ខតា ឯវ. អច្ឆន្ទិកតាតិបិ វុច្ចតិ. ‘‘ឱក្កន្តា’’តិ បវិដ្ឋា. តយោនិយតា, ពោធិសត្តនិយតោ ច ចូឡសោតាបន្ននិយតោ ច អរិយ សោតាបន្ននិយតោ ច. តត្ថ ពោធិសត្តនិយតោ ពោធិសម្ភារពលេន សិទ្ធោ. ចូឡសោតាបន្ន និយតោ បច្ចយាការានុពោធញ្ញាណពលេន. អរិយសោតាបន្ន និយតោ សោតាបត្តិ មគ្គញ្ញាណ ពលេន. តេសុ ពោធិសត្តនិយតោ ឥធ អធិប្បេតោតិ វុត្តំ ‘‘ឯកេន បរិយាយេនា’’តិអាទិ. វត្តព្ពមេវនត្ថិតេសំ ទ្វិន្នំ ពោធិសត្តានំ បារមិ បវិចយញ្ញាណ សម្បត្តិយា វិនា និយតព្យាករណ លាភា សង្កាយ ឯវ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

បទសិទ្ធិវិចារេយំ វុត្តំ វិភាវនិយំ=តុលាយសមិតោតុល្យោ. តុល្យោ ឯវ តុលោយការ លោបវសេនា=តិ. តំសន្ធាយ ‘‘យ ការស្សវាវសេនា’’តិ វុត្តំ. យញ្ចវុត្តំ តត្ថេវ=អថវាសមីតត្ថេ អការបច្ចយវសេន តុលាយសមីតោតុលោ=តិ. តំ សន្ធាយ ‘‘អការស្សវាវសេនា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘តុលាយា’’តិ លោកេ ធារណតុលាសទិសាយ បញ្ញាយាតិ អត្ថោ. ‘‘សមីតោ’’តិ សមំ កតោ. នហិ តុលសទ្ទោ ភវិតុំ នយុត្តោ. យុត្តោ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘តុលយិតុ’’ន្តិអាទិំ. តត្ថហិ ‘‘តុលយិតុំ អសក្កុណេយ្យោ’’តិវចនេន តស្សកម្មសាធនត្តំទស្សេតិ. ‘‘កម្មសាធនេនេវា’’តិ បុព្ពេ-តុលយិតព្ពោ អញ្ញេន សហ បមិតព្ពោតិ តុលោតិ ឯវំ ឥធវុត្តេន កម្ម សាធន វចនត្ថេនេវ. ‘‘តទត្ថសិទ្ធិតោ’’តិ តស្ស វិភាវនិយំ វុត្តស្ស ទុវិធស្ស អត្ថស្ស សិទ្ធិតោ. ‘‘តតោ’’តិ តុលសទ្ទតោ. ចិន្តាយ កិំ បយោជនំ អត្ថិ. នត្ថិយេវាតិ អធិប្បាយោ. វទតិ សីលេនាតិ វត្តា. វាទី បុគ្គលោ. វត្តុនោ ឥច្ឆាវត្តិច្ឆា. វត្តុំ ឥច្ឆាវត្តិច្ឆាតិបិវទន្តិ. វត្តិច្ឆំ អនុគតោ សម្មុតិ សង្កេតវោហារ សិទ្ធត្តាតិ សមាសោ. ‘‘ឯត’’ន្តិ ឯតំ ទ្វិធាសិទ្ធវចនំ. ‘‘ចេ’’តិ ចេវទេយ្យ. ‘‘នា’’តិ នយុត្តំ. ‘‘យថាសុត’’ន្តិ តុល ឥតិ សុតំ. ‘‘យុត្ត’’ន្តិ យថាសុត និយាមេនេវ យុត្តំ វជ្ជេត្វា. ‘‘អស្សុតស្សា’’តិ ធារណតុលាបរិយាយស្ស ឥត្ថិលិង្គតុលាសទ្ទស្ស. តតោយេវយការ យុត្តស្សតុល្យសទ្ទស្ស ច អស្សុតស្ស. ឥត្ថិលិង្គេសតិ, តតោបិ ឯកោ អការោតិ កត្វា សមីតត្ថេ ទុតីយោ តទ្ធិត អការោបិ អស្សុតោយេវនាមហោតិ. ‘‘បរិកប្បនាយា’’តិ បរិកប្បេត្វា កថនាយ. បយោជនាភាវតោ ន យុត្តន្តិសម្ពន្ធោ. អតុលបទំ.

៦. ឯវំ ទ្វិន្នំ បទានំ បទត្ថ សំវណ្ណនំ កត្វា ឥទានិ តេសំយេវ អត្ថុទ្ធារសំវណ្ណនំ ករោន្តោ ‘‘ឥមេហិ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘សម្បទា’’តិ សម្បត្តិយោ. ‘‘ពោធិសម្ភារសម្ភរណំ នាម’’ សមតិំ សបារមីនំ បរិបូរណំ. ‘‘មហាវជិរញ្ញាណ’’ន្តិ ភគវតោ អាសវក្ខយញ្ញាណម្បិ វុច្ចតិ. តស្ស បុព្ពភាគេ ពុទ្ធភាវត្ថាយ អនុបទធម្មវិបស្សនាវសេន ឆត្តិំស កោដិ សតសហស្ស សង្ខានំ ទេវសិកំ វឡញ្ជនកប្ផលសមាបត្តីនំ បុព្ពភាគ វិបស្សនាញាណម្បិ មហាវជិរញ្ញាណន្តិ វុច្ចតិ. សព្ពម្បេតំ មហាដីកាយំ វុត្តំ. ‘‘មហាពោធិយា’’តិ សព្ពញ្ញុ ពុទ្ធានំ អភិសម្ពោធិ សង្ខាតស្ស អគ្គមគ្គញ្ញាណស្ស. បហិយ្យន្តិ បហាតព្ពា ធម្មា ឯតេនាតិ បហានំ. បជហន្តិ បហាតព្ពេធម្មេឯតេនាតិវា បហានន្តិ កត្វា តំ អគ្គមគ្គញ្ញាណម្បិតំ វិបស្សនាញាណម្បិ បហានន្តិ វុច្ចតីតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘បហានសម្បទាយំ វា សា សង្គហិតា’’តិ វុត្តំ. បញ្ចសីលានិ. បាណាតិបាតស្ស បហានំសីលំ, វេរមណិសីលំ, ចេតសិកំសីលំ, សំវរោសីលំ, អវីតិក្កមោសិលន្តិអាទីសុវិយ ឯត្ថហិ បហានសីលំ នាម យថា វុត្តេន អត្ថេន វេរមណិសីលមេវាតិ យុជ្ជតិ. បហានំ នាម កោចិធម្មោ នហោតីតិ អធិប្បាយេ បន សតិបហាន សីសេន បហានសាធកំ តទេវញាណទ្វយំ ឧបចារេនបហានន្តិ គហេតព្ពំ. ឥតរថា បហានសម្បទា នាម អសារា អផលាតិ អាបជ្ជេយ្យាតិ. បច្ចេកពុទ្ធ ពុទ្ធសាវកា កិលេសេ បជហន្តាបិ វាសនាយ សហ អប្បជហនតោ ចិត្ត សន្តានេ មោហវាសនាយ វិជ្ជមានត្តា សព្ពញ្ញុ ភាវំ នគច្ឆន្តិ. តស្មា យថាតេសំ កិលេសប្បហានំ បហានសម្បទា នាម នហោតិ. នតថាសព្ពញ្ញុពុទ្ធានន្តិ អាហ ‘‘សហវាសនាយា’’តិអាទិំ. វិភាវនិយំញាណសម្បទា បថមំ វុត្តា. តតោ បហាន សម្បទា. ដីកាយំ បន បហានសម្បទា បថមំ វុត្តា. តតោ អធិគម សម្បទានាម វុត្តា. តតោ ញាណសម្បទា. បហានសម្បទាយញ្ច អគ្គមគ្គញ្ញាណំ ទស្សិតំ. អធិគម សម្បទាតិ ច សព្ពញ្ញុតញ្ញាណប្បដិលាភោ វុត្តោ. ញាណសម្បទាយម្បន តេហិ ទ្វីហិ ញាណេហិ អវសេសានិទសពលញ្ញាណាទីនិសព្ពញ្ញាណានិទស្សិតានិ. ឥធបិ ដីកានយមេវ សម្ភាវេន្តោ ‘‘បហានសម្បទាយេវបនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘សព្ពញ្ញុតញ្ញាណប្បទដ្ឋាន’’ន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សបទដ្ឋានំ, អាសន្ន ការណំ. ‘‘ន ហិ មគ្គញ្ញាណតោ អញ្ញា បហានសម្បទានាម អត្ថិ’’. បរមត្ថតោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឥទញ្ច វិសុទ្ធិមគ្គេ=បហានន្តិ កោចិ ធម្មោនាម នត្ថិ អញ្ញត្រ វុត្តប្បការានំ បាណាតិបាតាទីនំ អនុប្បាទមត្តតោ=តិ អាគតត្តា វុត្តំ. បហាយកធម្មសមាទានេន បន បហាតព្ព ធម្មានំ អនុប្បាទោ នាម ឯកោបណីត ធម្មោហោតិ. ឯកំ សន្តិ បទំ ហោតិ. តថាហិ វុត្តំ បដិសម្ភិទា មគ្គេ=ឧប្បាទោ ភយំ, អនុប្បាទោ ខេមន្តិ សន្តិបទេ ញាណំ. បវត្តិ ភយំ, អប្បវត្តិ ខេមន្តិ សន្តិបទេញាណ=ន្តិ. តទង្គប្បហានំ បនតទង្គអនុប្បាទោ នាម. វិក្ខម្ភនប្បហានំ វិក្ខម្ភន អនុប្បាទោ នាម. សមុច្ឆេទប្បហានំ សមុច្ឆេទ អនុប្បាទោ នាមាតិ វត្តព្ពំ. ឥធ បន អនុប្បាទ សម្បាបកំ វិបស្សនា ញាណញ្ច មគ្គញ្ញាណញ្ច ឧបចារេន បហានន្តិ អធិប្បេតំ. កស្មា, ឧបរិញាណ សម្បទាទីនំ បច្ចយត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សម្បទាសង្ករោ’’តិ សម្បទាសម្ភេទោ, សម្បទាសម្មិស្សោ. ‘‘ញាយាគត’’ន្តិ យុត្តិតោ អាគតំ. ‘‘សីលាទិគុណេហី’’តិ សីល សមាធិ បញ្ញា វិមុត្តិ វិមុត្តិញ្ញាណទស្សន គុណេហិ. ‘‘ឥទ្ធិធម្មេហី’’តិ ឥទ្ធិវិធាភិញ្ញាទីហិ ឥទ្ធិគុណេហិ. ‘‘លក្ខណានុព្យញ្ជនប្បដិមណ្ឌិតស្សា’’តិ ទ្វត្តិំស មហាបុរិសលក្ខណេហិ ច អសីតិ ខុទ្ទកលក្ខណេហិ ច បដិមណ្ឌិតស្ស. ‘‘អាសយោ’’តិ ចិត្ត សន្តានេ អធិសយិតោ ឥច្ឆាវិសេសោ. ‘‘អជ្ឈាសយស្សា’’តិ អលោភជ្ឈាសយាទិកស្សអជ្ឈាសយស្ស. ‘‘ឧឡារតា’’តិ បណីតតា. ‘‘ហិតជ្ឈាសយតា’’តិហិតកាមតា. អបរិបាក គតិន្ទ្រិយានំ សត្តានំ ឥន្ទ្រិយបរិបាកកាលាគមនញ្ច ឯត្ថ វត្តព្ពំ. ‘‘អភិញ្ញាតាន’’ន្តិ អតិបាកដានំ. ‘‘ទ្វេបហានសម្បទា’’តិ ទ្វេបហាន សម្បទា ញាណសម្បទា. សម្មាសម្ពុទ្ធបទេ. ‘‘សាមំ សច្ចានិ អភិសម្ពុជ្ឈី’’តិ ឯត្ថ អភិសម្ពោធិសង្ខាតំ អគ្គមគ្គញ្ញាណំ គហិតំ. តញ្ច បហានកិច្ចប្បធានំ ហោតិ. ‘‘តត្ថ ច សព្ពញ្ញុតំ បត្តោ’’តិ ឯត្ថ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ. ‘‘ពលេសុ ច វសិភាវ’’ន្តិ ឯត្ថ ទសពលញ្ញាណានិ គហិតានិ. តេន វុត្តំ ‘‘ទ្វេ…បេ… សម្មាសម្ពុទ្ធបទេនវិភាវិតា’’តិ.

សម្បទានិដ្ឋិតា.

៧. សសទ្ធម្មគណុត្តមបទេ. យថា=សសង្ឃំលោកនាយកំ នមស្សិស្សំ=តិ ឯត្ថសហសទ្ទស្ស សមវាយត្ថត្តា អហំលោកនាយកញ្ច សង្ឃញ្ច នមស្សិស្សន្តិ ឯវំ សមវាយត្ថោ វិញ្ញាយតិ. តថា ឥធបិ សម្មាសម្ពុទ្ធញ្ចសទ្ធម្មញ្ច គណុត្តមញ្ច អភិវាទិយាមីតិ ឯវំ កិរិយាសមវាយត្ថោ សហសទ្ទេន ទីបិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ទូរតោហំ…បេ… ឯវមិទំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឥទ’’ន្តិ សសទ្ធម្មគណុត្តមបទំ. ឯត្ថ ច‘‘សមវាយោ’’តិ ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ ពហូនំ វា អត្ថានំ ឯកស្មិំ ទព្ពេវា គុណេវាកិរិយាយវាសមំ អវេច្ច អយនំបវត្តនំ សមវាយោ. បច្ចានុតាប បច្ចានុមោទនាទិឋានេសុ=អហំ បុព្ពេទានំ នទទិស្សំ, សីលំ នរក្ខិស្សំ. - អនេកជាតិ សំសារំ សន្ធាវិស្ស=ន្តិអាទិនា អតីតេបិកាលេ អនាគតវចនំ បយុជ្ជតីតិ អាហ ‘‘នមស្សិស្ស’’ន្តិ នមស្សិំតិ. ‘‘គុណីភូតាន’’ន្តិ សមាសបទេ វិសេសនភូតានំ, អប្បធានភូតានន្តិ អត្ថោ. អព្ភូត តព្ភាវេចាយំ ឦការោ. យថា, កាកោ សេតី ភវតិ, ពកោ កណ្ហីភវតីតិ. ឯត្ថ ច ‘‘សេតី ភវតី’’តិ អសេតបុព្ពោ សេតោភវតិ. ‘‘កណ្ហីភវតី’’តិ អកណ្ហបុព្ពោ កណ្ហោភវតីតិ អត្ថោ. តថា ឥធបិ. ពុទ្ធំ ធម្មញ្ច សង្ឃញ្ចវន្ទិត្វា-តិអាទីសុ វិសុំវិសុំ បធានត្តា អគុណភូតាបិ ធម្មសង្ឃា ឥធសមាសបទេ អញ្ញបទត្ថស្សគុណភូតាហោន្តិ. អយំ អព្ភូតតព្ភាវត្ថោ នាម. ‘‘អភិវាទិតភាវោ’’តិ វុត្តេ តបច្ចយស្ស ពហុលំ អតីតកាលវិសយត្តា បុព្ពេគន្ថារម្ភកាលេ ធម្ម សង្ឃានំបិ ថេរស្ស វន្ទនាសិទ្ធិ ទស្សិតា ហោតិ. ‘‘អភិវាទេតព្ព ភាវោ’’តិ វុត្តេបន តព្ពបច្ចយស្សកាលសាមញ្ញវិសយត្តាន តថា ទស្សិតា ហោតិ. ទានំ ទាតព្ពំ, សីលំ រក្ខិតព្ពន្តិអាទីសុ វិយ ធម្មសង្ឃានាមសព្ពកាលំបិ អភិវាទេតព្ពាតិ. ឯវំ ធម្មសង្ឃានំ សព្ពកាលំបិ អភិវាទនារហគុណោ ឯវ ទស្សិតោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ, ‘‘អភិវាទន’’ន្តិ ឥទំ កិរិយាសមវាយទស្សនតោ វុត្តំ. កាលវិសេសំ បន នទីបេតិយេវ. ‘‘អត្តនោ និទស្សនេនា’’តិ សបុត្តទារោ អាគតោតិ អត្តនា នីហរិត្វា ទស្សិតេន បយោគេន. សោហិ បយោគោ កិរិយា សមវាយស្សេវ. នគុណសមវាយស្សាតិ. ឯត្ថ ច ថេរស្ស វន្ទនាវចនេ ថេរោ ឥមេហិ យេវបទេហិ រតនត្តយំតីហិទ្វារេ ហិវន្ទតីតិ គហេត្វា ‘‘អភិវាទិយា’’តិ ឯត្ថ អភិវាទិយាធីតិ ច អត្ថំ នីហរន្តិ. អប្បធាន កិរិយាបទេ បន តទត្ថ នីហរណំ អសម្ភាវេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘អបិចា’’តិ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថីតិ អត្ថជោតនេ អយំ និបាតសមុទយោ. ‘‘គន្ថប្បដិញ្ញាយា’’តិ គន្ថប្បដិញ្ញាវចនេន. ‘‘សហឃដេត្វា’’តិ ឯកតោ សម្ពន្ធិត្វា.

វចនត្ថេ. សធនោ បុរិសោ, ធនវាបុរិសោ-តិ អាទយោ សមាសតទ្ធិតសទ្ទា យេភូយ្យេន អតិស្សយត្ថ ទីបកា ហោន្តិ. នហិ អប្បកេន ធនេន តថា វោហរន្តិ. តស្មា ឥធាបិ តថា រូបំ អតិស្សយត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អត្តនានិម្មិតេន…បេ… សរណភូតេនា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ, ‘‘អត្តនានិម្មិតេនា’’តិ អត្តនា ឧប្បាទិតេន. ‘‘នហី’’តិអាទិនា តទត្ថមេវ ព្យតិរេកតោ វិវរតិ. តត្ថ, ‘‘បរនិម្មិតេនា’’តិ ពុទ្ធនិម្មិតេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តថា ថោមន’’ន្តិ សសទ្ធម្ម គណុត្តមន្តិ ថោមនំ. ‘‘ឥទំបី’’តិ ទុតីយត្ថ សម្បិណ្ឌនេ អយំបិការោ. នកេវលំ បុរិមបទទ្វយមេវ សត្ថុ អសាធារណគុណបទំ ហោតិ. អថ ខោ ឥទំបិ បទំ សត្ថុ បច្ចេកពុទ្ធាទីហិ អសាធារណ បទមេវហោតីតិ យោជនា.

ធម្មវចនត្ថេ. ‘‘ធារេតី’’តិ វហតិ. គាថាយំ ‘‘រក្ខតី’’តិ អបាយាទិទុក្ខតោរក្ខតិ. ‘‘យេស’’ន្តិ កិលេសានំ. ‘‘ឥមស្មិំ អត្ថេ’’តិ កិលេសសមុច្ឆិន្ទនសង្ខាតេ ធារណត្ថេ. ‘‘និព្ពានញ្ចនិប្បរិយាយតោ ធម្មោ នាមា’’តិ កស្មា វុត្តំ, ននុ និស្សរណប្បហានមេវ និព្ពានស្ស កិច្ចំ, ឥទញ្ច សមុច្ឆេទប្បហានន្តិ ចោទនំ បរិហរន្តោ ‘‘អរិយមគ្គាហី’’តិអាទិមាហ. ‘‘និព្ពានេន សហេវ ហុត្វា’’តិ អារម្មណាធិបតិភូតំ អារម្មណូ បនិស្សយភូតញ្ច និព្ពានំ អត្តនោ បតិដ្ឋំ កត្វាតិ អធិប្បាយោ. អបិច, សមុច្ឆេទោតិ ច និស្សរណន្តិ ច អត្ថតោ សមានគតិកំ ហោតិ. តស្មា និស្សរណំបិ មុខ្យធារណ មេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. និស្សរណមេវវា បធានធារណន្តិ បិយុជ្ជតិយេវ. ‘‘ធារណូបាយោយេវហោតិ’’. នមុខ្យធារណំ. កស្មា, សមុច្ឆេទ កិច្ចាភាវតោ. ‘‘ឯតេបញ្ច បរិយាយធម្មាយេវ’’. កស្មា, និព្ពានស្សវិយមគ្គានំ សមុច្ឆេទ កិច្ចេ អសហាយត្តាតិ. ឯត្ថ ច ‘‘សាមញ្ញប្ផលានី’’តិ សមណស្ស ភាវោ សាមញ្ញំ. អរិយមគ្គស្សេតំ នាមំ. សាមញ្ញស្សផលំ សាមញ្ញប្ផលំ. ទុតីយវិកប្បេ អកិច្ច បច្ចយភូតាបិ កេចិកិតកបច្ចយា កម្មត្ថេគតា កិច្ចបច្ចយានំបិ អត្ថំ ទីបេតិ. យថា, ទិដ្ឋំ, សុតំ, មុតំ, វិញ្ញាតន្តិ វុត្តំ ‘‘ធារណារហោ’’តិ. ‘‘យថា វុត្ត ធម្មា យេវា’’តិ បញ្ចមុខ្យធម្មា, បញ្ចបរិយាយធម្មាយេវ. ‘‘កេចី’’តិ ចត្តារោ មគ្គា. បុន ‘‘កេចី’’តិ និព្ពានមេវ. ពហុវចន សោតេបតិតត្តា ឯត្ថ ពហុវចនំ រុឡំ. បុន ‘‘កេចី’’តិ ចត្តារោ សាមញ្ញប្ផល ធម្មា. ‘‘កេចី’’តិ បរិយត្តិ ធម្មោ. ឯត្ថាបិ ពហុវចនំ សោតបតិតមេវ. ‘‘ធារេន្ត’’ន្តិ ធារេន្តំ បុគ្គលំ. តតីយ វិកប្បេ ‘‘អបតមានំ វហន្តី’’តិ អបតមានំ កត្វា វហន្តិ. ចតុត្ថ វិកប្បេ ‘‘ឯត្ថា’’តិ ឯតស្មិំ ធម្មេ. ធម្មោវទីបំ ឯតេសន្តិ ធម្មទីបា. ធម្មោវ បដិសរណំ ឯតេសន្តិ ធម្មប្បដិសរណា. ធម្មទីបា ភិក្ខវេ ភវថ ធម្មប្បដិសរណា, អនញ្ញប្បដិសរណា តិហិ វុត្តំ. លទ្ធា បតិដ្ឋា ឯតេសន្តិ លទ្ធប្បតិដ្ឋា. យុជ្ជតិយេវ. ធម្មទីបបាឋានុលោមត្តាតិ អធិប្បាយោ. ធម្មវិចារណាយំ, ចោទកោបដិបត្តិ ធម្មំ ទសវិធ ធម្មតោ អញ្ញំមញ្ញមានោ ‘‘កស្មា’’តិអាទិនា ចោទេតិ. សោ បន បដិបត្តិ ធម្មោ តតោ អញ្ញោន ហោតិ, តត្ថេវ អន្តោគធោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សោបនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘មគ្គស្ស បុព្ពភាគប្បដិបទា ហោតី’’តិ យថា អម្ពរុក្ខោ អម្ពបុប្ផអម្ពប្ផលស្ស បតិដ្ឋា ភាវេន បុព្ពភាគ និស្សយោ ហោតិ. កស្មា, ឥតោយេវតស្ស បុប្ផប្ផលស្ស ជាតត្តា ឯត្ថេវសំ វឌ្ឍិតត្តា ច. តថា បដិបត្តិ ធម្មោបិ អរិយមគ្គប្ផលស្សបតិដ្ឋាភាវេន បុព្ពភាគូបនិស្សយប្បដិបទាហោតិ. កស្មា, ឥតោយេវ តស្សជាតត្តា ឯត្ថេវសំ វឌ្ឍិតត្តា ច. វុត្តញ្ហេតំ មហាវគ្គ សំយុត្តេ. សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ យេកេចិ មេពីជគាមភូតគាមាវុឌ្ឍិំ វិរុឡិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជន្តិ. សព្ពេតេ បថវិំ និស្សាយ បថវិំ បតិដ្ឋាយ. ឯវមេវ ខោ ភិក្ខវេ ភិក្ខុសីលំ និស្សាយ សីលេបតិដ្ឋាយ អរិយំ អដ្ឋង្គីកំ មគ្គំ ភាវេន្តោ វុឌ្ឍិំ វិរុឡ្ហិំ វេបុល្លំ បាបុណាតិ ធម្មេសូតិ. ‘‘បុព្ពចេតនាវិយទានេ’’តិ យថា តិវិធំ បុញ្ញំ, ទានមយំ បុញ្ញំ សីលមយំ បុញ្ញំ ភាវនាមយំ បុញ្ញន្តិ វុត្តេ ទានវត្ថុ បរិយេសនតោ បដ្ឋាយ ទានំ អារព្ភបវត្តា សព្ពា បុព្ពភាគ ចេតនា ទានវចនេ សង្គហិតា ទានន្ត្វេវ សង្ខ្យំគតា. ឯវំ សោ បដិបត្តិ ធម្មោ អរិយ មគ្គវចនេ ឯវសង្គហិតោ, អរិយមគ្គោ ត្វេវ សង្ខ្យំ គតោតិ វុត្តំ ហោតិ.

ឥមស្មិំ ធម្មសំសន្ទនេ អបរម្បិ វត្តព្ពំ វទន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘យទគ្គេនា’’តិ យេនការណកោដ្ឋាសេន ធារណូបាយោតិអាទិនា ការណភាគេនាតិ អត្ថោ. វន្ទនំ អរហ តីតិ វន្ទនេយ្យោ. តស្មិំ វន្ទនេយ្យេ. ‘‘បុថុជ្ជនកល្យាណកោ’’តិ ឯត្ថ តិវិធោ កល្យាណកោ វិនយកល្យាណកោ សុត្តន្តកល្យាណកោ អភិធម្មកល្យាណកោតិ. តត្ថ វិនយេ បញ្ញត្តាយ កល្យាណប្បដិបត្តិយា សមន្នាគតោ ភិក្ខុ វិនយកល្យាណកោ នាម. សោ ឥធ ភិក្ខុ បាតិមោក្ខ សំវរសំវុតោ វិហរតិ អាចារ គោចរ សម្បន្នោ, អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវី សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិ ឯត្ថ វេទិតព្ពោ. តត្ថ វិនយេ បញ្ញត្តាកល្យាណប្បដិបត្តិទុវិធា, អាទិ ព្រហ្មចរិយកសីលំ អភិសមចារិកសីលន្តិ. តត្ថ, ឧភតោវិភង្គបរិយាបន្នំ សីលំ អាទិព្រហ្មចរិយកំ នាម. ខន្ធកបរិយាបន្នំ សីលំ អភិសមចារិកំ នាម.

សុត្តន្តេសុ វុត្តាយ កល្យាណប្បដិបត្តិយា សមន្នាគតោ គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា សុត្តន្ត កល្យាណកោ នាម. សោ ចតូហិ ភិក្ខវេ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ អរិយសាវកោ សព្ពំ ទុគ្គតិភយំ សមតិក្កន្តោ ហោតិ. កតមេហិ ចតូហិ. ឥធ ភិក្ខវេ អរិយសាវកោ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ ឥតិ បិសោ ភគវា…បេ… សត្ថាទេវមនុស្សានំ, ពុទ្ធោ, ភគវាតិ. ធម្មេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោ…បេ… បច្ចត្តំ វេទិតព្ពោ វិញ្ញូហីតិ. សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ ហោតិ សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោ…បេ… អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សាតិ. អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ ហោតីតិ ឯត្ថ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទោ នាម អរហំ, សម្មាសម្ពុទ្ធោ, តិអាទិកានំ គុណបទានំ អត្ថ ជាននញ្ញាណេន យុត្តោ បសាទោ. អរិយេហិកាមីយន្តិ ឥច្ឆីយន្តីតិ អរិយកន្តានិ. សុបរិសុទ្ធស្ស អាជីវដ្ឋមកសីលស្សេតំ នាមំ. ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ សោតាបត្តិយង្គានិ. កតមានិ ចត្តារិ. សប្បុរិសសំសេវោ, សទ្ធម្មស្សវនំ, យោនិសោ មនសិការោ, ធម្មានុ ធម្មប្បដិបត្តីតិអាទីនិ ពហូនិ សុត្តន្តានិ ឥធ វត្តព្ពានិ.

អភិធម្មេ វា សុត្តន្តេសុ វា វុត្តាយ កល្យាណប្បដិបត្តិយា សមន្នាគតោគហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា អភិធម្មកល្យាណកោ នាម. សោ ឥធ សុតវា អរិយសាវកោ អរិយានំ ទស្សាវី អរិយ ធម្មស្សកោវិទោ អរិយធម្មេសុ វិនីតោ. សោ រូបំ អត្តតោ ន សមនុបស្សតីតិ ឯត្ថ វេទិតព្ពោ. តត្ថ, ‘‘សុតវា’’តិ ឯត្ថ ខន្ធា, យតន, ធាតុ, បដិច្ចសមុប្បាទ, សតិបដ្ឋានា, ទីសុ ឧគ្គហ បរិបុច្ឆា វិនិច្ឆយញ្ញាណ សមន្នាគតោ គហដ្ឋោ វា បព្ពជិតោ វា សុត វា នាមាតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តោ. សោ ឯវ បុថុជ្ជន កល្យាណកោតិ ច វុច្ចតិ.

ទុវេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

អន្ធោ បុថុជ្ជនោ ឯកោ, កល្យាណេកោ បុថុជ្ជនោ. តិ

ច វុត្តំ. អង្គុត្តរេ បន ចតុក្កនិបាតេ កតមោ បុគ្គលោ អប្បស្សុតោ សុតេន ឧបបន្នោ ហោតិ. ឥធេកច្ចោ ធម្មំ សុណាតិ ឯកាយបិ ចាតុប្បទិកាយ គាថាយ អត្ថ មញ្ញាយ ធម្ម មញ្ញាយ ធម្មា នុ ធម្មប្បដិបន្នោ ហោតិ. អយំ អប្បស្សុតោសុតេន ឧបបន្នោតិ វុត្តំ. សុតវាតិ ច សុតេន ឧបបន្នោតិ ច អត្ថតោ ឯកន្តិ. បុថុជ្ជន កល្យាណកោ សង្ឃេ សេក្ខេសុសង្គហិតោ. វុត្តំហេតំ បរិវារេ កេ សិក្ខន្តីតិ. បុថុជ្ជន កល្យាណកេន សទ្ធិំ សត្ត អរិយបុគ្គលា សិក្ខន្តិ. អរហា ខីណាសវោ សិក្ខិតសិក្ខោតិ. ទក្ខិណ វិភង្គសុត្ត អដ្ឋកថាយំ បន. តិ សរណ សរណំ គតោ ឧបាសកោបិ សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នេ សង្គហិតោតិ វុត្តំ. តត្ថ, សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោនាម សោតាបត្តិ មគ្គដ្ឋោ អរិយបុគ្គលោ. ‘‘សោហិសង្គហិតោ’’តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឯត្តាវតា បដិក្ខិត្តំ ហោតី’’តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សង្ឃេ អសង្គហិតោ’’តិ សង្ឃំសរណំ គច្ឆាមីតិ ច, សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោតិ ច, ឯវរូបេសុ ឋានេសុ អាគតេ សង្ឃ វចនេ អសង្គហិតោ. ‘‘ន ហិតំ សរណំ គច្ឆន្តស្សសរណគមនំ សម្បជ្ជតី’’តិ ឥទំ សង្ឃំសរណំ គច្ឆាមីតិ ឯត្ថ សង្ឃ វចនេតស្សបុគ្គលស្ស អសង្គហិត ភាវសាធនត្ថំ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តំ បដិក្ខិត្តំ ហោតី’’តិ. សចេ បន សព្ពំ ភគវតោ សាវកសង្ឃំ អនុទ្ធិស្សតមេវ បុគ្គលំ សង្ឃំសរណំ គច្ឆេយ្យ អាយស្មន្តំ សរណំ គច្ឆាមីតិ. សរណ គមនំ ន សម្បជ្ជតិយេវ. អថ សព្ពំ ភគវតោ សាវកសង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស តស្ស សន្តិកេ សរណំ គច្ឆេយ្យ សង្ឃំ សរណំ គច្ឆាមីតិ. សម្បជ្ជតិយេវ. ឥទញ្ច ទហរកាលេ សព្ពប្បថមំ សរណគមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥទញ្ហិ សរណ គមនំ នាម សកិំ គហេត្វា រតនត្តយេ សទ្ធំ អជហន្តស្ស យាវជីវំបិ ន ភិជ្ជតិ. បុនប្បុនំ គហណ កិច្ចំ នត្ថិ. បុនប្បុនំ គណ្ហន្តេបិ ទោសោនត្ថិ. បុនប្បុនំ បុញ្ញំ វឌ្ឍតិ. សព្ពប្បថមំ គហណកាលេ ច អញ្ញេន ទិន្នត្តា លទ្ធំ នហោតិ. អត្តនោវចី ភេទេន លទ្ធំ ហោតិ. តស្មា អញ្ញស្ស សន្តិកេ អគ្គហេត្វា សយមេវ វចីភេទំ គណ្ហន្តស្ស គហដ្ឋស្ស សរណ គមនំ សម្បជ្ជតិយេវ. តថា សព្ពានិ គហដ្ឋសីលានីតិ. សាមណេរ សរណ គមនម្បន ភិក្ខុនាទិន្នមេវ លព្ភតិ. តញ្ច ខោ ឧភិន្នំបិឋានករណ សម្បត្តិយា សតិ ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘វោ’’តិ តុម្ហាកំ. យោធម្មោ ច ទេសិតោ យោវិនយោចបញ្ញត្តោ. ‘‘មមច្ចយេនា’’តិ មមាតិក្កមេន. មយិ បរិនិព្ពុតេតិ វុត្តំ ហោតិ. សត្ថា ភវិស្សតីតិ បាឋសេសោ. ‘‘សំវណ្ណិតោ’’តិ សុដ្ឋុតរំវណ្ណិតោ ថោមិតោ. ‘‘កល្យាណប្បដិបត្តិយំ ឋិតោបី’’តិ តីសុកល្យាណប្បដិបត្តីសុ អញ្ញតរប្បដិបត្តិយំ ឋិតោបិ. ‘‘អដ្ឋិតោបី’’តិ សព្ពប្បដិបត្តិពាហិរោ ទុស្សីលោបាបធម្មោតិ អធិប្បាយោ. វិសេសតោ បន វិនយប្បដិបត្តិ ឯវ ឥធ បរិយត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘សោ’’តិ សោទុស្សីលោ បាបធម្មោ. អត្តនោបិ សរណំ នហោតិ. អវស្សំ អបាយគាមីយេវ សោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កុតោ សរណំ ភវិស្សតី’’តិ យោជនា. ‘‘អនេកេសុ សុត្តសហស្សេសូ’’តិ វិនយេបិ ពហូនិ គរហសុត្តបទានិ ទិស្សន្តិ សុត្តន្តេសុបិ. វិសេសតោ បន អគ្គិក្ខន្ធោបមសុត្តាទីសុ.

សទ្ធម្មវចនត្ថេ. កិលេសេសមេន្តិ វូបសមេន្តីតិ សន្តោតិ វចនត្ថំ សន្ធាយ ‘‘សមិតកិលេសាន’’ន្តិ វុត្តំ. សន្ត សទ្ទោ បន បសត្ថេច, បូជិតេច, សប្បុរិសេច, បណ្ឌិតេច, ទិស្សតីតិ ឥមំ អភិធានត្ថំ សន្ធាយ ‘‘បសត្ថាន’’ន្តិអាទិវុត្តំ. ‘‘សច្ចោវា ធម្មោ សទ្ធម្មោ’’តិ យោជនា. ឯតេន សភាវតោ អត្ថិសំវិជ្ជតីតិ សន្តោតិ ទស្សេតិ. ‘‘សោ’’តិ អញ្ញតិត្ថិយ ធម្មោ. ‘‘ធារេន្តស្សា’’តិ សវនុគ្គហធារណប្បដិបជ្ជនាទិវសេន ធារេន្តស្ស. អហិតោយេវ សម្បជ្ជតិ, យេភុយ្យេន ទុគ្គតិ វិបាកត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អយំ បនា’’តិ សត្ថុ សទ្ធម្មោ បន. ‘‘តថា ធារេន្តស្សា’’តិ អយំ មេ ហិតោតិ ធារេន្តស្ស ហិតោយេវសម្បជ្ជតិ, សុគតិ និព្ពាន សម្បាបកត្តាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘សមានទិដ្ឋិសីលាន’’ន្តិ សមានទិដ្ឋិកានំ សមានសីលានញ្ច. ឯតេន សមានទិដ្ឋិសីលា ជនា គណីយន្តិ ឯត្ថាតិ គណោ. សំហនីយន្តិ ឯកតោករីយន្តិ ឯត្ថាតិ សង្ឃោតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. សហ ឯកតោ ធម្មំ ចរន្តីតិ សហធម្មិកា. ឯកស្ស សត្ថុនោ ធម្ម វិនយេ បព្ពជិតា. តេសំ សហធម្មិកានំ. ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ឧត្តមគណោ នាម. យេ កេចិ លោកេ សង្ឃាវា គណាវា. តថាគតស្ស សាវកសង្ឃោ តេសំ អគ្គមក្ខាយតីតិ ហិ វុត្តំ. សោយេវ ឥធ គណុត្តមោតិ វុច្ចតិ វិសេសន បរ និបាត វសេនាតិ អធិប្បាយោ. ឧត្តមសទ្ទស្ស គុណនាមត្តា ‘‘គុណម្ហិយេវ បវត្តតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘តេនា’’តិ ឧត្តម សទ្ទេន. ‘‘គណោតិ សង្ឃោយេវ វុច្ចតិ’’ សង្ឃសទ្ទស្សបិ សមូហដ្ឋេ និរុឡ្ហត្តា, ‘‘សោ វិនយកម្មេសុ បសិទ្ធោ’’តិ បញ្ចសង្ឃា ចតុវគ្គសង្ឃោ, បញ្ចវគ្គសង្ឃោ, ទសវគ្គសង្ឃោ, វីសតិវគ្គសង្ឃោ, អតិរេកវីសតិវគ្គសង្ឃោ, ចតុវគ្គករណីយំ កម្មំ, បញ្ចវគ្គករណីយំ កម្មន្តិអាទិនា បសិទ្ធោ បាកដោ. ទក្ខិណា វុច្ចតិ កម្មញ្ច កម្មផលញ្ច សទ្ទហិត្វា អាយតិំ វិបាកប្ផលប្បដិ លាភត្ថាយ ទិន្នំ ទានកម្មំ ទក្ខន្តិ វឌ្ឍន្តិ សត្តា ឯតាយាតិ កត្វា. តំទក្ខិណំ បដិគ្គណ្ហិតុំ អរហតីតិ ទក្ខិណេយ្យោ. ‘‘អរហតី’’តិ ច អនុត្តរ បុញ្ញក្ខេត្ត វិសេសត្តាទាយកេន ឥច្ឆិត បត្ថិតស្ស អាយតិំ ផលស្ស សុដ្ឋុសម្បាទនវសេន ទាយកស្ស ច អវិរាធនតោ អសង្ខ្យេយ្យាប្បមេយ្យវឌ្ឍិ អាវហនតោ ច បដិគ្គណ្ហិតុំ អរហតិ. ឯវរូបំហិទានំ នាម ឧឡារទានំ ហោតិ. តំ យេសុទុស្សីលេសុទិយ្យតិ. តេសំ ខេត្ត ទុដ្ឋត្តា ទាយកេន ឥច្ឆិតបត្ថិតំ ផលំ ន សម្បាទេតិ. និប្ផលំ វា ហោតិ. អប្បប្ផលំ វា. ឯវំសតិ, តេ ទាយកញ្ច វិរាធេន្តិ នាម. បុញ្ញប្ផលានិ ច វិនាសេន្តិ នាម. សយញ្ច តំទានំ បដិគ្គហណតោ វា បរិភោគតោ វា សទ្ធាទេយ្យំ វិនិបាតនតោ វា ទុគ្គតិ ភាគិនោ ហោន្តិ. តស្មាតេ ឯវរូបំ ទានំ បដិគ្គណ្ហិតុំ នារហន្តីតិ. ‘‘ឧបសម្បទាកម្មំ សម្មុតិ នាមា’’តិ ឯកេន បរិយាយេន សម្មុតិ កម្មំ នាម. តញ្ហិ កាមំតេរ សសុសម្មុតិ កម្មេសុនាគតំ. ញត្តិ ចតុត្ថ កម្មវាចា សង្ខាតាយ បន សង្ឃសម្មុតិយា សិទ្ធត្តា តេន បរិយាយេន សម្មុតិ កម្មន្តិ វុច្ចតីតិ. ‘‘ឧបសម្បន្នភូមិំ បត្វា’’តិ ឧបសម្បន្នភូមិ សង្ខាតំ ឧបរិឋានន្តរំ បត្វា. តថា ហិ វុត្តំ វិនយេ ភិក្ខុ វិភង្គេ. ញត្តិ ចតុត្ថេន កម្មេន អកុប្បេន ឋានារហេនាតិ. តត្ថ, ‘‘ឋានារហេនា’’តិ ឧបសម្បន្ន ភូមិសង្ខាតំ ឋានន្តរំ បាបេតុំ អរហេនាតិ អត្ថោ. ‘‘ឧបសម្បន្នភូមី’’តិ ច ឧបសម្បន្ន សីលំ វុច្ចតិ. ‘‘វិនយកម្មេសុ បសិទ្ធោ’’តិ. សុណាតុមេភន្តេ សង្ឃោ តិអាទីសុ បាកដោ. អបិច ‘‘សម្មុតិ សង្ឃោ’’តិ, ទេវសង្ឃាសមាគតាតិអាទីសុ វិយ ពហូនំ សមូហនដ្ឋេន លោកសម្មុតិយា សិទ្ធោសង្ឃោ សម្មុតិ សង្ឃោតិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘អរិយបុគ្គលសមូហោ’’តិ បុថុជ្ជនកល្យាណកោ ភិក្ខុ បុព្ពេ វុត្តនយេន សោតាបត្តិ មគ្គដ្ឋេ សង្គហិតោតិ, តេន សហ អដ្ឋវិធោ អរិយ បុគ្គលសមូហោ. ‘‘សម្មុតិ សង្ឃេ អន្តោគធោយេវា’’តិ ឯតេន ទក្ខិណេយ្យសង្ឃោ នាម វិសុំ នវត្តព្ពោ. តស្មិញ្ច នវត្តព្ពេ សតិ, សម្មុតិ សង្ឃោតិបិ វត្តព្ព កិច្ចំ នត្ថិ. ភគវតោ សាវកសង្ឃោ ត្វេវ វត្តព្ពំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. សច្ចមេតំ. ឥធ បន សង្ឃវចនេន អាគតដ្ឋានស្ស ទុវិធត្តា សង្ឃស្ស ទុវិធតា វុត្តា. តត្ថ សម្មុតិ សង្ឃស្ស អាគតដ្ឋានំ វិនយកម្មេសូតិ វុត្តមេវ. ឥទានិ អរិយសង្ឃស្ស អាគតដ្ឋានំ ទស្សេន្តោ ‘‘តថាបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សរណ គមន…បេ… អនុស្សតិដ្ឋានេសុ ឧបសម្បន្នភូតោ ភិក្ខុសង្ឃោវ គហេតព្ពោ. ទក្ខិណាវិសុទ្ធិដ្ឋានេ បន បុគ្គលិកទានេសុ ចតូហិ សោតាបត្តិយង្គេហិ សមន្នាគតោ ឧបាសកោបិ សាមណេរោបិ យុជ្ជតិ. សង្ឃិក ទានេសុ បន ភិក្ខុសង្ឃោវ. ‘‘តថា តថា សំវណ្ណេត្វា’’តិ អាហុនេយ្យោ, បាហុនេយ្យោ, ទក្ខិណេយ្យោ, អញ្ជលីករណីយ្យោ, អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ លោកស្សា, តិអាទិនាសុដ្ឋុ ថោមេត្វា. សោ ទក្ខិណេយ្យ សង្ឃោ. ‘‘បុថុជ្ជន សង្ឃោ’’តិ ឥទំ អរិយ សង្ឃេន វិនាកេវលំ បុថុជ្ជនសង្ឃំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯត្ថ ច សង្ឃ វចនេន សង្ឃ បរិយាបន្នោ ឯកោបិ ភិក្ខុ គហេតព្ពោ. សោ សចេ បុថុជ្ជនោ ហោតិ, អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ នហោតិ. យទិ អរិយ បុគ្គលោ ហោតិ, អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ ហោតិ.

ទក្ខិណវិភង្គសុត្តេ សង្ឃិកទានេ ភវិស្សន្តិ ខោ បនានន្ទ គោត្រភុនោ កាសាវកណ្ឋា ទុស្សីលា បាបធម្មា. តេសំបិ សង្ឃំ ឧទ្ទិស្ស ទានំ ទស្សន្តិ. តទាបានន្ទ សង្ឃគតំ ទក្ខិណំ អសង្ខ្យេយ្យំ អប្បមេយ្យន្តិ វទាមីតិ វុត្តត្តា សង្ឃិកដ្ឋានំ បត្វា កោចិ ភិក្ខុ ទក្ខិណេយ្យ សង្ឃេ អសង្គហិតោតិ នត្ថីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ខេត្តំ ទូសេន្តីតិ ខេត្តទុដ្ឋានិ. តិណានិ. ខេត្តទុដ្ឋា កិលេសា. វុត្តញ្ហិធម្មបទេ.

តិណទោសានិ ខេត្តានិ, រាគទោសា អយំបជា;

តស្មាហិ វីតរាគេសុ, ទិន្នំ ហោតិ មហប្ផលំ.

តិណទោសានិ ខេត្តានិ, ទោសទោសា អយំបជា;

តស្មាហិ វីតទោសេសុ, ទិន្នំ ហោតិ មហប្ផលំ.

តិណទោសានិ ខេត្តានិ, មោហទោសា អយំបជា;

តស្មាហិ វីតមោហេសុ, ទិន្នំ ហោតិ មហប្ផលន្តិ.

ឥធ បន សាតិស្សយតោ ខេត្តទុដ្ឋេ កិលេសេ ទស្សេតុំ ‘‘សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានុសយាន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘សព្ភាវា’’តិ សន្តស្ស វិជ្ជមានស្សភាវោ សព្ភាវោតិវិគ្គហោ. ‘‘អស្សា’’តិ បុថុជ្ជន សង្ឃស្ស. ‘‘សទ្ធម្មបទេ វុត្តនយេនា’’តិ អបិចយទគ្គេនាតិ វុត្តនយេន.

សសទ្ធម្មគណុត្តមបទត្ថានុទីបនី និដ្ឋិតា.

៨. ‘‘អភិវាទិយា’’តិ សុខីហោហិសប្បុរិសាតិ ឯវំ អភិវទាបេត្វា. អភិវាទនញ្ច នាម វន្ទនាមេវាតិ វុត្តំ ‘‘វន្ទិត្វា’’តិ. វន្ទន្តោហិ វន្ទនេយ្យេ វុទ្ធេ តថា វទាបេតិ នាម. តថា វទនញ្ច វន្ទនេយ្យានំវុទ្ធានំ វត្តំ. ‘‘បច្ចុបដ្ឋាបេត្វា’’តិ បដិមុខំ ឧបដ្ឋាបេត្វា. ‘‘តិវិធា’’តិ ទ្វារ ភេទេន តិវិធា. ‘‘វន្ទនេយ្យាន’’ន្តិ ពុទ្ធាទីនំ. ‘‘និបជ្ជន្តោ’’តិ និបតន្តោ. ‘‘អវន្ទិយេសូ’’តិ ភិក្ខូហិ អវន្ទិតព្ពេ សុនវកតរាទីសុ. ‘‘គុណបទានី’’តិ គុណទីបកានិ អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោតិអាទិបទានិ. ឯត្ថចកាយេនវន្ទតីតិអាទិ ឧបចារ វចនំ ហោតិ. យថា ចក្ខុនា រូបំ បស្សតីតិ. តថាហិ វុត្តំ អដ្ឋកថាសុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ករណវសេន ចក្ខូតិ លទ្ធវោហារេន រូបទស្សន សមត្ថេន ចក្ខុ វិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វា. បោរាណា បនាហុ ចក្ខុ រូបំ ន បស្សតិ, អចិត្តត្តា. ចិត្តំ ន បស្សតិ, អចក្ខុត្តា. ទ្វារារម្មណ សង្ឃដ្ដនេ បន សតិ ចក្ខុ បសាទវត្ថុ កេនចិត្តេន បស្សតិ. ឦទិសី បនេសា កថា ធនុនា វិជ្ឈតីតិអាទីសុ វិយ សសម្ភារ កថានាម ហោតិ. តស្មា ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ចក្ខុ វិញ្ញាណេន រូបំ ទិស្វាតិ អយមេវេត្ថ អត្ថោតិ. ឯត្ថហិ ‘‘កាយេនា’’តិ កាយ វិញ្ញត្តិសង្ខាតំ ទ្វារ រូបំ ករណំ ហោតិ. តស្មា ចក្ខុនាតិ វចនេ ឧបចារ វចនេ សតិ កាយេនាតិ វចនំបិ ឧបចារ វចនន្តិ វិញ្ញាយតិ. តថា ចក្ខុនាតិ បទេ ចក្ខុវិញ្ញាណេនាតិ អត្ថេ សតិ កាយេនាតិ បទេបិ កាយកម្មេនាតិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. វាចាយ វន្ទតិ, មនសាវន្ទតី,តិ បទេសុបិ ឯសនយោ. ឯវញ្ច សតិ, កាយ កម្មេនវន្ទាមិ, វចីកម្មេន វន្ទាមិ, មនោកម្មេន វន្ទាមិ, តីហិ កម្មេហិ វន្ទាមីតិ ឥទមេវ មុខ្យវចនន្តិ សិទ្ធំ ហោតិ. សព្ពមិទំ ឥន្ទ្រិយ សំវរសីលដ្ឋានេ អដ្ឋកថាសុ អាគតត្តា វុត្តំ. ចក្ខុនាតិ ឥទំ បន មុខ្យ ករណ វចនមេវ សម្ភវតិ. កស្មា, ចក្ខុស្ស ទស្សនសង្ខាតស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វត្ថុ បុរេជាតិន្ទ្រិយបច្ចយវិសេសត្តា. សោតេន សទ្ទំសុត្វាតិអាទីសុបិ ឯសនយោ.

កាយេនវន្ទតិ, វាចាយវន្ទតី,តិ ឯត្ថ តំកាយវចីវិញ្ញត្តិ រូប ទ្វយំ កិញ្ចាបិ សហជាត ចេតនា កម្មេន ជាតំ ហោតិ. ន តំ ចេតនាកម្មំ វិញ្ញត្តិ ទ្វយេនជាតំ. ឯវំ សន្តេបិ តំ រូប ទ្វយំ តស្សាចេតនាយ កាយវន្ទនាកម្ម, វចីវន្ទនាកម្ម សិទ្ធិយា ឧបនិស្សយ បច្ចយវិសេសោ ហោតិ. យថាតំ មាតិតោ ជាតោ បុត្តោ វុទ្ធិ បត្តោ តំ តំ កម្មេសុ មាតុយា ពល វូបនិស្សយោ ហោតិ. ឯវញ្ច កត្វា តំ រូបទ្វយំ អភិធម្មេ ទ្វាររូបន្តិ វុត្តំ. តស្មា ‘កាយេន, វាចាយា,តិ ឥទំបិ មុខ្យ ករណ វចនមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. កាយេនាតិ បន កាយកម្មេនាតិ អត្ថេ សតិ, តស្សកម្មស្ស វន្ទនាកិរិយាយ សហ អភេទោ អាបជ្ជតីតិ ចេ. នាបជ្ជតិ. កស្មា ចេតនាហំ ភិក្ខវេ កម្មំ វទាមិ, ចេតយិត្វា កម្មំ ករោតិ ‘កាយេន, វាចាយ, មនសាតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ យថាហិ ‘‘ចេតយិត្វា’’តិ បុរិមចេតនាហិ ចេត យិត្វា. ‘‘កម្មំ ករោតី’’តិ បច្ឆិមំ សន្និដ្ឋាបន ចេតនា កម្មំ ករោតីតិ អត្ថោ. តថា ឥធបិ បុរិមបច្ឆិមចេតនា សម្ភវតោតិ. ឯត្ថ ហិ ‘‘កាយកម្មេនា’’តិ បុរិមចេតនា កម្មំ គយ្ហតិ. ‘‘វន្ទតី’’តិ បច្ឆិម សន្និដ្ឋាបនចេតនាកម្មន្តិ.

៩. ‘‘រចយន្តោ’’តិ វិទហន្តោ. ‘‘រចយិស្សតី’’តិ អបច្ចក្ខេ អតីតេ អនាគតវចនំ. ‘‘បោត្ថការុឡ្ហ’’ន្តិ បោត្ថក បត្តេសុលិខនវសេន អារុឡ្ហំ.

១០. អភិធម្មត្ថបទេ. ‘‘អភិធម្មេ’’តិ អភិធម្មប្បករណេ. ‘‘ឯត្ថ, ឯតេនា’’តិ វចនេហិ សង្គហសទ្ទស្ស ឯកសេសវិធានំបិ វិញ្ញាយតិ. ‘‘អញ្ញំបាឡិទ្វយំ វុច្ចតិ’’. កស្មាតំ បាឡិទ្វយំ អភិធម្មោ នាមាតិ វុត្តំ ‘‘តញ្ចា’’តិអាទិ. ‘‘យថាបវត្តេ’’តិ អត្តនោ បច្ចយានុរូបំ បវត្តេ. ‘‘បរមត្ថធម្មេ ឯវា’’តិ ទ្វេ មេ ភិក្ខវេ បុគ្គលា, តយោមេភិក្ខវេ បុគ្គលាតិអាទិនា បញ្ញត្តិវោហារេន បវត្តាបិ ទេសនា បរមត្ថ ធម្មេហិ វិនា នបវត្តតិ. បរមត្ថ ធម្មានំ នានត្តវសេនេវ បុគ្គលានំ នានត្តសម្ភវតោ. តស្មា បរមត្ថធម្មេ ឯវ ទីបេតិ. ន អាណាវិធានំ ទីបេតិ. ‘‘ទ្វីសុធម្មេសូ’’តិ និទ្ធារណេ ភុម្មវចនំ. ‘‘យោឥតរតោ’’តិ និទ្ធារណីយំ. ‘‘យោ’’តិ យោ ធម្មោ. ‘‘ឥតរតោ’’តិ ឥតរ ធម្មតោ សុត្តន្ត ធម្មតោ. ‘‘ឯវញ្ច កត្វា’’តិ ឥមិនាការណេនាតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាសុ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ទេសេតព្ពប្បការានំ អនវសេសវិភត្តិវសេន អតិរេកតា, សុទ្ធ ធម្មាធិដ្ឋាន ទេសនា បវត្តិវសេន វិសេសតា យោជេតព្ពា. ‘‘យតោ’’តិ យស្មា អនវសេសវិភត្តិតោ, អតិវិត្ថារទេសនាភាវតោតិ វុត្តំ ហោតិ. កស្មា ទេវេសុ ឯវ ទេសេន្តីតិ អាហ ‘‘ន ហិ មនុស្សា’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘ន ហិ មនុស្សា បដិគ្គហេតុំ សក្កោន្តី’’តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បវត្តនយោគ្យ’’ន្តិ បវត្តនត្ថាយ បហោន្តំ. ‘‘កថាមគ្គ’’ន្តិ ទេសនាកថាបពន្ធំ. ‘‘ឯកមាតិកានុ ពន្ធា’’តិ កុសលា ធម្មា អកុសលា ធម្មាតិអាទិកំ ឯកំ អភិធម្ម មាតិកំ អនុគតា. ‘‘តស្សា’’តិ អភិធម្មស្ស. អតិរេក វិសេសតន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តត្ថា’’តិ តិស្សំ អដ្ឋសាលិនិយំ. អាទិម្ហិយេវតត្ថ កេនដ្ឋេន អភិធម្មោ, ធម្មាតិរេក ធម្មវិសេសដ្ឋេ នា-តិ វត្វា តទត្ថំ វិត្ថារេន្តោ សុត្តញ្ហិ បត្វា បញ្ចក្ខន្ធា ឯកទេសេនេវ វិភត្តា, ននិប្បទេសេន. អភិធម្មំ បត្វា បន និប្បទេសតោវ វិភត្តា-តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ធម្មនាមិកាន’’ន្តិអាទិំ. ‘‘ធម្មោ បនា’’តិ បាឡិទ្វយមាហ.‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិ អដ្ឋសាលិនិយំ ឯវំ វិចារិតេបិសតិ. ‘‘សព្ពជេដ្ឋកោ’’តិ តិណ្ណំ បិដកានំ មជ្ឈេសព្ពជេដ្ឋកោ. កស្មា សព្ពជេដ្ឋកោ សិយាតិ អាហ ‘‘វិនយំ វិវណ្ណេន្តស្សហី’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘វិវណ្ណេន្តស្សា’’តិ គរហន្តស្ស. ចរតិ បវត្តតីតិ ចក្កំ. លោកស្មិំ កេនចិ សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា បដិនិវត្តិតុំ អសក្កុណេយ្យំ អាណាវិធានំ អាណាចក្កំ នាម. តថា អសក្កុណេយ្យំ ទេសនា វិធានំ ធម្មចក្កំ នាម. តត្ថ, យោ បន ភិក្ខុ មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវតិ, បារាជិកោ ហោតិ អសំវាសោ-តិអាទិនា នយេន បវត្តំ អាណាវិធានំ អាណាចក្កំ នាម. ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ អរិយសច្ចានី-តិអាទិកំ ទេសនាវិធានំ ធម្មចក្កំ នាម. តទុភយំបិ កោចិ ភិន្ទិតុំ បារាជិកំ វា ភិក្ខុំ អបារាជិកំ កាតុំ ចតុស្សច្ចំ វា ធម្មំ អសច្ចំ កាតុំ នសក្កោតិ. អថ ខោ ករោន្តោយេវ ទេវទត្តោវិយ អាបាយិកោ ហោតិ. បារាជិកោច ភិក្ខុ អត្តានំ សុទ្ធំ អករោន្តោ អបាយគាមីយេវ ហោតិ. ឯវំ សព្ពេសុ វិនយ សិក្ខាបទេសុ. ឯវំ កេនចិ បដិនិវត្តិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា តទុភយំបិ អប្បដិវត្តិយំ ចក្កំ នាម ហោតិ. ‘‘វិនយោ នាម សាសនស្ស មូល’’ន្តិ វិនយេ ឋិតេ ភិក្ខុសង្ឃោ បញ្ញាយតិ. ភិក្ខុ សង្ឃេ បញ្ញាយន្តេ តិវិធោបិសទ្ធម្មោបញ្ញាយតិ, តិវិធំបិ សត្ថុសាសនំ តិដ្ឋតិ. ឯវំ វិនយោ តិវិធស្សសាសនស្ស មូលំ ហោតីតិ. កថញ្ចបរិយត្តិសទ្ធម្មេ បញ្ញាយន្តេ តិវិធំបិ សាសនំ តិដ្ឋតីតិ. វុច្ចតេ. តត្ថ សាសនំ តិដ្ឋតីតិ កិត្តកំកាលំ តិដ្ឋតីតិ. បញ្ចវស្សសហស្សានិ តិដ្ឋតីតិ បោរាណដ្ឋកថាសុកថយិំសុ. មិច្ឆាវាទិនោបនវទន្តិ វិនយេ ចូឡវគ្គេភិក្ខុនិក្ខន្ធកេ សចេ អានន្ទ មមសាសនេមាតុគាមោ បព្ពជ្ជំ នលភេយ្យ. វស្សសហស្សំ សទ្ធម្មោ តិដ្ឋេយ្យ. ឥទានិ មាតុគាមស្ស បព្ពជ្ជា អនុញ្ញាតា គោតមិយា បុនប្បុនំ អាយាចនំ ឧបាទាយ. បញ្ចេវទានិ អានន្ទ វស្សសតានិ សទ្ធម្មោឋស្សតីតិ វុត្តំ. តស្មា ពុទ្ធសាសនំ បញ្ចវស្សសតានិ ឯវ តិដ្ឋតិ. តតោបរំ ឯកទិវសំបិ ន តិដ្ឋតិ. ឥទានិ សាសនប្បដិ រូបកមត្តំ ហោតីតិ. តំ តេសំ មិច្ឆា វចនមត្តំ. ‘‘បញ្ចេវវស្សសតានី’’តិ ឥទំ បន សន្និដ្ឋាន វចនំ នហោតិ. មាតុគាមានំ អាទីនវ ទីបនមត្តវចនំ. សោ ច អាទីនវោ អដ្ឋគរុធម្មេ សណ្ឋបេត្វា សត្ថារា ឯវ បដិពាហិតោ. បុន ‘‘វស្សសហស្ស’’ន្តិ ឥទមេវសន្និដ្ឋាន វចនំ ជាតន្តិ. ឯត្ថបិកេចិវទន្តិ វស្សសហស្សមេវ សាសនំ តិដ្ឋតិ, តតោបរំ ឯកទិវស មត្តំបិ ន តិដ្ឋតិ, អន្តរធាយតិ. តទា សីមាយោបិ អសីមា ហោន្តិ. បច្ឆាតាសុ ឧបសម្បាទិតាបិ អនុបសម្បន្នា ហោន្តិ. ឥទានិ សាសនប្បដិ រូបកមត្តំ ហោតីតិ. ឥទំបិ តេសំ អត្ថញ្ចការណញ្ច អទិស្វា អជានិត្វា វុត្តត្តា មិច្ឆា វចនមត្តំ ហោតិ. អយំ បនេត្ថ អត្ថោ. ‘‘វស្សសហស្សំ សទ្ធម្មោ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ វស្សសហស្សមេវ សទ្ធម្មោ អបរិហាយមានោ តិដ្ឋេយ្យ. តតោបរំ បន ន តិដ្ឋេយ្យ, អនុក្កមេន បរិហាយមានោ គច្ឆេយ្យាតិ. កថំ បន អបរិហាយមានោ តិដ្ឋតិ, កថញ្ច បរិហាយមានោ គច្ឆតីតិ. វុច្ចតេ. បញ្ចសង្ឃា វេទិតព្ពា. យេសុ សង្ឃេ សុសទ្ធម្មោ តិដ្ឋតិ. កតមេ បញ្ច. ខីណាសវសង្ឃោ, អនាគាមិសង្ឃោ, សកទាគាមិសង្ឃោ, សោតាបន្នសង្ឃោ, បុថុជ្ជនកល្យាណកសង្ឃោ,តិ. តត្ថ, វស្សសហស្សព្ភន្តរេ សព្ពេបញ្ចសង្ឃា បញ្ញាយន្តិ. ឯវំ វស្សសហស្សំ សទ្ធម្មោ អបរិហាយមានោ តិដ្ឋតិ. តតោបរំ ខីណាសវសង្ឃោ ន បញ្ញាយតិ. សេសានិ ចត្តារិវស្សសហស្សានិ អនុក្កមេន សេសានំ ចតុន្នំ សង្ឃានំ ខេត្តានិ ជាតានិ. ឯវំ តតោបរំ បរិហាយមានោ គច្ឆតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ការណំ វុច្ចតេ. ‘‘សទ្ធម្មោ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ ឯត្ថ តិវិធោ សទ្ធម្មោ ‘បរិយត្តិសទ្ធម្មោ, បដិបត្តិសទ្ធម្មោ, បដិវេធសទ្ធម្មោ,តិ. សោ ឯវ តិវិធំ សាសនន្តិ ច វុច្ចតិ. តត្ថ, បរិយត្តិ សទ្ធម្មោ នាម សាដ្ឋកថានិតីណិបិដកានិ. សោច ឯតរហិ បរិបុណ្ណោ តិដ្ឋតិ. កថំ បរិយត្តិ សាសនំ បដិរូបកមត្តំ ភវេយ្យ. ភិក្ខូ ច បរិយត្តិកម្មិកា អនេក សតសហស្សមត្តា បញ្ញាយន្តិ. កថញ្ចិទំ សាសនំ តតោបរំ ឯកទិវសំបិ ន តិដ្ឋេយ្យ. តេ ច ភិក្ខូ សីលប្បដិបត្តិយំ ឋិតា អនេក សតសហស្សមត្តា ឯតរហិ សន្ធិស្សន្តិ. កថញ្ច បដិបត្តិ សាសនំ តតោបរំ ន តិដ្ឋេយ្យ. បរិយត្តិយាច បដិបត្តិយាច តិដ្ឋមានាយបដិវេធសទ្ធម្មោបិ ន តិដ្ឋតីតិ ន វត្តព្ពោ. យថាហិ-ឯកោ ធនសេដ្ឋិ នាម អត្ថិ. សោ បុត្តធីតុ បរម្បរានំ អត្ថាយ មហន្តារតននិធយោ ភូមិយំ ពហូសុដ្ឋានេសុ និទហិត្វា ឋបិតា ហោន្តិ. បោត្ថកេសុ ច តេសំ បវត្តិំ បរិបុណ្ណំ លិខិត្វា ឋបេតិ. តត្ថ និមីសុ ច បោត្ថកេសុ ច អក្ខរេសុ ច ធរន្តេសុ តេនិធយោ នស្សន្តិ អន្តរធាយន្តីតិ ន វត្តព្ពាយេវ. ឯវមិទំ សាសនំ ទដ្ឋព្ពំ. តត្ថហិ និធីនំនិធានភូមិសទិសំ តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ, ធនរតនសទិសានិ ធម្មរតនានិ. យថា ច សេដ្ឋិវំសេជាតោ ពលសម្បន្នោ បុរិសោ បោត្ថកំ បស្សិត្វា សុដ្ឋុ ខណន្តោ តានិរតនានិ លភិស្សតិយេវ. ឯវមិធបិ ពលសម្បន្នោ ភិក្ខុ ទេសនាធម្មំ សុត្វា សុដ្ឋុ បដិបជ្ជន្តោ តានិធម្មរតនានិ លភិស្សតិយេវ. លភមានេ ច សតិ, កថំ តានិធម្មរតនានិ អន្តរហិតានិ. សីមានញ្ច បវត្តិវានិវត្តិ វា អាណាចក្កស្សេវ វិសយោ ហោតិ. ន ធម្មចក្កស្ស. យញ្ច វុត្តំ-បញ្ចេវវស្សសតានិសទ្ធម្មោ ឋស្សតីតិ ច, - វស្សសហស្សំ សទ្ធម្មោ តិដ្ឋេយ្យាតិ ច. ឥទញ្ច វចនំ ធម្មចក្កមេវ ហោតិ, ន អាណាចក្កំ. ពទ្ធសីមាយោ ច និវត្តមានា ទ្វីហិ ការណេហិ និវត្តន្តិ អន្តរធាយន្តិ. អាណាចក្កភូតាយ កម្មវាចាយ សមូហននេន វា, សាសនស្ស វា អន្តរធានេន. តត្ថ វស្សសហស្សបរិយន្តេ កម្មវាចាយ សមូហននញ្ច នត្ថិ. សាសនន្តរធានញ្ច នាម អនាគតេ ធាតុបរិនិព្ពានេន បរិច្ឆិន្នំ ហោតិ. ធាតុបរិនិព្ពានេហិ ជាតេ សព្ពំ អាណាចក្កំ វិគតំ ហោតិ, អន្តរធាយតិ. ធម្មចក្កំ បន ទេវលោកេសុ យាវានាគតពុទ្ធកាលាបិ បវត្តិស្សតិយេវ អាឡវកបុច្ឆាគាថាយោ វិយ. អបិចយោ វោ អានន្ទ មយា ធម្មោ ច វិនយោ ច ទេសិតោ បញ្ញត្តោ. សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា-តិ វុត្តំ. សោចតិ បិដកភូតោ ធម្មវិនយោ សត្ថា ឯតរហិ តិវិធំបិ សាសនំ លោកស្ស ទីបេន្តោ បកាសេន្តោ តិដ្ឋតិ. យតោពុទ្ធភាសិកានំ ទេវមនុស្សានំ នានា ពាហិរកេហិ ជនេហិ អសាធារណោ មហន្តោ ញាណាលោកោ ឯតរហិ វិជ្ជោតមានោ បវត្តតិ. តេហិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន ទេសិតានិ ឯតរហិធរមានានិ ចតុរាសីតិ ធម្មក្ខន្ធ សហស្សានិ សុត្វា អនមតគ្គេសំសារេ អនន្តាសុ លោកធាតូសុ សព្ពំលោកត្តយប្បវត្តិញ្ច, សព្ពំធម្មប្បវត្តិញ្ច, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណានុគតិកេន សុតមយញ្ញាណេន ជានន្តិ. អាយតិញ្ច សគ្គត្ថាយ ច មគ្គផលនិព្ពានត្ថាយ ច នានាបុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ អារភន្តិ, បព្ពជន្តិ. បរិយត្តិំ បរិយាបុណន្តិ. បដិបត្តិំ បូរេន្តិ. ភាវនំភាវេន្តិ. ឥទំ សព្ពំ សាសនប្បដិរូបកមត្តំន ហោតិ. ឯកន្ត សាសនំ ហោតិ. កស្មា, យថា ធម្មំ យថា វិនយំ បដិបជ្ជនតោ. ឥមាយ ច បដិបត្តិយា អាយតិំ សគ្គមគ្គផល និព្ពានប្បដិលាភាយ សំវត្តនិកត្តាតិ. ឯត្តាវតា សព្ពំ មិច្ឆាវាទីនំ មិច្ឆាវចនំ វិធមិតំវិទ្ធំសិតំ ហោតីតិ.

បណាមគាថាវណ្ណនា.

១១. ទុតីយគាថាវណ្ណនាយំ. ‘‘អាទិគាថាយា’’តិ បថមគាថាវាក្យេន. ‘‘តំ តំ បយោជនសហិតេ’’តិ តេនតេនបយោជនេន សហិតេ. ‘‘បញ្ច អត្ថេ’’តិ បញ្ចបិណ្ឌត្ថេ. ‘‘តេអភិធម្មត្ថេ’’តិ អភិធម្មត្ថបទេ ទីបិតេ តេអភិធម្មត្ថេ. ‘‘តត្ថា’’តិ តិស្សំ ទុតីយគាថាយំ. ‘‘នតុ វុត្ត’’ន្តិ នបនបករណំបិ បុព្ពេវុត្តំ ហោតិ. អភិធម្មត្ថា កុតោបុព្ពេវុត្តា ហោន្តីតិ យោជនា. ឯវំតីសុ អត្ថវិកប្បេសុ បថមស្ស កាលវិរោធំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ទុតីយ តតីយានំ សទ្ទតោវិរោធំ វត្តុំ ‘‘នចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘អាទិម្ហិ យេវា’’តិ ឯតេន យទាកទាចិ បច្ចាមសនំ អប្បធានន្តិ ទស្សេតិ. ‘‘អប្បធានបទានី’’តិ អភិធម្មត្ថសង្គហន្តិ ឥមស្មិំ ឯកស្មិំ សមាសបទេ បុរិមានិ វិសេសន បទានិ. តត្ថ សព្ពថាបិ វុត្តាតិ យោជិតេ សតិ, តស្មិំ អភិធម្មត្ថសង្គហប្បករណេ តស្មិំ អភិធម្មត្ថ បទេវា សព្ពថា មយា វុត្តាតិ អត្ថោ ហោតិ. សោ ន យុជ្ជតិ. តស្មិំ អភិធម្មេ ពុទ្ធេន ភគវតា សព្ពថា វុត្តាតិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. អប្បធានបទំ បច្ចាមសតីតិ ទោសោបន អាបជ្ជតេវ. តេនាហ ‘‘ឯវញ្ហិសតី’’តិអាទិំ. តត្ថ, ‘‘ឯវញ្ហិសតី’’តិ អដ្ឋសាលិនិយំ វិយ ឥធ អភិធម្មត្ថសង្គហបទំ បច្ចាមសន្តេ សតិ. ហិសទ្ទោ ផល វាក្យជោតកោ. លទ្ធគុណជោតកោតិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘បដិក្ខិត្តា ហោតិ’’ តស្មិំ អភិធម្មត្ថសង្គហបទេ មយា សព្ពថា វុត្តាតិ អត្ថស្ស សម្ភវតោ. ន កេវលំ សោ ឯវ ទោសោ អាបជ្ជតិ. អបរោបិទោសោ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សាហី’’តិអាទិមាហ. ធាតុកថាយំ វុត្តេនសង្គហាសង្គហាទិប្បការេនាតិយោជនា.

១២. បរមត្ថបទវណ្ណនាយំ. វិសេសនបទំ នាម កត្ថចិ ភូតកថនត្ថាយវា បយុជ្ជតិ កណ្ហោកាកោ, សេតោពកោ,តិ. កត្ថចិ អញ្ញនិវត្តនត្ថាយ វា បយុជ្ជតិ នីលោបដោ, នីលំបុប្ផ, ន្តិ. ឥធ បន អញ្ញ និវត្តនត្ថាយាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ទុវិធានិហិសច្ចានី’’តិអាទិមាហ. បញ្ញាបីយតីតិបញ្ញត្តិ. បញ្ញាបនញ្ច នាម សមគ្គានំ ជនានំ វោហារេន ច សម្បដិច្ឆនេន ចាតិ ទ្វីហិ អង្គេហិ សិជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘តេចមហាជនា’’តិអាទិំ. ‘‘តស្មាតេ សម្មុតិ សច្ចន្តិ វុច្ចន្តី’’តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សម្មតត្តា’’តិ វោហរិតត្តាចេវ សម្បដិច្ឆិតត្តា ច. ‘‘វចីសច្ចវិរតិសច្ចាន’’ន្តិ ឯត្ថ វចីសច្ចំ នាម មុសាវាទរហិតំ សច្ចវចនំ. វិរតិសច្ចំ នាម សម្មាវាចាវិរតិ. សាហិ មុសាវាទាទីហិ វចីទុច្ចរិតេហិ វិរមណមត្តេន វចីសច្ចន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘វត្ថុភូតត្តា’’តិ អធិដ្ឋានភូតត្តា. សម្មុតិសច្ចន្តិ វុច្ចន្តិ, សម្មតត្តា សម្មុតិ ច, សា សច្ចានំ វត្ថុភូតត្តា សច្ចញ្ចាតិ កត្វា. សម្មុតិយា សិទ្ធំ សច្ចំ សម្មុតិសច្ចន្តិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘សម្មាបដិបជ្ជន្តា’’តិ បាណោ នហន្តព្ពោ, សព្ពេសត្តា អវេរា ហោន្តូតិអាទិនា សម្មាបដិបជ្ជន្តា. ‘‘សព្ពលោកិយសម្បត្តិយោ’’តិ ទានសីលាទីនំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនំ ផលវិបាកភូតា សព្ពលោកិយសម្បត្តិយោ. សព្ពេ ‘‘ពោធិសម្ភារធម្មេ’’តិ ទានបារមិសីលបារមិអាទិកេបារមិធម្មេ. ‘‘អារាធេន្តី’’តិ សម្បាទេន្តិ. ‘‘មិច្ឆាបដិបជ្ជន្តា’’តិ ទុច្ចរិត ទុរាជីវមិច្ឆាជីវាទីនំ វសេន មិច្ឆាបដិបជ្ជន្តា. ‘‘ឯវំ មហន្តំ សម្មុតិ សច្ច’’ន្តិ ឯតេន អហំ បរមត្ថ សច្ចមេវគណ្ហាមីតិ សម្មុតិ សច្ចំ នភិន្ទិតព្ពំ. ភិន្ទន្តោហិ សព្ពសម្បត្តីហិ បរិពាហិរោ អស្សាតិ ទស្សេតិ. កថញ្ច តំ ភិន្ទតីតិ. សត្តោ នាម នត្ថិ. សត្តស្ស ភវតោសង្កន្តិ នាម នត្ថិ. ភវនិព្ពត្តកំ កុសលាកុសលកម្មំ នាម នត្ថីតិ គណ្ហន្តោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយំ តិដ្ឋតិ. សព្ពសម្បត្តីហិ បរិពាហិរោ ហោតិ. អបាយ បូរកោ ភវតីតិ. ‘‘វិជ្ជមានន្ត្វេវ គណ្ហាបេតី’’តិ សញ្ញា ចិត្តទិដ្ឋិ វិបល្លាសានំ វត្ថុភាវេន គណ្ហាបេតិ. តេនាហ ‘‘សក្កាយទិដ្ឋី’’តិអាទិំ. ‘‘ឯវំ វិបរីតញ្ហិ សម្មុតិសច្ច’’ន្តិ ឯតេនសម្មុតិ សច្ចមេវទឡ្ហំ គហេត្វា បរមត្ថ សច្ចំ នភិន្ទិតព្ពំ. ភិន្ទន្តោហិ តាហិ ទិដ្ឋីហិ នមុច្ចតិ. កថញ្ច តំ ភិន្ទតិ. ខន្ធេ វា ខន្ធមុត្តកេវា អត្តជីវេ គហេត្វា តេច អត្តជីវា បរម្មរណា ឧច្ឆិជ្ជន្តីតិ គណ្ហន្តោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយំ តិដ្ឋតិ. តេ ច អត្តជីវា ភវាភវេសុសស្សតា ហុត្វា ភវតោភវំ សំសរន្តិ សន្ធាវន្តីតិ គណ្ហន្តោសស្សតទិដ្ឋិយំ តិដ្ឋតិ. ‘‘នវិសំវាទេន្តី’’តិ វិបរីតំ នាបាទេន្តិ. ‘‘តំ បនា’’តិ សភាវសច្ចំ បន. អនុភវនភេទមត្តំ ឧបាទាយេវ វេទនា សុខាតិ វុត្តា. សព្ពាការតោ សុខភូតត្តា វេទនា សុខាតិ វុត្តា នហោតិ. ‘‘សព្ពាបិវេទនា ទុក្ខា ឯវា’’តិ បធានត្ថោ. តត្ថ អនុភវនភេទោ តិវិធោ. សាតតោ វា អនុភវនំ, អស្សាតតោ វា, មជ្ឈត្តតោ វា. ‘‘ទុក្ខា ឯវា’’តិ ភយដ្ឋេន ទុក្ខា ឯវ. ភយដ្ឋេនាតិ ច សំសារ ភយទស្សីហិភាយិតព្ពដ្ឋេន. សុខោ វិបាកោ យេសំ តេ សុខវិបាកា. តេភូមកកុសលា. ‘‘កុសលសម្មតា’’តិ ឯតេន សភាវសច្ចេបិ ឯតេវោហារា លោកសម្មុតិ និស្សិតាតិ ទីបេតិ. ‘‘សាសវតា’’តិ អាសវេហិ សហិតភាវោ. ‘‘សំកិលេសិ កតា’’តិ សំកិលេស ធម្មេហិ សំយុត្តភាវោ. ឱឃេហិ ច យោគេហិ ច ឧបាទានេហិ ច បត្តព្ពភាវោ ‘‘ឱឃនីយយោគនីយ ឧបាទានីយតា’’. អធិកា អត្តា អជ្ឈត្តា. ពហិទ្ធារុក្ខេរូបធម្មារុក្ខស្ស អត្តានាម សារដ្ឋេន. សាខាយំ រូបធម្មា សាខាយ អត្តានាម សារដ្ឋេន. សត្តសន្តានបរិយាបន្នា បន រូបារូបធម្មា តណ្ហាបរិគ្គហ ទឡ្ហដ្ឋេន តតោ ពហិទ្ធា អត្តតោ អធិកា អត្តាតិ អត្ថេន អជ្ឈត្តាតិ លោកសម្មុតិ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អជ្ឈត្តតិកញ្ចា’’តិអាទិំ. ទុក្ខនិរោធ មគ្គភាវោ ច, ឥតិ ឥទំ ចតុក្កំ អរិយសច្ចំ នាមាតិ យោជនា. ‘‘ឥទមេវា’’តិ ឥទំ ចតុក្កមេវ. ‘‘អចលមាន’’ន្តិ ឯតេន អរិយសទ្ទស្ស អត្ថំ ទីបេតិ. តេភូមក ធម្មានំ សុខតា នាម ចលា ហោតិ. កស្មា, អនិច្ច ធម្មត្តា. តេ ធម្មេសុខាតិ គហេត្វា អត្តនោ អជ្ឈត្តង្គំ ករោន្តា អចិរេនេវ ទុក្ខំ បាបុណន្តិ. តេ ធម្មេ ទុក្ខាតិ ញត្វា តេហិវិមុត្តា បុន ទុក្ខំ បាបុណន្តីតិ នត្ថិ. ឯសនយោ សេសអរិយសច្ចេសុ. ‘‘តេសូ’’តិអាទិម្ហិ ទុវិធានិហិ សច្ចានីតិ វុត្តេសុ ទ្វីសុ សច្ចេសុ. ‘‘តេន វុត្ត’’ន្តិអាទិ លទ្ធគុណវចនំ. ‘‘យោ វិនា អញ្ញាបទេសេនា’’តិ ឯត្ថ អញ្ញាបទេសោ នាម អដ្ឋធម្ម សមោធានំ និស្សាយ ឃដសណ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, បដសណ្ឋានំ បញ្ញាយតិ, តំ សណ្ឋានំ អត្តនោ សភាវេន វិនា អញ្ញាបទេសេន សិទ្ធំ ហោតិ. យាបនចិន្តន កិរិយា នាម អត្ថិ. យំ ចិត្តន្តិ វុច្ចតិ. សា អញ្ញាបទេសេន សិទ្ធា ន ហោតិ. អត្តនោ សភាវេនេវសិទ្ធា. ឯសនយោ ផុសនកិរិយា, វេទយិតកិរិយា, ទីសូតិ. ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘យោវិនា អញ្ញាបទេសេនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ចិត្តេនបរិកប្បេត្វា’’តិ មនោវិញ្ញាណ ចិត្តេន អវិជ្ជមានំ សណ្ឋានំ វិជ្ជមានំ កត្វា. ‘‘សវិគ្គហំ កត្វា’’តិ សរីរំ កត្វា. វត្ថុ ទព្ពសហិតំ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ចិត្តមយោចិត្តនិម្មិតោ’’តិ សុបិនន្តេ ទិដ្ឋរូបានិ វិយ ចិត្តេនបកតោ ចិត្តេន និម្មិតោ. កស្មា សភាវសិទ្ធោ បរមត្ថោ នាមាតិ អាហ ‘‘សោហី’’តិអាទិំ. ‘‘សន្តី’’តិ ឯតេន អសធាតុ វសេន អត្ថោតិ សិទ្ធំ វុត្តំ. សទ្ទាពុទ្ធីហិ អរណីយតោ ឧបគន្តព្ពតោ អត្ថោតិបិវទន្តិ. ‘‘ឥតរតោ’’តិ បរិកប្បសិទ្ធតោ. ‘‘បរមោ’’តិ អធិកោ. តេនាហ ‘‘ឧក្កំសគតោ’’តិ. ឯតេន បរមសទ្ទស្ស អធិកត្ថំ វទតិ. ឥទានិ តស្ស ឧត្តមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិវុត្តំ. តត្ថ, ឥមស្មិំ ពុទ្ធសាសនេ បញ្ចសាសន កិច្ចានិ មហន្តានិ អភិញ្ញេយ្យានំ ធម្មានំ អភិជាននំ. បរិញ្ញេយ្យានំ បរិជាននំ. បហាតព្ពានំ បហានំ. សច្ឆិ កាតព្ពានំ សច្ឆិករណំ. ភាវេតព្ពានំ ភាវនាតិ. តត្ថ សព្ពេបិ បរមត្ថ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា នាម. ទុក្ខ សច្ចធម្មា បរិញ្ញេយ្យា នាម. សមុទយ សច្ចធម្មា បហាតព្ពា នាម. សាមញ្ញប្ផលានិ ច និព្ពានញ្ច សច្ឆិកាតព្ពា នាម. មគ្គសច្ចធម្មា ភាវេតព្ពា នាម. តេសុ ធម្មេសុ តេសំ កិច្ចានំ សិទ្ធិយា ឥមស្មិំ សាសនេ សាសនកិច្ចំ សិទ្ធំ ហោតិ. និដ្ឋានំ គច្ឆតិ. តេ ច ធម្មា ឯវ រូបានំ សាសន កិច្ចានំ អវិរាធកត្តា អវិសំវាទកត្តា ឧត្តមដ្ឋេន បរមត្ថា នាម ហោន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘យេ’’តិយេជនា. ‘‘អយ’’ន្តិ អយំ ធម្មោ. ‘‘តស្សា’’តិ តស្សអភិញ្ញេយ្យស្ស, តស្សបរិញ្ញេយ្យស្ស, តស្សបហាតព្ពស្ស, តស្សសច្ឆិកា តព្ពស្ស តស្សភាវេតព្ពស្សាតិ សម្ពន្ធោ. បរមត្ថវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

‘‘តំ នសុន្ទរ’’ន្តិ ព្យញ្ជនតោ នសុន្ទរំ. នកេវលំ ព្យញ្ជនតោយេវ នសុន្ទរំ, អត្ថតោបិ នសុន្ទរមេវ. ចតុសច្ច ធម្មាហិ បច្ចេកពុទ្ធញ្ញាណស្សបិ គោចរា ហោន្តិ. បញ្ចញេយ្យ ធម្មា បន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សេវ. តត្ថ ចតុសច្ច ធម្មា នាម បរមត្ថ ធម្មា ឯវ. បញ្ចញេយ្យធម្មា បន សព្ព បញ្ញត្តិយា សហ សព្ពបរមត្ថ ធម្មា. សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ ចតុសច្ចាភិ សម្ពោធោ ធម្ម បញ្ញត្តិយា សហ សិជ្ឈតិ. បច្ចេកពុទ្ធានំ ចតុសច្ច សម្ពោធោ ធម្មបញ្ញត្តិយា សហ នសិជ្ឈតិ. តស្មា តេ សយំ បដិវិទ្ធំ ចតុសច្ច ធម្មំ នាម បញ្ញត្តិំ នីហរិត្វា បរេសំ ទេសេតុំ ន សក្កោន្តិ. តេសំ ចតុសច្ចសម្ពោធោ មូគស្ស សុបិនទស្សនំ វិយ ហោតីតិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. តស្មា បញ្ញត្តិយា សហ បញ្ច ញេយ្យ ធម្មា ឯវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស គោចរាតិ សក្កាវត្តុន្តិ.

បរមត្ថបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៣. ចិត្តវចនត្ថេ. នហិ សា អារម្មណេនវិនា លព្ភតិ. ចិន្តេតីតិ វុត្តេ កិំ ចិន្តេតិ, អារម្មណំ ចិន្តេតីតិ ឯវំ អារម្មណភូតេន កម្មបទេន វិនា អសម្ភវតោ. តស្មា ឥធ ចិន្តនាតិ ទដ្ឋព្ពា, តស្មា អស្ស នាមំ សិទ្ធន្តិ ទដ្ឋព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. សុតមយញ្ញាណំ, ចិន្តាមយញ្ញាណ, ន្តិ ឯត្ថ អារម្មណស្ស ភូតសភាវ ចិន្តាបិ អត្ថិ, សាបញ្ញាឯវាតិ តំ និវត្តេតុំ ‘‘អារម្មណ…បេ… ណូបលទ្ធិយេវា’’តិ វុត្តំ. ចិត្តំ, មនោ, មានសំ, វិញ្ញាណ, ន្តិ សព្ពំ ចិត្តស្ស នាមំ. អារម្មណ បច្ចយប្បដិពទ្ធំ ហោតិ. ន អញ្ញបច្ចយប្បដិពទ្ធំ. ន ច អញ្ញបច្ចយេន លទ្ធំ នាមំ. ឯវរូបស្ស អារម្មណ វិជានន សង្ខាតស្ស អត្ថន្តរស្សពោធកំ នហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘សន្តេសុ ចា’’តិអាទិវុត្តំ. ‘‘ឯតេនា’’តិ ឥទំ កត្តុនោ កិរិយាសាធនេ អតិស្សយូបការកំ ករណ សាធនំ វទតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិវុត្តំ. ‘‘ចិន្តនមត្ត’’ន្តិ ឯត្ថ មត្តសទ្ទោ វិសេសនិវត្តិ អត្ថោតិ, តេន និវត្តិតំ អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សព្ពេបិហី’’តិអាទិនា. ‘‘វិគ្គហោ វា’’តិ សរីរំ វា. បច្ចយេន អាយត្តា បច្ចយាយត្តា. ‘‘អាយត្តា’’តិ សម្ពន្ធា. វត្តនំ វុត្តិ. ឧប្បជ្ជនំ វា ឋិតិ វា. បច្ចយាយត្តា វុត្តិ ឯតេសន្តិ ‘‘បច្ចយាយត្ត វុត្តិនោ’’. ‘‘ថាមេនា’’តិអាទិ អញ្ញមញ្ញវេវចនានិ. ‘‘ឯកំ ភាវសាធនមេវ បធានតោ លព្ភតី’’តិ ឥទំ ធម្មានំ តំ តំ កិរិយា មត្តភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. កិរិយាមត្តភូតាបិ បន តេ ធម្មាសយំ នានាបច្ចយា វត្ថាយំ ឋិតា វា ហោន្តិ នានាបច្ចយុប្បន្នាវត្ថាយំ ឋិតា វា. តស្មា បរមត្ថ បទេសុបិ យថារហំ តទញ្ញសាធនានំ បដិលាភោ អវារិតោ ហោតិ. ឥតរថា ហេតុ បច្ចយោ, អារម្មណ បច្ចយោ, សហជាតបច្ចយោ, និស្សយបច្ចយោតិអាទីសុ កថំ ភាវសាធនំ យុត្តំ សិយាតិ. ‘‘បធានតោ’’តិ មុខ្យតោ. ‘‘អភេទស្ស ចិន្តនស្សភេទករណ’’ន្តិ ឥទំ ចិន្តេតីតិ ចិត្តន្តិកតំ កត្តុសាធនំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘សិលាបុត្តកស្សា’’តិ ភេសជ្ជមូលានំ បិសនសិលាបោតកស្ស. តស្ស សរីរំ នាម វិសុំ អង្គំ នត្ថិ. អភិន្នំបិ ភិន្នំ កត្វា វុច្ចតិ ‘‘សិលាបុត្តកសរីរ’’ន្តិ. ឥទំ អភេទស្សភេទករណំ នាម អភូតរូបំ ហោតិ. បយោជនេ សតិ វត្តព្ពំ, អសតិ ន វត្តព្ពន្តិ អាហ ‘‘តថាករណញ្ចា’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘បរបរិកប្បិតស្សា’’តិ បរេហិ អញ្ញតិត្ថា ចរិយេហិ បរិចិន្តិតស្ស. ‘‘សតិហិ…បេ… កប្បនាយា’’តិ សចេ អត្តា អត្ថិ, អត្តា ចិន្តេតិ, តស្មា អត្តា ចិត្តោនាមាតិអាទិ វត្តព្ពំ. ន វត្តព្ពំ ចិន្តេតីតិ ចិត្តន្តិ, ចិត្តស្ស កិរិយាមត្តត្តា. ន បន អត្តាទិកោ កត្តា នាម អត្ថិ. តស្មា កិរិយា មត្តមេវ កត្តារំ កត្វា ‘‘ចិន្តេតីតិ ចិត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តេន វិញ្ញាយតិលោកេ អត្តាទិកោកត្តា នាម នត្ថីតិ. ឥទំ អភេទស្សភេទ បរិកប្បនាយ បយោជនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អត្តប្បធានោ’’តិ កិរិយាសាធនេ ពហូនំការកានំ មជ្ឈេ សយំបធានោ សយំជេដ្ឋកោ ហុត្វា. ‘‘តំកត្តុភាវ’’ន្តិ លោកេសិទ្ធំ កត្តុភាវំ. ‘‘បុន ករណភាវ’’ន្តិ បុន លោកេ សិទ្ធំ ករណភាវំ. ឯវំ ចិត្តស្ស វចនត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តស្ស អភិធានត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចេត្ថា’’តិអាទិមាហ. យថយិទំ យេ ឥមេ តិរច្ឆានគតា បាណា ចិត្តាវិចិត្តា. ឯវំ ចិត្តំ វិចិត្តំ យំ អញ្ញំ អត្ថិ, តំ អញ្ញំ ឯកនិកាយំបិ នសមនុបស្សាមី-តិ យោជនា. ‘‘និកាយ’’ន្តិ សត្តជាតិសមូ ហំ.‘‘និស្សក្កេ ករណវចន’’ន្តិ វិភត្តាបាទានត្ថេ ករណវចនំ. ឯតេន តតោ ចរណតោ ចិត្តតោតិ អត្ថំ វទតិ. គាថាយំ. ‘‘តំ តំ សភាវោ’’តិ វិជាននផុសនាទិកោ សភាវោ, អគ្គិស្សឧណ្ហោវិយ. ‘‘កិច្ចសម្បត្តិយោរសោ’’តិ តេន តេន ធម្មេន ករណកិច្ចញ្ច, តំ កិច្ចំ កត្វា លទ្ធោ សម្បត្តិគុណោ ច. អគ្គិស្ស វត្ថុម្ហិ បរិបាចនកិច្ចំ វិយ, ឱភាសនគុណោវិយ ច. ‘‘គយ្ហាការោ’’តិ ញាណេន គហេតព្ពោ តស្ស តស្ស ធម្មស្ស ធជភូតោ អាការោ. សម្បត្តិ រសោយេវ វុច្ចតិ. ‘‘ផលំវាបី’’តិ ការិយប្ផលំ វាបិ, អគ្គិស្ស ធូមោវិយ. ‘‘អាសន្នការណ’’ន្តិ អត្តនោ អនន្តរេ ផលនិព្ពត្តកំ ការណំ, អគ្គិស្ស អគ្គិការក បុរិសោ វិយ. ‘‘អល’’ន្តិ សមត្ថា. ‘‘វិពុទ្ធិនោ’’តិ វិសេសពុទ្ធិ សម្បន្នស្ស បណ្ឌិតស្ស. ‘‘បុព្ពង្គមរស’’ន្តិ អារម្មណគ្គហណេ បធានរស កិច្ចំ. ‘‘សន្ធាន បច្ចុបដ្ឋាន’’ន្តិ និរន្តរប្បវត្តាការបច្ចុបដ្ឋានំ. ‘‘នាម រូបបទដ្ឋាន’’ន្តិ ផស្សាទិនាមញ្ច វត្ថុ រូបញ្ចចិត្តស្សបទដ្ឋានំ.

ចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៤. ‘‘ចេតសិ ភវ’’ន្តិ ចិត្តស្មិំ បាតុភូតំ. ‘‘ឯតេន សិទ្ធា ហោន្តី’’តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សា ឯវ ផស្សាទីនំ ជាតិ. យាចិត្តស្សជរា, សា ឯវ ផស្សាទីនំជរា’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. ‘‘ឯកវណ្ដូបនិ ពន្ធានី’’តិ ឯកេន វណ្ដទណ្ឌកេន ឧបនិពន្ធានិ. ‘‘ឯកជាតិយាទិ ឧបនិពន្ធា’’តិ ឯកជាតិកថា ទិវសេន ឧបនិពន្ធា. ‘‘ចេ’’តិ ចេវទេយ្យ. ‘‘នា’’តិ ន វត្តព្ពំ. គាថាយំ. ‘‘ធម្មា’’តិ នាមក្ខន្ធ ធម្មា. ‘‘មនសា ឯវា’’តិ កត្តុភូតេន មនេន ឯវ. ‘‘បកតា’’តិ បវត្តិតា. ‘‘និម្មិតា’’តិ និប្ផាទិតា. ‘‘ចិត្តកិរិយា ភូតា ឯវា’’តិ អារម្មណំ វិជានន្តំ ចិត្តំ ផុសនាការំ ជនេត្វាវ វិជានាតិ. សោ ផុសនាការោ ផស្សោតិ វុច្ចតិ. អវសេសា បន សព្ពេបិ ចេតសិកធម្មា ផស្សំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជន្តិ. ផស្សោ ហេតុ ផស្សោ បច្ចយោ វេទនាក្ខន្ធស្ស ឧបាទាយ. សញ្ញាក្ខន្ធស្ស. សង្ខារក្ខន្ធស្ស ឧបាទាយាតិ ហិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ចិត្តមូលកត្តា ចិត្តនិស្សិតត្តា ច តេបិធម្មា ចិត្តកិរិ យាភូតា ឯវ ហោន្តីតិ. ‘‘ឯតេនា’’តិ ឯតេនគាថាបទេន. វិភាវនិយំ បន ឯកាលម្ពណតា មត្តេន វិភាវេតិ. បរិបុណ្ណានិ ចេ តសិកង្គានិ ឧបរិ ថេរេន សយមេវ វក្ខមានត្តាតិ អធិប្បាយោ. ឥធ បន បទត្ថវិភាវនដ្ឋានត្តា បរិបុណ្ណេហិ អង្គេហិ វិភាវេតុំ វដ្ដតីតិ អាហ ‘‘តំ នសុន្ទរ’’ន្តិ. ‘‘វត្ថុម្ហី’’តិ បដកោដ្ឋកាទិម្ហិ. ‘‘នានាចិត្តកម្មានី’’តិ ហត្ថិ អស្សរូបាទីនិ. វិជាននមត្តំ ចិត្តំ, កុសលន្តិ វា អកុសលន្តិ វា វត្តព្ពំ នត្ថិ. នានាចេតសិកេ ហិ យុត្តត្តា ឯវ តថា វត្តព្ពំ ហោតិ. វុត្តំហេតំ ភគវតា. បភស្សរមិទំ ភិក្ខវេ ចិត្តំ. តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋន្តិ. តេនាហ ‘‘ឧទកំ វិយចិត្ត’’ន្តិអាទិំ.

ចេតសិកវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៥. រុប្បតីតិ បទំ កត្តរិវាហេតុកម្មនិវាសិទ្ធំ. រុប្បនញ្ចវិការាបត្តិ ឯវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សីតុណ្ហាទីហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘វិសមប្បវត្តិវសេនា’’តិ ធាតូនំ វិសមប្បវត្តិវសេន. ធាតុក្ខោ ភវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ, ‘‘កេនរុប្បតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘កេនា’’តិ ហេតុ អត្ថេវា ហេតុ កត្តរិវា ករណវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. តថា សីតេនាតិអាទីសុបិ. ឌំសមកសា នាម សូចិមុខា ខុទ្ទកមក្ខិកាចេវ មហន្ត មក្ខិកា ច. វាតា នាម បុរត្ថិមវាតាទយោ. អាតបោ នាម សូរិយាតបោ. សរិំសបានាម អហិ វិច្ឆិក សតបទិកាទយោ. តេសំ សម្ផស្សេហិបិ រុប្បតិ. មរណំ វា គច្ឆតិ, មរណ មត្តំ វា ទុក្ខំ. ‘‘យេ ធម្មា’’តិ ទ្វាទសវិធា សប្បដិឃរូបធម្មា. ‘‘អញ្ញេស’’ន្តិ សោឡសន្នំ អប្បដិឃរូបានញ្ច អរូបធម្មានញ្ច. ‘‘តេសូ’’តិ និទ្ធារណេភុម្មំ. ឥទានិ បាឡិយា សទ្ធិំ មុខ្យរុប្បនំ សំសន្ទេន្តោ ‘‘សមាគមោ ចា’’តិអាទិមាហ. សមាគមោ ច នាម អញ្ញមញ្ញាភិឃដ្ដនំ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. អាបាតាគមនញ្ច អារម្មណករណញ្ច ឋបេត្វាតិ យោជនា. ‘‘មហាភូតានមេវ វា’’តិ អាបោធាតុ វជ្ជិតានំ តិណ្ណំ មហាភូតានមេវ វា. ‘‘វិការំ អាបជ្ជតី’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ វិវរន្តោ ‘‘យស្មិំ ខណេ’’តិអាទិមាហ. ‘‘សយំបិ វិការបត្តា ហោន្តី’’តិ តេមហាភូតាសយំបិ បកតិំ វិជហិត្វា ឱមត្តាធិមត្តភាវំ បាបុណន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘ឱមត្តាធិមត្តរូបសន្តតីនញ្ចា’’តិ បរម្បរតោ ឧប្បជ្ជមានា រូបសន្តតិយោ សន្ធាយ វុត្តំ. ឯវំ បាឡិនយេន វិបត្តិវសេន រុប្បនំ វត្វា ឥទានិ វិបត្តិ វា ហោតុ, សម្បត្តិ វា. បុរិមបច្ឆិ មសន្តតីនំ វិសទិសប្បវត្តិភូតោ វិការោបិ ឯកេន បរិយាយេន រុប្បនំនាមាតិ កត្វា បុន តំ រុប្បនំ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិចេត្ថា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឃដ្ដនវសេន រុប្បន ធម្មាន មេវា’’តិ អាបាតាគមនាទិវសេន រុប្បនធម្មេហិវិនា អភិឃដ្ដនវសេនរុប្បន សភាវានំ រូបធម្មានមេវ សិទ្ធន្តិ បុច្ឆា. ‘‘សវិគ្គហា ហោន្តី’’តិ ទព្ព សណ្ឋានាការសហិតា ហោន្តិ. កស្មា, ឱឡារិកសភាវត្តា. ពហូនញ្ចរូបកលាបានំ ឯកក្ខណេ ឯកាពទ្ធភាវេនបវត្តត្តា. អរូបធម្មាហិ សណ្ហសុខុមសភាវា ច ហោន្តិ. សចេ អនេកសតសហស្សានិបិ ឯកតោ បវត្តេយ្យុំ. ទព្ពសណ្ឋានភាវំ នគមិស្សន្តិយេវ. ឯកស្មិញ្ច សត្តសន្តានេ ឯកក្ខណេ ឯក កលាបោវ បវត្តតិ. កស្មា, អនន្តរ បច្ចយូបនិពន្ធេន បវត្តត្តា. តស្មាតេ សវិគ្គហាន ហោន្តិ. រូបធម្មា បន ឱឡារិក សភាវា ច ហោន្តិ. ពហូនំ សន្និចយេសតិ ទព្ពសណ្ឋានត្ថាយ សំវត្តន្តិ. ឯកក្ខណេ ច ពហុកលាបាបិ ឯកាពទ្ធាហុត្វា បវត្តន្តិ. តស្មា តេសវិគ្គហាហោន្តីតិ.

‘‘សីតាទិគ្គហណសាមត្ថិយេនា’’តិ សីតេនបិ រុប្បតិ, ឧណ្ហេនបិ រុប្បតីតិអាទិនា លោកស្ស បច្ចក្ខតោ បាកដស្ស សីតាទិវចនស្សសាមត្ថិយេន. តញ្ហិ វចនំ លោកស្ស អបាកដំ អរូបធម្មានំ រុប្បនំ ឥធនាធិប្បេតន្តិ ទីបេតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘វោហារោ នាមា’’តិ នាមសញ្ញា នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘លោកោបចារេនា’’តិ ពហុជនស្ស ឧបចារេន វោហារេន កថនេន. ‘‘បាកដ និមិត្តវសេនេវា’’តិ បាកដស្ស សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តស្ស វសេនេវ. ‘‘សីតាទិគ្គហណេន វិនាបី’’តិ បិសទ្ទេន សីតាទិគ្គហណសាមត្ថិយេនបីតិ ទីបេតិ. ឯវំ សន្តេបិ បាឡិសាធកំ នាម ន សក្កាសព្ពត្ថ លទ្ធុំ. បាកដនិមិត្ត វចនមេវ សព្ពត្ថ សាធារណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តប្បសង្គនិវត្តី’’តិ តស្ស អរូបធម្មានំ រូបតាបសង្គស្ស និវត្តិ. ‘‘ឥទ្ធិវិកុព្ពនាវសប្បវត្តា’’តិ ឯត្ថ ឥទ្ធិវិកុព្ពនានាមឥទ្ធិយានានប្បការមាបនំ. ‘‘រូបតា សិទ្ធី’’តិ រូបន្តិ នាម សញ្ញាសិទ្ធិ. ‘‘ឥទំ បនា’’តិ ឥទំ រូបំ បន. ‘‘អនុគ្គហានំ សីតាទីនំ វសេនា’’តិ កិញ្ចាបិបាឡិយំ សីតាទិវចនំ ឧបឃាតកានំ សីតាទីនំ វសេន វុត្តំ. តេច ព្រហ្មលោកេ នត្ថិ. អនុគ្គាហកា ឯវ អត្ថិ. តេសំវសេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បាឡិយំ និទ្ទិដ្ឋានី’’តិ សញ្ជានាតីតិ ខោ ភិក្ខវេ តស្មា សញ្ញាតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច សញ្ជានាតិ. នីលំបិ សញ្ជានាតិ, បីតម្បិ សញ្ជានាតី-តិអាទិនា ច, វិជានាតីតិ ខោ ភិក្ខវេ តស្មា វិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតិ. កិញ្ច វិជានាតិ. មធុរំបិ វិជានាតិ, អម្ពិលំបិ វិជានាតី-តិអាទិនា ច-បាឡិយំ និទ្ទិដ្ឋានិ.

រូបបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៦. និព្ពានបទេ. ‘‘ខន្ធាវា’’តិ ភវន្តរេ អបាយាទីសុ ភវិស្សមានា ខន្ធាវា. ន ហិ អតីត ធម្មា, និព្ពាយន្តិ នាម, សត្តេ បីឡេត្វា និរុទ្ធត្តាតិ អធិប្បាយោ. បច្ចុប្បន្នា ច ធម្មា ឯតរហិ បីឡេន្តិ, អវស្សំ ឧប្បជ្ជមានា អនាគតធម្មា ច អនាគតេ បីឡេស្សន្តិ, កថំ តេ និព្ពាយន្តិ នាមាតិ អាហ ‘‘បច្ចុប្បន្នេសុ…បេ… វត្តព្ពមេវ នត្ថី’’តិ. ‘‘វិសយេភុម្ម’’ន្តិ វិសយាធារេភុម្មំ. វិសយាធារោ នាមមនុស្សាភូមិយំ គច្ឆន្តីតិអាទីសុ វិយ មុខ្យាធារោ នហោតិ. តេន បន វិនា អញ្ញត្ថ តំ កិរិយំ កាតុំ នសក្កោតិ. តស្មា អាធារភាវេន បរិកប្បិតោ អាធារោតិ ទស្សេតុំ ‘‘យថាអាកាសេ’’តិអាទិវុត្តំ. យថា សកុណានំ បក្ខន កិរិយា នាម អាកាសេន វិនា អញ្ញត្ថ នសិជ្ឈតិ. តថា វដ្ដទុក្ខធម្មានំ និព្ពុតិ កិរិយាបិ និព្ពានេន វិនា អញ្ញត្ថ នសិជ្ឈតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យេហិតេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘យេ’’តិ យេតិវិធវដ្ដទុក្ខសន្តាបធម្មា. ហិសទ្ទោនិបាតោ. តេសទ្ទោ វចនាលង្ការោ. ‘‘តព្ពិនិមុត្ត’’ន្តិ និព្ពានវិនិមុត្តំ. និព្ពុតិឋានំ នាម នត្ថិ. តស្មា និព្ពានំ តេសំ និព្ពុតិ កិរិយាយ វិសយា ធារោហោតីតិ អធិប្បាយោ. យថា អយំ បទីបោ និព្ពាយតិ. តថាធីរា និព្ពន្តីតិ យោជនា. ‘‘តំ តំ កិលេសានំ វា’’តិ តេ សំតេសំកិលេសានំ វា. ‘‘ខន្ធានំ វា’’តិ អនាគតភវេសុ ខន្ធានំ វា. ‘‘បុនអប្បដិសន្ធិកភាវ’’ន្តិ សន្តានស្ស បុន បដិសន្ធានាភាវំ បាបុណន្តិ អរិយា ជនា. យថា មគ្គេ ករណវចនំ ទិស្សតិ អទ្ធា ឥមាយបដិបត្តិយា ជរាមរណម្ហា បរិមុច្ចិស្សាមីតិអាទីសុ. ន តថា និព្ពានេតិ អាហ ‘‘មគ្គេវិយា’’តិអាទិំ. និព្ពានេបនភុម្មវចនមេវ ទិស្សតិ យត្ថនាមញ្ចរូបញ្ច. អសេសំ ឧបរុជ្ឈតីតិអាទីសុ. តស្មា និព្ពានេ ករណ វចនំ ន ទិស្សតិ, ករណ លក្ខណស្សេវ អភាវតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន ច និព្ពាន’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ករណ លក្ខណំ នាមកត្តុនោ សហការី បច្ចយភាវោ. ននុ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា និព្ពាយន្តីតិ ទិស្សតីតិ. សច្ចំ, តត្ថ បន វិសេសនេ ករណ វចនំ. ន ករណការកេ. តញ្ហិ សឧបាទិសេសនិព្ពានធាតុយានិវត្តនត្ថំ វុត្តន្តិ.

និព្ពានបទវណ្ណនា.

ទុតីយគាថាវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

១៨. កាមាវចរបទេ. ‘‘កាមីយតី’’តិ ឥច្ឆីយតិ. និមិត្តស្សាទវត្ថុ មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ អាគតំ. ‘‘តេកាមីយន្តី’’តិ តេ អវីចិនិរយាទយោ ឥច្ឆីយន្តិ. ‘‘តត្ថ ឧប្បន្នានម្បី’’តិ អវីចិនិរយាទីសុ ឧប្បន្នានំបិ សត្តានំ. ‘‘ភវនិកន្តិ នាម ហោតី’’តិ ភវសង្ខាតំ អត្តនោ ខន្ធំ ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោមេ អត្តាតិ គណ្ហន្តី តណ្ហា ភវនិកន្តិ នាម. សា នេរយិកសត្តានំបិ អត្ថិយេវ. ‘‘កាមេ អវចរតី’’តិ កាមេបរិយាបន្នំ ហោតិ. កាមេ អន្តោគធំ ហោតិ. រូបារូបភូមីសុ ឧប្បន្នំបិ រូបារូបសង្ខ្យំ នគច្ឆតិ. កាមសង្ខ្យមេវ គច្ឆតិ. កាមគណនមេវគច្ឆតីតិ អត្ថោ. ‘‘តីសុភវេសុ ឧប្បន្នានិបី’’តិ កាមរូបារូបសត្តសន្តានេសុ ឧប្បន្នានិបិ ន តត្របរិយា បន្នានេវ ហោន្តិ. តត្រ អបរិយាបន្នានេវ ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កាមាវចរតាបត្តិទោសោ’’តិ កាមាវចរ ធម្មាតិ វត្តព្ពតា បត្តិទោសោ. ‘‘រូបាវចរតាទិមុត្តិទោសោ’’តិ ឥមេ រូបាវចរ ធម្មា ន ហោន្តិ, អរូបាវចរ ធម្មា ន ហោន្តិ, លោកុត្តរ ធម្មា ន ហោន្តីតិ ឯវំ វត្តព្ពតាបត្តិ ទោសោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯសនយោ ‘‘រូបារូបាវចរតាបត្តិ ទោសោ កាមាវចរតាមុត្តិ ទោសោ’’ តិបទេសុ. អវចរសទ្ទស្ស ឧប្បន្នត្ថេ គហិតេបិ ឯតេទោសា នាបជ្ជន្តិ. កស្មា, លោកេ យេភូយ្យនយតព្ពហុលនយានំបិ សព្ភាវាតិ ឥមមត្ថំ វទន្តោ ‘‘ននុយេភូយ្យ វុត្តិវសេនបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘កេសញ្ចី’’តិ កេសញ្ចិ បុគ្គលានំ វា ធម្មានំ វា. យថាមិគលុទ្ទកោ គាមេ ចរន្តោបិ វនេ ចរណពហុលត្តា វនចរកោតិ នាមំ លភតិ. រាជហត្ថី អញ្ញត្ថ ចរន្តោបិ សង្គាមេ ចរណពហុលត្តា សង្គាមាវចរោតិ នាមំ លភតិ. អយំ យេភូយ្យនយោ នាម. យស្មិំ វនេ អម្ពរុក្ខាបិ អត្ថិ, អញ្ញរុក្ខាបិ អត្ថិ. អម្ពរុក្ខពហុលត្តា បន តំ វនំ អម្ពវនន្តិ នាមំ លភតិ. ឯវំ សិម្ពលិវនាទីសុ. អយំ តព្ពហុលនយោ. ឥធ បន ភូមិយោ តព្ពហុលនយេន កាមរូបារូប នាមំ លភន្តិ, ធម្មា យេភូយ្យនយេន កាមាវចរាទិ នាមំ លភន្តីតិ. ឯវំ គហិតេ សតិ, តេ ទោសានា បជ្ជន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា ឥធបិ…បេ… ទោសោតី’’តិអាហ. ‘‘នា’’តិ ន កោចិទោសោ នត្ថិ. អត្ថិ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តស្មាស្សា’’តិ ឯត្ថ ‘‘អស្សា’’តិ អវចរសទ្ទស្ស. ‘‘តថា អត្ថំ អគ្គហេត្វា’’តិ ឧប្បជ្ជនត្ថំ អគ្គហេត្វា. ‘‘បរិគ្គាហិនិយា កាមតណ្ហាយ កតោ’’តិ តថា បរិគ្គាហិនិយា កាមតណ្ហាយ គោចរវិសយត្តាតាយតណ្ហាយ កតោនាម ហោតិ. ឯតេន កាមេតីតិ កាមោ, កាមតណ្ហា. អវចរតិ ឯត្ថាតិ អវចរំ. កាមស្ស អវចរន្តិ កាមាវចរំ. កាម តណ្ហាយ គោចរវិសយត្តា កាមាវចរន្តិ អយមត្ថោបិ សិជ្ឈតិ.

រូបេអវចរតីតិ រូបាវចរំ. ‘‘រូបេ’’តិ សោឡសវិធាយរូបភូមិយា. ‘‘អវចរតី’’តិ តត្ថ បរិយាបន្នភាវេន បវត្តតិ. អរូបេ អវចរតីតិ អរូបាវចរំ. ‘‘អរូបេ’’តិ ចតុព្ពិធាយ អរូបភូមិយា. ‘‘អវចរតី’’តិ តត្ថ បរិយាបន្នភាវេន បវត្តតីតិ ឥមមត្ថំ វទតិ ‘‘រូបារូបាវចរេសុបិ អយំនយោ នេតព្ពោ’’តិ. រូបេ ភវោ រូបំ. រូបតណ្ហា. អរូបេ ភវោ អរូបំ, អរូបតណ្ហា. រូបស្ស អវចរំ រូបាវចរំ. អរូបស្ស អវចរំ អរូបាវចរន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ ‘‘តេសុ បនា’’តិអាទិនា. ‘‘អត្រា’’តិ ឥមស្មិំ ឋានេ. យទិបិ លោភោ, រាគោ, កាមោ, តណ្ហា, តិសព្ពម្បេតំ លោភស្សវេវចនំ ហោតិ. រូបរាគោ អរូបរាគោតិ បន វិសុំ វិភត្តត្តា ឥធ កាមសទ្ទេន តំ ទញ្ញោលោភោ គយ្ហតិ. ‘‘សព្ពោបិ លោភោ’’តិ ឯតេនសស្សតុច្ឆេទ ទិដ្ឋិសហគតោបិ សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៩. ‘‘រូបារូបសទ្ទា តាសុ ភូមីសុ និរុឡ្ហា’’តិ អនិមិត្តា ហុត្វា និរុឡ្ហាតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ សនិមិត្តំ នយំ វទតិ ‘‘អបិចា’’តិអាទិនា. ‘‘និស្សយោបចារោ’’តិ ឋានូបចារោ, យថា សព្ពោគាមោ អាគតោតិ. ‘‘និស្សិតោ បចារោ’’តិ ឋាន្យូបចារោ. យថា ធជា អាគច្ឆន្តីតិ. ‘‘យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ’’តិ យេ ឯតស្មិំ អន្តរេ ខន្ធធាតុ អាយតនា. យំ រូបំ, យា វេទនា, យាសញ្ញា, យេ សង្ខារា, យំវិញ្ញាណន្តិ យោជនា. ‘‘សុវិសទ’’ន្តិ យេភូយ្យាទិ នយេហិ អនាកុលត្តាសុវិសុទ្ធំ. ‘‘កិំ វិក្ខេបេនា’’តិ ចិត្តវិក្ខេបេន កិំ បយោជនន្តិ អត្ថោ.

២០. ‘‘លុជ្ជនប្បលុជ្ជនដ្ឋេនា’’តិ ភិជ្ជនប្បភិជ្ជនដ្ឋេន. ‘‘យត្ថា’’តិ យស្មិំ តេភូមកេ ធម្មសមូហេ. ‘‘និវិសតី’’តិ និច្ចំ វិសតិ, ឧបគច្ឆតិ. ‘‘តស្សា’’តិ មិច្ឆាគ្គាហស្ស. ‘‘តេស’’ន្តិ លោកុត្តរ ធម្មានំ. ‘‘យេស’’ន្តិ លោកិយ ធម្មានំ. ‘‘លុជ្ជន’’ន្តិ ខណិកភង្គេន ភិជ្ជនំ. ‘‘បលុជ្ជន’’ន្តិ សណ្ឋានភេទេន សន្តតិច្ឆេទេន នានប្បការតោ ភិជ្ជនំ. និព្ពានំ បន ឥធ ន លព្ភតិ ចិត្តសង្គហាធិការត្តាតិ អធិប្បាយោ. សោ ច អបរិយាបន្នភាវោ, វិសុំ ឯកាចតុត្ថី អវត្ថា ភូមិនាមាតិ យោជនា.

ចតុព្ភូមិវិភាគវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២១. ‘‘ហីន’’ន្តិ សទ្ធាសតិអាទីហិ សោភណធម្មេហិ អយុត្តត្តាហីនំ. ‘‘សព្ពហីន’’ន្តិ លោភាទីហិ បាបធម្មេហិ យុត្តត្តា សព្ព ចិត្តេហិ ហីនតរំ. ‘‘តទត្ថោ’’តិ ឧបរិមានំ ចិត្តានំ សោភណសញ្ញាករណសុខត្ថោ. ‘‘អាទិតោ’’តិអាទិម្ហិ. ‘‘វីថិចិត្តវសេនាតិ ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោមេ អត្តាតិ ឯវំ បវត្តស្ស ភវនិកន្តិ ជវនវីថិចិត្តស្ស វសេន. ឯវញ្ចសតិ, កិំ ការណំ លោភមូលចិត្តស្សបថមំ វចនេតិ អាហ ‘‘អកុសលេសុ បនា’’តិអាទិំ.‘‘ទ្វីហិវដ្ដមូលេហី’’តិ លោភមោហសង្ខាតេហិ ទ្វីហិ វដ្ដមូលេហិ.

២២. ‘‘សិនិទ្ធចិត្ត’’ន្តិ សាតវេទនាយុត្តត្តាលូខចិត្តំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. សុមនស្សភាវោតិ វុត្តេ កាយិកសុខវេទនាយបិ បសង្គោ សិយាតិ វុត្តំ ‘‘មានសិក…បេ… នាម’’ន្តិ. ‘‘សុមនាភិធានស្សា’’តិ សុមននាមស្ស. ‘‘បវត្តិនិមិត្ត’’ន្តិ បវត្តិយា អាសន្ន ការណំ. កថំ បន ភាវោ បវត្តិនិមិត្តំ នាមហោតីតិ អាហ ‘‘ភវន្តិ…បេ… កត្វា’’តិ. និមិត្តេ ភុម្មំ. តថាហិ ភាវោ នាម សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តន្តិ វុត្តំ. ឥទានិ និមិត្ត លក្ខណំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថាហី’’តិអាទិមាហ. ‘‘តត្ថា’’តិ តស្មិំ បយោគេ. ‘‘ទន្ត និមិត្ត’’ន្តិ ទន្តការណា. ‘‘តំ វេទនា និមិត្ត’’ន្តិ តំ វេទនាការណា. ឯត្ថ សិយា, ‘‘ឯតស្មិន្តិ និមិត្តេ ភុម្ម’’ន្តិ វុត្តំ, និមិត្តញ្ចនាម អការកំ អសាធនំ, តំ កថំ សាធនវិគ្គហេ យុជ្ជតីតិ. អធិករណ សាធនានុរូបត្តា សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តស្សាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯតេនាតិ ច ឯតស្មាតិ ច ហេតុ អត្ថេ ឧភយវចនន្តិ វទន្តិ. អាសន្នហេតុ នាមសាធនរូបោ ភវតីតិ តេសំ អធិប្បាយោ. សុដ្ឋុ ករោតិ, បកតិបច្ចយេន អនិប្ផន្នំ កម្មំ អត្តនោ ពលេន និប្ផាទេតីតិ សង្ខារោ. ‘‘បុព្ពាភិសង្ខារោ’’តិ បុព្ពភាគេ អភិសង្ខារោ. បយោជេតិ និយោជេតីតិ បយោគោ. ឧបេតិ ផលសង្ខាតោ អត្ថោ ឯតេនាតិ ឧបាយោ. ‘‘អាណត្តិយាវា’’តិ បេសនាយវា. ‘‘អជ្ឈេសនេន វា’’តិ អាយាចនេន វា. ‘‘តជ្ជេត្វា វា’’តិ ភយំ ទស្សេត្វា វា. ‘‘តំ តំ ឧបាយំ បរេ អាចិក្ខ’’ន្តិ. កថំ អាចិក្ខន្តីតិ អាហ ‘‘អករណេ’’តិអាទិំ. ‘‘តស្មិំ តស្មិំ កម្មេ បយោជេតីតិកត្វា ឥធ សង្ខារោ នាមា’’តិ យោជនា. ‘‘បច្ចយ គណោ’’តិ បកតិបច្ចយគណោ. ‘‘តេនា’’តិ សង្ខារេន. ‘‘សាធារណោ’’តិ កុសលាកុសលាព្យាកតានំ សាធារណោ. ‘‘ទុវិធេន សង្ខារេនា’’តិ បយោគេន វា ឧបាយេន វា. ‘‘យោ បន តេនសហិតោ’’តិអាទិនា បុព្ពេវុត្តមេវត្ថំ បការន្តរេនបាកដំ កាតុំ ‘‘សោបន យទា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ឥតី’’តិអាទិ លទ្ធគុណ វចនំ. ‘‘បច្ចយគណស្សេវនាម’’ន្តិ បច្ចយគណស្សេវ វិសេស នាមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឧប្បន្នត្ថេ ឥកបច្ចយោតិ កថំ វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘យស្មិំ សមយេ’’តិអាទិំ. ‘‘បាឡិយ’’ន្តិ ធម្មសង្គណិបាឡិយំ. ‘‘អសល្លក្ខេត្វា’’តិ អចិន្តេត្វា ឥច្ចេវត្ថោ. សព្ពមេតំ នយុជ្ជតិយេវ. កស្មា, បាឡិអដ្ឋកថាហិ អសំសន្ទនត្តា, អត្ថយុត្តិព្យញ្ជនយុត្តីនញ្ច អវិសទត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ត’’ន្តិ ចិត្តំ. ‘‘ឯតេនា’’តិ បុព្ពប្បយោគេន. ‘‘យថាវុត្តនយេនា’’តិ តិក្ខភាវសង្ខាតមណ្ឌនវិសេសេន. ‘‘សោ បនា’’តិ បុព្ពប្បយោគោ បន. ‘‘ឥតី’’តិ តស្មា. ‘‘តំ និព្ពត្តិតោ’’តិ តេន បុព្ពប្បយោគេន និព្ពត្តិតោ. ‘‘វិរជ្ឈិត្វា’’តិ អយុត្តបក្ខេបតិត្វា. ឯតេនបដិក្ខិត្តា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. គាថាយំ. ‘‘ចិត្តសម្ភវី’’តិ ចិត្តស្មិំ សម្ភូតោ. វិសេសោ សង្ខារោ នាមាតិ យោជនា. សលោមកោ, សបក្ខកោត្យាទីសុវិយាតិ វុត្តំ. សាសវា ធម្មា, សារម្មណា ធម្មាត្យាទីសុវិយាតិ បន វុត្តេ យុត្តតរំ. ‘‘បាឡិអដ្ឋកថា សិទ្ធ’’ន្តិ បាឡិអដ្ឋកថាតោ សិទ្ធំ. អបិចយត្ថវិសុទ្ធិមគ្គាទីសុ អសង្ខារំ ចិត្តំ, សសង្ខារំ ចិត្តន្តិ អាគតំ. តត្ថ អយំ បច្ឆិមនយោ យុត្តោ. ឧបាយសមុដ្ឋិតស្ស អនេកសតសម្ភវតោ ‘‘ឥទញ្ច នយទស្សនមេវា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឧទាសិនភាវេនា’’តិ មជ្ឈត្តភាវេន. ‘‘យតោ’’តិ យស្មា. វិការបត្តោ ហោតិ. តតោ អធិមត្តបស្សនំ វិញ្ញាយតីតិ យោជនា.

២៣. ឥទានិ សហគតវចន សម្បយុត្តវចនានិ វិចារេន្តោ ‘‘ឯត្ថចា’’តិអាទិមារភិ. ‘‘ន បន តេ ភេទវន្តា ហោន្តី’’តិ កស្មា វុត្តំ. ន នុ តេបិចក្ខុ សម្ផស្សោ, សោតសម្ផស្សោ, តិអាទិនា ច, កាមវិតក្កោ, ព្យាបាទវិតក្កោ, តិអាទិនា ច, ទុក្ខេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណ, ន្តិអាទិនាច ភេទវន្តា ហោន្តីតិ. សច្ចំ. តេ បន ភេទា ឥមំ ចិត្តំ ភិន្នំ ន ករោន្តិ. តស្មា តេ ភេទវន្តាន ហោន្តីតិ វុត្តា. ន ច តេសំ អយំ វិកប្បោ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥមស្មិំ ចិត្តេ’’តិ លោភមូលចិត្តេ. ‘‘កត្ថចី’’តិ កិស្មិញ្ចិ ចិត្តេ. យេវាបនាតិ វុត្តេ សុធម្មេសុ អាគតានិយេវាបនកានិ. ‘‘អញ្ញេហី’’តិ ទោសមូលមោហមូលេហិ. ននុតានិបិ ឥធ គហេតព្ពានីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘នា’’តិ ន គហេតព្ពានិ. កស្មាតិ អាហ ‘‘តេសុហី’’តិអាទិំ. តេបិ ឥធ នគហេតព្ពា សិយុំ. ន បន ន គហេតព្ពា. កស្មា, វេទនាយ ច សយំ ភេទវន្តត្តា, ទិដ្ឋិសង្ខារានញ្ច វិកប្បសព្ភាវាតិ អធិប្បាយោ.

២៤. ‘‘សោមនស្សស្សការណ’’ន្តិ សោមនស្សុប្បត្តិយា ការណំ. សោមនស្សុប្បត្តិយា ការណេ វុត្តេ តំ សហគត ចិត្តុប្បត្តិយាបិការណំ សិទ្ធំ ហោតីតិ កត្វា តមេវ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘សោមនស្សប្បដិសន្ធិកោហី’’តិអាទិំ. ហីនេន វា…បេ… អារម្មណេន សមាយោគោ, តេន សមាយុត្តស្សាបិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានន្តិអាទិនា វត្តព្ពំ. តថា ព្យសនមុត្តិយំបិ. ឧបេក្ខាការណេ ‘‘ព្យសនមុត្តី’’តិ ឥទំ ទោមនស្សប្បសង្គបរិហារវចនំ. អជ្ឈាសយោវុច្ចតិ អជ្ឈាវុត្តំ គេហំ. ទិដ្ឋិសង្ខាតោ អជ្ឈាសយោយស្សាតិ ទិដ្ឋជ្ឈាសយោ. តស្ស ភាវោ ទិដ្ឋជ្ឈាសយតា. ‘‘អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជន’’ន្តិ អនុបាយតោ អាភុជនំ, មនសិករណំ. ‘‘ចិន្តា បសុតវសេនា’’តិ គម្ភីរេសុ ធម្មេសុ ចិន្តាបសវនវសេន, វីមំសា វឌ្ឍនវសេន. ‘‘ទិដ្ឋការណមេវា’’តិ ទិដ្ឋំ ការណប្បដិរូបកមេវ. តេនាហ ‘‘សារតោសច្ចតោ ឧម្មុជ្ជន’’ន្តិ. ‘‘តព្ពិបរីតេនា’’តិ តតោ វិបរីតេន. អទិដ្ឋជ្ឈាសយតា, ទិដ្ឋិវិបន្នបុគ្គលបរិវជ្ជនតា, សទ្ធម្មសវនតា, សម្មាវិតក្កពហុលតា, យោនិសោ ឧម្មុជ្ជនញ្ច ទិដ្ឋិវិប្បយោគការណន្តិ វត្តព្ពំ.

‘‘ឥមេសំ បន ចិត្តានំ ឧប្បត្តិវិធានំ វិសុទ្ធិមគ្គេគហេតព្ព’’ន្តិ វិសុទ្ធិ មគ្គេខន្ធ និទ្ទេសតោ គហេតព្ពំ. វុត្តញ្ហិតត្ថ. យទា ហិនត្ថិកាមេសុ អាទីនវោតិអាទិនានយេន មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បុរេក្ខិត្វា ហដ្ឋតុដ្ឋោ កាមេវា បរិភុញ្ជតិ, ទិដ្ឋមង្គលាទីនិ វា សារតោបច្ចេតិ សភាវ តិក្ខេន អនុស្សាហិតេនចិត្តេន. តទា បថមំ អកុសល ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា មន្ទេន សមុស្សាហិតេន ចិត្តេន, តទាទុតីយំ. យទា មិច្ឆា ទិដ្ឋិំ អបុរេក្ខិត្វា កេវលំ ហដ្ឋតុដ្ឋោ មេថុនំ វា សេវតិ, បរ សម្បត្តិំ វា អភិជ្ឈាយតិ, បរភណ្ឌំ វា ហរតិ សភាវតិក្ខេនេវ អនុស្សាហិតេន ចិត្តេន. តទា តតីយំ. យទា មន្ទេន សមុស្សាហិតេនចិត្តេន, តទា ចតុត្ថំ. យទា បន កាមានំ វា អសម្បត្តិំ អាគម្ម អញ្ញេសំ វា សោមនស្សហេតូនំ អភាវេន ចតូសុបិ វិកប្បេសុ សោមនស្សរហិតាហោន្តិ, តទាសេសានិ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ.

លោភមូលចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២៥. ទោសមូលចិត្តេ. ‘‘វិរូប’’ន្តិ ទុដ្ឋំ, លុទ្ទំ. ទុម្មនស្ស ភាវោតិ វុត្តេ កាយិកទុក្ខវេទនាយបិ បសង្គោ សិយាតិ វុត្តំ ‘‘មានសិក…បេ… នាម’’ន្តិ. បដិហញ្ញតិ ពាធតិ. ‘‘សន្តត្តេ’’តិ សន្តាបិតេ.

២៦. ‘‘ភេទករោ’’តិ អញ្ញមញ្ញវិសេសករោ. ‘‘ភេទករាន ហោន្តី’’តិ ឥមស្ស ចិត្តស្ស អញ្ញមញ្ញវិសេសករាន ហោន្តិ. ទោមនស្សគ្គហណំ បសង្គនិវត្តនត្ថំ គហិតន្តិ យោជនា. បសង្គោតិ ចនានប្បការតោ សជ្ជនំ លគ្គនំ. កថំ បសង្គោតិ អាហ ‘‘យទាហី’’តិអាទិំ. ‘‘តុដ្ឋិំ បវេទេន្តី’’តិ តុដ្ឋាមយំ ឥមេសំ មរណេនាតិអាទិ ចិក្ខន្តិ. ឯវំ សហគតប្បសង្គំ និវត្តេត្វា សម្បយុត្តប្បសង្គំ និវត្តេតុំ ‘‘បដិឃគ្គហណំបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តិរច្ឆានគតបាណវធេ អបុញ្ញំ នាម នត្ថិ. អាទិកប្បតោ បដ្ឋាយ មនុស្សានំ យថាកាម បរិភោគត្ថាយ លោកិស្សរិយេនថាវរដ្ឋាយិនា និម្មិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘វិស្សដ្ឋា’’តិ អនាសង្កា. ‘‘អញ្ញេវា’’តិ អញ្ញេ វា ជនេ. វិមតិ ឯវ វេមតិកំ. វេមតិកំ ជាតំ យេសំ តេ វេមតិកជាតា. បុរិមចិត្តស្សលោភសហគតភាវោ ឥមានិអដ្ឋបិ លោភសហគតចិត្តានិនាមាតិ ឥមិនា ចូឡនិគមនេ នេវ សិទ្ធោវិយាតិ យោជនា. ចូឡនិគមនេន បដិឃសម្បយុត្ត ភាវេសិទ្ធេ ទោមនស្សសហគតភាវោបិ តេនសិទ្ធោ យេវាតិ កត្វា ‘‘តេសំ គហណំ’’តិ វុត្តំ. ‘‘តេស’’ន្តិ ទោនស្សបដិឃានំ. ឥមស្មិំ ចិត្តេ ឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចានិចថិនមិទ្ធានិ ច អនិយតយោគីនិ ច ហោន្តិ យេវាបនកានិ ច. តេនាហ ‘‘បុរិមចិត្តេ’’តិអាទិំ. ទោមនស្សំ ឥមស្មិំ ចិត្តេ អត្ថិ, អញ្ញចិត្តេសុ នត្ថិ, តស្មា អសាធារណ ធម្មោ នាម. អនញ្ញសាធារណ ធម្មោតិបិ វុច្ចតិ. ‘‘យថាតំ’’តិ តំ និទស្សនំ តទុទាហរណំ យថា កតមន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឧបលក្ខេតី’’តិ សញ្ញាបេតិ. អាតបំតាយតិរក្ខតីតិ អាតបត្តំ. សេតច្ឆត្តំ. លទ្ធំ អាតបត្តំ យេនាតិ លទ្ធាតបត្តោ. រាជកុមារោ. សោ អាតបត្តំ លទ្ធោតិ វុត្តេ សព្ពំ រាជសម្បត្តិំ លទ្ធោតិ វិញ្ញាយតិ. តស្មា ឥទំ ឧបលក្ខណ វចនំ ជាតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ឧភិន្ន’’ន្តិ ទ្វិន្នំ ទោមនស្ស បដិឃានំ. បុព្ពេ ទោមនស្សសហគតន្តិ វត្វា និគមនេ បដិឃសម្បយុត្តចិត្តានីតិ វុត្តត្តា ‘‘ឥមស្ស…បេ… សិទ្ធិតោ’’តិ វុត្តំ.

២៧. ‘‘អនិដ្ឋលោកធម្មេហី’’តិ អលាភោ ច, អយសោច, និន្ទាច, ទុក្ខញ្ចាតិ ចតូហិ អនិដ្ឋលោកធម្មេហិ. ‘‘តំ កុតេត្ថ លព្ភា’’តិ អហំ អលាភាទីហិ មាសមាគច្ឆីតិ បត្ថេន្តស្សបិ កុតោមេឯត្ថលោកេតំ បត្ថនា បូរណំ សព្ពកាលំ លព្ភាតិ អត្ថោ. ‘‘លព្ភា’’តិ ច កម្មត្ថទីបកំ បាដិបទិកបទំ. ឥមេសំ ឧប្បត្តិវិធានំ វិសុទ្ធិមគ្គេ សង្ខេបតោវ វុត្តំ តស្ស បាណាតិ បាតាទីសុ តិក្ខមន្ទប្បវត្តិកាលេ បវត្តិវេទិតព្ពាតិ.

ទោសមូលចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

២៨. មោហមូលចិត្តេ. ‘‘មូលន្តរវិរហេនា’’តិ អញ្ញមូលវិរហេន. សំសប្បតីតិ សំសប្បមានា. ឯវំ នុ ខោ, អញ្ញថានុ ខោតិ ឯវំ ទ្វិធា ឯរយតិ កម្បតីតិ អត្ថោ. វិក្ខិបតីតិ វិក្ខិបមានំ. ‘‘និយមនត្ថ’’ន្តិ ឥទំ វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តំ នាមាតិ និយមនត្ថំ. ឥទញ្ហិ បដិឃសម្បយុត្តំ វិយ និគមនេន សិទ្ធំ ន ហោតិ. ‘‘ឥធ លទ្ធោកាសំ ហុត្វា’’តិ មូលន្តរ វិរហត្តា ឯវ ឥធលទ្ធោកាសំ ហុត្វា. បកតិ សភាវភូតំ, ឥតិ តស្មា នត្ថីតិ យោជនា. ‘‘អនោសក្កមាន’’ន្តិ បច្ឆតោ អនិវត្តមានំ. ‘‘អសំសីទមាន’’ន្តិ ហេដ្ឋតោ អបតមានំ. ឧភយេន អព្ពោច្ឆិន្នន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អតិសម្មុឡ្ហតាយា’’តិ មូលន្តរ វិរហេន មោហេន អតិសម្មុឡ្ហតាយ. ‘‘អតិចញ្ចលតាយា’’តិ សំសប្បមានវិក្ខិបមានេហិវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចេហិ អតិចញ្ចលតាយ. ‘‘សព្ពត្ថបី’’តិ សព្ពេសុបិ អារម្មណេសុ. អដ្ឋកថាយំ សង្ខារ ភេទេន អវិជ្ជាយ ទុវិធភាវោវ វុត្តោ. កថំ វុត្តោ. អវិជ្ជា អប្បដិបត្តិ មិច្ឆា បដិបត្តិតោ ទុវិធា តថា សសង្ខា រាសង្ខារតោតិ វុត្តោ. ‘‘តិវិធភាវោវា’’តិ ឥមស្មិំ ចិត្តេសង្ខារវិមុត្តាយ អវិជ្ជាយ សទ្ធិំ តិវិធភាវោវ. ឥមេសំ ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ ឧប្បត្តិវិធានំ វិសុទ្ធិមគ្គេសង្ខេបតោវវុត្តំ តស្សអសន្និដ្ឋានវិក្ខេបកាលេបវត្តិ វេទិតព្ពាតិ.

២៩. ‘‘សព្ពថាបី’’តិ និបាតសមុទាយោ វា ហោតុ អញ្ញមញ្ញវេវចនោ វា, វិសុំ និបាតោវាតិ ឯវំ សព្ពប្បការតោបិ. អកុសលបទេ អការោ វិរុទ្ធត្ថោ. យថា អមិត្តោ, អសុរោ, តិទស្សេតុំ ‘‘អកុសលានី’’តិអាទិមាហ. ‘‘បដិវិរុទ្ធភាវោ’’តិ មោហាទីហិ អកុសលេហិ វិរុទ្ធភាវោ. ភាវនំនារហន្តីតិ ‘‘អភាវនារហា’’. កថំ បន ភាវនំនារហន្តីតិ អាហ ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិអាទិំ. ‘‘និយាមំ ឱក្កមន្តាបី’’តិ បញ្ចានន្តរិយ កម្មភាវេន និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិភាវេន ច និយាមំ ឱក្កមន្តាបិ. អបាយំ ភជន្តីតិ អបាយភាគិនោ. កម្មការកា. តេសំ ភាវោ. តាយ. ‘‘វដ្ដសោតនិយតេ’’តិ សំសារវដ្ដ សោតស្មិំ និយតេ. ‘‘ថិរតរបត្តា’’តិ សមាធិវសេន ថិរតរភាវំ បត្តា. ឥទានិ តមេវត្ថំ បការន្តរេន វិភាវេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘សិយុ’’ន្តិ បទំ ធាតុបច្ចយេហិ សិទ្ធំ និប្ផន្នបទំ នាម នហោតិ. កស្មា, ឥធបរិកប្បត្ថស្ស អសម្ភវតោ. និបាតបទំ ហោតិ. កស្មា, អនេកត្ថតា សម្ភវតោ. ឥធ បន ភវន្តិ សទ្ទេន សមានត្ថោ. តេនាហ ‘‘និបាតបទំ ឥធ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ.

អកុសលវណ្ណនា.

៣០. អហេតុកចិត្តេ. ‘‘សព្ពនិហីន’’ន្តិ សព្ពចិត្តេហិ ហីនំ. បុន ‘‘សព្ពនិហីន’’ន្តិ សព្ពាហេតុកេហិ ហីនំ. ‘‘ត’’ន្តិ អកុសល វិបាកំ.

៣១. សុត្តបាឡិយំ, ‘‘កដ្ឋ’’ន្តិ សុក្ខទារុំ. ‘‘សកលិក’’ន្តិ ឆិន្ទិតផាលិតំ កដ្ឋក្ខណ្ឌកំ. ‘‘ថុស’’ន្តិ វីហិសុង្កំ. ‘‘សង្ការ’’ន្តិ កចវរំ. ចក្ខុញ្ចរូបេ ច បដិច្ច យំវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. តំ ចក្ខុវិញ្ញាណន្ត្វេវ វុច្ចតីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. តត្ថ ‘‘រូបេ’’តិ រូបារម្មណាន. ‘‘សទ្ទេ’’តិអាទីសុបិ ឯសនយោ. ឯត្ថ ច វិញ្ញាណានិ ឯកវត្ថុ និស្សិតានិ ហោន្តិ. តស្មា វត្ថុ ទ្វារេសុ ឯកវចនំ វុត្តំ. អារម្មណានិ បន ឯកវិញ្ញាណេនាបិ ពហូនិ គហិតានិ. តស្មា អារម្មណេសុ ពហុវចនំ. ‘‘ទុក្ខយតី’’តិ ទុក្ខំ ករោតិ. នាមធាតុ បទញ្ហេតំ. យថា អត្តានំ សុខេតិ វីណេតីតិ សទ្ទវិទូ. ធាតុបាឋេសុ បន សុខទុក្ខតក្កិរិយាយំតិ វុត្តំ. តក្កិរិយាតិ ច សុខកិរិយា ទុក្ខ កិរិយាតិ អត្ថោ. សាតកិរិយា អស្សាតកិរិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. ច សទ្ទោ ឱកាសត្ថោតិ កត្វា ‘‘ទុក្ករំ ឱកាសទាន’’ន្តិ វុត្តំ.

៣២. ‘‘ចក្ខុស្ស អសម្ភិន្នតា’’តិ ចក្ខុបសាទរូបស្ស អភិន្នតា. តស្មិញ្ហិ ភិន្នេសតិ អន្ធស្ស ចក្ខុស្ស រូបានិនុបដ្ឋហន្តីតិ. ‘‘សោតស្សអសម្ភិន្នតា’’តិអាទីសុបិ ឯសនយោ. ‘‘អាលោកសន្និស្សយប្បដិលាភោ’’តិ ចក្ខុ ច អាលោកេសតិ កិច្ចការី ហោតិ. អសតិ នហោតិ. តថា រូបញ្ច. តស្មា អាលោកោ តេសំ វិសយវិសយីភាវូបគមនេ សន្និស្សយោ ហោតិ. តស្ស អាលោកសន្និស្សយស្ស បដិលាភោ. ឯសនយោ អាកាសសន្និស្សយាទីសុ. ឥមេសំ អង្គានំ យុត្តិ ទីបនា ឧបរិរូបសង្គហេ អាគមិស្សតិ. ‘‘អដ្ឋកថាយ’’ន្តិ អដ្ឋសាលិនិយំ. តត្ថ ‘‘តស្មិំ បន អាបាតំ អាគច្ឆន្តេបិ អាលោកសន្និស្សយេ អសតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ នុប្បជ្ជតី’’តិ វចនំ អសម្ភាវេន្តោ ‘‘តំ វិនា អាលោកេនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘អភាវទស្សន បរ’’ន្តិ អភាវទស្សនប្បធានំ.

៣៣. វិបាកវចនត្ថេ. វិបច្ចតីតិ វិបាកំ. វិបច្ចតីតិ ច វិបក្កភាវំ អាបជ្ជតិ. បុព្ពេ កតកម្មំ ឥទានិ និព្ពត្តិំ បាបុណាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទានិ តទត្ថំ បាកដំ ករោន្តោ ‘‘អយញ្ច អត្ថោ’’តិអាទិមាហ. អដ្ឋកថាយំ អាយូហន សមង្គិតាបិ អាគតា. ឥធ បនសា ចេតនា សមង្គិតាយ សង្គហិតាតិ កត្វា ‘‘ចតស្សោ សមង្គិថា’’តិ វុត្តំ. សមង្គិតាតិ ច សម្បន្នតា. ‘‘តំ តំ កម្មាយូហន កាលេ’’តិ បាណាតិ បាតាទិកស្ស តព្ពិរមណាទិកស្ស ច តស្ស តស្ស ទុច្ចរិតសុចរិតកម្មស្ស អាយូហនកាលេ. សមុច្ចិននកាលេតិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពសោ អភាវំ បត្វាន និរុជ្ឈតី’’តិ យថា អព្យាកត ធម្មានិរុជ្ឈមានា សព្ពសោ អភាវំ បត្វា និរុជ្ឈន្តិ. តថា ននិរុជ្ឈន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សព្ពាការ បរិបូរ’’ន្តិ បាណាតិបាតំ ករោន្តស្ស កម្មានុ រូបាពហូកាយ វចីមនោ វិការា សន្ទិស្សន្តិ. ឯសនយោ អទិន្នាទានាទីសុ. ឯវរូបេហិ សព្ពេហិ អាការ វិការេហិ បរិបូរំ. ‘‘និទហិត្វា វា’’តិ សណ្ឋបេត្វា ឯវ. ‘‘យំសន្ធាយា’’តិ យំកិរិយាវិសេសនិធានំ សន្ធាយ.

គាថាយំ. ‘‘សជ្ជូ’’តិ ឥមស្មិំ ទិវសេ. ‘‘ខីរំ វមុច្ចតី’’តិ យថា ខីរំ នាម ឥមស្មិំ ទិវសេ មុច្ចតិ. បកតិំ ជហតិ. វិបរិណាមំ គច្ឆតិ. ន តថា បាបំ កតំ កម្មន្តិ យោជនា. កថំ បន ហោតីតិ អាហ ‘‘ទហន្តំ ពាលមន្វេតី’’តិ. ‘‘ភស្មាឆន្នោវបាវកោ’’តិ ឆារិកា ឆន្នោវិយ អគ្គិ. ‘‘សោ បនា’’តិ កិរិយា វិសេសោ បន. ‘‘វិសុំ ឯកោ បរមត្ថ ធម្មោតិបិ សង្ខ្យំ ន គច្ឆតី’’តិ វិសុំ សម្បយុត្ត ធម្ម ភាវេន សង្ខ្យំ ន គច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ. សោ ហិ កម្មបច្ចយធម្មត្តា បរមត្ថ ធម្មោ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពោ. តេនាហ ‘‘អនុសយធាតុយោ វិយា’’តិ. ‘‘សោ’’តិ កិរិយាវិសេសោ. ‘‘ត’’ន្តិ កម្មំ វា, កម្មនិមិត្តំ វា, គតិនិមិត្តំ វា. ‘‘តទា ឱកាសំ លភតី’’តិ វិបច្ចនត្ថាយ ឱកាសំ លភតិ. ឱកាសំ លភិត្វា បច្ចុបដ្ឋាតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តត្ថា’’តិ តាសុ ច តូសុសមង្គិតាសុ. ‘‘ឥតី’’តិ លទ្ធគុណវចនំ. ‘‘ឯវញ្ច កត្វា’’តិអាទិ បុន លទ្ធគុណវចនំ. ‘‘បាឡិយ’’ន្តិ ធម្មសង្គណិ បាឡិយំ. ‘‘កម្មសន្តានតោ’’តិ អរូបសន្តានំ ឯវ វុច្ចតិ. ‘‘យេ បនា’’តិ គន្ថការា បន. ‘‘តេស’’ន្តិ គន្ថការានំ. អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. តេសំ វាទេតិ វា យោជេតព្ពំ. យញ្ចឧបមំ ទស្សេន្តីតិ យោជនា. ‘‘តត្ថា’’តិ តស្មិំ វចនេ. ន ច ន លភន្តីតិ យោជនា. ‘‘តទា’’តិ តស្មិំ បរិណតកាលេ. ‘‘នាឡ’’ន្តិ បុប្ផផលានំ ទណ្ឌកំ.

៣៤. ‘‘សម្ភវោ’’តិ បសង្គការណំ. អភិវិសេសេន ចរណំ បវត្តនំ អភិចារោ. វិសេស វុត្តិ. ន អភិចារោ ព្យភិចារោ. សាមញ្ញ វុត្តិ. បក្ខន្តរេន សាធារណតាតិ វុត្តំ ហោតិ. បក្ខន្តរេន សាធារណតា នាមបក្ខន្តរស្ស នានប្បការតោ សជ្ជនមេវ លគ្គនមេវាតិ វុត្តំ ព្យភិចារស្សាតិ បសង្គស្ស ឥច្ចេវត្ថោតិ. ឯត្ថចាតិអាទិនា សម្ភវព្យភិចារានំ អភាវមេវ វទតិ. អកុសលហេតូហិ ច សហេតុកតា សម្ភវោ នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តេស’’ន្តិ អកុសលវិបាកានំ. ‘‘អព្យភិចារោយេវា’’តិ ព្យភិចាររហិតោយេវ.

៣៥. ‘‘បញ្ចទ្វារេ ឧប្បន្ន’’ន្តិ បញ្ចទ្វារវិការំ បដិច្ច ឧប្បន្នត្តា វុត្តំ. តេនាហ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិំ. ឯសនយោ មនោទ្វារាវជ្ជនេបិ.

យទិ ហិ អយមត្ថោសិយា, ឯវញ្ចសតិ, អយមត្ថោ អាបជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តេស’’ន្តិ វីថិចិត្តានំ. ឧប្បាទសទ្ទោនិយតបុល្លិង្គោតិ កត្វា ‘‘ដីកាសុ បន…បេ… និទ្ទិដ្ឋំ’’ សិយាតិ វុត្តំ. ‘‘វុត្តនយេនា’’តិ សម្បយុត្តហេតុវិរហតោតិ វុត្តនយេន. វិបច្ចន កិច្ចំ នាម វិបាកានំ កិច្ចំ. វិបាកុប្បាទនកិច្ចំ នាម កុសលាកុសលានំ កិច្ចំ. ‘‘តំ តំ កិរិយាមត្តភូតានី’’តិ អាវជ្ជន កិរិយា ហសនកិរិយាមត្តភូតានិ. បដិសន្ធិភវង្គចុតិចិត្តានិ នាម កេវលំ កម្មវេគុក្ខិត្តភាវេនសន្តានេបតិតមត្តត្តា ទុព្ពល កិច្ចានិ ហោន្តិ. បញ្ច វិញ្ញាណានិ ច អសារានំ អពលានំ បសាទវត្ថូនំ និស្សាយ ឧប្បន្នត្តា ទុព្ពលវត្ថុកានិ ហោន្តិ. សម្បដិច្ឆនាទីនិ ច បញ្ចវិញ្ញាណានុពន្ធ មត្តត្តា ទុព្ពល កិច្ចដ្ឋានានិ ហោន្តិ. តស្មា តានិ សព្ពានិ អត្តនោ ឧស្សាហេនវិនា កេវលំ វិបច្ចនមត្តេន បវត្តន្តិ. ‘‘វិបាកសន្តានតោ’’តិ បញ្ចទ្វារាវជ្ជនញ្ច មនោទ្វារាវជ្ជនញ្ច ភវង្គវិបាកសន្តានតោ លទ្ធបច្ចយំ ហោតិ. វោដ្ឋព្ពនំ បញ្ចវិញ្ញាណាទិ វិបាកសន្តានតោ លទ្ធបច្ចយំ. ‘‘ឥតរានិ បនា’’តិ ហសិតុប្បាទចិត្ត មហាកិរិយចិត្តាទីនិ. ‘‘និរនុសយសន្តានេ’’តិ អនុសយរហិតេ ខីណាសវសន្តានេ. ‘‘ឧស្សាហរហិតានិ ឯវា’’តិ យថា រុក្ខានំ វាតបុប្ផានិ នាម អត្ថិ. តានិ ផលុប្បាទកសិនេហរហិតត្តា ផលានិ ន ឧប្បាទេន្តិ. តថា តានិ ច វិបាកុប្បាទកតណ្ហាសិនេហរហិតត្តា ឧស្សាហព្យាបារ រហិតានិ ឯវ.

៣៦. វេទនាវិចារណាយំ. ‘‘បិចុបិណ្ឌកានំ វិយា’’តិ ទ្វិន្នំ កប្បាសបិចុបិណ្ឌកានំ អញ្ញមញ្ញសង្ឃដ្ដនំ វិយ ឧបាទារូបានញ្ច អញ្ញមញ្ញសង្ឃដ្ដនំ ទុព្ពលមេវាតិ យោជនា. ‘‘តេសំ អារម្មណភូតាន’’ន្តិ តិណ្ណំ មហាភូតានំ. ‘‘កាយនិស្សយភូតេសូ’’តិ កាយនិស្សយមហាភូតេសុ.‘‘តេហី’’តិ បញ្ចវិញ្ញាណេហិ. ‘‘បុរិមចិត្តេនា’’តិ សម្បដិច្ឆនចិត្តតោ. ‘‘ត’’ន្តិ អកុសលវិបាកសន្តីរណំ. បដិឃេន វិនា នប្បវត្តតិ. កស្មា នប្បវត្តតីតិ អាហ ‘‘ឯកន្តាកុសលភូតេនា’’តិអាទិំ. ‘‘អព្យាកតេសុ អសម្ភវតោ’’តិ អព្យាកត ចិត្តេសុ យុជ្ជិតុំ អសម្ភវតោ. កម្មានុភាវតោ ច មុញ្ចិត្វា យថាបុរិមំ វិបាកសន្តានំ កម្មានុភាវេន បវត្តំ ហោតិ. តថា អប្បវត្តិត្វាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កេនចី’’តិ កេនចិ ចិត្តេន. ‘‘វិសទិសចិត្តសន្តាន បរាវដ្ដនវសេនា’’តិ បុរិមេនវិបាក ចិត្ត សន្តានេន វិសទិសំ កុសលាទិ ជវន ចិត្តសន្តានំ បរតោ អាវដ្ដា បន វសេន. តថាហិទំ ចិត្តទ្វយំ បាឡិយំ អាវដ្ដនា, អន្វាវដ្ដនា, អាភោគោ, សមន្នាហារោតិ និទ្ទិដ្ឋំ. ‘‘សព្ពត្ថាបី’’តិ ឥដ្ឋារម្មណេបិ អនិដ្ឋារម្មណេបិ. ‘‘អត្តនោ បច្ឆា បវត្តស្ស ចិត្តស្ស វសេនា’’តិ អត្តនោ បច្ឆា បវត្តំ ចិត្តំ បដិច្ច ន វត្តព្ពោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អត្តនោ បច្ចយេហិ ឯវ សោ សក្កា វត្តុ’’ន្តិ អត្តនោ បច្ចយេសុ ពលវន្តេសុ សតិ, ពលវា ហោតិ. ទុព្ពលេសុ សតិ, ទុព្ពលោ ហោតីតិ សក្កាវត្តុន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘វិសទិស ចិត្តសន្តាន’’ន្តិ វោដ្ឋព្ពនកិរិយចិត្តសន្តានំ.

៣៧. សង្ខារ វិចារណាយំ ‘‘វិបាកុទ្ធារេ’’តិ អដ្ឋសាលិនិយំ វិបាកុទ្ធារ កថាយំ. ‘‘ឧភយកម្មេនបី’’តិ សសង្ខារិក កម្មេនបិ, អសង្ខារិក កម្មេនបិ. ‘‘ថេរេនា’’តិ មហាទត្តត្ថេរេន. ‘‘តទុភយភាវាភាវោ’’តិ សសង្ខារិក អសង្ខារិកភាវានំ អភាវោ. ‘‘តានិបិ ហិ អបរិព្យត្តកិច្ចានិយេវា’’តិ ឯត្ថ អាវជ្ជន ទ្វយំ ជវនានំ បុរេចារិក កិច្ចត្តា អបរិព្យត្តកិច្ចំ ហោតុ. ហសិតុប្បាទចិត្តំ បន ជវនកិច្ចត្តា កថំ អបរិព្យត្តកិច្ចំ ភវេយ្យាតិ. តម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណាទីនំ អនុចារិកមត្តត្តា អបរិព្យត្តកិច្ចំ នាម ហោតីតិ. ‘‘អដ្ឋមហាវិបាកេសុ វិយ វត្តព្ពោ’’តិ មហាវិបាកានំ សសង្ខារិកា សង្ខារិកភាវោ បុរិមភវេ មរណាសន្នកាលេ អារម្មណានំ បយោគេន សហ វា វិនា វា ឧបដ្ឋានំ បដិច្ច វុត្តោ, តថា វត្តព្ពោតិ អធិប្បាយោ.

៣៨. ‘‘ទុព្ពល កម្មនិព្ពត្តេសូ’’តិ បដិសន្ធិ ភវង្គ ចុតិកិច្ចានិ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ទុព្ពលវត្ថុ កិច្ចដ្ឋានេសូ’’តិ ចក្ខាទិវត្ថុកេសុ អាវជ្ជនាទិ ទុព្ពលកិច្ច ទុព្ពលដ្ឋានិកេសុ. ‘‘តត្ថា’’តិអាទិនា តទត្ថំ វិវរតិ. តត្ថ ‘‘វិក្ខេបយុត្ត’’ន្តិ វិក្ខេបកិច្ចេន ឧទ្ធច្ចេនយុត្តំ ហុត្វា. ‘‘កប្បដ្ឋិតិកំ’’ នាម សង្ឃភេទកម្មំ. ឆសុវត្ថុ រូបេសុ ហទយវត្ថុមេវ សុវណ្ណរជតំ វិយ សារវត្ថុ ហោតិ. ឥតរានិ ផលិកានិវិយ បសាទមត្តត្តា អសារានិ ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘ចក្ខាទីសុ ទុព្ពលវត្ថូសូ’’តិ. ទស្សនាទីនិ ច កិច្ចានិ ជវន កិច្ចស្ស បុរេចរត្តា ខុទ្ទកិច្ចានិ ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘ទស្សនាទីសូ’’តិអាទិំ.

៣៩. ឥធ ទីបនិយំ ឥច្ចេវន្តិ បទំ អដ្ឋារសាតិបទស្សវិសេសនន្តិ កត្វា ‘‘សព្ពថាបីតិ បទស្ស…បេ… វេទិតព្ពោ’’តិ វុត្តំ. វិភាវនិយំ បន តំ សព្ពថាបីតិ បទស្ស វិសេសនន្តិ កត្វា ‘‘សព្ពថា បីតិកុសលាកុសលវិបាកកិរិយាភេទេនា’’តិ វុត្តំ.

អហេតុកចិត្តវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

៤០. សោភណចិត្តេសុ. អវុត្តាបិ សិទ្ធា ហោតិ. យថា អដ្ឋចិត្តានិ លោកុត្តរានីតិ ច វុត្តេ អវុត្តេបិសិជ្ឈន្តិ សេសចិត្តានិ លោកិយានីតិ ច សឧត្តរានីតិ ចាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អត្តសមង្គីនោ’’តិ អត្តនា បាបកម្មេន សមន្នាគតេ. ‘‘អនិច្ឆន្តេ យេវា’’តិ សចេបិ អវីចិនិមិត្តស្សាទវត្ថុ វិយ កេចិ ឥច្ឆន្តុ. អជានន្តានំ បន ឥច្ឆា អប្បមាណន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘សោភគ្គ បត្តិយា’’តិ ឯត្ថ សុភគស្ស ភាវោ សោភគ្គន្តិ វិគ្គហោ. សុភគស្សាតិ ច សុសិរិកស្ស.

៤១. ‘‘យាថាវតោ’’តិ យថា សភាវតោ. ឯត្ថ សិយា ជានាតីតិ ញាណន្តិ វុត្តំ, កិំ សព្ពំ ញាណំ យាថាវតោ ជានាតីតិ. កិញ្ចេត្ថ. យទិ សព្ពំ ញាណំ យាថាវតោ ជានាតិ. ឯវំ សតិ, ញាណេន ចិន្តេន្តានំ អជាននំ នាម នត្ថិ, វិរជ្ឈនំ នាម នត្ថីតិ អាបជ្ជតិ. អថ សព្ពំ ញាណំ យាថាវតោ ន ជានាតិ, កត្ថចិ ជានាតិ, កត្ថចិ ន ជានាតិ. ឯវញ្ចសតិ, យត្ថ ជានាតិ, តត្ថេវ តំ ញាណំ ហោតិ. យត្ថ ន ជានាតិ, តត្ថ តំ ញាណមេវ ន ហោតីតិ អាបជ្ជតីតិ. វុច្ចតេ. ញាណេន ចិន្តេស្សាមីតិ ចិន្តេន្តានំបិ យត្ថ យត្ថ យាថាវតោ ជាននំ ន ហោតិ, តត្ថ តត្ថ ញាណ វិប្បយុត្ត ចិត្តំ ហោតិ. ញាណប្បដិ រូបកា ច ធម្មា អត្ថិ ចិត្តញ្ច វិតក្កោ ច, វិចារោ ច, ទិដ្ឋិ ច. ឯតេហិ ចិន្តេន្តាបិ អហំ ញាណេន ចិន្តេមីតិ មញ្ញន្តិ. ‘‘ទេយ្យ ធម្មបដិគ្គាហក សម្បត្តី’’តិ ទេយ្យធម្ម វត្ថុ សម្បត្តិ, បដិគ្គាហក បុគ្គល សម្បត្តិ. ‘‘អព្យាបជ្ជលោកូបបត្តិតា’’តិ ឯត្ថ អព្យាបជ្ជលោកោ នាម កាយិកទុក្ខ ចេតសិក ទុក្ខ រហិតោ ឧបរិទេវលោកោ វា ព្រហ្មលោកោ វា. ឧបបជ្ជនំ ឧបបត្តិ. បដិសន្ធិវសេន ឧបគមនន្តិ អត្ថោ. អព្យាបជ្ជលោកំ ឧបបត្តិ យស្ស សោ អព្យាបជ្ជ លោកូបបត្តិ. តស្ស ភាវោតិ វិគ្គហោ. ‘‘កិលេស ទូរតា’’តិ សមាបត្តិ ពលេន វា, អញ្ញតរប្បដិបត្តិយា វា, វិក្ខម្ភិត កិលេសតា វា, អរិយមគ្គេន សមុច្ឆិន្ន កិលេសតា វា.

តេសំ ឧប្បត្តិ វិធានំ វិសុទ្ធិ មគ្គេ ខន្ធនិទ្ទេសេ ឯវំ វុត្តំ. យទាហិ ទេយ្យធម្ម បដិគ្គាហកាទិ សម្បត្តិំ អញ្ញំ វា សោមនស្សហេតុំ អាគម្ម ហដ្ឋតុដ្ឋោ អត្ថិទិន្នន្តិអាទិនយប្បវត្តំ សម្មាទិដ្ឋិំ បុរេក្ខិត្វា អសំសីទន្តោ អនុស្សាហិតោបរេហិ ទានាទីនិ បុញ្ញានិ ករោតិ, តទាស្ស សោមនស្សសហគតំ ញាណ សម្បយុត្តំ ចិត្តំ អសង្ខារំ ហោតិ. យទា បន វុត្តនយេន ហដ្ឋតុដ្ឋោ សម្មាទិដ្ឋិំ បុរេក្ខិត្វា អមុត្ត ចា គតាទិវសេន សំសីទមានោ វា បរេហិ វា ឧស្សាហិតោ ករោតិ, តទាស្ស តទេវ ចិត្តំ សសង្ខារំ ហោតិ. ឥមស្មិញ្ហិ អត្ថេ សង្ខារោតិ ឯតំ អត្តនោ វា បរេសំ វា វសេន បវត្តស្ស បុព្ពប្បយោគស្សាធិវចនំ. យទា បន ញាតិ ជនស្ស បដិបត្តិ ទស្សនេន ជាតបរិចយាពាលទារកា ភិក្ខូ ទិស្វា សោមនស្ស ជាតាសហសា កិញ្ចិ ទេវ ហត្ថគតំ ទទន្តិ វា វន្ទន្តិ វា, តទា តតីយំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន ទេថវន្ទថាតិ ញាតីហិ ឧស្សាហិតា ឯវំ បដិបជ្ជន្តិ, តទា ចតុត្ថំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ. យទា បន ទេយ្យធម្ម បដិគ្គាហកាទីនំ អសម្បត្តិំ អញ្ញេសំ វា សោមនស្សហេតូនំ អភាវំ អាគម្ម ចតូសុបិ វិកប្បេសុ សោមនស្សរហិតា ហោន្តិ. តទា សេសានិ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគតានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ.

៤២. អដ្ឋបីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទេន ឥមានិ ចិត្តានិ ន កេវលំ អដ្ឋេវ ហោន្តិ. អថ ខោ តតោ ពហូនិបិ ពហុតរានិបិ ហោន្តីតិ ឥមំ សម្បិណ្ឌនត្ថំ ទីបេតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេនា’’តិអាទិវុត្តំ. ទសសុ បុញ្ញកិរិយាវត្ថូសុ ទិដ្ឋុជុ កម្មំ នាម ញាណ កិច្ចំ. តំ កថំ ញាណ វិប្បយុត្ត ចិត្តេហិ ករោន្តីតិ. វុច្ចតេ. ញាណ សម្បយុត្ត ចិត្តេហិ ទិដ្ឋិំ ឧជុំករោន្តា តេសំ អន្តរន្តរា ញាណសោតេ បតិតវសេន ញាណវិប្បយុត្ត ចិត្តេហិបិ ករោន្តិយេវ. សព្ពេសត្តា កម្មស្សកាតិអាទិនា, ពុទ្ធោ សោភគវា, ស្វាក្ខាតោ សោ ធម្មោ, សុប្បដិបន្នោ សោ សង្ឃោ, តិអាទិនា ចាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឥមានិ អដ្ឋ ចិត្តានី’’តិអាទិំ. តត្ថ ទសបុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ នាម ‘ទានំ, សីលំ, ភាវនា, អបចាយនំ, វេយ្យាវច្ចំ, បត្តិទានំ, បត្តានុមោទនំ, ធម្មស្សវនា, ធម្មទេសនា, ទិដ្ឋុជុ កម្មំ,. តេហិ គុណិតានិ វឌ្ឍិតានិ. តានិ ច អដ្ឋឆសុ អារម្មណេសុ ឧប្បជ្ជន្តិ. តីណិ ច កម្មានិ ករោន្តា តេ ហេវ អដ្ឋហិ ករោន្តិ. តានិយេវ ច សព្ពានិ អត្ថិ ហីនានិ, អត្ថិ មជ្ឈិមានិ, អត្ថិ បណីតានិ. តស្មា បុន អនុក្កមេន អារម្មណាទីហិ វឌ្ឍនំ ករោតិ. តត្ថ ‘‘តានិ ឋបេតព្ពានី’’តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សុទ្ធិកានី’’តិ អធិបតីហិ អមិស្សិតានិ. ‘‘ឥតិ កត្វា’’តិ ឥតិ មនសិ ករិត្វា. តថា ញាណវិប្បយុត្តានិ ទ្វេសហស្សានិ សតំ សដ្ឋិ ច ហោន្តីតិ យោជនា. ‘‘វីមំសាវជ្ជិតេហី’’តិ វីមំសាធិបតិ វជ្ជិតេហិ. ‘‘តថាគុណិតានី’’តិ សព្ពានិ បុញ្ញកិរិយាទីហិ សមំ គុណិតានិ. ‘‘កោសល្លេនា’’តិ កោសល្លសង្ខាតេន. ‘‘នានាវជ្ជនវីថិយ’’ន្តិ ញាណវិប្បយុត្ត វីថីហិ វិសុំ ភូតាយ អាវជ្ជនាយ យុត្ត វីថិយំ. ‘‘តេនេវា’’តិ វីមំសាធិបតិភូតេន តេនេវ ឧបនិស្សយញ្ញាណេន. ឯវំ សន្តេបិ ន សក្កាភវិតុន្តិ សម្ពន្ធោ.

៤៣. វចនត្ថេ ‘‘រុជ្ជនដ្ឋេនា’’តិ តុទនដ្ឋេន. ‘‘អហិតដ្ឋេនា’’តិ ហិតវិរុទ្ធដ្ឋេន. ‘‘អនិបុណដ្ឋេនា’’តិ អសណ្ហា សុខុមដ្ឋេន. ‘‘អនិដ្ឋវិបាកដ្ឋេនា’’តិ អនិដ្ឋំ វិបាកំ ឯតេសន្តិ អនិដ្ឋ វិបាកានិ. តេសំ ភាវោ អនិដ្ឋ វិបាកដ្ឋោ. តេន អនិដ្ឋ វិបាកដ្ឋេន. ‘‘តប្បដិ បក្ខត្តា’’តិ រាគាទីហិ បដិបក្ខត្តា. ឯវំ បរិយាយត្ថ សង្ខាតំ អភិធានត្ថំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អដ្ឋកថាសុ អាគតំ វចនត្ថំ ទស្សេតិ កុច្ឆិតេតិអាទិនា. តត្ថ ‘‘កុច្ឆិតេ’’តិ ជេគុច្ឆិតព្ពេ, និន្ទិ តព្ពេ វា. ចាលេន្តិ តទង្គប្បហានវសេន, កម្បេន្តិ វិក្ខម្ភនប្បហានវសេន, វិទ្ធំសេន្តិ សមុច្ឆេទប្បហានវសេន. ‘‘តនុករណដ្ឋេនា’’តិ សល្លិខនដ្ឋេន. ‘‘អន្តករណដ្ឋេនា’’តិ បរិយោសានករណដ្ឋេន. ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិ ទីបនីនយទស្សនំ. ‘‘កោសល្ល សម្ភូតដ្ឋេនា’’តិ មហាអដ្ឋកថានយោ. តត្ថ, កុសលស្ស បណ្ឌិតស្ស ភាវោ ឯកាសល្លំ. ញាណំ. តេន សម្ភូតំ សញ្ជាតំ កោសល្ល សម្ភូតំ តិវិគ្គហោ.

៤៤. ‘‘ពលវកម្មេនា’’តិ តិហេតុ កុក្កដ្ឋ កម្មេន. ‘‘ទុព្ពល កម្មេនា’’តិ តិហេតុកោមកេន វា ទ្វិហេតុក កុសល កម្មេន វា. ‘‘កេហិចិ អាចរិយេហី’’តិ មោរវាបិ វាសី មហាទត្តត្ថេរំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘សង្គហការេនា’’តិ ភទ្ទន្ត ពុទ្ធឃោសត្ថេរេន. ‘‘សន្និហិត បច្ចយវសេនា’’តិ អាសន្នេ សណ្ឋិតបច្ចយ វសេន. បច្ចុប្បន្ន បច្ចយវសេនេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបដ្ឋិតានិ កម្មាទីនិ អារម្មណានិ. បវត្តានិ មហាវិបាកានិ. ‘‘អវិបាក សភាវតោ’’តិ អវិបច្ចនសភាវតោ. អវិបាកុប្បាទនសភាវតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អដ្ឋកថាយ’’ន្តិ ធម្មសង្គណិដ្ឋកថាយំ. ‘‘ឥធា’’តិ មហាវិបាកចិត្តេ. ‘‘តថា អប្បវត្តិយា ចា’’តិ ទានាទិវសេន អប្បវត្តិតោ ច.

៤៥. មហាកិរិយចិត្តេ. ‘‘ឧបរី’’តិ វីថិសង្គហេ តទា រម្មណ និយមេ. ‘‘សយមេវា’’តិ អនុរុទ្ធត្ថេរេនេវ. ‘‘វក្ខតី’’តិ វុច្ចិស្សតិ. ‘‘យថារហ’’ន្តិ ខីណាសវសន្តានេ ឧប្បន្នានំ មហាកិរិយានំ អរហានុរូបំ. ភូតកថន វិសេសនំ តេន និវត្តេតព្ពស្ស អត្ថស្ស អភាវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តំ’’តិ សហេតុកគ្គហណំ. ‘‘ព្យវច្ឆេទកវិសេសន’’ន្តិ អហេតុក វិបាកកិរិយ ចិត្តានញ្ច សព្ភាវាតប្បសង្គស្ស អវច្ឆេទកំ វិសេសនំ. ‘‘យថា សក្ខរ កថលិកំបិ មច្ឆគុម្ពំបិ តិដ្ឋន្តំបិ ចរន្តំបិ បស្សតី’’តិ វចនេ សក្ខរ កថលិកំ តិដ្ឋន្តំ, មច្ឆគុម្ពំ តិដ្ឋន្តំបិ ចរន្តំបិ បស្សតីតិ ឯវំ យថា លាភ យោជនា ហោតិ. តថា ឥធ បីតិ.

៤៦. ‘‘យទិទ’’ន្តិ យា អយំ ទីបន សមត្ថតា, ‘‘ឥទំ សាមត្ថិយ’’ន្តិ យោជនា. អយំ សមត្ថ ភាវោតិ អត្ថោ. ភេទវចនេ ចោទនាយាតិ សម្ពន្ធោ. រចនាគាថាយំ. ‘‘ឯតានី’’តិ សោភណ កាមាវចរ ចិត្តានិ. ‘‘បុញ្ញ បាប ក្រិយាភេទា’’តិ បុញ្ញ បាប ក្រិយភេទេន.

៤៧. កតមេ ធម្មា កាមាវចរា. ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ បរនិម្មិត វសវត្តិទេវេ អន្តោ ករិត្វាតិ ឯវំ បាឡិយំ និទ្ទិដ្ឋត្តា ឥធកាមសទ្ទេន សហោកាសាកាមភូមិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘កាមេ កាមភូមិយ’’ន្តិ. បរិយាបន្នាតិ បាឋសេសោ. ‘‘ក្រិយា ចា’’តិ ឯត្ថ ច សទ្ទោ បន សទ្ទត្ថោ. ឥតិ សទ្ទោ ឥច្ចេវំ សទ្ទត្ថោ. ឯតេន បដិសិទ្ធាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥធា’’តិ ឥមស្មិំ ចិត្តសង្គហេ. ‘‘តស្សា’’តិ សព្ពថាសទ្ទស្ស. ភវោ នាម ឥន្ទ្រិយ ពទ្ធសន្តានគតោ ធម្ម សមូហោ វុច្ចតិ. ឥធ បន កាមាវចរា ធម្មាតិ បទេ កាមសទ្ទោ. សោ ច បថវិ បព្ពតាទីហិ សទ្ធិំ សព្ពំ កាមភូមិំ វទតីតិ វុត្តំ ‘‘ភូមិបរិយាយោ ចា’’តិអាទិ. ‘‘ឥន្ទ្រិយានិន្ទ្រិយពទ្ធ ធម្ម សមូហោ’’តិ ឥន្ទ្រិយពទ្ធ ធម្ម សមូហោ សត្តសន្តានាគតោ, អនិន្ទ្រិយពទ្ធ ធម្ម សមូហោ បថវិ បព្ពតាទិ គតោ. តត្ថ ជីវិតិន្ទ្រិយេន អនាពទ្ធោ អនាយត្តោ អនិន្ទ្រិយពទ្ធោតិ.

ឥតិកាមចិត្តសង្គហទីបនិយាអនុទីបនា និដ្ឋិតា.

៤៨. រូបាវចរចិត្តេ. ‘‘សមុទិតេនា’’តិ បញ្ចង្គ សមុទិតេន. បញ្ចន្នំ អង្គានំ ឯកតោ សាមគ្គិភូតេនាតិ អត្ថោ. បញ្ចន្នញ្ហិ ឯកតោ សាមគ្គិយំ សតិយេវ អប្បនា ហោតិ, នោ អសតិ. សាមគ្គិយន្តិ ច សុដ្ឋុ ពលវតាយ សមគ្គភាវេតិ អត្ថោ. ‘‘បដិបជ្ជិតព្ពត្តា’’តិ បត្តព្ពត្តា. ឈានំ ទុវិធំ អារម្មណូបនិជ្ឈានញ្ច លក្ខណូ បនិជ្ឈានញ្ចាតិ អាហ ‘‘កសិណាទិកស្សា’’តិអាទិំ. ឥធ បន អារម្មណូបនិជ្ឈានំ អធិប្បេតំ. ឧបនិជ្ឈានន្តិ ច កសិណ និមិត្តាទិកំ អារម្មណំ ចេតសា ឧបគន្ត្វានិជ្ឈានំ ឱលោកនំ. ឈានសទ្ទស្សឈាបនត្ថោបិ សម្ភវតីតិ វុត្តំ ‘‘បច្ចនីក ធម្មានញ្ច ឈាបនតោ’’តិ. អគ្គិនា វិយ កដ្ឋានំ កិលេសានំ ទយ្ហនតោតិ អត្ថោ. ឯកគ្គតា ឯវ សាតិស្សយ យុត្តា អប្បនាបត្តកាលេតិ អធិប្បាយោ. បុព្ពភាគេ បន បថមជ្ឈានេ វិតក្កស្ស ពលវភាវោ ឥច្ឆិតព្ពោ. ‘‘សាហី’’តិអាទិនា តទត្ថំ វិវរតិ. សាហិ ឯកគ្គតាតិ ច វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯកោ អត្តាសភាវោ អស្សាតិ ឯកត្តំ. ឯកត្តំ អារម្មណមស្សាតិ ឯកត្តា រម្មណា. ឯកគ្គតា. តស្ស ភាវោតិ វិគ្គហោ.

អគ្គសទ្ទោ កោដិ អត្ថោ. កោដ្ឋាសដ្ឋោវា. ‘‘តថា បវត្តនេ’’តិ ចិត្តស្ស ឯកគ្គភាវេន បវត្តិយំ. ‘‘អាធិប្បច្ចគុណយោគេនា’’តិ អធិបតិភាវគុណយោគេន. ឥន្ទ្រិយបច្ចយតាគុណយោគេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. សាយេវ ឯកគ្គតា ឯកគ្គតា, សមាធី,តិ ច វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សមាធី’’តិ បទស្ស-សំ-អាធី-តិ-វា, សមអាធីតិ-វា, ទ្វិធា បទច្ឆេទោ. តត្ថ សំឧបសគ្គោ សម្មាសទ្ទត្ថោ. សមសទ្ទោ បន ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេតីតិអាទីសុ វិយ នាមិកសទ្ទោតិ ទ្វិធា វិកប្បំ ទស្សេន្តោ ‘‘សាយេវ ចិត្ត’’ន្តិអាទិមាហ. សាយេវ ចិត្តំ-សម្មា ច អាធិយតីតិ សមាធិ, សាយេវ ចិត្តំ-សមញ្ច អាធិយតីតិ សមាធីតិ ទ្វិធា វិកប្បោ. តត្ថ សម្មា ចាតិ សុន្ទរេន. អាធិយតីតិ អាទហតិ. អាទហនញ្ច ឋបនមេវាតិ វុត្តំ ‘‘ឋបេតី’’តិ. សមញ្ចាតិ អវិសមញ្ច. ‘‘តត្ថេវា’’តិ តស្មិំ អារម្មណេ ឯវ. ‘‘លីនុទ្ធច្ចាភាវា បាទនេនា’’តិ លីនស្ស ច ឧទ្ធច្ចស្ស ច អភាវោ លីនុទ្ធច្ចាភាវោ. តស្ស អាបាទនំ អាបជ្ជាបនន្តិ វិគ្គហោ. វិវិធេន ចិត្តស្ស សំហរណំ វិសាហារោ. ន វិសាហារោ អវិសាហារោ. សាយេវ ច និទ្ទិដ្ឋា. ឥតិ ឯវំ ឥមេសុ ទ្វីសុ អត្ថេសុ ឯកគ្គតា ឯវ សាតិស្សយយុត្តាតិ យោជេតព្ពំ. ឯវំ បន សតិ, ឯកគ្គតា ឯវ ឈានន្តិ វត្តព្ពា, ន វិតក្កាទយោតិ ចោទនំ បរិហរន្តោ ‘‘វិតក្កាទយោបនា’’តិអាទិមាហ. អបិសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. បនសទ្ទោ បក្ខន្តរត្ថោ. តស្សា ឯកគ្គតាយ. ‘‘សា តិស្សយ’’ន្តិ អតិស្សយេន សហ. ‘‘ឱសក្កិតុ’’ន្តិ សំសីទិតុំ. ‘‘នំ’’តិ ចិត្តំ. ‘‘សំសប្បិតុ’’ន្តិ ឯវំ នុ ខោ អញ្ញថានុ ខោតិ ទ្វិធា ចញ្ចលិតុំ. ‘‘ឧក្កណ្ឋិតុ’’ន្តិ អញ្ញាភិមុខី ភវិតុំ. អារមិតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. លទ្ធំ សាតំ យេនាតិ លទ្ធស្សាតំ. ‘‘សាតំ’’តិ សារត្តំ. ‘‘ឧបព្រូហិតំ’’តិ ភុសំវឌ្ឍិតំ. ‘‘សន្ត សភាវត្តា’’តិ ឧបសន្ត សភាវត្តា. ‘‘តថា អនុគ្គហិតា’’តិ អារម្មណាភិមុខករណាទិវសេន អនុគ្គ ហិតា. សមាធិស្ស កាមច្ឆន្ទនីវរណប្បដិបក្ខត្តា ‘‘សយំ…បេ… នីវារេត្វា’’តិ វុត្តំ. ‘‘និច្ចលំឋត្វា’’តិ អប្បនាកិច្ចមាហ.

ឯវំ ឧបនិជ្ឈានត្ថំ ទស្សេត្វា ឈាបនត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘តេសុ ចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘តប្បច្ចនីកា’’តិ តេសំ ឈានង្គ ធម្មានំ បច្ចនីកា បដិបក្ខា. ‘‘មនស្មិំ បី’’តិ មនោទ្វារេបិ. បគេវ កាយវចីទ្វារេសូតិ ឯវំ សម្ភាវនត្ថោ ចេត្ថ បិសទ្ទោ. អបិសទ្ទោបិ យុជ្ជតិ. ‘‘ឈាបិតា នាម ហោន្តី’’តិ ឈានង្គ ធម្មគ្គីហិ ទឌ្ឍានាម ហោន្តិ. ‘‘ឯវំ សន្តេបិ តេសំ សមុទាយេ ឯវ ឈាន វោហារោ សិទ្ធោ’’តិ យោជនា. ‘‘ធម្ម សាមគ្គិបធាន’’ន្តិ ឈានដ្ឋានេ ឈានង្គ ធម្មានំ មគ្គដ្ឋានេ មគ្គង្គ ធម្មានំ ពោធិដ្ឋានេ ពោជ្ឈង្គ ធម្មានំ សមគ្គភាវប្បធានំ.

ឯវំ សង្គហការានំ មតិយា ឈានំ វត្វា ឥទានិ អបរេសានំ មតិយា តំ ទស្សេតុំ ‘‘អបរេ’’តិអាទិមាហ. អបរេ បន វទន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ‘‘យថា សកំកិច្ចានី’’តិ សស្ស ឥទំ សកំ. សស្សាតិ អត្តនោ. ឥទន្តិ សន្តកំ. យានិយានិ អត្តនោ សន្តកានីតិ អត្ថោ. ‘‘ឥតី’’តិ តស្មា. ‘‘បដ្ឋានេ ឈានបច្ចយំ បត្វា…បេ… សាធេន្តិយេវ’’. វុត្តញ្ហិ តត្ថ. ឈានបច្ចយោតិ ឈានង្គានិឈានសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំ សមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ ឈានបច្ចយេន បច្ចយោ. មគ្គបច្ចយោតិ មគ្គង្គានិ មគ្គសម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំ សមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ មគ្គបច្ចយេន បច្ចយោតិ. ‘‘បញ្ចសមុទិតាទីនី’’តិ បញ្ចសមូហ ទសសមូហានិ. ‘‘បថមជ្ឈានាទិភាវស្សេវចា’’តិ បថមជ្ឈានាទិ នាមលាភស្សេវចាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឈានភាវស្សា’’តិ ឈាននាមលាភស្ស. ‘‘តថាវិធកិច្ចវិសេសាភាវា’’តិ តថាវិធានំ អារម្មណាភិនិរោបនាទីនំ កិច្ច វិសេសានំ អភាវតោ.

៤៩. ‘‘ឯត្ថ សិយា’’តិ ឯតស្មិំ ឋានេ បុច្ឆាសិយា. ‘‘អង្គ ភេទោ’’តិ បថមជ្ឈានេ បញ្ច អង្គានិ, ទុតីយជ្ឈានេ ចត្តារិ អង្គានី តិអាទិកោ អង្គភេទោ. ‘‘បុគ្គលជ្ឈាសយេនា’’តិ បុគ្គលស្ស ឥច្ឆាវិសេសេន. ឥតិ អយំ វិសជ្ជនា. ‘‘សោ’’តិ សោ បុគ្គលោ. ‘‘ហី’’តិ វិត្ថារ ជោតកោ. វិតក្កោ សហាយោ យស្សាតិ វិតក្កសហាយោ. ‘‘វិតក្កេ និព្ពិន្ទតី’’តិ ឱឡារិកោវតាយំ វិតក្កោ, នីវរណានំ អាសន្នេ ឋិតោតិ ឯវំ វិតក្កេ អាទីនវំ ទិស្វា និព្ពិន្ទតិ. តស្ស អជ្ឈាសយោតិ សម្ពន្ធោ. វិតក្កំ វិរាជេតិ វិគមេតិ អតិក្កមាបេតីតិ វិតក្កវិរាគោ. វិតក្កវិរាគោ ច សោ ភាវនា ចាតិ សមាសោ. ‘‘ឧត្តរុត្តរជ្ឈានាធិគមនេ’’តិ ឧត្តរិ ឧត្តរិឈានប្បដិលាភេ. អជ្ឈាសយ ពលេន បាទកជ្ឈានសទិសំ ន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ចេតោបណិធិ ឥជ្ឈតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វិសុទ្ធត្តា’’តិ សីលវិសុទ្ធត្តា.

៥០. សង្ខារ ភេទវិចារណាយំ. ‘‘សង្ខារ ភេទោ ន វុត្តោ’’តិ បថមជ្ឈាន កុសល ចិត្តំ អសង្ខារិកមេកំ, សសង្ខារិកមេកន្តិអាទិនា ន វុត្តោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សោ’’តិ សង្ខារ ភេទោ. ‘‘សិទ្ធត្តា’’តិ សង្ខារ ភេទស្ស សិទ្ធត្តា. កថំ សិទ្ធោតិ អាហ ‘‘តថាហី’’តិអាទិំ. សុខា បដិបទា យេសំ តានិ សុខប្បដិបទានិ. តេសំ ភាវោតិ វិគ្គហោ. ‘‘យោ’’តិ យោគីបុគ្គលោ. ‘‘អាទិតោ’’តិអាទិម្ហិ. ‘‘វិក្ខម្ភេន្តោ’’តិ វិមោចេន្តោ វិយោគំ ករោន្តោ. ទុក្ខេន វិក្ខម្ភេតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កាមាទីនវទស្សនាទិនា’’តិ អង្គារកាសូ បមាកាមាពហុទុក្ខាពហុបាយាសា, អាទីនវោ ឯត្ថភិយ្យោតិអាទិនា កាមេសុអាទីនវំ ទិស្វា. អាទិសទ្ទេន វិតក្កាទីសុ អាទីនវទស្សនំ សង្គយ្ហតិ. ‘‘តេនេវា’’តិ កាមាទីនវទស្សនាទិនា ឯវ. ឯត្ថ អភិញ្ញាភេទេន សង្ខារ ភេទោ ន វត្តព្ពោ, បដិបទា ភេទេនេវ វត្តព្ពោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ខិប្បាភិញ្ញជ្ឈានានំបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ, អភិជាននំ អភិញ្ញា. ខិប្បាសីឃា អភិញ្ញា យេសំ តានិ ខិប្បាភិញ្ញានិ. ទន្ធា អសីឃា អភិញ្ញា យេសំ តានិ ទន្ធាភិញ្ញានិ. ឈានានិ. ‘‘យទិ ឯវ’’ន្តិ ឯវំ បដិបទា ភេទេន សង្ខារ ភេទោ យទិ សិយាតិ អត្ថោ. ‘‘វឡញ្ជនកាលេ’’តិ សមាបត្តិ សមាបជ្ជនកាលេ. បដិពន្ធកា នាម អន្តរាយិកា. ‘‘សន្និហិតាសន្និហិតវសេនា’’តិ អាសន្នេ សណ្ឋិតាសណ្ឋិតវសេន. សុទ្ធំ វិបស្សនាយានំ យេសំ តេ សុទ្ធវិបស្សនាយានិកា. ‘‘សុទ្ធំ’’តិ សមថជ្ឈានេន អសម្មិស្សំ. ‘‘សត្ថេន ហនិត្វា’’តិ បរេ ន សត្ថេន ហននតោ ឆិន្ទនតោ. ‘‘សហសា’’តិ សីឃតរេន. ‘‘មរន្តានំ ឧប្បន្នំ’’តិ មរណាសន្នកាលេ ឧប្បន្នំតិ អធិប្បាយោ. អនាគាមិនោ ហិ សុទ្ធ វិបស្សនាយានិកាបិ សមានា សមាធិស្មិំ បរិបូរការិនោ នាម ហោន្តិ. ឥច្ឆន្តេ សុសតិ កិញ្ចិ និមិត្តំ អារព្ភមនសិការ មត្តេនបិ ឈានំ ឥជ្ឈតិ. តេនាហ ‘‘តំបិ មគ្គសិទ្ធគតិក’’ន្តិ. ‘‘រូបីព្រហ្មលោកេ’’តិ ឥទំ អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំបិ តត្ថ បាកតិកភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. អរូបី ព្រហ្មលោកេ បន ឯកា ឯវ សមាបត្តិ បាកតិកាសម្ភវតិ. ឧបបត្តិសិទ្ធជ្ឈានានំ ភវន្តរេ សន្និហិត បច្ចយភេទេន សង្ខារ ភេទោ វុត្តោ, សោ កថំ បច្ចេតព្ពោតិ អាហ ‘‘ឯកស្មិំ ភវេបិ…បេ… យុត្តានិ ហោន្តី’’តិ. ឯកស្មិំ ភវេសព្ពប្បថមំ លទ្ធកាលេ សង្ខារ ភេទស្ស អាសន្នត្តា វឡញ្ជនកាលេបិ សោ ឯវ សង្ខារ ភេទោ សិយាតិ អាសង្កាសម្ភវតោ ឥទំ វុត្តំ. តេន ភវន្តរេ ឧបបត្តិ សិទ្ធជ្ឈានានំ សន្និហិត បច្ចយភេទេន សង្ខារភេទេ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ឥទានិ តានិ មគ្គ សិទ្ធជ្ឈាន ឧបបត្តិ សិទ្ធជ្ឈានានិ សន្និហិតបច្ចយំ អនបេក្ខិត្វា មគ្គក្ខណ ឧបបត្តិក្ខណេសុ សិទ្ធកាលេ ឈានុប្បត្តិ បដិបទាយ ឯវ សព្ពសោ អភាវំ គហេត្វា អបរំ វិកប្បំ ទស្សេតុំ ‘‘ឈានុប្បត្តិ បដិបទា រហិតត្តា វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ មហគ្គតឈានានំ អដ្ឋកថាវសេន សិទ្ធំ សង្ខារ ភេទំ វត្វា ឥទានិ បាឡិវសេនាបិ សោ សិទ្ធោ យេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ទុក្ខប្បដិបទាបុព្ពកានំ ទ្វិន្នំ ទន្ធាភិញ្ញខិប្បាភិញ្ញសមាធីនំ. ‘‘ឯត្តាវតា’’តិ ឯតំ បរិមាណំ អស្សាតិ ឯត្តាវំ. ឯត្តាវន្តេន. ឯត្ថ សិយា, កស្មា ឥធ សង្ខារភេទោ ន វុត្តោតិអាទិនា វចនក្កមេន សិទ្ធោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យំ.

៥១. វិភាវនិបាឋេ. បរិកម្មំ នាម បថវី, បថវី, អាបោ, អាបោ-តិអាទិកំ, រូបំ អនិច្ចំ, រូបំ ទុក្ខំ, រូបំ អនត្តា-តិអាទិកញ្ចភាវនាបរិកម្មំ អធិការោ នាម បុព្ពភវេកតភាវនាកម្មំ. បុព្ពភវេឈានមគ្គផលានិបត្ថេត្វា កតំ ទានសីលាទិ បុញ្ញកម្មញ្ច. ‘‘ឥទំ តាវនយុជ្ជតី’’តិ ឯត្ថ តាវសទ្ទោ វត្តព្ពន្តរាបេក្ខនេ និបាតោ. តេន អបរំបិ វត្តព្ពំ អត្ថីតិ ទីបេតិ. បុព្ពាភិសង្ខារោ ទុវិធោ បកតិ បុព្ពាភិសង្ខារោ, បយោគបុព្ពាភិសង្ខារោតិ. តត្ថ បរិកម្ម បុព្ពាភិសង្ខារោ បកតិ បុព្ពាភិសង្ខារោ នាម, អយំ បកតិ បច្ចយគណោ ឯវ. បុព្ពេ វុត្តោ បុព្ពប្បយោគោ បយោគបុព្ពាភិសង្ខារោ នាម. សោ ឯវ ឥធាធិប្បេតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘នហី’’តិអាទិមាហ. ‘‘អន្តមសោ’’តិ អន្តិម បរិច្ឆេទេន. ‘‘អាលោបភិក្ខា’’ នាម ឯកា លោបភិក្ខា. សោ បរិកម្មសង្ខាតបុព្ពាភិសង្ខារោ. ឈានានិ ច សព្ពានិ ឧប្បន្នានិ នាម នត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥតី’’តិ តស្មា. ‘‘សោ’’តិ ភាវនាភិសង្ខារោ. ‘‘តេសំ’’តិ សព្ពេសំបិ ឈានានំ. ន ហិ លោកិយជ្ឈានានិ នាម…បេ… អត្ថិ, ឥមេសំ សត្តានំ សព្ពកប្បេសុបិ កប្បវិនាសកាលេ ឈានានិ ភាវេត្វា ព្រហ្មលោក បរាយនតា សព្ភាវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បុព្ពេ សមថកម្មេសុ កតាធិការស្សា’’តិ អាសន្នភវេកតាធិការំ សន្ធាយ វុត្តំ. ទូរភវេ បន សមថកម្មេសុ អកតាធិការោ នាម កោចិ នត្ថីតិ. ‘‘ឯវមេវា’’តិ ឯវំ ឯវ. វិបាកជ្ឈានេសុ សង្ខារ ភេទស្ស បុព្ព កម្មវសេន វត្តព្ពត្តា ‘‘កុសល ក្រិយជ្ឈានេសូ’’តិ វុត្តំ. ‘‘អថវាតិអាទិកោ បច្ឆិម វិកប្បោ នាម’’ អថវា បុព្ពាភិសង្ខារេនេវ ឧប្បជ្ជមានស្ស នកទាចិ អសង្ខារិកភាវោ សម្ភវតីតិ អសង្ខារិកន្តិ ច, ព្យភិចារាភាវតោ សសង្ខារិកន្តិ ច ន វុត្តន្តិ អយំ វិកប្បោ. តត្ថ អសង្ខារិកន្តិ ច ន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ព្យភិចារា ភាវតោ’’តិ អសង្ខារិកភាវេន បសង្គាភាវតោ. សសង្ខារិកន្តិ ច ន វុត្តំ. យទិ វុច្ចេយ្យ. និរត្ថ កមេវតំភវេយ្យ. កស្មា, សម្ភវ ព្យភិចារានំ អភាវតោ. សម្ភវេ ព្យភិចារេ ច. វិសេសនំ សាត្ថកំ សិយាតិ ហិ វុត្តំ. ន ច និរត្ថកវចនំ បណ្ឌិតា វទន្តិ. កស្មា, អបណ្ឌិតលក្ខណត្តា. សតិ បន សម្ភវេ ច ព្យភិចារេ ច, តថា សក្កា វត្តុំ. កស្មា, សាត្ថកត្តា. សាត្ថកមេវ បណ្ឌិតា វទន្តិ. កស្មា, បណ្ឌិត លក្ខណត្តាតិ អធិប្បាយោ.

៥២. បដិបទា អភិញ្ញាវវត្ថានេ. ‘‘និមិត្តុប្បាទតោ’’តិ បដិភាគនិមិត្តស្ស ឧប្បាទតោ. សុខាបន បដិបទា, បច្ឆាទន្ធំ វា ខិប្បំ វា ឧប្បន្នំ ឈានំ សុខប្បដិបទំ នាម ករោតីតិ យោជនា. ‘‘បុព្ពភវេ’’តិ អាសន្នេ បុព្ពភវេ. អន្តរាយិកធម្មា នាម ‘កិលេសន្តរាយិកោ ច, កម្មន្តរាយិកោ ច, វិបាកន្តរាយិកោ ច, បញ្ញត្តិ វីតិក្កមន្តរាយិកោ ច, អរិយូបវាទន្តរាយិកោ ច. តត្ថ តិស្សោ និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិយោកិលេសន្តរាយិកោ នាម. បញ្ចានន្តរិយ កម្មានិ កម្មន្តរាយិកោ នាម. អហេតុក ទ្វិហេតុកប្បដិសន្ធិវិបាកា វិបាកន្តរាយិកោ នាម. ភិក្ខុ ភាវេឋិតានំ វិនយ បញ្ញត្តិំ វីតិក្កមិត្វា អកតប្បដិកម្មោ វីតិក្កមោ បញ្ញត្តិវីតិក្កមន្តរាយិកោ នាម. បដិកម្មេបនកតេ អន្តរាយិកោ ន ហោតិ. អរិយបុគ្គលានំ ជាតិអាទីហិ ឧបវទិត្វា អក្កោសិត្វា អកតប្បដិកម្មំ អក្កោសនំ អរិយូបវាទន្តរាយិកោ នាម. ឥធបិ បដិកម្មេ កតេ អន្តរាយិកោ ន ហោតិ. សេសេសុ តីសុ បដិកម្មំ នាម នត្ថិ. ឥមេ ធម្មា ឥមស្មិំ ភវេ ឈានមគ្គានំ អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អន្តរាយិកា នាម. តេហិ វិមុត្តោ អន្តរាយិក ធម្ម វិមុត្តោ នាម. ‘‘កល្យាណប្បដិបត្តិយំ ឋិតោ’’តិ សីលវិសុទ្ធិ អាទិកាយ កល្យាណប្បដិបត្តិយំ បរិបូរណ វសេន ឋិតោ. ‘‘ឆិន្នបលិពោធោ’’តិ អាវាសបលិពោធាទីនិ ទសវិធានិ បលិពោធកម្មានិ ឆិន្ទិត្វា ឋិតោ. ‘‘បហិតត្តោ’’តិ, យន្តំ បុរិសថាមេន បុរិសបរក្កមេន បត្តព្ពំ, ន តំ អបត្វា វីរិយស្ស សណ្ឋានំ ភវិស្សតីតិ ឯវំ បវត្តេន សម្មប្បធាន វីរិយេន សមន្នាគតោ. សោ ហិ បហិតោ បេសិតោ អនបេក្ខិតោ អត្តភាវោ អនេនាតិ បហិតត្តោតិ វុច្ចតិ. ‘‘នសម្បជ្ជតីតិ នត្ថិ’’. សចេ បញ្ចបធានិយង្គសមន្នាគតោ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. បញ្ចបធានិយង្គានិ នាម សទ្ធាសម្បន្នតា, អសាឋេយ្យំ, អារោគ្យំ, អលីនវីរិយតា, បញ្ញវន្តតា,តិ.

៥២. វិបាកជ្ឈានេ. ‘‘មុទុភូតំ’’តិ ភាវនា ពលបរិត្តត្តាមន្ទភូតំ. មន្ទភូតត្តា ច ទុព្ពលំ. ‘‘នានា កិច្ចដ្ឋានេសុ ចា’’តិ ទស្សនសវនាទីសុ. ‘‘ហីនេសុបិ អត្តភាវេសូ’’តិ អហេតុក ទ្វិហេតុកបុគ្គលេសុបិ. ‘‘អសទិសំបី’’តិ តិហេតុកុក្កដ្ឋំបិ កម្មំ អហេតុកវិបាកំបិ ជនេតីតិអាទិនា អសទិសំបិ វិបាកំ ជនេតិ. ‘‘ភវង្គដ្ឋានេសុ យេវា’’តិ ឯត្ថ ភវង្គ សទ្ទេន បដិសន្ធិដ្ឋាន ចុតិដ្ឋានានិបិ សង្គយ្ហន្តិ. ‘‘កុសលសទិសមេវា’’តិ បថមជ្ឈានកុសលំ បថមជ្ឈាន វិបាកមេវ ជនេតិ, ទុតីយជ្ឈាន កុសលំ ទុតីយជ្ឈាន វិបាកមេវ ជនេតីតិអាទិនា កុសល សទិសមេវ វិបាកំ ជនេតិ. ‘‘កុសលមេវ…បេ… ក្រិយជ្ឈានំ នាម ហោតិ’’ អភេទូ បចារេនាតិ អធិប្បាយោ. ភេទម្បិ អភេទំ កត្វា ឧបចារោ វោហារោ អភេទូ បចារោ.

៥៤. សង្គហគាថា វណ្ណនាយំ. ឈានានំ ភេទោ ឈានភេទោ. អត្ថតោ បន ឈានេហិ សម្បយោគភេទោ ឈានភេទោតិ វុត្តោ ហោតីតិ អាហ ‘‘ឈានេហិ សម្បយោគភេទេនា’’តិ. បថមជ្ឈានិកំ ចិត្តន្តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. ‘‘តមេវា’’តិ រូបាវចរ មានសមេវ. វិភាវនិយំ បន ឧបរិសង្គហគាថាយំ ឈានង្គ យោគភេទេន, កត្វេកេកន្តុ បញ្ចធាតិ វចនំ ទិស្វា ឥធ ឈាន ភេទេនាតិ ឈានង្គេហិ សម្បយោគភេទេនាតិ វុត្តំ. ឯវំ សន្តេបិ ឥធ ឈានភេទស្ស វិសុំ អធិប្បេតត្តា ‘‘អញ្ញោហិ ឈានភេទោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

រូបាវចរចិត្តទីបនិយាអនុទីបនា និដ្ឋិតា.

៥៥. អរូបចិត្តទីបនិយំ. ‘‘ភុសោ’’តិ អតិរេកតរំ. ‘‘សរូបតោ’’តិ បរមត្ថ សភាវតោ. នត្ថិ ជដា ឯត្ថាតិ អជដោ. អជដោ អាកាសោតិ អជដាកាសោ. ‘‘បរិច្ឆិន្នាកាសោ’’តិ ទ្វារច្ឆិទ្ទវាតបានច្ឆិទ្ទាទិកោ អាកាសោ, យត្ថ អាកាស កសិណ និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហន្តិ. កសិណ និមិត្តំ ឧគ្ឃាដេត្វា លទ្ធោ អាកាសោ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសោ, កសិណំ ឧគ្ឃាដេន និព្ពត្តោ កសិណុគ្ឃាដិមោតិ កត្វា. រូបកលាបានំ បរិច្ឆេទមត្តភូតោ អាកាសោ រូបបរិច្ឆេទាកាសោ. ‘‘អនន្តភាវេន ផរីយតី’’តិ ចតុរង្គុលមត្តោបិសោ អនន្ត នាមំ កត្វា ភាវនាមនសិការេន ផរីយតិ. ‘‘ទេវានំ អធិដ្ឋានវត្ថូ’’តិ មហិទ្ធិកានំ គាមនគរ ទេវានំ ពលិប្បដិគ្គហណដ្ឋានំ វុច្ចតិ, យត្ថ មនុស្សា សមយេ កុល ទេវតានំ ពលិំ អភិហរន្តិ. ‘‘ពលិំ’’តិ បូជនីយ វត្ថុ វុច្ចតិ. ‘‘តស្មិំ’’តិ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ. ‘‘តទេវា’’តិ តំ អារម្មណមេវ. កុសលជ្ឈានំ សមាបន្នស្សវា, វិបាកជ្ឈានេន ឧបបន្នស្សវា, ក្រិយជ្ឈានេន ទិដ្ឋធម្ម សុខ វិហារិស្សវា, តិយោជេតព្ពំ. អនន្តន្តិ វុច្ចតិ, យថាបថវីកសិណេ បវត្តនតោ ឈានំ បថវីកសិណន្តិ វុច្ចតីតិ. ‘‘ឯកទេសេ’’តិ ឧប្បាទេវា ឋិតិយំ វា ភង្គេវា. អន្តរហិតត្តា អនន្តន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘អនន្ត សញ្ញិតេ’’តិ អនន្ត នាមកេ. ‘‘អនន្តន្តិ ភាវនាយ បវត្តត្តា’’តិ ឥទំ បថមា រុប្បវិញ្ញាណំ អនន្តន្តិ ឯវំ បុព្ពភាគ ភាវនាយ បវត្តត្តា. ‘‘អត្តនោ ផរណាការ វសេនា’’តិ បុព្ពភាគភាវនំ អនបេក្ខិត្វាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘និរុត្តិ នយេនា’’តិ សកត្ថេ យបច្ចយំ កត្វា នការស្សលោបេន. ‘‘បាឡិយា នសមេតី’’តិ វិភង្គ បាឡិយានសមេតិ. ‘‘អនន្តំ ផរតី’’តិ អនន្តំ អនន្តន្តិ ផរតិ. ‘‘បថមា រុប្បវិញ្ញាណាភាវោ’’តិ តស្ស អភាវ បញ្ញត្តិមត្តំ. ‘‘នេវត្ថី’’តិ នត្ថិ. ‘‘អស្សា’’តិ ចតុត្ថា រុប្បជ្ឈានស្ស. អថវាតិអាទីសុ ‘‘បដុសញ្ញា កិច្ចស្សា’’តិ ព្យត្តសញ្ញា កិច្ចស្ស. ‘‘សង្ខារាវសេស សុខុមភាវេន វិជ្ជមានត្តា’’តិ ឥមស្ស អត្ថំ វិភាវេន្តោ ‘‘ឯត្ថចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘មុទ្ធភូតំ’’តិ មត្ថកបត្តំ. ‘‘ទេសនាសីសមត្តំ’’តិ រាជា អាគច្ឆតីតិអាទីសុ វិយ បធាន កថាមត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘តស្សេវា’’តិ បថមា រុប្បវិញ្ញាណស្សេវ. កុសលភូតំ បថមា រុប្បវិញ្ញាណំ បុថុជ្ជនានញ្ច សេក្ខានញ្ច កុសលភូតស្ស ទុតីយារុប្បវិញ្ញាណស្ស អារម្មណំ ហោតិ. អរហា បន តិវិធោ. តត្ថ, ឯកោបថមា រុប្បេឋត្វា អរហត្តំ បត្វា បថមារុប្បំ អសមាបជ្ជិត្វាវ ទុតីយា រុប្បំ ឧប្បាទេតិ. តស្ស កុសលភូតំ បថមា រុប្បំ ក្រិយភូតស្ស ទុតីយា រុប្បស្ស អារម្មណំ. ឯកោបថមា រុប្បេឋត្វា អរហត្តំ បត្វា បុន តមេវ បថមា រុប្បំ សមាបជ្ជិត្វា ទុតីយា រុប្បំ ឧប្បាទេតិ. ឯកោ ទុតីយា រុប្បេឋត្វា អរហត្តំ គច្ឆតិ. តេសំ ទ្វិន្នំ ក្រិយភូតំ បថមា រុប្បវិញ្ញាណំ ក្រិយភូតស្សេវ ទុតីយារុប្បស្ស អារម្មណំ. តេនាហ ‘‘វិញ្ញាណំ នាមា’’តិអាទិំ.

អរូបចិត្តានុទីបនា.

៥៧. លោកុត្តរចិត្តេ. ‘‘ជលប្បវាហោ’’តិ ឧទកធារាសង្ឃាដោ. ‘‘បភវតោ’’តិអាទិបវត្តិដ្ឋានតោ. ‘‘យថាហា’’តិ កថំ បាឡិយំ អាហ. ‘‘សេយ្យថិទ’’ន្តិ សោ កតមោ. ‘‘អយំ បី’’តិ អយំ អរិយមគ្គោបិ. ឯកចិត្តក្ខណិកោ អរិយមគ្គោ, កថំ យាវ អនុបាទិសេស និព្ពានធាតុយាសវតិ សន្ទតីតិ អាហ ‘‘អានុភាវប្ផរណវសេនា’’តិ. បាឡិយំ គង្គាទីនិ បញ្ចន្នំ មហានទីនំ នាមានិ. ‘‘សមុទ្ទ និន្នា’’តិ មហាសមុទ្ទាភិមុខំ និន្នា នមិតា. ‘‘បោណា’’តិ អនុបតិតា. ‘‘បព្ភារា’’តិ អធោវាហិតា. ‘‘កិលេសានំ’’តិ អនុបគមនេ កម្មបទំ. បាឡិយំ ‘‘ឃដោ’’តិ ឧទក បុណ្ណឃដោ. ‘‘និកុជ្ជោ’’តិ អធោមុខំ ឋបិតោ. ‘‘នោបច្ចាវ មតី’’តិ បុន នោគិលតិ. ‘‘ន បុនេតី’’តិ ន បុន ឯតិ នុបគច្ឆតិ អរិយសាវកោ. ‘‘ន បច្ចេតី’’តិ ន បដិ ឯតិ. តទត្ថំ វទតិ ‘‘ន បច្ចាគច្ឆតី’’តិ. ឯវំ តំ អនិវត្តគមនំ បាឡិសាធកេហិ ទីបេត្វា ឥទានិ យុត្តិសាធកេហិ បកាសេតុំ ‘‘យថា ចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘យតោ’’តិ យំ ការណា. ‘‘តេ’’តិ បុថុជ្ជនា. ‘‘ទុស្សីលា’’តិ និស្សីលា. ‘‘ឧម្មត្តកា’’តិ បិត្តុម្មត្តកា. ‘‘ខិត្ត ចិត្តា’’តិ ឆដ្ដិតបកតិ ចិត្តាយក្ខុម្មត្តកា. ‘‘ទុប្បញ្ញា’’តិ និប្បញ្ញា. ‘‘ឯឡមូគា’’តិ ទុប្បញ្ញតាយ ឯវ បគ្ឃរិតលាល មុខ មូគា. ‘‘តស្មិំ មគ្គេ ឯវា’’តិ អដ្ឋង្គីកេ អរិយមគ្គេ ឯវ. សោ បន មគ្គោ បថម មគ្គោ, ទុតីយ មគ្គោ, តតីយ មគ្គោ, ចតុត្ថ មគ្គោ,តិ ចតុព្ពិធោ ហោតិ. ‘‘អាទិតោ បជ្ជនំ’’តិ ចតូសុ មគ្គេសុ អាទិម្ហិ បថម មគ្គសោតស្ស បជ្ជនំ គមនំ. បដិលាភោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សោតាបត្តិយា’’តិ សោតស្ស អាបជ្ជនេន. ‘‘អធិគម្មមានោ’’តិ បដិលព្ភមានោ. សព្ពេ ពោធិបក្ខិយ ធម្មា អនិវត្ត គតិយា បវត្តមានា សោតោតិ វុច្ចន្តីតិ សម្ពន្ធោ. សម្ពោធិ វុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ. ឧបរិសម្ពោធិ ឯវ បរាយនំ យេសំ តេ ឧបរិសម្ពោធិ បរាយនា. បរាយនន្តិ ច បដិសរណំ. កថំ សោតាបត្តិ វចនំ មគ្គេន សមានាធិករណំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បថម មគ្គ សង្ខាតាយ សោតាបត្តិយា’’តិអាទិ. ‘‘មគ្គេតី’’តិ គវេសតិ. មារេន្ត គមនោនិរុត្តិនយេន មគ្គោតិ សិជ្ឈតីតិ វុត្តំ ‘‘កិលេសេ មារេន្តោ គច្ឆតីតិ មគ្គោ’’តិ.

៥៨. សកទាគាមិ មគ្គេ. ‘‘សកិំ អាគច្ឆតី’’តិ ឥតោគន្ត្វា បុន ឥធ អាគច្ឆតីតិ អត្ថោ. ‘‘សីលេនា’’តិ បកតិសភាវេន. កាមលោកំ អាគច្ឆន្តិ ឯតេហីតិ កាមលោកាគមនា. កិលេសា. តេសំ សព្ភាវេន វិជ្ជមានភាវេន. បាឡិយំ ‘‘ឯកច្ចស្ស បុគ្គលស្សា’’តិ កត្តុ អត្ថេសាមិវចនំ. ឯកច្ចេន បុគ្គលេន អប្បហីនា នីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សហព្យតំ’’តិ សហាយភាវំ. ‘‘អាគាមីហោតី’’តិ វត្វា តមេវត្ថំ វទតិ ‘‘អាគន្ត្វា ឥត្ថត្ត’’ន្តិ. អាគច្ឆតិ សីលេនាតិ អាគន្ត្វា. ឥត្ថំ ភាវោ ឥត្ថត្តំ. ឥមំ កាមត្តភាវំ អាគន្ត្វា, តស្មា អាគាមី នាម ហោតីតិ យោជនា. ‘‘អយញ្ច អត្ថោ’’តិ បដិសន្ធិវសេន សកិំ ឥមំ លោកំ អាគច្ឆតីតិអាទិកោ អត្ថោ. ‘‘កិលេស គតិវសេនា’’តិ កាមលោកា គមន កិលេស គតិវសេន. មគ្គសហាយេន ឈានេន វិក្ខម្ភិតា កិលេសា មគ្គេន សមុច្ឆិន្ន គតិកា ហោន្តិ. អយំ មគ្គសហាយោឈានានុភាវោ នាម. តេនាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិំ. ‘‘ទេវលោកតោ’’តិ ឯត្ថ ព្រហ្មលោកោបិ សង្គហិតោ. បច្ឆិមស្មិំ បន អត្ថេ សតីតិ យោជនា. អាគមនសីលោ អាគន្ត្វា. ន អាគន្ត្វា អនាគន្ត្វា. ‘‘តេនា’’តិ អនាគមនេន. ‘‘នានត្ថា សម្ភវតោ’’តិ ទ្វីសុ ឥត្ថត្តសទ្ទេសុ ឯកស្មិំ ឥមំ កាមាវចរ លោកន្តិ ឯកស្មិំ ឥមំ មនុស្ស លោកន្តិ ឯវំ នានត្ថានំ អសម្ភវតោ. បាឡិយំ ‘‘សព្យា ពជ្ឈោ’’តិ ចេតោទុក្ខ សង្ខាតេន ចេតសិករោគា ពាធេន សហិតោ. តេនាហ ‘‘តេហិ បដិឃានុសយស្សា’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘តេ’’តិ បុថុជ្ជន សោតាបន្ន សកទាគាមិនោ. សព្យា ពជ្ឈានាមាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បច្ឆិមស្ស វាក្យស្សា’’តិ អាគន្ត្វា ឥត្ថត្តំ សោតាបន្ន សកទាគាមិនោ តេន ទដ្ឋព្ពាតិ វាក្យស្ស. ‘‘ទ្វីសុ សកទាគាមីសូ’’តិ អាគន្ត្វា ឥត្ថត្តន្តិ វុត្តត្តា តេន អត្ថេន សកទាគាមិនាមកេសុ ទ្វីសុ សោតាបន្ន សកទាគាមីសុ. ‘‘បុរិមស្សា’’តិ សោតាបន្នស្ស. ‘‘អនញ្ញ សាធារណេ នេវា’’តិ ទុតីយ ផលដ្ឋាទីហិ អសាមញ្ញេនេវ. ព្រហ្មលោកេឋិតានំ សោតាបន្នានំ សត្តក្ខត្តុ បរម តាទិភាវោ នត្ថិ វិយ ទុតីយ ផលដ្ឋានំ សកទាគាមិ ភាវោបិ នត្ថិ. តេនាហ ‘‘បថម ទុតីយ ផលដ្ឋាបី’’តិអាទិំ. ‘‘តស្មា’’តិអាទិ លទ្ធគុណវចនំ. ‘‘ឥតិ កត្វា’’តិ ឥមិនា ការណេន. ‘‘ហេដ្ឋូ បរូបបត្តិវសេនា’’តិ ឧបរិតោ អាគន្ត្វា ហេដ្ឋូបបត្តិ ច, ហេដ្ឋតោ អាគន្ត្វា ឧបរូបបត្តិ ចាតិ ឯវំ ហេដ្ឋូបរូបបត្តិវសេន. ‘‘ឯវញ្ច កត្វា’’តិអាទិ ទុតីយ លទ្ធ គុណវចនំ. ‘‘បញ្ចន្នំ ឥធ និដ្ឋា’’តិ បញ្ចន្នំ បុគ្គលានំ ឥធ កាមលោកេ និដ្ឋា អនុបាទិសេស និព្ពានបត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សោ បនា’’តិ សកទាគាមិ បុគ្គលោ បន. យេសំ បន អដ្ឋកថា ចរិយានំ អត្ថោ, តេសំ អត្ថេសោ សកទាគាមិ បុគ្គលោ បញ្ចវិធោវ វុត្តោ, ន ឆដ្ឋោ បុគ្គលោតិ យោជនា. យេសំ បន ឥមំ លោកន្តិ អត្ថោ, តេសំ អត្ថេ ឆដ្ឋោបិ លព្ភតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘មហាបរិនិព្ពាន…បេ… អាគតោ យេវា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘សកិំ អាគមនដ្ឋេន អាគតោ យេវា’’តិ សកិំ អាគមនដ្ឋេន សកទាគាមីសុ អាគតោយេវ. សព្ពញ្ញុ ពុទ្ធាបិ បថម ផលដ្ឋ ភូតា សត្តក្ខត្តុ បរមតាយំ សណ្ឋិតា វិយាតិ យោជនា. ឯត្ថ ច ‘‘សត្តក្ខត្តុបរមតាយំ’’តិ សត្តក្ខត្តុ បរមភាវេ. ឥទញ្ច និទស្សន វចនមត្តំ. សព្ពញ្ញុ ពុទ្ធាបិ ទុតីយ ផលដ្ឋភូតា សកិំ អាគមនប្បកតិយំ សណ្ឋិតាយេវ ហោន្តិ. កស្មា, តស្មិំ ខណេ តំ សភាវានតិ វត្តនតោតិ អធិប្បាយោ. សព្ពោបិ សោ ឆព្ពីធោ បុគ្គលោ ឥធ…បេ… ទដ្ឋព្ពោ. ឯតេន យំ វុត្តំ វិភាវនិយំ បញ្ចសុ សកទាគាមីសុ បញ្ចមកោវ ឥធាធិប្បេតោតិ. តំ បដិក្ខិត្តំ ហោតិ. កស្មា, បញ្ចមកោ ឯវ ឥធ សកទាគាមិបទេ អធិប្បេតេសតិ ឥតរេ ចត្តារោ កត្ថ អធិប្បេតា សិយុន្តិ វត្តព្ពត្តា. ជនកភូតោ សមានោ. ‘‘ញាយាគតា ឯវា’’តិ យុត្តិតោ បរម្បរាគតា ឯវ. តេនាហ ‘‘យថា’’តិអាទិំ. ‘‘អវិរុទ្ធោ’’តិ ញាយេន អវិរុទ្ធោ.

៥៩. ឱរម្ភាគោ នាម ហេដ្ឋាភាគោ កាមលោកោ. ឱរម្ភាគាយ សំវត្តន្តីតិ ឱរម្ភាគិយានិ កាមរាគ ព្យាបាទ សំយោជនាទីនិ. ‘‘សោ’’តិ អនាគាមិ បុគ្គលោ.

៦០. មហប្ផលំ ករោន្តិ សីលេនាតិ មហប្ផល ការិនោ. តេសំ ភាវោ ‘‘មហប្ផល ការិតា’’. សីលាទិ គុណោ. ‘‘អរហតី’’តិ បដិគ្គហិតុំ អរហតិ. ‘‘អរហតោ’’តិ អរហន្តស្ស. ‘‘និព្ពចនំ’’តិ និរុត្តិ. វិគ្គហ វាក្យន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សុទ្ធិកសុញ្ញតាយ តថា ន វចិត្តានិ, សុញ្ញតប្បដិបទាយ តថា ន វចិត្តានីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. តត្ថ ‘‘សុទ្ធិក សុញ្ញតាយា’’តិ សុទ្ធិកសុញ្ញតវារេ. ‘‘សុញ្ញតប្បដិបទាយា’’តិ សុញ្ញតប្បដិបទាវារេ. ‘‘សច្ច សតិបដ្ឋាន វិភង្គេសុ បនា’’តិ សច្ច វិភង្គ សតិបដ្ឋាន វិភង្គេសុ បន, សព្ពំ ចិត្ត វឌ្ឍនំ បាឡិ អដ្ឋកថាសុ ទេសនាវារេ វិចារេត្វា វេទិតព្ពំ.

៦១. ផលចិត្តេ. សោតាបត្តិយា អធិគតំ ផលំ សោតាបត្តិ ផលំ. តត្ថ ‘‘អធិគតំ’’តិ បដិលទ្ធំ. អដ្ឋង្គីក ផលំ សន្ធាយ ‘‘តេន សម្បយុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘និរុត្តី’’តិ វិគ្គហោ.

៦២. តនុភូតេបិ កាតុំ ន សក្កោតិ, កុតោ សមុច្ឆិន្ទិតុំ. ‘‘តានី’’តិ ឥន្ទ្រិយានិ. ‘‘បដូ នី’’តិតិក្ខានិ. ‘‘សោ’’តិ ចតុត្ថ មគ្គោ. ‘‘តា ចា’’តិ រូបរាគ, អរូបរាគ, មាន, ឧទ្ធច្ច, អវិជ្ជាទយោ ច. ‘‘អញ្ញេ ចា’’តិ តេហិ ទសហិ សំយោជនេហិ អញ្ញេ អហិរិកានោត្តប្បាទិកេ, សព្ពេបិ បាប ធម្មេ ច.

៦៣. កិរិយ ចិត្ត វិចារណាយំ. ន គហិតំ ឥតិ អយំ បុច្ឆា. អភាវា ឥតិ អយំ វិសជ្ជនាតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. ‘‘អស្សា’’តិ កិរិយានុត្តរស្ស. ‘‘និរនុសយសន្តានេបី’’តិ អនុសយ រហិតេ អរហន្ត សន្តានេបិ. ‘‘ឥតី’’តិ វាក្យ បរិសមាបនមត្តំ. ‘‘វុច្ចតេ’’តិ វិសជ្ជនា កថីយតេ. បុន អនុប្បជ្ជនំ អនុប្បាទោ. អនុប្បាទោ ធម្មោ សភាវោ យេសំ តេ អនុប្បាទ ធម្មា. តេសំ ភាវោតិ វិគ្គហោ. វិបាកញ្ច ជនេតីតិ សម្ពន្ធោ. កថំ ជនេតីតិ អាហ ‘‘កុសល…បេ… កត្វា’’តិ. តត្ថ, ‘‘កត្វា’’តិ សាធេត្វា. សចេបិ ករេយ្យាតិ យោជនា. ‘‘កោចី’’តិ អព្យត្តោ កោចិ អរិយសាវកោ. តទា ផល ចិត្តមេវ បវត្តេយ្យាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បដិពាហិតុំ អសក្កុណេយ្យោ’’តិ អប្បដិពាហិយោ អានុភាវោ អស្សាតិ សមាសោ.

៦៤. ‘‘អាទិ អន្ត បទេស្វេ វា’’តិអាទិម្ហិ ទ្វាទសា កុសលានីតិ ច, អន្តេ ក្រិយ ចិត្តានិ វីសតីតិ ច បទេសុ. រូបេ បរិយា បន្នានិ ចិត្តានិ. អរូបេ បរិយា បន្នានិ ចិត្តានិ. ‘‘បថមាយ ភូមិយា បត្តិយា’’តិ បថមភូមិំ បាបុណិតុំ. ‘‘សាមញ្ញ ផលំ អធិប្បេតន្តិ វុត្តំ’’ អដ្ឋសាលិនិយំ. អត្ថតោ បន ធម្ម វិសេសោតិ សម្ពន្ធោ. មគ្គ ផល និព្ពាន សង្ខាតោ ធម្ម វិសេសោ លោកុត្តរភូមិ នាមាតិ យោជនា. អវត្ថា ភូមិ ឯវ និប្បរិយាយភូមិ. កស្មា, អវត្ថា វន្តានំ ធម្មានំ សរូបតោ លទ្ធត្តា. ឥតរា ឱកាសភូមិ និប្បរិយាយ ភូមិ ន ហោតិ. កស្មា, បញ្ញត្តិយា មិស្សកត្តា. ‘‘ធម្មានំ តំ តំ អវត្ថា វិសេសវសេនេវ សិទ្ធា’’តិ ឯតេន អវត្ថា ភូមិ ឯវ បធាន ភូមីតិ ទស្សេតិ. កាមតណ្ហាយ វិសយភូតោ ឱឡារិកាការោ កាមាវចរតា នាម. ភវតណ្ហាយ វិសយភូតោ មជ្ឈិមាការោ រូបារូបាវចរតា នាម. តាសំ តណ្ហានំ អវិសយភូតោ សណ្ហ សុខុមាការោ លោកុត្តរតា នាម. ហីនានំ អកុសល កម្មានំ វសេន ហីនា អបាយភូមិយោ. បណីតានំ កុសល កម្មានំ វសេន បណីតា សុគតិ ភូមិយោ. តត្ថ ច នានា អកុសល កម្មានំ វា នានា កុសល កម្មានំ វា ឱឡារិក សុខុមតា វសេន នានា ទុគ្គតិ ភូមិយោ នានា សុគតិ ភូមិយោ ច សិទ្ធា ហោន្តីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិមាហ.

៦៥. គាថាយ បុព្ពទ្ធំ នាម-ឥត្ថ មេកូន នវុតិ, ប្បភេទំ បន មានសន្តិ បាទទ្វយំ. អបរទ្ធំ នាម ឯកវីសសតំវាថ, វិភជន្តិ វិចក្ខណាតិ បាទទ្វយំ. តំ ឥមិនា ន សមេតិ. កថំ ន សមេតិ. ឥមិនា វចនេន សកលម្បិ គាថំ ឯកូន នវុតិប្បភេទំ មានសំ ឯកវីស សតំ កត្វា វិភជន្តី-តិ ឯវំ ឯកវាក្យំ កត្វា យោជនំ ញាបេតិ. ‘‘បថមជ្ឈាន សទិសដ្ឋេនា’’តិ លោកិយ បថមជ្ឈាន សទិសដ្ឋេន. យំ ចតុរង្គីកំ, តំ សយមេវ ទុតីយជ្ឈានន្តិ សិទ្ធំ. យំ តិយង្គីកំ, តំ សយមេវ តតីយជ្ឈានន្តិ សិទ្ធំ. យំ ទុវង្គីកំ, តំ សយមេវ ចតុត្ថជ្ឈានន្តិ សិទ្ធំ. យំ បុន ទុវង្គីកំ, តំ សយមេវ បញ្ចមជ្ឈានន្តិ សិទ្ធំ. ‘‘ឯវំ វុត្ត’’ន្តិ វិភាវនិយំ ឈានង្គវសេន បថមជ្ឈាន សទិសត្តា បថមជ្ឈានញ្ចាតិ ឯវំ វុត្តំ. វិតក្កាទិ អង្គបាតុភាវេន បញ្ចធា វិភជន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ន ឥតរានិ លោកិយជ្ឈានានិ សាតិស្សយតោ ឈានានិ នាម សិយុំ. កស្មាតិ អាហ ‘‘តានិ ហី’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘តានី’’តិ លោកិយជ្ឈានានិ. ‘‘ឧបេច្ចា’’តិ ឧបគន្ត្វា. ‘‘ឈាបេន្តី’’តិ ទហន្តិ. បកតិយា ឯវ សិទ្ធោ ហោតិ, ន បាទកជ្ឈានាទិវសេន សិទ្ធោ. ‘‘កិច្ច’’ន្តិ បញ្ចង្គីក ភាវត្ថាយ កត្តព្ព កិច្ចំ. ‘‘តេន បច្ចយ វិសេសេនា’’តិ បាទកជ្ឈានាទិនា បច្ចយ វិសេសេន. ‘‘តស្មិំ’’តិ បច្ចយ វិសេសេ. យថាលោកិយជ្ឈានេសុ ឧបចារភូតា ភាវនា កាចិ វិតក្ក វិរាគ ភាវនា នាម ហោតិ…បេ… កាចិ រូប វិរាគ ភាវនា នាម. អសញ្ញិ គាមីនំ បន សញ្ញា វិរាគ ភាវនា នាម ហោតិ. ឯវមេវន្តិ យោជនា. ‘‘សា’’តិ ឧបចារ ភាវនា.‘‘ឧបេក្ខា សហគតំ វា’’តិ ឯត្ថ វា សទ្ទេន រូបសមតិក្កមំ វា សញ្ញា សមតិក្កមំ វាតិ អវុត្តំ វិកប្បេតិ. អាទិកម្មិកកាលេ ឯវំ ហោតុ, វសិភូតកាលេ បន កថន្តិ អាហ ‘‘ឈានេសូ’’តិអាទិំ. នានាសត្តិយុត្តា ហោតីតិ វត្វា នានាសត្តិយោ ទស្សេតិ ‘‘កាចី’’តិអាទិនា. យា ឧបចារ ភាវនា. ‘‘វិតក្កំ វិរាជេតុំ’’តិ វិតក្កំ វិគមេតុំ. អត្តនោ ឈានំ អវិតក្កំ កាតុន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អតិក្កាមេតុំ’’តិ. សា ឧបចារ ភាវនា. សេសាសុបិ ឧបចារ ភាវនាសុ.

៦៦. (ក) ‘‘សា វិបស្សនា’’តិ វុដ្ឋានគាមិនិ វិបស្សនា. ‘‘វិបស្សនា បាកតិកា ឯវា’’តិកាចិ វិរាគ ភាវនា នាម ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘និយាមេតុំ’’តិ អវិតក្កមេវ ហោតូតិ វទមានា វិយ វវត្ថបេតុំ. ‘‘អធិប្បាយោ’’តិ បាទកវាទិត្ថេរស្ស អធិប្បាយោ. ‘‘សម្មសីយតី’’តិ ឥទំ ឈានំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេន, ទុក្ខំ ភយដ្ឋេន, អនត្តា អសារកដ្ឋេនាតិ សម្មសីយតិ សមនុបស្សីយតិ. តំ អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ. យតោ យតោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ យេ យេ សមាបត្តិ ធម្មេ សម្មសិត្វា មគ្គោ និព្ពត្តិតោ ហោតិ. តំ តំ សមាបត្តិ សទិសោវ ហោតិ. សម្មសិតសមាបត្តិ សទិសោតិ អត្ថោតិ. ឯត្ថ ហិ ‘‘យតោ យតោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយា’’តិ ឯតេន បាទកជ្ឈានំ កថិតំ ហោតិ. ‘‘បាទកជ្ឈានេ សតី’’តិ ឯតេន អយំ វាទោបិ បាទកជ្ឈានេន វិនា នសិជ្ឈតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘វិបស្សនាបិ…បេ… បត្តា ហោតី’’តិ ឯតេន ឥមស្មិំ វាទេបិ វិបស្សនា និយាមោ ឥច្ឆិតព្ពោតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘យថាលោកិយជ្ឈានេសូ’’តិអាទិំ. កាមញ្ចេត្ថ…បេ… អវិរោធោ វុត្តោ វិយ ទិស្សតិ. កថំ. បញ្ចមជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ហិ បថមជ្ឈានាទីនិ សម្មសតោ ឧប្បន្នមគ្គោ បថមត្ថេរវាទេន បញ្ចមជ្ឈានិកោ, ទុតីយ វាទេន បថមាទិជ្ឈានិកោ អាបជ្ជតីតិ ទ្វេបិ វាទា វិរុជ្ឈន្តិ. តតីយ វាទេន បនេត្ថ យំ ឥច្ឆតិ, តំ ឈានិកោ ហោតីតិ តេ ច វាទា ន វិរុជ្ឈន្តិ, អជ្ឈាសយោ ច សាត្ថកោ ហោតីតិ ឯវំ អវិរុទ្ធោ វុត្តោ ហោតីតិ. ឯត្ថ បន យំ ឥច្ឆតិ, តំ ឈានិកោ ហោតិ. ឥច្ឆាយ បន អសតិ, វិរោធោយេវ. តេនាហ ‘‘ឥមេ បន វាទា. …បេ…. វិរោធោ បរិហរិតុំ’’តិ. បាឡិយំ ‘‘អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ មនសិ ករោតី’’តិ អជ្ឈត្តសន្តានេតំ តំ ឈានញ្ច ឈានសហគតញ្ច ខន្ធ បញ្ចកំ និច្ច សុខ អត្ត ជីវតោ សុញ្ញតំ មនសិ ករោតិ. ‘‘ន បក្ខន្ទតី’’តិ ន បវិសតិ. ‘‘សន្និសាទេតព្ពំ’’តិ សន្និសិន្នំ កាតព្ពំ. ‘‘ឯកោទិកាតព្ពំ’’តិ ឯកមុខំ កាតព្ពំ. ‘‘សមាទហាតព្ពំ’’តិ សុដ្ឋុ ឋបេតព្ពំ. ‘‘និស្សាយា’’តិ បាទកំ កត្វាតិ អធិប្បាយោ.

៦៧. (ក) វាទវិចារណាយំ. ឧបចារ ភាវនា ឯវ ឧបរិជ្ឈានេ ឈានង្គំ និយាមេតីតិ វុត្តំ. ហេដ្ឋា បន អជ្ឈាសយោ ឯវ ឧបរិជ្ឈានេ ឈានង្គំ និយាមេតីតិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អជ្ឈាសយោ ឯវា’’តិ ឯវ សទ្ទេន បាទកជ្ឈានំ និវត្តេតិ. ‘‘ឥធ ឧបចារ ភាវនា ឯវា’’តិ ឯវ សទ្ទេន អជ្ឈាសយំ និវត្តេតិ. ឯតេសុ ហិ ទ្វីសុ សហ ភាវីសុ ឧបចារ ភាវនា ឯវ បធានំ ហោតិ. អជ្ឈាសយោ បន តស្ស នានា សត្តិយោគំ សាធេតិ. ‘‘អជ្ឈាសយ សាមញ្ញំ សណ្ឋាតី’’តិ មគ្គេ យំ លទ្ធព្ពំ ហោតិ, តំ លព្ភតុ, មយ្ហំ វិសេសោ នត្ថីតិ ឯវំ អជ្ឈាសយ សាមញ្ញំ សណ្ឋាតិ. ‘‘តស្មិ’’ន្តិ អជ្ឈាសយ វិសេសេ. ‘‘សោ’’តិ អជ្ឈាសយ វិសេសោ. កស្មា យុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឥច្ឆិ តិច្ឆិត…បេ… និព្ពត្តនំ’’តិ. ‘‘សព្ពជ្ឈានេសុ ចិណ្ណវសិភូតានំ’’តិ ឥទំ សមាបជ្ជនន្តិ ច និព្ពត្តនន្តិ ច បទ ទ្វយេ សម្ពន្ធ វចនំ. ‘‘វិបស្សនា វិសេសត្ថាយ ឯវា’’តិ វុដ្ឋាន គាមិនិ វិបស្សនា វិសេសត្ថាយ ឯវ. យស្មា បន អដ្ឋសុ សមាបត្តីសុ ឯកេកាយ សមាបត្តិយា វុដ្ឋាយ វុដ្ឋិត សមាបត្តិ ធម្ម សម្មសនំ អាគតំ, ន បន អញ្ញជ្ឈាន សម្មសនំ. តស្មា បាទកជ្ឈានមេវ បមាណន្តិ យោជនា. បាឡិបទេសុ ‘‘គហបតី’’តិ អាលបន វចនំ. ‘‘វិវិច្ចេវា’’តិ វិវិច្ចិត្វា ឯវ. វិវិត្តោ វិគតោ ហុត្វា ឯវ. ‘‘ឧបសម្បជ្ជា’’តិ សុដ្ឋុ សម្បាបុណិត្វា. ‘‘ឥតិ បដិសញ្ចិក្ខតី’’តិ ឯវំ បច្ចវេក្ខតិ. ‘‘អភិសញ្ចេតយិត’’ន្តិ សុសំ សម្បិណ្ឌិតំ, សំវិទហិតំ. ‘‘តត្ថ ឋិតោ’’តិ តស្មិំ បថមជ្ឈានេ អបរិហីនោ ហុត្វា ឋិតោ. ‘‘មេត្តាចេតោ វិមុត្តី’’តិ មេត្តាឈានសង្ខាតា ចេតោវិមុត្តិ, អញ្ញត្ថ អលគ្គនវសេន ចិត្តស្ស បវត្តិ. តថា ករុណា ចេតោវិមុត្តិ. មុទិតា ចេតោវិមុត្តិ. ‘‘វិវេកជ’’ន្តិ កាយវិវេក ចិត្តវិវេកានំ វសេន ជាតំ. ‘‘បីតិ សុខំ’’តិ បីតិយា ច សុខេន ច សម្បន្នំ. អថវា, វិវេកេហិ ជាតានិ បីតិ សុខានិ អស្សាតិ វិវេកជំ បីតិ សុខំ. មជ្ឈេ និគ្គហិតាគមោ. រូបមេវ រូបគតំ, វេទនា ឯវ វេទនា គតន្តិអាទិនា សមាសោ. គតសទ្ទោ ច បទបូរណមត្តេ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘តេនេវ ធម្ម រាគេន តាយធម្មនន្ទិយា’’តិ វិបស្សនានិ កន្តិមាហ. សហត្ថេ ច ករណ វចនំ. ឱបបាតិកោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តត្ថ បរិនិព្ពាយី’’តិ ព្រហ្មលោកេ អវស្សំ បរិនិព្ពាយ ន ធម្មោ. តេនាហ ‘‘អនាវត្តិ ធម្មោ តស្មា លោកា’’តិ. ‘‘បាទកជ្ឈានមេវ បមាណ’’ន្តិ បាទកជ្ឈានមេវ មគ្គេឈានង្គំ និយាមេស្សតិ, ន សម្មសិតជ្ឈានន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘បាទកំ អកត្វា’’តិ អាសន្នេ អសមាបជ្ជិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘យំ យំ ឈានំ ឥច្ឆន្តី’’តិ មគ្គេ ឥច្ឆន្តិ.

៦៦. (ខ) ‘‘តថា វិធោ’’តិ តថា បការោ. អាសន្នេ វុដ្ឋិតស្សេវ ឈានស្ស. ‘‘ចិត្តសន្តានំ វិសេសេតុំ’’តិ សចេ បាទកជ្ឈានំ បថមជ្ឈានំ ហោតិ, តតោ បរំ បវត្តំ ចិត្តសន្តានំ វិតក្កេ និន្នំ ហោតិ, វិតក្កេ បក្ខន្ទតិ. អថ បាទកជ្ឈានំ ទុតីយជ្ឈានំ ហោតិ. តតោ បរំ បវត្តំ ចិត្តសន្តានំ វិចារេ និន្នំ ហោតិ, វិចារេ បក្ខន្ទតីតិអាទិនា នយេន ចិត្តសន្តានំ វិសេសេតុំ. ‘‘យំ តត្ថ វុត្តំ’’ តិយំ វិភាវនិយំ វុត្តំ.

វេទនា វិចារណាយំ. ‘‘ន សិទ្ធោ’’តិ សិទ្ធោ ន ហោតិ. ‘‘អញ្ញថា’’តិ អញ្ញេន បការេន. គហិតេ សតីតិ យោជនា. បាទកជ្ឈានាទីនំ វសេន សិទ្ធោតិ គហិតេ សតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘យាយ កាយ ចិ វេទនាយ យុត្តា ហុត្វា’’តិ សោមនស្ស វេទនាយ វាយុត្តា ហុត្វា ឧបេក្ខា វេទនាយ វា យុត្តា ហុត្វា. ‘‘តេហិ និយមិតាយ ឯកេកាយ មគ្គ វេទនាយា’’តិ បាទកជ្ឈានាទីហិ និយមិតាយ មគ្គេ សោមនស្ស វេទនាយ ឯវ វាសទ្ធិំ ឃដិយេយ្យ មគ្គេ ឧបេក្ខា វេទនាយ ឯវ វាតិ អត្ថោ. វេទនា នាម ឯកំ ឈានង្គំ ហោតិ. តស្មា មគ្គេឈានង្គ និយមេ សិទ្ធេ មគ្គេ វេទនា និយមោបិ សិទ្ធោ. តានិ បន បាទកជ្ឈានាទីនិ មជ្ឈេ វុដ្ឋាន គាមិនិ វិបស្សនាយំ នកិញ្ចិនិយាមេន្តិ. ឯវញ្ច សតិ, បាទកជ្ឈានាទីហិ និយមិតាយ មគ្គេ ឯកេកាយ វេទនាយ សទ្ធិំ ទ្វេ ទ្វេ វិបស្សនា វេទនាយោ ឃដិយេយ្យុំ. មគ្គេ សោមនស្ស វេទនាយ វា សទ្ធិំ ទ្វេ វិបស្សនា វេទនាយោ ឃដិយេយ្យុំ. មគ្គេ ឧបេក្ខា វេទនាយ វា សទ្ធិំ ទ្វេ វិបស្សនា វេទនាយោ ឃដិយេយ្យុំតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវញ្ចសតិ ឯកវីថិយំ ជវនានិ ភិន្ន វេទនានិ សិយុំ. តញ្ច ន យុជ្ជតិ. តស្មា មគ្គេ វេទនា និយមោ បាទកជ្ឈានាទិ និយមេន សិទ្ធោ ន ហោតិ, វិបស្សនា និយមេនេវ សិទ្ធោតិ អធិប្បាយោ. តានិ បន បាទកជ្ឈានាទីនិ មជ្ឈេ វុដ្ឋាន គាមិនិ វិបស្សនាយំ ន កិញ្ចិ ន និយាមេន្តិ. វេទនំ និយាមេន្តិ យេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តំបិ ន យុជ្ជតី’’តិ វត្វា ‘‘បាទកជ្ឈានាទីនំ វសេនេវា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឆ នេក្ខម្មស្សិតា ឧបេក្ខា’’តិ ឯកាវ ចតុត្ថជ្ឈានុ បេក្ខា ឆសុ អារម្មណេសុ សោមនស្សានិ បជហិត្វា បវត្តត្តា ឆ នេក្ខម្មស្សិតា ឧបេក្ខា នាម ហោតិ. ‘‘ឆ នេក្ខម្មស្សិតានិ សោមនស្សានី’’តិ ឯកំ វបថមជ្ឈាន សោមនស្សំ ឆសុ អារម្មណេសុ ឆ គេហស្សិតានិ បជហិត្វា បវត្តត្តា ឆ នេក្ខម្មស្សិតានិ សោមនស្សានិ នាម ហោន្តិ. អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បថមាទីនិ ច តីណិ ឈានានី’’តិ ចតុក្កនយេ តីណិ សោមនស្ស ឈានានិ បាទកានិ កត្វា. ‘‘សុទ្ធសង្ខារេ ច បាទកេកត្វា’’តិ អារម្មណ ភាវេន បាទកេកត្វាតិ អធិប្បាយោ. អយញ្ច បាទកជ្ឈានាទីនំ វសេន វុដ្ឋាន គាមិនិ វិបស្សនាយញ្ច មគ្គេ ច វេទនា បរិណាមោ អដ្ឋសាលិនិយំបិ វិត្ថារតោ វុត្តោ. ‘‘អមានុសី រតី ហោតី’’តិ មនុស្សានំ គេហស្សិតរតិំ អតិក្កម្ម ឋិតត្តា អមានុសី នាម រតិ ហោតិ. ‘‘សម្មធម្មំ វិបស្សតោ’’តិ សម្មា អនិច្ច លក្ខណ ធម្មំ បស្សន្តស្ស ភិក្ខុនោតិ សម្ពន្ធោ.

៦៧. (ខ) ‘‘ឈានង្គយោគភេទេនា’’តិ វុត្តំ, ឈានយោគភេទោ បន អធិប្បេតោ. ‘‘បញ្ច វិធេឈាន កោដ្ឋាសេ’’តិ បញ្ចក នយវសេន វុត្តំ. ឥធ ចិត្ត ភេទស្ស អធិប្បេតត្តា ឈានភេទេតិ ច ឈានន្តិ ច វុត្តេបិ ចិត្តមេវ អធិប្បេតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

គាថាយោជនាសុ. ‘‘អបរាបិ យោជនា វុត្តា’’តិ អថវា រូបាវចរំ ចិត្តំ អនុត្តរញ្ច បថមាទិជ្ឈាន ភេទេន យថា គយ្ហតិ, តថា អារុប្បញ្ចាបិ បញ្ចមេឈានេ គយ្ហតីតិ ឯវំ អបរាបិ យោជនា វុត្តា. ‘‘បឋិតត្តា’’តិ ឧច្ចារិតត្តា. អន្តិមគាថា វណ្ណនាយំ. ‘‘យថា’’តិ យេន បការេន. ‘‘តំ សង្គហំ’’តិ ឯក វីសសតសង្គហំ. ពុជ្ឈន្តីតិ ពុធា. ‘‘អាហា’’តិ ច ‘‘អាហូ’’តិ ច វត្តមានកាលេបិ ឥច្ឆន្តិ សទ្ទវិទូតិ វុត្តំ ‘‘កថេន្តិ វា’’តិ. ឥទញ្ច វចនំ បុព្ពេ ‘‘ឥត្ថមេកូន នវុតិ…បេ… វិភជន្តិ វិចក្ខណា’’តិ គាថាយ និគមនន្តិ ញាបនត្ថំ ‘‘វិភជន្តិ វិចក្ខណា’’តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ វុត្តំ.

ឥតិបរមត្ថទីបនិយានាមដីកាយអនុទីបនិយំ

ចិត្តសង្គហស្សអនុទីបនា និដ្ឋិតា.

២. ចេតសិកសង្គហអនុទីបនា

៦៨. ឯវំ ចិត្ត សង្គហស្ស ទីបនិំ កត្វា ចេតសិក សង្គហស្ស ទីបនិំ ករោន្តោ បថមំ បុព្ពាបរានុ សន្ធិញ្ច អាទិគាថាយ បយោជន សម្ពន្ធញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ’’តិអាទិ មារទ្ធោ. តត្ថ ‘‘អនុបត្ត’’ន្តិអាទិម្ហិ ចិត្តំ ចេតសិកំ រូបំ, និព្ពានមិតិសព្ពថាតិ ឯវំ អនុក្កមោ វុត្តោ. តេន អនុក្កមេន អនុបត្តំ. ហេតុ វិសេសនញ្ចេតំ. យស្មា ចិត្តសង្គហានន្តរំ ចេតសិក សង្គហោ អនុបត្តោ, តស្មា ឥទានិ តំ សង្គហំ ករោតីតិ ទីបេតិ. ចត្តារិ សម្បយោគ លក្ខណានិ ‘ឯកុប្បាទតា, ឯក និរោធតា, ឯកា រម្មណតា, ឯក វត្ថុកតា,តិ. ‘‘ចេតសិ យុត្តា’’តិ ចិត្តស្មិំ និយុត្តា. ចិត្តំ និស្សាយ អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចេសុ ឧស្សុក្កំ អាបន្នាតិ អត្ថោ. ‘‘ចេតសា វាយុត្តា’’តិ ចិត្តេន វា សម្បយុត្តា. ចិត្តេន សហ ឯកីភាវំ គតាតិ អត្ថោ. ‘‘សរូបទស្សន’’ន្តិ សង្ខ្យាសរូបទស្សនំ. សិទ្ធបទំ នាម បកតិ បច្ចយេហិ និប្ផន្ន បទំ. ‘‘បុព្ពន្តតោ’’តិ ឯកស្សសង្ខត ធម្មស្ស បថម ភាគតោ. ឧទ្ធំ បជ្ជនំ នាម កតមន្តិ អាហ ‘‘សរូបតោ បាតុភវន’’ន្តិ. ធាតុ បាឋេសុ-ជនិបាតុភាវេ-តិ វុត្តត្តា អាហ ‘‘ជាតីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. ‘‘សរូប វិនាសោ’’តិ សរូបតោ បាតុភវន្តស្ស ភាវស្ស វិនាសោ អន្តរធានំ. ‘‘ឯវំ បរត្ថ បី’’តិ បរស្មិំ ឯកាលម្ពណវត្ថុកាទិបទេបិ. ‘‘ឯក ចិត្តស្សបិ ពហុទេវា’’តិ ចក្ខុ វិញ្ញាណំ រូបំ បស្សន្តំ ឯកមេវ រូបំ បស្សតីតិ នត្ថិ. អនេកានិ ឯវរូបានិ ឯកតោ កត្វា បស្សតិ. សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវញ្ច កត្វា បាឡិយំ. ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុ វិញ្ញាណំ. សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច ឧប្បជ្ជតិ សោតវិញ្ញាណន្តិអាទិនា វត្ថុទ្វារេសុ ឯកវចនំ វត្វា អារម្មណេសុ ពហុវចនំ កតន្តិ. ‘‘ឯកត្តំ ឧបនេត្វា’’តិ ចក្ខុ វិញ្ញាណេ ពហូនិបិ រូបារម្មណានិ រូបតា សមញ្ញេន ឯកីភាវំ កត្វា ឯកំ អារម្មណន្ត្វេវ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. សទ្ទារម្មណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តំ ន សុន្ទរំ. កស្មា. អត្ថ វិសេសស្ស អវិញ្ញាបនតោ. កោបនាយំ អត្ថ វិសេសោតិ. យាចិត្តស្ស ជាតិ, សាយេវ ផស្សាទីនន្តិអាទិកោ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិំ. អធិប្បេតា ឯកុប្បាទតា. ឯស នយោ ឯក និរោធតាទីសុ. ‘‘មូលដីកាយ’’ន្តិ រូបកណ្ឌមូលដីកាយំ. ‘‘សហេវា’’តិ ឯកតោ ឯវ. ‘‘ឧប្បាទាទិប្បវត្តិតោ’’តិ ឧប្បាទស្ស ច ជីរណស្ស ច និរោធស្ស ច បវត្តិតោ. ‘‘ឧប្បាទាទយោ’’តិ ឧប្បាទ ជីរណ និរោធា. ជាតិជរាមរណានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ចេតសិកាមតា’’តិ ចេតសិកា ឥតិ វិញ្ញាតា. ‘‘ភាវប្បធានំ’’តិ ឯកុប្បាទ ភាវោ ឯកុប្បាទោតិ វុត្តោ. តថា ឯក និរោធាទីសុ. យថា ឥទំបិ សង្ឃេរតនំ បណីត-ន្តិអាទីសុ អយំ រតន ភាវោ បណីតោតិ ហេត្ថ អត្ថោ. ‘‘យេ’’តិ យេ ធម្មា. ‘‘សហជាត បច្ចយុប្បន្ន រូបានិ បី’’តិ សហជាតបច្ចយតោ ឧប្បន្នានិ រូបានិបិ. ចេតសិកានិ នាម សិយុន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តទា យត្ត វុត្តិតាយា’’តិ ចិត្តាយត្តវុត្តិយាយ. ‘‘ចេតោយុត្តានី’’តិ ហេតុ វិសេសនំ. តទេវ ហេតុមន្ត វិសេសនន្តិ ច ហេតុ អន្តោ នីតវិសេសនន្តិ ច ហេតុ អន្តោ គធវិសេសនន្តិ ច វទន្តិ. ‘‘តេស’’ន្តិ ចិត្តស្ស សហជាតបច្ចយុប្បន្នរូបានំ. ‘‘នានុភោន្តី’’តិ នបាបុណន្តិ. ‘‘ន ហិ សក្កា ជានិតុំ’’តិ ឯតេន ភូតកថន វិសេសនានិ ឯតានីតិ ទីបេតិ. ភូតកថនំបិ សមានំ វត្តិច្ឆាវសេន ព្យវច្ឆេទកំបិ សម្ភវតិ. ‘‘វយោបញ្ញាយតី’’តិ វិនាសោ បកាសតិ. ‘‘ឋិតាយា’’តិ តិដ្ឋ មានាយ វេទនាយ. អញ្ញោ បការោ អញ្ញថា. អញ្ញថា ភាវោ អញ្ញថត្តំ. ជរាវសេន បរិណាមោតិ វុត្តំ ហោតិ. យោ បថវីធាតុយា ឧប្បាទោ, យា ឋិតិ, យា អភិនិព្ពត្តិ, យោ បាតុភាវោ. ឯសោ ទុក្ខស្ស ឧប្បាទោ, ឯសា រោគានំ ឋិតិ, ឯសោ ជរាមរណស្ស បាតុភាវោតិ យោជនា. ‘‘ឥតរថា’’តិ ឥតោ អញ្ញថា គហិតេ សតីតិ អត្ថោ. ឯកស្មិំ រូបារូបកលាបេ នានា ធម្មានំ វសេន ពហូសុ ឧប្បាទេសុ ច និរោធេសុ ច គហិតេសូតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘វិការរូបានំ’’តិ វិញ្ញត្តិ ទ្វយ លហុតាទិត្តយានំ. សព្ពានិបិ ឧបាទារូបានិ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បវត្តត្តា មហាភូត គណនាយ ចត្តារិ ចត្តារិ សិយុំតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘សព្ពេសម្បិ វា’’តិអាទិវុត្តំ. សព្ពេសម្បិ វា ចក្ខាទីនំ ឧបាទារូបានំ ឯកេកស្មិំ កលាបេ ពហុភាវោ វត្តព្ពោ សិយាតិ យោជនា. កស្មា ពហុភាវោ វត្តព្ពោតិ អាហ ‘‘ចតុន្នំ មហាភូតាន’’ន្តិអាទិំ.

យទិ ឯវំ, ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ លហុតាទីនិបិ ឯកេកានិ ឯវ សិយុំ, អថ កិមត្ថំ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា វុត្តានីតិ អាហ ‘‘កាយលហុតា ចិត្ត លហុតាទយោបនា’’តិអាទិំ. ‘‘ឥមមត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា’’តិ ឦទិសំ វិនិច្ឆយត្តំ អចិន្តេត្វាតិ អធិប្បាយោ. វិភាវនិបាឋេ ‘‘ចិត្តានុបរិវត្តិនោ’’តិ ឯតេន ចិត្តេន ឧប្បជ្ជិត្វា តេនេវ ចិត្តេន សហនិរុជ្ឈនវសេន ចិត្តំ អនុបរិវត្តិស្ស. ‘‘បសង្គា’’តិ ចេតសិកតា បសង្គោ. ‘‘បុរេតរមុប្បជ្ជិត្វា’’តិ បុរេតរំ ឯកេន ចិត្តេន សហ ឧប្បជ្ជិត្វាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ចិត្តស្សភង្គក្ខណេ’’តិ អញ្ញស្ស សត្តរ សម ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ. តថា រូបធម្មានំ បសង្គោ ន សក្កា នីវារេតុំ តិយោជនា. ‘‘បសង្គោ’’តិ ចេតសិកតា បសង្គោ. ‘‘អលមតិ បបញ្ចេនា’’តិ អភិធម្មេ វេទនាត្តិកេដីកាសុ វិយ អតិ វិត្ថារេន និរត្ថកំ ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘និរត្ថកំ’’តិ វិភាវនិយំ បបញ្ចោ និរត្ថកោ ឯវាតិ អធិប្បាយោ.

៦៩. ផស្សវចនត្ថេ. ‘‘ផុសតី’’តិ អារម្មណំ អាហនតិ, សង្ឃដ្ដេតិ. តញ្ច សង្ឃដ្ដ នំ នទោសបដិឃស្ស វិយ អារម្មណស្ស វិពាធនំ ហោតិ, អថ ខោ ភមរស្ស បទុម បុប្ផេសុ បុប្ផរ សគ្គហណំ វិយ វិជានន មត្តេ អឋត្វា អារម្មណ រសបាតុភាវត្ថំ យថារម្មណំ សំហនន មេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ផុសនញ្ចេត្ថា’’តិអាទិមាហ. ‘‘អាហច្ចា’’តិ អាហនិត្វា សម្បាបុណិត្វា. ‘‘ឧបហច្ចា’’តិ តស្សេវ វេវចនំ. អយមត្ថោ កថំ បាកដោតិ អាហ ‘‘យតោ’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘យតោ’’តិ យំ ការណា. ‘‘តទនុភវន្តី’’តិ តំ អារម្មណ រសំ អនុភវន្តី, វេទនា បាតុភវតិ, វេទនា បាតុភាវំ ទិស្វា អារម្មណប្ផុសនំ ញាណេ បាកដំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ស្វាយំ ផុសន លក្ខណោ, សង្ឃដ្ដនរសោ, សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ, អាបាតា គតវិសយ បទដ្ឋានោ. តត្ថ សន្និបាតោ នាម តិណ្ណំ តិណ្ណំ ទ្វារា រម្មណ វិញ្ញាណានំ សង្គតិ សមាគមោ សមោធានំ. តថាហិ វុត្តំ. ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុ វិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ តិអាទិ. ‘‘សង្ឃដ្ដនរសោ’’តិ អារម្មណេ សម្មទេវ ឃដ្ដន កិច្ចោ. សង្ឃដ្ដន កិច្ចត្តា ឯវ តិណ្ណំ សន្និបាតោ ហុត្វា ធម្ម ចិន្តាញាណស្ស បដិមុខំ ឧបដ្ឋាតិ បកាសតីតិ. ‘‘សន្និបាត បច្ចុបដ្ឋានោ’’. បច្ចុបដ្ឋានន្តិ វា បញ្ញាណំ វុច្ចតិ ធជោរថស្ស បញ្ញាណន្តិ ឯត្ថ វិយ. សន្និបាតាការោ បច្ចុបដ្ឋានំ យស្សាតិ សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ. វេទនាបច្ចុ បដ្ឋានោ វា. ធូមោវិយ អគ្គិស្ស. វេទនាផលំ បច្ចុបដ្ឋានំ យស្សាតិ វិគ្គហោ. អដ្ឋសាលិនិយំ បន កស្មា បនេត្ថ ផស្សោ បថមំ វុត្តោ តិបុច្ឆិត្វា មហាអដ្ឋកថា វាទោតាវ ទស្សិតោ. ចិត្តស្ស បថមាភិនិបាតត្តា. អារម្មណស្មិញ្ហិ ចិត្តស្ស បថមាភិនិបាតោ ហុត្វា ផស្សោ អារម្មណំ ផុសមានោ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា បថមំ វុត្តោ. ផស្សេន ផុស្សិត្វា វេទនាយ វេទយតិ. សញ្ញាយ សញ្ជានាតិ. ចេតនាយ ចេតតិ. តេន វុត្តំ ផុដ្ឋោ ភិក្ខវេ វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតីតិ. អបិ ច អយំ ផស្សោ នាម យថាបាសាទំ បត្វា ថម្ភោ នាម សេសទព្ព សម្ភារានំ ពលវបច្ចយោ. ឯវមេវ សហជាត សម្បយុត្ត ធម្មានំ ពលវ បច្ចយោ ហោតិ. តស្មា បថមំ វុត្តោតិ. សង្គហការេន បន ឥទំ បន អការណំ, ឯកក្ខណស្មិញ្ហិ ឧប្បន្ន ធម្មានំ អយំ បថមំ ឧប្បន្នោ អយំ បច្ឆាតិ ឥទំ វត្តុំ ន លព្ភា. ពលវបច្ចយភាវេបិ ផស្សស្សការណំ ន ទិស្សតីតិ ឯវំ តំ វាទំ បដិក្ខិបេត្វា ឥទំ វុត្តំ ទេសនា វារេនេវ ផស្សោ បថមំ វុត្តោតិ. តត្ថ ‘‘ទេសនាវារេ នេវា’’តិ ទេសនក្កមេនេវ, តតោ អញ្ញំ ការណំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តេសុ បន ទ្វីសុ វាទេសុ មហាអដ្ឋកថា វាទោ ឯវ យុត្តោ. យញ្ហិ តត្ថ វុត្តំ ចិត្តស្ស បថមាភិនិបាតោ ហុត្វាតិ. តត្ថ បថមាភិនិបាតោតិ ឥទំ កិច្ចប្បធានត្តា វុត្តំ. ន បនញ្ញេហិ ចេតសិកេហិ វិនា វិសុំ បថមំ ឧប្បន្នត្តា. យថា តំ យេ កេចិ ភិក្ខវេ ធម្មា អកុសលា អកុសលភាគិយា អកុសលបក្ខិកា. សព្ពេ តេ មនោបុព្ពង្គមា, មនោ តេសំ ធម្មានំ បថមំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ កិច្ចប្បធានត្តា មនោ តេសំ ធម្មានំ បថមំ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ. ន បន សព្ពចេតសិកេហិ វិនា វិសុំ បថមំ ឧប្បន្នត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ពលវបច្ចយ ភាវេបិ ផស្សស្សការណំ ទិស្សតិយេវ. ផស្សោហេតុ ផស្សោ បច្ចយោ វេទនាក្ខន្ធស្ស បញ្ញា បនាយ. ផស្សោ ហេតុ ផស្សោ បច្ចយោ សញ្ញាក្ខន្ធស្ស បញ្ញា នាយ. ផស្សោ ហេតុ ផស្សោ បច្ចយោ សង្ខារក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយាតិ ហិ វុត្តំ. តស្មា សព្ពេសំ ចេតសិកានំ ធម្មានំ ផស្សប្បធានត្តា ឯវ ផស្ស ពលវបច្ចយត្តា ឯវ ច ផស្សោ បថមំ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច ចិត្តំ អារម្មណ វិជាននដ្ឋេន ផស្សាទីនំ សព្ពចេតសិក ធម្មានំ បុព្ពង្គមំ ហោតិ, បធានំ, ជេដ្ឋកំ. ផស្សោ បន អារម្មណ សង្ឃដ្ដនដ្ឋេន សព្ពេសំ ចេតសិក ធម្មានំ បុព្ពង្គមោ ហោតិ, បធានោ, ជេដ្ឋកោតិ អយំ ទ្វិន្នំ វិសេសោតិ. ឯត្ថ ចោទកោ ផុសនំ នាម សប្បដិឃរូបានំ ឯវ កិច្ចន្តិ មញ្ញមានោ ‘‘ននុចា’’តិអាទិនា ចោទេតិ. ‘‘ននុចា’’តិ ចោទេធីតិ ទីបេតិ. ‘‘អប្បដិឃសភាវា’’តិ ហេតុវិសេសនំ. ‘‘កិញ្ចី’’តិ កិញ្ចិវត្ថុំ. អយំ បន ផស្សោ. ‘‘ចិត្តស្ស វិការា បត្តិំ’’តិ ចលន កម្បន ថម្ភន ជេគុច្ឆ ភយ តាស ឆម្ភិតត្តា ទិវសេន វិការា បជ្ជនំ. ‘‘វេទនា វិសេសុប្បត្តិំ’’តិ សុខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច សុខវេទនា, ទុក្ខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច ទុក្ខ វេទនាតិអាទិនា នយេន ផស្ស វិសេសានុរូបំ វេទនា វិសេសុប្បត្តិំ សាធេតិ. ឯត្ថ ច ផុសនំ នាម ទុវិធំ រូបប្ផុសនំ, នាមប្ផុសន, ន្តិ. តត្ថ រូបប្ផុសនំ នាម ផោដ្ឋព្ព ធាតូនំ កិច្ចំ. នាមប្ផុសនំ ទុវិធំ ផស្សប្ផុសនំ, ញាណប្ផុសន, ន្តិ. តត្ថ ញាណប្ផុសនំ នាម ញាណប្បដិវេធោ. អបិ ច ឈានមគ្គ ផល និព្ពានានំ បដិលាភោបិ ផុសនន្តិ វុច្ចតិ. ផុសន្តិ ធីរា និព្ពានំ. យោគក្ខេមំ អនុត្តរំ. ផុសាមិ នេក្ខមំ សុខំ. អបុថុជ្ជន សេវិតន្តិ-អាទីសុ. ឥទំ ឧបមា មត្តំ សិយា, កស្សចិ មន្ទ បញ្ញស្សាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥទ’’ន្តិ ខេឡុប្បាទ វចនំ. វិញ្ញុស្ស បន អតិបាកដ ផស្ស និទស្សនេន អប្បាកដ ផស្ស វិភាវនំ យុត្តមេវ. តេនាហ ‘‘អតិបាកដាយ បនា’’តិអាទិំ.

៧០. វេទនាវចនត្ថេ. ‘‘តំសមង្គីបុគ្គលានំ វា’’តិ វេទនា សមង្គីបុគ្គលានំ វា. ‘‘សាតំ វា’’តិ សាធុរសំ វា. ‘‘អស្សាតំ វា’’តិ អសាធុរសំ វា. ‘‘កិំ វេទយតី’’តិ កតមំ វេទយតិ. ‘‘សុខម្បិ វេទយតី’’តិ សុខម្បិ វេទនំ វេទយតិ. អថវា ‘‘កិញ្ចវេទយតី’’តិ កថញ្ចវេទយតិ. ‘‘សុខម្បិ វេទយតី’’តិ សុខំ ហុត្វាបិ វេទយតិ. សុខ ភាវេន វេទយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ សេសបទេសុបិ. ‘‘កិច្ចន្តរព្យាវដា’’តិ អញ្ញកិច្ចព្យាវដា. អធិបតិ ភាវោ អាធិបច្ចំ. ឥន្ទ្រិយ កិច្ចំ. ‘‘ឯវញ្ច កត្វា’’តិ លទ្ធគុណវចនំ. រាជារហ ភោជនំ រាជគ្គភោជនំ. ‘‘សូទសទិសតា’’តិ រញ្ញោភត្តការសទិសតា. តត្ថ សូទោ រញ្ញោភត្តំ បចន្តោ រសជាននត្ថំ ថោកំ គហេត្វា ជិវ្ហគ្គេ ឋបេត្វា រសំ វីមំសតិ. យថិច្ឆិតំ បន ភុញ្ជិតុំ អនិស្សរោ. រាជា ឯវ យថិច្ឆិតំ ភុញ្ជិតុំ ឥស្សរោ. រាជា វិយ វេទនា. សូទោ វិយ សេសចេតសិក ធម្មា.

៧១. សញ្ញាវចនត្ថេ. ‘‘សញ្ជានាតី’’តិ សុដ្ឋុ ជានាតិ. សុដ្ឋុជាននញ្ច នាម ន វិញ្ញាណស្ស វិយ វិវិធជាននំ ហោតិ. ន ច បញ្ញាយ វិយ យថាភូតជាននំ ហោតិ. អថ ខោ ភូតំ វា ហោតុ, អភូតំ វា. យំ យំ ឆ ហិ វិញ្ញាណេហិ វិជានាតិ, បញ្ញាយ វា បជានាតិ. តស្ស តស្ស បច្ឆា អប្បមុស្សករណ មេវាតិ វុត្តំ ‘‘បុនជាននត្ថំ សញ្ញាណំ ករោតី’’តិ. តត្ថ ‘‘សញ្ញាណ’’ន្តិ និមិត្ត ករណំ. ភវន្តរំ បត្វាបិ អប្បមុដ្ឋភាវំ សាធេតិ ឱបបាតិក បុគ្គលានន្តិ អធិប្បាយោ. តេហិ បុរិមំ អត្តនោ ភវំ ជានន្តិ. គព្ភសេយ្យកាបិ កេចិ បុរិមំ ភវំ ជានន្តិ, យេជាតិស្សរ បុគ្គលាតិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ‘‘អប្បមុដ្ឋភាវ’’ន្តិ អនដ្ឋភាវំ. មិច្ឆាភិនិវេស សញ្ញា នាម អនិច្ចេ និច្ចន្តិអាទិប្បវត្តា សញ្ញា. ‘‘ពោធេតុ’’ន្តិ ពុជ្ឈាបេតុំ. ‘‘ទារុតច្ឆកសទិសាតិ ច វុត្តា’’តិ ទារុតច្ឆកោ នាម កដ្ឋវឌ្ឍកី. សោ កដ្ឋក្ខន្ធេសុ និមិត្តការីហោតិ. សុតច្ឆិតឆិន្ទិតេសុ កដ្ឋេសុ និមិត្តានិ កត្វា ឋបេតិ. បច្ឆាតានិ ឱលោកេត្វា កដ្ឋានិ កម្មេ ឧបនេតិ. ‘‘ហត្ថិ ទស្សក អន្ធសទិសា’’តិ ឯត្ថ ឯកោ កិរ រាជា កេឡិប្បសុតោ ហោតិ. សោ ជច្ចន្ធានំឋានេ ឯកំ ហត្ថិំ អានេត្វាឋបេន្តោ ជច្ចន្ធេ អាហ ជានាថ ភោ តុម្ហេ ហត្ថិន្តិ. តេ ហត្ថិំ ជានិស្សាមាតិ បរាមសិត្វា អត្តនោ បរាមសិតំ តំ តំ អង្គមវហត្ថីតិ អភិនិវិសន្តិ. ទឡ្ហំ សល្លក្ខេន្តិ. បុន រាជា តេ បុច្ឆិ កីទិសោ ភោ ហត្ថីតិ. តេ រញ្ញោ ហត្ថិសណ្ឋានំ អាចិក្ខន្តា វិវាទំ អាបជ្ជន្តិ. អាចិក្ខនមេវ រញ្ញោហត្ថិទស្សនន្តិ កត្វា តេ ហត្ថិទស្សក អន្ធាតិ វុច្ចន្តិ. ‘‘ឧបដ្ឋិតវិសយគ្គហណេ’’តិ រត្តិយំ អន្ធការេ រជ្ជុក្ខណ្ឌំ បស្សន្តស្ស សប្បសណ្ឋានំ ឧបដ្ឋាតិ. សោ ឧបដ្ឋិតំ សណ្ឋានមត្តំ សប្បោតិ គណ្ហាតិ. ឯវំ ឧបដ្ឋិតវិសយគ្គហណំ ហោតិ. មិគបោតកានញ្ច អរញ្ញេខេត្តមជ្ឈេបុរិសសណ្ឋានំ តិណ រូបំ បស្សន្តានំ បុរិសសណ្ឋា នំ ឧបដ្ឋាតិ. តេ ឧបដ្ឋិតំ សណ្ឋានមត្តំ បុរិសោតិ គណ្ហិត្វា សោ អម្ហេ បហរេយ្យាតិ បលាយន្តិ. វុត្តា អដ្ឋសាលិនិយំ.