វីថិ សង្គហ បរមត្ថទីបនី

១៣៦. ឯវំ ចិត្តប្បភេទ សង្គហោ, ចេតសិកប្បភេទ សង្គហោ, ឧភយប្បភេទ សង្គហោតិ ចិត្តចេតសិកានំ កយោបភេទ សង្គហេ ទស្សេត្វា ឥទានិ វីថិចិត្តប្បវត្តិសង្គហោ វីថិមុត្ត ចិត្តប្បវត្តិសង្គហោតិ តេ សញ្ញេវ ទ្វេ បវត្តិសង្គហេ ទស្សេតុំ ចិត្តុប្បាទានមិច្ចេវន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឧប្បាទា. តត្ថ ឧប្បជ្ជន្តិ. អញ្ញស្ស អសុ តត្តាចិត្តេ ឥច្ចេវ លព្ភតិ. ឥតិ ចិត្តញ្ច ចិត្តេឧប្បាទាចាតិ ចិត្តុប្បាទា. ចិត្តចេតសិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេសំ ចិត្តុប្បាទានំ. ឥច្ចេវន្តិអាទិតោ បដ្ឋាយ វុត្តប្បការេន. សង្គហមុត្តរន្តិ ជាតិនិទ្ទេសោ យំ. ឧត្តរេ ឧត្តមេ តយោ បភេទសង្គហេ កត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ភូមិបុគ្គលភេទេនាតិ សហត្ថេ ករណវចនំ. កាមាវចរាទិភូមិភេទេន ទុហេតុកាទិ បុគ្គលភេទេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. បុព្ពាបរនិយាមិតន្តិ អាវជ្ជនាទិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទិ បុព្ព ចិត្តាបរចិត្តានុក្កមេន និយាមិតំ វវត្ថិតំ. បវត្តិសង្គហំនាមាតិបិ ជាតិនិទ្ទេសោយេវ. ឯវំ នាមកេ ទ្វេ បវត្តិសង្គហេតិ អត្ថោ. បដិសន្ធិបវត្តិយន្តិ បដិសន្ធិបវត្តីសុ. វចនវិបល្លាសោ ហេស. បដិសន្ធិកាលេបវត្តិកាលេចាតិ អត្ថោ. បដិសន្ធិកាលេ បវត្តិសង្គហញ្ច បវត្តិកាលេ បវត្តិសង្គហញ្ចាតិ ទ្វេ សង្គហេបវត្តិ បវក្ខាមីតិ វុត្តំ ហោតិ. អយញ្ច អត្ថោ ឧបរិសង្គហេ អារព្ភ គាថាយ បាកដោ. កេចិ បន និទ្ធារណេ ភុម្មន្តិ វទន្តិ. ឯវំសតិ ឧបរិ សង្គហោ បដិសន្ធិសង្គហោនាម សិយា. ន បវត្តិ សង្គហោ នាម. ឯវញ្ច សតិ ឧបរិ វីថិមុត្តសង្គហេ អារព្ភ គាថាយំ សន្ធិយំ បវត្តិសង្គហោនាម ឥទានិ វុច្ចតីតិ ឥមិនា ន សមេតិ.

[១១៥] ដីកាសុ បន

‘‘ឧត្តរំ វេទនាសង្គហាទិវិភាគតោ ឧត្តម’’ន្តិ វុត្តំ. តំ វិចារេតព្ពំ.

ឯវញ្ហិ សតិ បកិណ្ណកសង្គហោវ ឥធ សង្គហសទ្ទេន គហិតោ សិយាតិ. យស្មាបន តិណ្ណំ ទ្វិន្នញ្ច បភេទសង្គហានំ មជ្ឈេ ឋត្វា អយំ អនុសន្ធិគាថា បវត្តា. តស្មា បុព្ពេ តយោបិ បភេទសង្គហា ឥធ សង្គហសទ្ទេន គហេតុំ យុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. អយំ បន បវត្តិសង្គហោ វត្ថុទ្វារាលម្ពណេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា វុត្តោ សុវុត្តោតិ តានិ តីណិ ឆក្កានិបិ បុន ឥធ និក្ខិត្តានិ.

[១១៦] វិភាវនិយំ បន

‘‘វត្ថុទ្វារាលម្ពណ សង្គហា ហេដ្ឋា កថិតាបិ បរិបុណ្ណំ កត្វា បវត្តិសង្គហំ ទស្សេតុំ បុន និក្ខិត្តា’’តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ សកលា វត្ថុទ្វារាលម្ពណសង្គហា ឥធ និក្ខិត្តាតិ. វិសយានំ ទ្វារេសុ បវត្តិ វិសយបវត្តិ. ឯត្ថច បវត្តីតិ អាបាតាគមនមេវ វុច្ចតិ. វក្ខតិ ហិ ឯកចិត្តក្ខណា តីតានិវាតិអាទិំ. សា បន កាចិ សីឃតមា, កាចិ សីឃតរា, សីឃា, ទន្ធា, ទន្ធតរា, ទន្ធតមាតិ ឆធា ហោតីតិ. កម្មាទីនំ វិសយានំ ទ្វារេសុ បវត្តិ បច្ចុបដ្ឋានំ អាបាតាគមនំ វិសយប្បវត្តិ. វក្ខតិ ហិ កម្មំវា កម្មនិមិត្តំវា គតិនិមិត្តំវា កម្មពលេន ឆន្នំ ទ្វារានំ អញ្ញតរស្មិំ បច្ចុបដ្ឋាតីតិ.

[១១៧] វិភាវនិយំ បន

‘‘វិសយេសុច ចិត្តានំ បវត្តិ វិសយប្បវត្តី’’តិបិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ឯវញ្ហិ សតិ អតិបរិត្តារម្មណេ វិសយប្បវត្តិនាម អនុបបន្នា អាបជ្ជតីតិ. តត្ថាតិ តេសុ ឆក្កេសុ. ធាតុភេទំ បត្វាធាតុនានត្តំ បមាណន្តិ មននំ វិជាននតោ វិសុំ កត្វា មនោធាតុ វិសុំ វុត្តា. វិញ្ញាណភេទំ បត្វា បន យំកិញ្ចិ មននំ វិជាននេ អន្តោ គធមេវាតិ វុត្តំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ.ល. ឆវិញ្ញាណានីតិ ឆវីថិយោ បន ទ្វារប្បវត្តា ចិត្តបវត្តិយោ យោជេតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. ចក្ខុទ្វារេ បវត្តា វីថិ ចក្ខុទ្វារវីថិ. ចក្ខុទ្វារវិការំ បដិច្ច បវត្តោ ចិត្តប្បពន្ធោតិ អត្ថោ. ឯវំ សេសេសុ. អសាធារណេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន ឧបលក្ខិតា វីថិ ចក្ខុវិញ្ញាណវីថិ. សុទ្ធោ បន មនោវិញ្ញាណបពន្ធោ មនោវិញ្ញាណវីថិ.

វិភាវនិយំ បន

‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណសម្ពន្ធិនី វីថិ តេន សហ ឯការម្មណ ឯក ទ្វារិកតាយ សហ ចរណភាវតោ ចក្ខុវិញ្ញាណ វីថី’’តិ វុត្តំ.

ទ្វារប្បវត្តាតិ ទ្វារេ ឧប្បន្នា. តំ តំ ទ្វារវិការំ បដិច្ច ឧប្បន្នាតិ អត្ថោ. ចិត្តប្បវត្តិយោតិ ចិត្តបពន្ធា. អតិមហន្តន្តិ សាមិ អត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. អតិមហន្តស្ស បញ្ចាលម្ពណស្ស បវត្តិ.ល. អតិបរិត្តស្ស បញ្ចាលម្ពណស្ស បវត្តិចាតិ បញ្ចទ្វារេ ចតុធា. មនោទ្វារេ បន វិភូតស្ស ឆឡារម្មណស្ស បវត្តិ អវិភូតស្ស ឆឡារម្មណស្ស បវត្តិចាតិ ទ្វិធាតិ ឆធាវិសយប្បវត្តិ វេទិតព្ពាតិ យោជនា. អតិមហន្តាទិភាវោ ចេត្ថ អាលោកាទិ បច្ចយ វសេនវា វត្ថុ អតិមហន្តាទិវសេនវា វេទិតព្ពោ. តត្ថ សណ្ហសុខុមំបិ ទូរំបិ រូបាទីនំ អធិដ្ឋានវត្ថុនាម អាលោកាទិ បច្ចយ សម្បត្តិយា សតិ អតិមហន្តមេវ. តថា ហិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បថមាតិ នីហារកាលាទីសុ លោក វិវរណ បាដិហារិយបវត្តិ កាលេ អវីចិនិរយេបិ អកនិដ្ឋេបិ បរចក្កវាឡេសុបិ សណ្ហសុខុមានិច ទូរានិច រូបានិ ឥធ ឋិតាវ បស្សន្តិ. តទា ហិ ឧឡារោ ឱភាសោ បាតុរហោសិ. តស្ស វសេន សព្ពេបិ បថវិសិនេរុ ចក្កវាឡ សិលុច្ចយាទយោ ជាតិផលិកក្ខន្ធា វិយ សម្បជ្ជន្តិ. មហន្តោ ឧឡារោ ឱភាសោ បាតុរហោសិ អតិកម្មទេវានំ ទេវានុភាវន្តិ ហិ វុត្តំ. ឧបបត្តិទេវព្រហ្មាទីនំ បន បសាទនិស្សយភូតានំ ឱភាសជាតតាយបិ បថវិបព្ពតាទយោ ចក្ខុរូបាទីនំ អន្តរំ កាតុំ នសក្កោន្តីតិ. តថា ទូរេបិ បព្ពតាទិរូបានិ វត្ថុ អតិមហន្តតាយ ចន្ទសូរិយ តារកាទិ រូបានិ វិសយ វត្ថុ មហន្តតាយ ឱភាស ជាតតាយ ច អតិ មហន្តានិ នាម ហោន្តីតិ. អាលោកាទិបច្ចយានំ បន អធិដ្ឋានវត្ថូនញ្ច ទុព្ពល ទុព្ពលតរ ទុព្ពលតមានុក្កមេន មហន្តាទិភាវោ វត្តព្ពោតិ. យានិ បន បញ្ចាលម្ពណានិ ឯកចិត្តក្ខណំ អតិក្កម្ម អាបាតំ អាគច្ឆន្តិ, តានិ អតិមហន្តារម្មណានិនាម. យានិ ទ្វត្តិចិត្តក្ខណានិ អតិក្កម្ម, តានិ មហន្តារម្មណានិ. យានិ ចតុ បញ្ច ឆ សត្ត អដ្ឋ នវ ចិត្តក្ខណានិ អតិក្កម្ម, តានិ បរិត្តារម្មណានិ. យានិបន ទសេកាទសទ្វាទស តេរស ចុទ្ទស បន្នរស ចិត្តក្ខណានិ អតិក្កម្ម អាបាតំ អាគច្ឆន្តិ. តានិ អតិបរិត្តា រម្មណានីតិ. បក្ខតិច ឯកចិត្តក្ខណាតីតានិវាតិអាទិ. វិភូតស្សាតិ បាកដស្ស, អវិភូតស្សាតិ អបាកដស្ស. ឯវំ ឆឆក្កានិ សរូបតោ និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តានិ សព្ពានិ ឯកតោ យោជេត្វា វីថិចិត្តប្បវត្តិំ វិត្ថារេន្តោ កថន្តិ បុច្ឆិត្វា រូបារូបានំ តាវ អទ្ធានបរិច្ឆេទំ ទស្សេតុំ ឧប្បាទដ្ឋិតីតិអាទិ មាហ. តត្ថ កថន្តិ កេន បការេន វីថិចិត្តប្បវត្តិ ហោតីតិ អត្ថោ.

[១១៨] វិភាវនិយំ បន

‘‘កថន្តិ កេន បការេន អតិមហន្តាទិវសេន វិសយ វវត្ថានំ ហោតីតិ បុច្ឆិត្វា ចិត្តក្ខណវសេន តំ បកាសេតុំ ឧប្បាទដ្ឋិតីតិអាទិ អារទ្ធ’’ន្តិ វុត្តំ. តំ យុត្តំ វិយ ន ទិស្សតិ.

ឯវញ្ហិ សតិអាទិតោ បញ្ចន្នំ ឆក្កានំ ឱកាសោនាម នសិយា. នច ឧប្បាទដ្ឋិតិ.ល. រូបធម្មានមាយូតិ ឥទំ វិសយ វវត្ថានត្ថមេវ វុត្តន្តិ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ. ឧប្បជ្ជនំ ឧប្បាទោ. សភាវ បដិលាភោតិ អត្ថោ. ឋានំ ឋិតិ. យថាលទ្ធសភាវស្ស អនិវត្តីតិ អត្ថោ. ភញ្ជនំ ភង្គោ. តស្ស បរិហាយិត្វា អន្តរធានន្តិ អត្ថោ. ឯកចិត្តក្ខណំនាមាតិ ឯកស្ស ចិត្តស្ស ខណោនាម. សោ បន ខណោ អច្ឆរាសង្ឃាដក្ខណស្ស អក្ខិនិម្មិលនក្ខណស្សច អនេកកោដិ សតសហស្សភាគោ ទដ្ឋព្ពោ. អច្ឆរាសង្ឃាដក្ខណេ អនេកកោដិសតសហស្សសង្ខា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ហិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. អាចរិយានន្ទត្ថេរមតេន បនេត្ថ ឧប្បាទភង្គ វសេនខណទ្វយំ ឯកចិត្តក្ខណំនាមាតិ វត្តព្ពំ. យថា ហិ លោកេ វិជ្ជុនាម វទ្ធនានន្តរមេវ ភិជ្ជតិ. ន បនស្សា វទ្ធនស្ស ភិជ្ជនស្សច អន្តរា ឋិតិនាម វិសុំ បញ្ញាយតិ. យថា ច ឧទ្ធំ ឧជុំ ខិត្តំ លេឌ្ឌុ ឧប្បតិត្វា បតតិ. ន បន ឧប្បតនស្ស បតនស្ស ច អន្តរា ឋិតិនាម វិសុំ ទិស្សតិ. តថា ចិត្តំបិ. តំបិ ហិ ឧទយ ភាគានន្តរមេវ វយភាគេ បតតិ. ន បនស្ស រូបធម្មានំ វិយ តេសំ ទ្វិន្នំ ភាគានំ មជ្ឈេ វិសុំ ឯកោ គណនូបគោ ឋិតិភាគោនាម ឧបលព្ភតិ. ឯវញ្ច កត្វា យមកេសុ ចិត្តស្ស ឧប្បាទភង្គាវ តត្ថ តត្ថ វុត្តា. វិសេសតោ បន ចិត្តយមកេ ឧប្បន្នំ ឧប្បជ្ជមានន្តិ. ភង្គក្ខណេ ឧប្បន្នំ. នោ ច ឧប្បជ្ជមានំ. ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នញ្ចេវ ឧប្បជ្ជមានញ្ចាតិអាទិនា ភង្គុប្បាទាវ ចិត្តស្ស វុត្តា. កថាវត្ថុម្ហិច ឯកំ ចិត្តំ ទិវសំ តិដ្ឋតីតិ អាមន្តា. ឧបទ្ធទិវសោ ឧប្បាទក្ខណោ. ឧបទ្ធទិវសោ វយក្ខណោតិ. ន ហេវំ វត្តព្ពេ. ឯកំ ចិត្តំ ទ្វេ ទិវសេ តិដ្ឋតីតិ អាមន្តា. ឯកោ ទិវសោ ឧប្បាទក្ខណោ. ឯកោ ទិវសោ វយក្ខណោតិ នហេវំ វត្តព្ពេ. ឯកំ ចិត្តំ ចត្តារោ ទិវសេ តិដ្ឋតីតិ អាមន្តា. ទ្វេ ទិវសា ឧប្បាទក្ខណោ. ទ្វេ ទិវសា វយក្ខណោតិ ន ហេវំ វត្តព្ពេ.ល. មាសំ. ទ្វេ មាសេ. ចត្តារោមាសេ.ល. សំវច្ឆរំ, ទ្វេ សំវច្ឆរានិ. ចត្តារិ សំវច្ឆរានិ.ល. កប្បំ. ទ្វេ កប្បេ. ចត្តារោ កប្បេតិអាទិនា ទ្វេ ឧប្បាទវយភាគាវ ចិត្តស្ស វុត្តា. ន ឋិតិភាគោ. យទិ សោ វិសុំ ឧបលព្ភេយ្យ. ឯកំ ចិត្តំ ទិវសំ តិដ្ឋតីតិ អាមន្តា. ទិវសស្ស បថមោ ភាគោ ឧប្បាទក្ខណោ. ទុតីយោ ឋិតិក្ខណោ. តតីយោ វយក្ខណោតិ ឯវំ មហាថេរេន វិចារិតោ សិយា. តយោ ទិវសេ តយោ មាសេ តីណិ សំវច្ឆរានិ តយោ កប្បេតិ ឥមានិបិ អវជ្ជេ តព្ពានិឯវ សិយុន្តិ. ឯត្ថ សិយា, ននុ សុត្តន្តេសុ តីណិ មានិ ភិក្ខវេ សង្ខតស្ស សង្ខត លក្ខណានិ. កតមានិតីណិ, ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ. វយោ បញ្ញាយតិ. ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតីតិ វុត្តំ. តថា វេទនាយ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ. វយោ បញ្ញាយតិ. ឋិតាយ អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ. សញ្ញាយ. សង្ខារានំ. វិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទោ.ល. បញ្ញាយតីតិ វុត្តំ. តស្មា ចិត្តស្ស តតីយោ ឋិតិភាគោ វិសុំ ឧបលព្ភតិ យេវាតិ.ន. បពន្ធឋិតិយា ឯវ តត្ថ វុត្តត្តាតិ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ, ឧប្បាទវយេ បថមំ វត្វា បច្ឆា បុន វិសុំ ឋិតស្ស អញ្ញថត្ថំ បញ្ញាយតីតិ ឥមស្ស វុត្តត្តាតិ. ឥតរថា ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ. ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតិ. វយោ បញ្ញាយតីតិ វុត្តំ សិយាតិ. ននុ បពន្ធឋិតិ នាម បញ្ញត្តិ ហោតិ. សាច អសង្ខតា, សុត្តន្តានិច សង្ខត លក្ខណ វិសយានិ. តស្មា សា បពន្ធដ្ឋិតិ តត្ថ វុត្តាតិ នសក្កា វិញ្ញាតុន្តិ ចេ. ន ន សក្កា. អភិធម្មេបិ សង្ខតធម្មនិទ្ទេសេសុ សមូហ សណ្ឋាន សន្តតិ បញ្ញត្តីហិបិ និទ្ទេសស្ស ទិដ្ឋត្តា. តថា ហិ រូបាយតននិទ្ទេសាទីសុ ទីឃំ រស្សំ សណ្ហំ ថុលំ វដ្ដំ បរិមណ្ឌលំ ចតុរស្សំ ឆឡំសំ អដ្ឋំសំ សោឡសំសំ និន្នំ ថលន្តិអាទិនា, វិភង្គេ ច កេសា លោមា នខា ទន្តាតិអាទិនា បញ្ញត្តិសិសេន សង្ខតធម្មា និទ្ទិដ្ឋាតិ. សុត្តន្តេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ឦទិសេសុ ហិ ឋានេសុ បញ្ញត្តិវសេន បវត្តាបិ ទេសនា សង្ខតធម្មមេវ អាហច្ច តិដ្ឋតិ. តស្មា យថា ឧប្បាទភង្គានំ បច្ចេកំ ឯកេកោ ខណោ ចិត្តស្ស លព្ភតិ. ន តថា ឋិតិយាតិ. អយំ អាចរិយានន្ទត្ថេ រស្ស អធិប្បាយោ. អយញ្ច វាទោ សំយុត្តដ្ឋកថាយំ ឯវ អាគតោ. សោច សង្គហការេន បដិក្ខិត្តោ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ, អបរេ បន វទន្តិ. អរូបធម្មានំ ជរាខណោនាម នសក្កា បញ្ញបេតុំ. សម្មា សម្ពុទ្ធោច វេទនាយ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ. វយោ បញ្ញាយតិ. ឋិតាយ អញ្ញថត្ថំ បញ្ញាយតីតិ វទន្តោ អរូបធម្មានំបិ តីណិ លក្ខណានិ បញ្ញបេតិ. ភានិអត្ថិក្ខណំ ឧបាទាយ លព្ភន្តីតិ វត្វា –

អត្ថិតា សព្ពធម្មានំ, ឋិតិនាម បវុច្ចតិ;

តស្សេវ ភេទោ មរណំ; សព្ពទា សព្ពបាណិនន្តិ.

ឥមាយ អាចរិយគាថាយ តមត្ថំ សាធេន្តិ. អថវា, សន្តតិវសេន ឋានំ វេទិតព្ពន្តិច វទន្តិ. ឥមស្មិំ បន សុត្តេ អយំ វិសេសោ នត្ថិ. តស្មា អាចរិយគាថាយ សុត្តំ អប្បដិពាហេត្វា សុត្តមេវ បមាណំ កាតព្ពន្តិ. តត្ថ ជរាខណោនាម ឧប្បាទក្ខណភង្គក្ខណានំ មជ្ឈេ វិសុំ ជរាយ ខេត្តភូតោ ឋីតិក្ខណោ វុច្ចតិ. អញ្ញថត្តន្តិ ជរាឯវ. អត្ថិក្ខណន្តិ ខណទ្វយមេវ. បដិក្ខិត្តោបិ បន អយំ វាទោ កថាវត្ថុ បាឡិយា សទ្ធិំ សុដ្ឋុ សមេតិយេវ. អបិច, ឧទ្ធំ ឧប្បតិតស្ស លេដ្ដុស្ស ឧប្បតននិវត្តិ វិយ យា ចិត្តស្ស ឧទយសង្ខាតស្ស វឌ្ឍនស្ស និវត្តិនាម អត្ថិ. ន ហិ ឧទយេ អនិវត្តន្តេ វយោនាម សម្ភវតិតី. សា ឯវ ឧទយ បរិយន្តមត្តភូតា ឥធ ឋិតិបរិយាយោតិ សក្កា វត្តុំ. សោ បន វិសុំ គណនូបគោ ឯកោ ខណោនាម នហោតីតិ កត្វា អភិធម្មេ ទ្វេឯវ ខណា ចិត្តស្ស វុត្តា. ឧទយភាគស្ស បន អាទិ កោដិំ វយភាគស្សអន្តកោដិញ្ច ថបេត្វា មជ្ឈេភាគទ្វយនិស្សិតា បរិបច្ចន លក្ខណា ជរានាម អរូបធម្មានំបិ លព្ភតិយេវ. តំ សន្ធាយ ធាតុកថាយំ ជរាទ្វីហិខន្ធេហិសង្គហិតាតិវុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

[១១៩] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘ឧប្បាទភង្គាវត្ថាហិ ភិន្នា ភង្គាភិមុខាវត្ថាបិ ឥច្ឆិតព្ពា. សា ឋិតិនាមា’’តិ វុត្តំ. តំ កថាវត្ថុបាឡិយា សហ ន សមេតិ.

ឧបទ្ធទិវសោ ឧប្បាទក្ខណោ. ឧបទ្ធទិវសោ វយក្ខណោ. បថមោ ទិវសោ ឧប្បាទក្ខណោ. ទុតីយោ វយក្ខណោតិ ហិ វិចារេន្តេន ឧប្បាទភង្គាវត្ថា ហិ ភិន្នា តតីយា អវត្ថា តស្សំ បាឡិយំ បដិក្ខិត្តាយេវ ហោតីតិ.

[១២០] ឯតេន យញ្ច តត្ថ

‘‘បាឡិយំ បន វេនេយ្យជ្ឈាសយា នុរោមតោ នយទស្សនវសេន សា ន វុត្តា. អតិធម្មទេសនាបិ ហិ កទាចិ វេនេយ្យជ្ឈាសយានុរោធេន បវត្តតិ. យថា, រូបស្ស ឧប្បាទោ ឧបចយោ សន្តតីតិ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា ទេសិតោ’’តិ វុត្តំ. តំបិ បដិក្ខិត្តំ ហោតិ. វិភាគារហស្ស ហិ ធម្មស្ស វិភាគករណំនាម វេនេយ្យវសេនាតិបិ ធម្មវសេនាតិបិ យុជ្ជតិ. វិជ្ជមានេ សតិ វិសុំ កត្វា វត្តព្ពស្ស អភិធម្មេ អវចនំ បន វេនេយ្យវសេនាតិ ន យុត្តមេតន្តិ.

[១២១] យម្បិ តត្ថ

‘‘សុត្តេច តីណិ មានិ ភិក្ខវេ សង្ខតស្ស សង្ខតលក្ខណានិ. កតមានិ តីណិ. ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ. វយោ បញ្ញា យតិ. ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតីតិ ឯវំ សង្ខតធម្មស្សេវ លក្ខណទស្សនត្ថំ ឧប្បាទាទីនំ វុត្តត្តា នសក្កា បពន្ធស្ស បញ្ញត្តិសភាវស្ស អសង្ខតស្ស ឋិតិ តត្ថ វុត្តាតិ វិញ្ញាតុ’’ន្តិ វុត្តំ. តំបិ ន គហេតព្ពំ.

អភិធម្មេបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន បញ្ញត្តិសីសេន សង្ខតធម្មានំ និទ្ទេសស្ស ទិដ្ឋត្តាតិ.

[១២២] យម្បិ តត្ថ

‘‘ឧបសគ្គស្សច ធាត្វត្ថេយេវ បវត្តនតោ បញ្ញាយតីតិ ឯតស្ស វិញ្ញាយតីតិ អត្ថោ’’តិ វុត្តំ. តំបិ ន យុត្តំ.

យថានុលោមសាសនញ្ហិ សុត្តំ. តស្មា តត្ថ វិនេយ្យានំ សុដ្ឋុ បញ្ញាយនមេវ អធិប្បេតន្តិ. អរូបំ អរូបិសភាវត្តា លហុបរិណាមំ. រូបំ បន រូបិធម្មត្តាយេវ ទន្ធបរិណាមន្តិ វុត្តំ តានិបន.ល. រូបធម្មាន មាយូតិ.

[១២៣] វិភាវនិយំ បន

‘‘គាហកគហេតព្ព ភាវស្ស តំតំ ខណវសេន និប្បជ្ជនតោ’’តិ ការណំ វុត្តំ. តំ អការណំ.

ន ហិ គាហកំ អរូបំ គហេតព្ពញ្ច រូបំ គហណសម្បជ្ជនត្ថំ លហុំ បរិណមតិ គរុំ បរិណបតីតិ សក្កា វត្តុន្តិ. តានិ តាទិសានិ សត្តរសន្នំ ចិត្តានំ ខណានិ សត្តរសវា តានិ ចិត្តក្ខណានិ រូប ធម្មានមាយូតិ យោជនា. សត្តរស ចិត្តក្ខណសមបមាណានិ ខណានិ វិញ្ញត្តិ រូបលក្ខណ រូបវជ្ជានំ រូបធម្មានំ អាយុនាមាតិ វុត្តំ ហោតិ. ខណមត្តតោ បន អដ្ឋកថានយេន ឯកបញ្ញាសខណានិ ហោន្តិ, មូលដីកានយេន ទ្វត្តិំសខណានិ. តត្ថច អាទិម្ហិ ទ្វេ ខណានិ រូបធម្មានំ ឯកំ ឧប្បាទក្ខណមេវ. អន្តេ ទ្វេ ឯកំ ភង្គក្ខណមេវ. មជ្ឈេ អដ្ឋវីស ខណានិ តេសំ ឯកំ ឋិតិក្ខណមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ ទន្ធបរិណតានំ រូបានំ ឧប្បាទភង្គាបិ ចិត្តស្ស វិយ លហុកា ភវិតុំ អរហន្តីតិ. តត្ថ វិញ្ញត្តិទ្វយំ ឯកចិត្តក្ខណិកំ. ឧបចយសន្តតិយោ ឧប្បាទមត្តា អនិច្ចតា ភង្គមត្តា. ជរតា រូប ធម្មានំ ឋិតិក្ខណមត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. មូលដីកានយេន បនេត្ថ តានិ បន សោឡសចិត្តក្ខណានិ រូបធម្មានមាយូតិ វត្តព្ពំ. ដីកាចរិយោ ហិ បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គេ អាគតំ មហាដ្ឋកថាវចនំ បតិដ្ឋបេន្តោ សោឡសចិត្តក្ខណាយុកភាវំ សម្ភាវេតិ, ឯវំ សន្តេបិ ខន្ធ វិភង្គេយេវ តាវ រូបានំ ឧប្បាទនិរោធវិធានស្ស មហាអដ្ឋកថា វាទស្ស យមកបាឡិវិរោធំ ទស្សេត្វា សង្គហការេន បដិសិទ្ធត្តា ន សក្កា តំ បតិដ្ឋបេតុន្តិ. តស្មិំ វាទេ ហិ បដិសិទ្ធេ តត្ថ អាគតា សោឡសាយុកតាវា អតិរេកសោឡសាយុកតាវា បដិសិទ្ធាយេវ ហោតីតិ.

[១២៤] យំ បន វិភាវនិយំ

តំ ដីកានយំ តយិទមសារន្តិ បដិក្ខិបិត្វា តទត្ថំ សា ធេន្តេន ‘‘បដិសន្ធិចិត្តេន សហុប្បន្នំ រូបំ តតោ បដ្ឋាយ សត្តរសមេន សទ្ធិំ និរុជ្ឈតិ. បដិសន្ធិចិត្តស្ស ឋិតិក្ខណេ ឧប្បន្នំ រូបំ អដ្ឋារសមស្ស ឧប្បាទក្ខណេ និរុជ្ឈតីតិអាទិនា អដ្ឋកថាយមេវ សត្តរសចិត្តក្ខណស្ស អាគតត្តា’’តិ ការណំ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

យញ្ហិ សង្គហការស្ស សត្តរសាយុកវចនំ ដីកាការេន វិចារិតំ. តទេវ ទស្សេត្វា ដីកានយោ បដិក្ខិត្តោតិ ន យុត្តមេ តន្តិ. ឯកចិត្តស្ស ខណំ វិយ ខណំ ឯកចិត្តក្ខណំ. អត្ថតោ អភិន្នំបិ ហិ ខណំ ឥទំ ចិត្តស្ស ឥទំ រូបានន្តិ កប្បនាវសេន ភិន្នំ វិយ កត្វា ឧបចរីយតីតិ. ឯកចិត្តក្ខណំ អតីតំ ឯតេសន្តិ ឯកចិត្តក្ខណាតីតានិ. អតិមហន្តភូតានិ បញ្ចារម្មណានិ.

[១២៥] វិភាវនិយំ បន

‘‘ឯតានិវា តំ អតីតានីតិ ឯកចិត្តក្ខណាតី កានី’’តិបិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ និរុទ្ធធម្មវិសយោ អតីតសទ្ទោ កិញ្ចិ អតិក្កមិត្វា ឧទ្ធំ អាគតានិ បច្ចុប្បន្នរូបានិ ទីបេតីតិ សក្កា វត្តុន្តិ. ពហូនិ ចិត្តក្ខណានិ អតីតានិ ឯតេសន្តិ ពហុចិត្តក្ខណាតីតានិ. មហន្តាទិ ភូតានិ បញ្ចារម្មណានិ. រូបធម្មានំ បន រូបធម្មេស្វេវ អាបាតាគមនេ ថោកំ ពលវន្តតា ឥច្ឆិតព្ពា. តេច ឋិតិក្ខណេយេវ បរិបុណ្ណបច្ចយុបលទ្ធា ហុត្វា ពលវន្តា ហោន្តីតិ វុត្តំ ឋិតិបត្តានេវាតិ. ឯវសទ្ទេន ដីកាការស្ស វាទំ នីវារេតិ. សោ ហិ ឧប្បជ្ជមានមេវ រូបំ បសាទេ ឃដ្ដេតីតិ ឥច្ឆតីតិ. បញ្ចាលម្ពណានិ បញ្ចទ្វារេ អាបាតមាគច្ឆន្តីតិ ឯត្ថ រូបសទ្ទារម្មណានិ អសម្បត្ត វសេន ឥតរានិច សម្បត្តវសេន គោចរភាវំ ឧបគច្ឆន្តិ. អយញ្ច វិសេសោឃដ្ដនវិសេសេន វេទិតព្ពោ. បុរិមានិហិ ទ្វេ និមិត្តវសេនេវ ឃដ្ដេន្តិ. ន វត្ថុវសេន. បច្ឆិមានិ បន តីណិវត្ថុវសេន ឃដ្ដេន្តិ. ន និមិត្តមត្តវសេន និមិត្តឃដ្ដនញ្ចនាម អសម្បត្តានញ្ញេវ ន សម្បត្តានំ. វត្ថុឃដ្ដនំ បន សម្បត្តានញ្ញេវ. នោ អសម្បត្តា ហោតិ. នន្តិ. យថា ហិ តីរេ គច្ឆន្តានំសរីរនិមិត្តានិ បោក្ខរណិ យាឧទកេ ទិស្សន្តិ. តស្មិំ ឧទកេ ឱរោហន្តានំ បន តានិ តត្ថ ន ទិស្សន្តិ. ឯវមេវ សម្បត្តានិ រូបសទ្ទារម្មណានិ នឃដ្ដេន្តិ. កស្មា, វិសយវិសយីនំ មជ្ឈេ អាលោកស្ស អាកាសស្សច អភាវេន និមិត្តោកាសស្ស អភាវតោ. អសម្បត្តានិយេវ បន អត្តនោ និមិត្តុបដ្ឋាបនវសេន ឃដ្ដេន្តិ. កស្មា, និមិត្តោកាសស្ស លទ្ធត្តា. ឥតរានិ បន តីណិ យថាជាតវត្ថុវសេនេវ ឃដ្ដេន្តិ. តស្មា តានិ សម្បត្តានិយេវ ឃដ្ដេន្តិ. នោ អសម្បត្តានីតិ. តត្ថ យានិ អសម្បត្តានិយេវ ហុត្វា ឃដ្ដេន្តិ. តានិ សយំ ទូរេ ឋត្វា និមិត្ត អប្បនាវសេន ឃដ្ដិតត្តា ឯកេកស្មិំ បសាទេ ចន្ទមណ្ឌល សូរិយ មណ្ឌលាទិវសេន អសនិសទ្ទមណ្ឌល មេណ្ឌសទ្ទមណ្ឌលាទិវសេន ច មហន្តានិបិ ពហូនិបិ អាបាតមាគច្ឆន្តិយេវ. ឥតរានិ បន តីណិ សម្បត្តានិយេវ ឃដ្ដេន្តីតិ ឯកេកស្មិំ បសាទេ ឯកេកមេវ អាបាតមាគច្ឆន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥទញ្ច បញ្ចទ្វារវសេន វុត្តំ. មនោ ទ្វារេ បន សព្ពានិបិ អារម្មណានិ អសម្បត្តានិយេវ អាបាតមាគច្ឆន្តីតិ. ឯត្ថច បញ្ចទ្វារេតិ ឥទំ អសាធារណ ទ្វារទស្សនវសេន វុត្តំ. តានិ បន បញ្ចាលម្ពណានិ យទាសកសកទ្វារេ ឃដ្ដេន្តិ. តទា មនោទ្វារេបិ អបាត មាគច្ឆន្តិយេវ. ឯកេកំ អារម្មណំ ទ្វីសុ ទ្វីសុ ទ្វារេសុ អបាត មាគច្ឆតីតិ ហិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តស្មា យទា ចន្ទំវា សូរិយំវា បព្ពតំវា រុក្ខំវា យំកិញ្ចិវា បស្សន្តិ. តទា ឯកេកស្មិំ ចក្ខុបសាទេ ឯកេកានិ មនោទ្វារេ ឯកន្តិ អនេកានិ ចន្ទមណ្ឌលាទីនិ ឯកក្ខណេ ឧបដ្ឋហន្តិ, ឯវំ សេសារម្មណេ សូតិ ទដ្ឋព្ពំ. អបាតាគមនញ្ចេត្ថ លញ្ឆកានំ តាលបណ្ណេ លញ្ឆនខន្ធំ ថបេត្វា មុគ្គរេន បហរណកាលេ លញ្ឆនខន្ធស្ស តាលបណ្ណេ អាបាតេត្វា អក្ខរុបដ្ឋាបនំ វិយ ទដ្ឋព្ពំ. យតោ ទ្វារានំ វិការប្បត្តិ ហោតីតិ.

[១២៦] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘អាភោគានុរូបំ អនេកកលាបគតានិ អាបាតំ អាគច្ឆន្តី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ អាភោគានុរូបន្តិ ឥទំ វិចារេតព្ពំ.

យត្តកានិ ហិ បញ្ចាលម្ពណានិ ចក្ខាទិបថេ អាលោកាទិ សហិតានិ ហុត្វា ឋិតានិ ហោន្តិ. តត្តកានិ សព្ពានិ និទ្ទាយន្តស្សបិ វិសញ្ញិ ភូតស្សបិ អញ្ញវិហិតស្សបិ យំកិញ្ចិ ឈានំវា ផលំវា និរោធំវា សមាបជ្ជន្តស្សបិ អាភោគេន វិនា អត្តនោ ទ្វារេសុ អាបាតមាគច្ឆន្តិយេវ. នកេវលំ អត្តនោទ្វារេសុ ឯវ. អថខោ មនោទ្វារេបិ. នកេវលំ ភវង្គមនោទ្វារេឯវ. អាវជ្ជនាទីសុ បន ចតុព្ភូមក វីថិចិត្តេសុបិ អាបាតំ អាគច្ឆន្តិយេវ. អយំនាម មនោ មនោទ្វារំ នហោតីតិ នវត្តព្ពោតិ ហិ ទ្វារកថាយំ វុត្តំ. អយញ្ច អត្ថោ បថមជ្ឈានស្ស សទ្ទោ កណ្ដកោតិ ឥមិនា បាឋេន ទីបេតព្ពោ. បថមជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស ហិ សទ្ទោ សោតម្ហិ ឃដ្ដេត្វា ឈានចិត្តសង្ខាតេ មនោទ្វារេ អាបាតមាគច្ឆតិ. តទា ឈានចិត្ត សន្តតិ ចលិត្វា វោច្ឆិជ្ជតិ. ឈានា វុដ្ឋាតិ. ភវង្គបាតោ ហោតិ. តំ សទ្ទារម្មណំ វីថិចិត្តំ បវត្តតីតិ. ទុតីយជ្ឈានាទីនិ សមាបជ្ជន្តោ បន អប្បកេន សទ្ទេន នវុដ្ឋាតិ. អធិមត្តសទ្ទេន បន វុដ្ឋាតិយេវ. ន ហិ តានិ អានេញ្ជបត្តានិនាម ហោន្តិ. អរូបជ្ឈានានិឯវ បន អានេញ្ជបត្តានិនាម ហោន្តិ. តស្មា តានិ សមាបជ្ជន្តោ អធិមត្តសទ្ទេនបិ នវុដ្ឋាតិយេវាតិ. តេសុ បន តថា អាបាតមាគតេសុ តទារម្មណានិ វីថិចិត្តានិ បវត្តន្តិយេវាតិ នវត្តព្ពំ. ភវង្គ សន្តតិយាវា ជវនសន្តតិយាវា វោច្ឆិន្នាយ បវត្តន្តិ. អវោច្ឆិន្នាយ នបវត្តន្តិ. បវត្តមានានិបិ អារម្មណា ធិមត្តាទិវសេន លទ្ធបច្ចយវិសេសេ ឯកេកស្មិំ អារម្មណេឯវ បវត្តន្តិ. ន ឯកក្ខណេ បញ្ចសូតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថច អត្ថវសា វិភត្តិ បរិណាមោតិ កត្វា ឯកចិត្តក្ខណាតីតានិ ឋិតិបត្តានេវ បញ្ចា លម្ពណានិ ឯកចិត្តក្ខណាតីតេ ឋិតិប្បត្តេ ឯវ បញ្ចទ្វារេ ពហុ ចិត្តក្ខណាតីតានិ ពហុចិត្តក្ខណាតីតេតិ យោជេតព្ពំ.

[១២៧] វិភាវនិយំ បន

‘‘តេ បន បសាទា ភវង្គចលនស្ស អនន្តរបច្ចយភូតេន ភវង្គេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នា’’តិ វុត្តំ.

ឯវំ បន សតិ ពហុចិត្តក្ខណាតីតានិបិ បញ្ចាលម្ពណានិ ឯកចិត្តក្ខណាតីតេឯវ បញ្ចទ្វារេ អាបាតមាគច្ឆន្តីតិ អាបជ្ជតិ. ឯត រហិ បន ឯកក្ខណេ សហុប្បន្នានញ្ញេវ វត្ថារម្មណានំ ឃដ្ដនំ ឥច្ឆន្តិ. សហុប្បន្នានិវា បន ហោន្តុ នានុប្បន្នានិវា, ពលវភាវោយេវ បមណន្តិ អម្ហាកំ ខន្តិ. សព្ពំ វិចារេត្វា គហេតព្ពំ.

[១២៨] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘អាវជ្ជនេន សទ្ធិំ ឧប្បន្នាតិ អបរេ’’តិ វុត្តំ. តំ ន យុជ្ជតិ.

ឯវញ្ហិ សតិ អញ្ញទេវ បញ្ចារម្មណានំ អាបាតាគមនវត្ថុ. អញ្ញទេវ បញ្ចវិញ្ញាណានំ និស្សយវត្ថូតិ ឯវំ វិរុទ្ធស្ស អត្ថស្ស អាបជ្ជនតោតិ. ឯវំ បញ្ចទ្វារេ វិសយបវត្តិយា អាទិលក្ខណំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សព្ពបារិបូរំ វិសយបវត្តិវិភាគំ វីថិចិត្តបវត្តិញ្ច ទស្សេន្តោ តស្មាតិអាទិមាហ. តតោតិ តស្មា ចក្ខុស្ស អាបាតាគមនបច្ចយា. ចក្ខុស្ស អាបាតាគមនេន សហេវ ភវង្គស្សបិ អាបាតំ អាគច្ឆតិយេវាតិ វុត្តំ ទ្វិក្ខត្តុំភវង្គេចលិតេតិ. ចលនញ្ចេត្ថ យថា គហិតំ កម្មាទិ អារម្មណំ មុញ្ចិត្វា ឥទានិ អត្តនិ អាបាតំ អាគច្ឆន្តំ អភិនវារម្មណំ គហេតុំ ឧស្សាហជាតស្ស វិយ ភវង្គសន្តានស្ស វិការប្បត្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថច ចក្ខុស្ស អាបាតាគមនំ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិយា ឯវ ការណំ. ន អាវជ្ជនុប្បត្តិយា. ភវង្គស្ស អាបាតាគមនមេវ បន អាវជ្ជនុប្បត្តិយាបិ ការណំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

[១២៩] វិភាវនិយំ បន

មនោទ្វារេបិ អាបាតាគមនំ វិសុំ អបត្វា រូបាទីនំ ចក្ខាទិសុ ឃដ្ដនំនាម យោគ្យទេសាវដ្ឋានំ ឯវ. តមេវច ភវង្គុ បច្ឆេទស្សបិ ការណំ ហោតីតិ កត្វា ‘‘បញ្ចសុ ហិ បសាទេសុ យោគ្យទេសាវដ្ឋាន វសេន អារម្មណេ ឃដ្ដិតេ បសាទឃដ្ដនានុភាវេន ភវង្គសន្តតិ វោច្ឆិជ្ជមានាតិអាទិ’’ វុត្តំ. តំ តថា ន ទដ្ឋព្ពំ.

ន ហិ យោគ្យទេសាវដ្ឋានមេវ ឃដ្ដនន្តិ សក្កា វត្តុំ. យោគ្យទេសេបន ឋត្វា និមិត្តឃដ្ដនវសេន វត្ថុឃដ្ដនវសេនច អសនិ និបាតោវិយ បសាទេសុ យុជ្ឈនំ មន្ថនំ ខោភករណំ ឃដ្ដនន្តិ ច អាបាតាគមនន្តិ ច វុច្ចតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អយញ្ច អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. ឯត្ថច អយំបិ ឯកោ ធម្មនិយាមោយេវាតិ កត្វា នានា ឋានិយេសុ ទ្វីសុ ទ្វីសុ ទ្វារេសុ សហេវ អាបាតាគមនំ បច្ចេតព្ពំ. រូបាទិនា បសាទេ ឃដ្ដិតេ តំ និស្សិតស្សេវ បញ្ចវិញ្ញាណស្ស ចលនំ សិយា. កថំ បន ហទយវត្ថុនិស្សិតស្ស ភវង្គស្សាតិ ន ចោទេតព្ពន្តិ.

[១៣០] វិភាវនិយំ បន

តមេវ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេត្វា តំ បរិហរន្តោ ‘‘សន្តតិ វសេន ឯកាពទ្ធត្តា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សន្តតិវសេនាតិ នវត្តព្ពំ. សណ្ឋានវសេនាតិ បន វត្តព្ពំ. សព្ពញ្ចេតំ សារតោ ន បច្ចេតព្ពំ.

កស្មា, តាទិសស្ស អនុក្កមចលនស្ស អដ្ឋកថាយមេវ ទឡ្ហំ បដិក្ខិត្តត្តា. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ឯកេកំ អារម្មណំ ទ្វីសុ ទ្វីសុ ទ្វារេសុ អាបាតមាគច្ឆតីតិ. រូបារម្មណញ្ហិ ចក្ខុបសាទំ ឃដ្ដេត្វា តង្ខណេយេវ មនោទ្វារេ អាបាតំ អាគច្ឆតិ. ភវង្គចលនស្ស បច្ចយោ ហោតីតិ អត្ថោ. សទ្ទ គន្ធ រស ផោដ្ឋព្ពេសុបិ ឯសេវ នយោ. យថា ហិ សកុណោ អាកាសេនាគន្ត្វា រុក្ខគ្គេ និលីយមានោវ រុក្ខសាខញ្ច ឃដ្ដេតិ. ឆាយាចស្ស បថវិយំ បដិហញ្ញតិ. សាខាឃដ្ដន ឆាយាផរណានិ អបុព្ពំ អចរិមំ ឯកក្ខណេយេវ ភវន្តិ. ឯវំ បច្ចុប្បន្នរូបាទីនំ ចក្ខុបសាទាទិឃដ្ដនញ្ច ភវង្គចាលន សមត្ថតាយមនោទ្វារេអាបាតាគមនញ្ចអបុព្ពំ អចរិមំ ឯកក្ខណេយេវ ហោតីតិ. ឯវំ សកុណោបមាយ សហតង្ខណេយេវាតិ ច អបុព្ពំអចរិមំ ឯកក្ខណេ យេវាតិច វត្វា ទឡ្ហំ បដិភិទ្ធត្តា តំ អនុក្កមចលនំ អចិន្តេត្វា ធម្មនិយាមវសេន ឯកប្បហារចលនមេវ បច្ចេតព្ពន្តិ. ភវង្គសោតំវោច្ឆិន្ទិត្វាតិ ភវង្គបវាហំ សព្ពសោ អវច្ឆិន្នំ កត្វា. អាវជ្ជន្តន្តិ អទិស្វាវ កិំនាមេតន្តិ អាវជ្ជ មានំ. បស្សន្តន្តិ អត្ត បច្ចក្ខំ កុរុមានំ. សម្បដិច្ឆន្តន្តិ មុញ្ចិតុំ អទត្វា យថាទិដ្ឋំ រូបំ បដិ គណ្ហន្តំ. សន្តីរយមានន្តិ សុដ្ឋុ តីរេន្តំវិចារេន្តំ. វវត្ថបេន្តន្តិ សុដ្ឋុ អសង្ករតោ ថបេន្តំ សល្លក្ខេន្តន្តិ អត្ថោ. យោនិសោមនសិការាទិវសេន លទ្ធោបច្ចយោ យេនាតិ លទ្ធបច្ចយំ. យំកិញ្ចិ ជវនំ ជវតីតិ សម្ពន្ធោ. តំ បន ជវនំ អារម្មណស្ស ទុព្ពលកាលេវា មុច្ឆា មរណាសន្នកាលេសុវា ឆក្ខត្តុំ វា បញ្ចក្ខត្តុមេវវា ជវតីតិ វុត្តំ យេភុយ្យេនាតិ. ជវតីតិ អសនិនិបាតសទិសេន ជវេន បវត្តតិ. តត្ថ បថមជវនំ អលទ្ធា សេវនត្តា សព្ពទុព្ពលំ ហោតិ. តតោ ទុតីយំ ពលវំ. តតោ តតីយំ. តតោ ចតុត្ថំ. ឥទំ បន សព្ពពលវំ មុទ្ធបត្តំ ហោតិ. ឥតោ បដ្ឋាយ អនុក្កមេន បរិហាយមានំ បវត្តតិ. សត្តមវារេ គតេ បរិក្ខីណជវំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ជវនា នុពន្ធានិតិ យថា បដិសោតំ គច្ឆន្តិំ នាវំ ឧទកំ ថោកំ អនុពន្ធតិ អនុគច្ឆតិ. ឯវំ ជវនំ អនុពន្ធានិ. ទ្វេ តទារម្មណបាកានីតិ ទ្វិក្ខត្តុំ តទារម្មណកិច្ចានិ វិបាកចិត្តានិ បវត្តន្តិ. យថារហន្តិ អារម្មណជវន សត្តានុរូបំ. ភវង្គបាតោតិ ឥមស្មិំ អតិហន្តារម្មណេ អាវជ្ជនតោ បថមភវង្គចលនតោយេវវា បដ្ឋាយ ឧដ្ឋិតំ សមុដ្ឋិតំ ចិត្តសន្តានំ យាវចតុត្ថជវនា សមុដ្ឋហិត្វា បញ្ចមជវនតោ បដ្ឋាយ បតិតមេវ ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ សមុដ្ឋិតវេគស្ស សព្ពសោ អបរិក្ខីណតាយ បតិតន្តិ នវុច្ចតិ. ទុតីយតទារម្មណតោ បរំ បន សមុដ្ឋិតវេគស្ស សព្ពសោ បរិក្ខីណត្តា តទា ឯវ តំចិត្តសន្តានំ បតិតំនាម ហោតិ. តស្មា បតនំ បាតោ. ភវង្គភាវេនចិត្តសន្តានស្ស បាតោ ភវង្គបាតោ, ភវង្គំ ហុត្វា បាតោតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ភវង្គកិច្ចេ ភវង្គដ្ឋានេ ភវង្គារម្មណេច បាតោ ភវង្គបាតោតិវា. ឥមស្មិំ ឋានេ ទោវារិកោបមា, គាមិល្លោបមា, អម្ពោបមាច វត្តព្ពា. តាសព្ពាបិ អដ្ឋកថាយំ គហេតព្ពា. ឯត្តាវតា សត្តរស្ស ចិត្តក្ខណានិ បរិបូរេបាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថច ឆឆក្កយោជនា វត្តព្ពា. យត្ថ ហិ រូន្តី រម្មណំ ឃដ្ដេតិ. តំ ចក្ខុវត្ថុំ និស្សាយ តត្ថ ឃដ្ដិតំ រូបារម្មណំ អារព្ភ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥតរានិ បន អាវជ្ជនាទីនិ មនោ វិញ្ញាណានិ អត្តនោ អត្តនោ អតីតានន្តរចិត្តេន សហុប្បន្នំ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ តមេវារម្មណំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជន្តិ. ចក្ខុទ្វារ មនោទ្វារានិ សព្ពេសំបិ វីថិចិត្តានំ ទ្វារកិច្ចំ សាធេន្តិ. អយញ្ច វីថិ ចក្ខុទ្វារេ ឧប្បន្នត្តា ចក្ខុទ្វារវីថីតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណេន ឧបលក្ខិតត្តា ចក្ខុវិញ្ញាណវីថីតិច វុច្ចតិ. ឯកចិត្តក្ខណំ អតិក្កម្ម ឃដ្ដនសមត្ថេ អតិពលវា រម្មណេ ឧប្បន្នត្តា អតិមហន្តារម្មណ វីថីតិច វុច្ចតីតិ. ឯត្ថច យត្តកានិ រូបារម្មណានិ ចក្ខុបថេ ឧប្បជ្ជិត្វា ឋិតិប្បត្តានិ ហោន្តិ. តានិ តត្តកានិ ឋិតិប្បត្តេសុ បុព្ពាបរភូតេសុ ឯកូន បញ្ញាសបរិមាណេសុ ចក្ខុបសាទេសុ កិស្មិំចិ នឃដ្ដេន្តីតិ នវត្តព្ពានិ. តេសុ បន យទេវ ឯកំ ចក្ខុ ឥមិស្សា វីថិយា យថារហំ វត្ថុភាវំ ទ្វារភាវញ្ច សាធេតិ. យត្ថច ឃដ្ដិតំ រូបំ អារព្ភ អយំ វីថិ បវត្តតិ. ឯតទេវ កិច្ច សាធនំ នាម ហោតិ. យំ មជ្ឈិមាយុកន្តិ វទន្តិ, ឥតរានិ បន មោឃ វត្ថូនិនាម ហោន្តិ, យានិមន្ទាយុកានីតិអមន្ទាយុកានីតិច វទន្តិ. តានិបន យថាវុត្ត កិច្ច សាធនតោ បុរិមានិ បច្ឆិមានីតិ ទុវិធានិ ហោន្តិ, តទុភយានិបិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឋិតិភាវេន លព្ភមានានិ អដ្ឋចត្តាលីសមត្តានិ វេទិតព្ពានីតិ. អវសេសានិ បន តតោ បុរិមតរានិ បច្ឆិមករានិច លទ្ធឃដ្ដនានិបិ វត្ថុទ្វារកិច្ចសិទ្ធិភាវេ អនាសង្កិតព្ពត្តា ឥធ នគហិតានីតិ. ឯត្ថ សិយា ឥមាយ វីថិយា ឧប្បត្តិសមយេ សោ បុគ្គលោ អហំ ឥទំ នាម បស្សាមីតិ ជានាតិ, ន ជានាតីតិ. នជានាតិ. កទា បន ជានាតីតិ. សល្លក្ខណវីថិយា បវត្តមានាយ. តថា ហិ សព្ពបថមំ ចក្ខុទ្វារវីថិ បវត្តតិ. តតោ តទនុវត្តិកា មនោទ្វារវីថិ. តតោ សមុទាយគាហិកា. តតោ វណ្ណសល្លក្ខណា. តតោ វត្ថុគាហិតា. តតោ វត្ថុសល្លក្ខណា តតោ នាមគាហិកា. តតោ នាមសល្លក្ខណាតិ. តត្ថ វណ្ណសល្លក្ខណាយ បវត្តមានាយ អហំ នីលវណ្ណំ បស្សាមីតិអាទិនា វណ្ណំ សល្លក្ខេតិ. វត្ថុសល្លក្ខណាយ សណ្ឋានំ សល្លក្ខេតិ. នាម សល្លក្ខណាយ នាមំ សល្លក្ខេតីតិ. ឥតិ តំតំ សល្លក្ខណវីថិ យា បវត្តមានាយឯវ តំតំបស្សាមីតិ ជានាតីតិ. ឯត្ថច អលាតចក្កស្ស គាហិកាវិយ បុរិមាហិ ទ្វីហិ វីថីហិ បុនប្បុនំ គហិតានំ រូបានំ សមុទាយតោ គាហិកា តតីយា មនោទ្វារវីថិ សមុទាយ គាហិកានាម, ន ហិ សមុទាយគហណេន វិនា បរិព្យត្តវណ្ណគហណំ សម្ភវតីតិ. យាវ តទារម្មណុប្បាទា បន អប្បហោន្តាតីតកន្តិ ទ្វិក្ខត្តុំ យាវ តទារម្មណុប្បាទា បវត្តិតុំ អប្បហោន្តំ ហុត្វា អតីតទ្វត្តិចិត្តក្ខណិកំ. យស្ស ហិ ទ្វេវា តីណិវា ចិត្តក្ខណានិ អតីតានិ ហោន្តិ. តំ យាវ តទារម្មណុប្បាទា បវត្តិតុំ នប្បហោតិ ន សក្កោតិ. ឯវំ អប្បហោន្តំ ហុត្វា អតីតកន្តិ អត្ថោ. អបាតមាគតន្តិ ចក្ខុទ្វារេ មនោទ្វារេច អាបាតំ អាគតំ. នត្ថិ តទារម្មណុប្បាទោតិ ឯត្ថ យស្ស តីណិ ចិត្តក្ខណានិ អតីតានិ ហោន្តិ. តស្ស ចុទ្ទស ចិត្តក្ខណាយុកាវសេ សស្ស អារម្មណស្ស សត្តមជវនេន សហេវ និរុទ្ធត្តា តស្មិំ នត្ថិ តទារម្មណុប្បាទោតិ យុត្តមេតំ. ន ហិ ឯកាវជ្ជនវីថិយំ ចិត្តានិ ធម្មវសេន វិយ កាលវសេនាបិ នានារម្មណានិ ឥច្ឆន្តិ អដ្ឋកថាចរិយាតិ. យស្ស បន ទ្វេ ចិត្តក្ខណានិ អតីតានិ. តស្មិំ សត្តមជវនតោ បរំ ឯកចិត្តក្ខណាយុកាវសេសេ អារម្មណេ ឯកេន តទារម្មណេន ឧប្បជ្ជិតព្ពន្តិ ចេ.ន. ន ហិ តាទិសំ និរោធា សន្នំ អារម្មណំ ឯកវារំបិ តទារម្មណុប្បត្តិយា បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតីតិ. តថា ហិ មហាអដ្ឋកថាយំ វិបាកុទ្ធារេ ចិត្តប្បវត្តិគណនាយំ តទារម្មណានិ ទ្វេតិ ទ្វេឯវ តទារម្មណ វារា អាគតាតិ.

យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘ទ្វិក្ខត្តុមេវ ហិ តទារម្មណុប្បត្តិ បាឡិយំ និយមិតា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ បាឡិយន្តិ អដ្ឋកថាតន្តិំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ន ហិ សា នាម បាឡិ អត្ថិ, យត្ថ ទ្វិក្ខត្តុំ តទា រម្មណុប្បត្តិ និយមិតាតិ.

មជ្ឈិមភាណកាបន តទារម្មណំ ឯកំបិ ឥច្ឆន្តិ. សង្គហការេន បន តំ បដិសិទ្ធន្តិ ឥធបិ តំ ថេរេន បដិក្ខិត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ឯវំ កស្មា បរមត្ថវិនិច្ឆយេ សកិំទ្វេវា តទាលម្ពន្តិ ថេរេន វុត្តន្តិ. មជ្ឈិមភាណកានំ មតេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពន្តិ. អាចរិយានន្ទត្ថេរោ បន ឯកំបិ ឥច្ឆតិយេវ. យថា ហិ អាគន្តុកភវង្គំ ឯកំ បវត្តតិ. តថា តទារម្មណំបិ ឯកំ នបវត្តតីតិ នសក្កា វត្តុំ. យញ្ច ចិត្តប្បវត្តិគណនាយំ តទារម្មណានិ ទ្វេតិ វុត្តំ. តំបិ ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន វុត្តន្តិ, ន នសក្កា វត្តុន្តិ. យាវ ជវនុប្បាទាបិ បវត្តិតុំ អប្បហោន្តាតីតកន្តិ សម្ពន្ធោ. យស្ស ហិ អារម្មណស្ស ចត្តារិ បញ្ច ឆ សត្ត អដ្ឋនវ វា ចិត្តក្ខណានិ អតីតានិ ហោន្តិ. តំ យាវ ជវនុប្បាទា បវត្តិតុំ នប្បហោតិ. ឯវំ អប្បហោន្តំ ហុត្វា អតីតកន្តិ អត្ថោ. ជវនំបិ អនុប្បជ្ជិត្វាតិ ជវនស្សបិ អនុប្បជ្ជនតោ. អយញ្ហិ ត្វាបច្ចយោ ភាវត្ថេឯវ ទដ្ឋព្ពោ. ន កត្តុអត្ថេ. កស្មា. អត្តនោ បធានក្រិយាយ សមានកត្តុកតាយ អភាវតោតិ.

[១៣១] វិភាវនិយំ បន

‘‘ហេតុម្ហិចាយំ ត្វាបច្ចយោ’’តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ ពាហិរត្ថភូតោ ហេតុអត្ថោ កិតកបច្ចយានំ វិសយោ ហោតីតិ. តស្មា ឥធ ភាវត្ថេឯវ ត្វាបច្ចយោ. តតោច ហេតុអត្ថេ បច្ចត្តវចនន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯតេន យា លក្ខណេ ហេតុម្ហិចមានន្តបច្ចយានំបិ បវត្តិ កត្ថចិ វុត្តា. សាបិបដិក្ខិត្តា ហោតិ. នហិ ពាហិរត្ថភូតា លក្ខណហេតុយោ តេសំ វិសយា ហោន្តីតិ. ឯត្ថច យស្ស អារម្មណស្ស នវចិត្តក្ខណានិ អតីតានិ ហោន្តិ. តស្ស អវសេស អដ្ឋចិត្តក្ខណា យុកស្ស ទុតីយ វោដ្ឋព្ពនេន សហេវ និរុទ្ធត្តា តស្មិំ ជវនំបិ អនុប្បជ្ជិត្វាតិ យុត្តមេតំ. ការណំ វុត្តមេវ. យស្ស បន ចត្តារិ.ល. អដ្ឋវា ចិត្តក្ខណានិ អតីតានិ. តស្មិំ ជវនេន ឧប្បន្នេន ភវិតព្ពន្តិ ចេ.ន. អវសេសឆចិត្តក្ខណាយុកំបិ ហិ អារម្មណំ ជវនុប្បត្តិយា បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ. ជវនញ្ហិ ឧប្បជ្ជមានំ សត្តក្ខត្តុំ បវត្តិតុំ បហោនកេ អារម្មណេ ឯវ ឧប្បជ្ជតិ. បកតិនិយាមេន ជវនស្ស សត្តក្ខត្តុ បរមតាយ សម្ភវតោតិ. ឯត្ថ បន យថា វិសញ្ញិកាល មុច្ឆាកាល មរណកាលេសុ វត្ថុស្ស អវិសទតាយ ទុព្ពលតា យច ជវនំ ឆបញ្ចវារេបិ បវត្តតិ. តថា បកតិកាលេបិ អារម្មណស្ស ទុព្ពលភាវេ សតិ ឆបញ្ចវារេបិ បវត្តតិយេវាតិ. ទ្វត្តិក្ខត្តុន្តិ ទ្វិក្ខត្តុំវា តិក្ខត្តុំវា. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ វោដ្ឋព្ពនេ ឋត្វា ឯកំវា ទ្វេវា ចិត្តានិ បវត្តន្តិ. តតោ អាសេវនំ លភិត្វា ជវនដ្ឋានេ ឋត្វា បុន ភវង្គំ ឱតរតីតិ វុត្តំ. ឯត្ថ ហិ តតោ អាសេវនំ លភិត្វា ជវនដ្ឋានេ ឋត្វាតិ ឯតេន តតីយស្ស វោដ្ឋព្ពនស្ស បវត្តិំ ទស្សេតិ. ឥតរថា ឯកំវា ទ្វេវា ចិត្តានិ បវត្តន្តិ. តតោ ភវង្គំ ឱតរតីតិ វុត្តំ សិយាតិ. ឯកំវាតិ បន វាចា សិលិដ្ឋមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. យថា ទិរត្ត តិរត្តំតិ. អថវា, តតោតិ ឯកចិត្តតោវា ទ្វិចិត្តតោវាតិ អត្ថោ. តត្ថ បថមេន ទ្វិក្ខត្តុំ ទុតីយេន តិក្ខត្តុំ វោដ្ឋព្ពនស្ស ឧប្បត្តិ វុត្តា ហោតីតិ. អាសេវនំ លភិត្វាតិ ឥទំ បន ឧបចារវចនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. ន ហិ វោដ្ឋព្ពនស្ស អាសេវនតា បដ្ឋានេ វុត្តាតិ. អាចរិយានន្ទត្ថេរេន បនេត្ថ វោដ្ឋព្ពនតោ បរំ ចតុបញ្ច ចិត្តក្ខណាវសេសេ អារម្មណេ ចតុបញ្ចជវនុប្បត្តិយា ឯវ បរិត្តារម្មណវារោ ឥច្ឆិតោ. ន វោដ្ឋព្ពន បរិយោសានវសេន. បដ្ឋានេហិ ភវង្គំ អាវជ្ជនាយ អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ ត្វេវវុត្តោ. ន បន វុត្តោ អាវជ្ជនា ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោតិ. យថា ច មុច្ឆាមរណកាលេសុ វត្ថុទុព្ពលតាយ ឆ បញ្ចជវនវារា ឥច្ឆិតព្ពា. តថា ឥធបិ អារម្មណទុព្ពលតាយាតិ ន ន សក្កា វត្តុន្តិ. ឯត្ថ ច សន្តីរណតោ បរំ ឯកចិត្តក្ខណា វសេសេ អារម្មណេ ឯកំ វោដ្ឋព្ពនំ ទ្វិចិត្តក្ខណាវសេសេ ទ្វេ តទុត្តរិ តីណីតិ យុត្តំ សិយា. ឯតរហិ បន ទ្វិវោដ្ឋព្ពនិកា ឆបរិត្តារម្មណវីថិយោតិ វោដ្ឋព្ពនិកា បញ្ចាតិ យោជេសុំ. ឯវំ សន្តេ កីទិសេ បរិត្តារម្មណេ ទ្វិវោដ្ឋព្ពនិកា, កីទិសេ តិវោដ្ឋព្ពនិកាតិ វិចារេតព្ពា សិយុន្តិ. យំ បន អារម្មណំ ទ្វត្តិក្ខត្តុំវោដ្ឋព្ពនុប្បត្តិយា អប្បហោនកំ ហោតិ. តំ អាវជ្ជនប្បត្តិយាបិ បច្ចយោ ន ហោតីតិ វុត្តំ តត្ថ ភវង្គចលនមេវ ហោតិ. នត្ថិ វីថិចិត្តុប្បាទោតិ. តត្ថ ភវង្គចលនមេវាតិ ទ្វិក្ខត្តុំ ភវង្គស្ស ចលនមត្តមេវ ហោតិ. ឥច្ចេវំ ចក្ខុទ្វារេតិ ឥតិ ឯវំ យទិ ឯកចិត្តក្ខណាតីតកំ រូបារម្មណំ ចក្ខុស្ស អបាតមាគច្ឆតីតិអាទិនា វុត្តនយេន ចក្ខុទ្វារេ ចតុន្នំ វារានំ វសេន ចតុធា វិសយប្បវត្តិ វេទិតព្ពា, តថា សោតទ្វារាទីសុ ចាតិយោជនា. សព្ពថាបិ ចតុធា វេទិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. អតិបរិត្តារម្មណំបិ អាបាតាគតមត្តេន មោឃវារស្ស អារម្មណំនាម ហោតិ. ន អារម្មណករណវសេន. ឥតរានិ បន ឧភយថាបិ ឥតរេសំ វារានំ អារម្មណានិនាម ហោន្តីតិ វុត្តំ ចតុន្នំ វារានំ យថាក្កមំ អារម្មណភូតាតិ.

វិភាវនិយំ បន

អារម្មណភូតាតិ ឥមស្ស អតិបរិត្តារម្មណំ សន្ធាយ បច្ចយភូតាតិ អត្ថោ វុត្តោ. តញ្ហិ មោឃវារ បញ្ញា បនាយ បច្ចយោ ហោតីតិ.

បញ្ចទ្វារេវីថិចិត្តានិ យថារហំ កិច្ចវសេន សត្តេវ. ចិត្តុប្បាទា ចិត្តានំ ឧប្បត្តិខណវសេន ចតុទ្ទស. វិត្ថារា ចិត្តសរូបវិត្ថារតោ ចតុបញ្ញាសាតិ យោជនា. ឯត្ថាតិ បរិត្តជវនវារេ.

១៣៧. មនោទ្វារេ បន អារម្មណធម្មា បរិត្តខណាបិ អតីតានាគតាបិ កាលវិមុត្តាបិ អាបាតំ អាគច្ឆន្តិយេវ. តស្មា តត្ថ ឯកចិត្តក្ខណាតីតានិវា ពហុចិត្តក្ខណាតីតានិវា ឋិតិប្បត្តានេវ អាបាតមាគច្ឆន្តីតិ ឥទំ វិធានំ នត្ថីតិ វុត្តំ មនោទ្វារេបន យទិវិភូតមាលម្ពណំ អាបាតមាគច្ឆតីតិ. តត្ថ មនោទ្វារេតិ សុទ្ធមនោទ្វារេ. ចក្ខាទីសុ ហិ ឃដ្ដនេន សហេវ យត្ថ អបាតមាគច្ឆតិ. តំ មិស្សកទ្វារន្តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន សុទ្ធមេវា ធិប្បេតន្តិ. តំបិ បញ្ចទ្វារានុពន្ធកំ វិសុំ សិទ្ធន្តិ ទុវិធំ ហោតិ. តត្ថ យថា ឃណ្ឌេ ទណ្ឌកេន ឯកវារំ បហដេ ឃណ្ឌសរីរភូតា រូប កលាបា ចិរំបិ កាលំ អញ្ញមញ្ញំ ឃដ្ដេត្វា អនុរវសទ្ទសន្តានំ បវត្តេន្តិ. តថា បញ្ចទ្វារេ អារម្មណេន ឯកវារំ ឃដ្ដិតេ បញ្ច ទ្វារិកវីថិយា និរុទ្ធាយបិ អតីតំ បញ្ចាលម្ពណំ មនោទ្វារេ យថា បាតាគតមេវ ហុត្វា អនេកសហស្សានិបិ មនោទ្វារិកវីថិចិត្ត សន្តានានិ បវត្តេតិយេវ. តេសំ បន ទ្វារភូតំ ភវង្គសន្តានំ អនុពន្ធកំនាម ហោតិ. តានិច ចិត្តានិ អនុពន្ធកវីថិចិត្តានិនាម ហោន្តិ. យត្ថ បន បញ្ចទ្វារឃដ្ដនា នុពន្ធភាវេន វិនា កេវលំ តថា តថា ឆឡារម្មណធម្មា អាបាតំ អាគច្ឆន្តិ. តំ វិសុំ សិទ្ធំ នាម ហោតិ. កថំ បន តស្មិំ វិសុំ សិទ្ធេ មនោទ្វារេ អារម្មណ ធម្មា អាបាតំ អាគច្ឆន្តីតិ. វុច្ចតេ. ទិដ្ឋតោ ទិដ្ឋសម្ពន្ធតោ សុតតោ សុតសម្ពន្ធតោ សទ្ធាយ រុចិយា អាការបរិវិតក្កេន ទិដ្ឋិនិជ្ឈានខន្តិយា នានាកម្មពលេន នានាឥទ្ធិពលេន ធាតុក្ខោត វសេន ទេវតោបសំហារវសេន អនុពោធវសេន បដិវេធវសេនាតិ ឯវមាទីហិ ការណេហិ អាបាតំ អាគច្ឆន្តីតិ. តត្ថ ទិដ្ឋំនាម បុព្ពេ បញ្ចហិទ្វារេហិ គហិតំ បញ្ចាលម្ពណំ. តំបិ កាលន្តរេ ការណលាភេ សតិ សុទ្ធេ មនោទ្វារេ អាបាតំ អាគច្ឆតិយេវ. ទិដ្ឋសម្ពន្ធំនាម ទិដ្ឋសទិសំ វុច្ចតិ. បុព្ពេ ហិ កិញ្ចិ ទិស្វា អញ្ញំ យំកិញ្ចិ អនុមានេន្តស្ស អទិដ្ឋំបិ តំសទិសំ អតីតំបិ អនាគតំបិ បច្ចុប្បន្នំបិ ពហុអាបាតំ អាគច្ឆតិយេវ. សុតំនាម បរតោ សុត្វា គហិតំ ឆឡារម្មណំ. តំ បន មហាវិសយំ ហោតិ. សព្ពញ្ញុទេសនំ សុត្វា គហិតំ ន កិញ្ចិ អនារម្មណំនាម អត្ថីតិ. សុតសម្ពន្ធំនាម សុតសទិសំ. សទ្ធានាម បរស្ស សទ្ទហនា. រុចិនាម អត្តនោ មតិ. អាការ បរិវិតក្កោ នាម អត្ថច្ឆាយំ ព្យញ្ជនច្ឆាយំ ការណច្ឆាយញ្ច និស្សាយ តថា តថា បរិវិតក្កនំ. ទិដ្ឋិនិជ្ជានខន្តិនាម បញ្ញាយវា អត្តនោ លទ្ធិយាវា បុនប្បុនំ ឧបបរិក្ខិត្វា ឯវមេវាតិ សន្និដ្ឋានំ បាបេត្វា គហណំ. សេសំ បាកដមេវ. ឯត្ថច អនន្តរូបនិស្សយ បច្ចយភាវោនាម ចិត្តសន្តានស្ស មហាវិប្ផារោ ហោតិ. សកិំបិ អារម្មណំ សុដ្ឋុ អាសេវិត្វា និរុទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ វស្សសតេបិ វស្សសហស្សេបិ ភវន្តរេបិ តំអារម្មណំ បដិច្ច ភវង្គ ចលនស្ស បច្ចយោ ហោតិ. ចិត្តញ្ចនាម ទិដ្ឋាទីហិ យថាវុត្តការណេហិ សំវទ្ធិតំ មហាវិប្ផារំ ហោតិ. កិញ្ចិ និមិត្តំ លភិត្វា ឯកស្មិំ ខណេ អនេកសហស្សេសុបិ ទិដ្ឋាទីសុ អារម្មណេសុ ផរមានំ បវត្តតិ. តេហិច ការណេហិ និច្ចំ ចោទីយមានំ ចិត្តសន្តានំ កាយគេលញ្ញាទិកេ ចិត្តទុព្ពលបច្ចយេ អសតិ និច្ចកាលំបិ ភវង្គតោ វុដ្ឋាតុំ អជ្ឈាសយយុត្តំ ហោតិ. ន ហិ ចិត្តំនាម អវិភូតេ អារម្មណេ រមតិ. វិភូតេឯវ រមតិ. តស្មា ភវង្គសម្បយុត្តោ មនសិការោ បុនប្បុនំ ភវង្គំ ចាលេត្វា លទ្ធបច្ចយេសុ អារម្មណេសុ បុនប្បុនំ អាវជ្ជនំ និយោជេតិយេវ. តទា តានិ អារម្មណានិ តទភិនិន្នាការ បវត្តមនសិការ សម្បយុត្តស្ស ភវង្គ ចិត្តស្ស អាបាតំ អាគច្ឆន្តិ. ន ហិ អញ្ញំ អារម្មណំ គហេត្វា បវត្តមានស្ស ចិត្តស្ស អារម្មណន្តរេ អភិនិន្នាការោនាម នត្ថីតិ សក្កា វត្តុន្តិ. តទារម្មណបាកានិ បវត្តន្តីតិ ឥទំ កាមសត្តវសេន វុត្តំ. រូបារូបសត្តានំ បន វិភូតារម្មណេបិ តទារម្មណុប្បាទោ នត្ថិយេវ. យថា ចេត្ថ. ឯវំ បញ្ចទ្វារេបិ រូបសត្តានំ អតិមហន្តារម្មណេសុ តទារម្មណុប្បាទោ នត្ថីតិ. អវិភូតេ បនា លម្ពណេ ជវនាវសានេ ភវង្គបាតោវ ហោតីតិ ឥទញ្ច ឧក្កដ្ឋ បរិច្ឆេទវសេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ញាណវិភង្គដ្ឋកថាយំ បន ទ្វត្តិក្ខត្តុំ វោដ្ឋព្ពនប្បវត្តិវសេន អវិភុតេ អាលម្ពណេ វោដ្ឋព្ពនវារោបិ អាគតោ. យោច បញ្ចទ្វារេភវង្គចលនមត្តវសេន មោឃវារោ នាម ចតុត្ថោ វារោ វុត្តោ. សោបិ ឥធ លទ្ធុំ វដ្ដតិយេវ. សុទ្ធមនោទ្វារេបិ ហិ អារម្មណេ អាបាតមាគតេ វីថិចិត្តំ អនុប្បជ្ជិត្វា ទ្វិក្ខត្តុំ ភវង្គេ ចលិតេ និវត្តនកវារានំ បមាណំ នភវិស្សតិយេវ, វិសយេច អាបាតាគតេ ភវង្គេច ចលិតេ សតិ វិសយប្បវត្តិនាម ន ន ហោតីតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ មនោទ្វារេបិ តទារម្មណ ជវន វោដ្ឋព្ពន មោឃវារ សង្ខាតានំ ចតុន្នំ វារានំ យថាក្កមំ អារណភូតា វិសយប្បវត្តិ ចតុធា វេទិតព្ពាតិ. តត្ថ តទារម្មណវារស្ស អារម្មណភូតា អភិវិភូតានាម ជវន វារស្ស វិភូតានាម. វោដ្ឋព្ពនវារស្ស អវិភូតានាម. មោឃវារស្ស អារម្មណភូតា អតិអវិភូតានាមាតិ យោជេតព្ពា.

ឯត្ថច អារម្មណស្សវា ចិត្តស្សវា អតិពលវតាយ អភិវិភូតតា វេទិតព្ពា. ទុព្ពលេបិ ហិ ចិត្តេ បថវិបព្ពតាទិវសេន អតិពលវន្តំ អារម្មណំ អតិវិភូតំនាម ហោតិ. អតិពលវន្តេ ច ចិត្តេ អតិសុខុមំបិ និព្ពានំ អតិវិភូតំនាម ហោតីតិ. ឯវំ សេសេសុបីតិ. វារភេទោ បនេត្ថ អនុពន្ធកោ, វិសុំ សិទ្ធោតិ ទុវិធោ. តត្ថ អនុពន្ធកោ ចក្ខុទ្វារានុពន្ធកាទិវសេន បញ្ចវិធោ. ឯកេកស្មិញ្ចេត្ថ អតីតគហណំ, សមុទាយ គហណំ, វត្ថុគហណំ, នាមគហណន្តិ ចត្តារោ ចត្តារោ វារា. តេសុច តទារម្មណវារាទយោ យថារហំ យោជេតព្ពា. វិសុំ សិទ្ធោ បន ទិដ្ឋ វារោ, ទិដ្ឋសម្ពន្ធវារោ, សុតវារោ, សុតសម្ពន្ធវារោ, វិញ្ញាតវារោ, វិញ្ញាតសម្ពន្ធវារោតិ ឆព្ពិធោ ហោតិ. ឯត្ថច សទ្ធា រុចិ អាការ បរិវិតក្កាទិ វសេន បវត្តវារា វិញ្ញាតវារោ, វិញ្ញាត សម្ពន្ធវារោតិ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. អដ្ឋសាលិនិយំ បន សទ្ធារុចិយាទិវ សេនគហិតំ អារម្មណំ តថាបិ ហោតិ. អញ្ញថាបិ ហោតិ. តស្មា អដ្ឋកថាយំ ន គហិតន្តិ វុត្តំ. តថាវា ហោតុ អញ្ញថាវា. វីថិចិត្តបវត្តិយា សតិ គហេតព្ពមេវ. តត្ថ ឯកេកស្មិំវារេ តទារម្មណវារាទិវសេន ចត្តារោ ចត្តារោ វារា. តេសុច កាម មហគ្គតា នុត្តរ បញ្ញត្តិ វសេន បច្ចុប្បន្នាតីតានាគតកាល វិមុត្តវសេនច អារម្មណធម្មា យថារហំ យោជេតព្ពាតិ. ឯតរហិ បន អតីតភវង្គវសេន តទារម្មណវសេន ច វារភេទំ កប្បេន្តិ. តត្ថ អតីតភវង្គវសេន វារភេទកប្បនំ និរត្ថកំ. ន ហិ មនោទ្វារេ បញ្ចទ្វារេ វិយ អារម្មណានំ ខណវសេន ពលវ ទុព្ពលតា សម្ភវោ អត្ថិ. តទា អវិជ្ជមានានំបិ អតីតានាគតានំ កាលវិមុត្តានញ្ច តត្ថ អាបាតាគមនតោតិ. ឯត្ថ សិយា, ឯកាវជ្ជនវីថិយា អារម្មណំនាម ធម្មតោច កាលតោច អភិន្ន មេវ ឥច្ឆន្តិ អដ្ឋកថាចរិយា. ឥមេច សត្តា តំ តំ អាការំ សល្លក្ខេត្វា អញ្ញមញ្ញស្ស ចិត្តំ ជានន្តិយេវ. បរចិត្តវិទុនិយោ បន ទេវតា អាការសល្លក្ខណេន វិនាបិ ជានន្តិ. តត្ថ បច្ចុប្បន្នំ បរស្ស ចិត្តំ ជាននកាលេ អាវជ្ជនំ ភាវយំ បរស្ស ចិត្តំ អត្តនា សហុប្បន្នំ. តំ វា អាវជ្ជតិ. ឧទាហុ បរតោ តំ តំ ជវនេន សហុប្បន្នំវា. ជវនានិច យំ អាវជ្ជនេន សហុប្បន្នំ តំ វា ជានន្តិ, បច្ចេកំ អត្តនា សហុប្បន្នំវាតិ. កិញ្ចេត្ថ, យទិ តាវ អាវជ្ជនេន សហុប្បន្នំ អាវជ្ជតិ ជានន្តិច. ឯវំ សតិ ធម្មតោ អភិន្នំ ហោតិ. កាលតោ ភិន្នំ. តញ្ហិ ចិត្តំ អាវជ្ជនស្ស បច្ចុប្បន្នំ ហោតិ. ជវនានំ បន អតីតន្តិ. អថ បច្ចេកំ អត្តនា សហុប្បន្នំ អាវជ្ជតិ ជានន្តិច. ឯវញ្ច សតិ កាលតោ អភិន្នំ ហោតិ. ធម្មតោ ភិន្នមេវ. អថបិ យំ បច្ចេកំ សហុប្បន្នំ ជានន្តិ. តទេវ អាវជ្ជតិ. ឯវំបិ ភិន្នមេវ ហោតីតិ. ឯត្ថ អដ្ឋកថាយំ តាវ យំ អាវជ្ជនេន សហុប្បន្នំ. តទេវ អាវជ្ជតិ ជានន្តិចាតិ ធម្មតោ អភិន្នំ វត្វា តំ ចិត្តំ និរុទ្ធំបិ អទ្ធាវសេន សន្តតិវសេនច គហិតំ ជវនានំបិ បច្ចុប្បន្នមេវ ហោតីតិ វិនិច្ឆិតំ. អាចរិយានន្ទមតេន បន បរស្ស តំ តំ អាការំ សល្លក្ខេត្វា តំ តំ អធិប្បាយជាននកាលេ អាវជ្ជនជវនានិ បច្ចេកំ អត្តនា សហុប្បន្នំ ចិត្តំ អាវជ្ជតិ ជានន្តិ ច. ន ចេត្ថ ធម្មតោ កាលតោច ភិន្នំនាម ហោតិ. សព្ពេសំបិ ហិ អារម្មណំ ចិត្តមេវ ហោតិ បច្ចុប្បន្នញ្ចាតិ. នច ជវនានិ និរាវជ្ជនានិនាម ហោន្តិ. អាវជ្ជនេនបិ ហិ ចិត្តន្តេវ អាវជ្ជិតំ ហោតិ. ជវនានិច ចិត្តន្តេវ ជានន្តីតិ. យទិ បន អាវជ្ជនេ ន ចិត្តន្តិ អាវជ្ជិតេ ជវនានិ រូបន្តិ ជានន្តិ. រូបន្តិវា អាវជ្ជិតេ ចិត្តន្តិ ជានន្តិ, នីលន្តិវា អាវជ្ជិតេ បីតន្តិ ជានន្តិ. ឯវំ សតិ ជវនានិ ធម្មតោ និរាវជ្ជនានិ នាម ហោន្តិ. តថា អតីតន្តិ អាវជ្ជិតេ បច្ចុប្បន្នន្តិ. ឯវញ្ច សតិ តានិ កាលតោ និរាវជ្ជនានិនាម ហោន្តីតិ. យស្មា ច អតីតោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោតិ បដ្ឋានេ វុត្តោ. តស្មា ឥធ ខណវសេនេវ បច្ចុប្បន្នំ វត្តុំ យុត្តំ. ន អទ្ធាសន្តតិ វសេនាតិ. ឥតរថា សព្ព វីថិចិត្តវារេសុបិ អារម្មណានំ អតីតាទិភាវោ អទ្ធាសន្តតិវសេនេវ វត្តព្ពោ សិយាតិ. គាថាយំ តីណេវាតិ កិច្ចវសេន តីណិ ឯវ. ចិត្តុប្បាទា ទសេរិតាតិ ចិត្តុប្បត្តិក្ខណវសេន ទស ឦរិតានិ កថិតានិ. វិត្ថារេនាតិ ចិត្តសរូបវិត្ថារេន. ឯត្ថាតិ មនោទ្វារេ. ឯកចត្តាលីសាតិ បញ្ចវិញ្ញាណមនោធាតូហិ វជ្ជិតានំ កាមាវចរចិត្តានំ វសេន ឯកចត្តាលីសំ. ឯត្ថាតិ បរិត្តជវនវារេ. [បរិត្តវារោ]

១៣៨. វិភូតាវិភូតភេទោ នត្ថិ ឯកំ វិភូតមេវ លព្ភតីតិ អធិប្បាយោ. ន ហិ អវិភូតេ អារម្មណេ អប្បនានាម សម្ភវតីតិ. តថា តទារម្មណុប្បាទោច នត្ថិ. ន ហិ អតិសន្តតរំ អប្បនាជវនំ តទារម្មណំ អនុពន្ធតីតិ. តត្ថ ហិ ឆព្ពីសតិ មហគ្គត លោកុត្តរ ជវនេសុ យំកិញ្ចិ ជវនំ អប្បនាវីថិមោតរតីតិ សម្ពន្ធោ. ញាណរហិតំ ទ្វិហេតុកជវនំ អថិរសភាវត្តា អប្បនាយ អនន្តរូបនិស្សយោ នហោតីតិ វុត្តំ ញាណសម្បយុត្ត កាមាវចរជវនានមដ្ឋន្នន្តិ. បរិកម្មោបចារានុលោមគោត្រតុនាមេនាតិ ឯត្ថ ឥន្ទ្រិយសមតាទីហិ បរិតោភាគេហិ អប្បនា ករីយតិ សជ្ជីយតិ ឯតេនាតិ បរិកម្មំ. អប្បនំ ឧបេច្ច ចរតីតិ ឧបចារោ. សមីបចារោតិ អត្ថោ. សមីបចរណញ្ចេត្ថ អាសន្នេកាលេ អប្បនាវហសមត្ថភាវេន ទដ្ឋព្ពំ. យស្ស បវត្តិយា អចិរំ កាលំ អប្បនា សម្ភវោ ហោតីតិ. អនុលោមន្តិ អប្បនាបវត្តិយា បច្ចនីកធម្មវិធមនេន អប្បនាយ អនុកូលំ អប្បនាហិតំ អប្បនា វហន្តិច្ចេវ អត្ថោ, យស្ស បវត្តិយា អប្បនា វិពន្ធកោ បច្ចនី កោនាម នត្ថីតិ. គមីយតិ ពុជ្ឈីយតិ អត្ថោ ឯតេនាតិវោ. អភិធានំ ពុទ្ធិច. តំ ទុវិធំបិ គវំ តាយតិ រក្ខតីតិ គោត្តំ. បរិត្ត ជាតិសង្ខាតោ អន្វយោ. គោត្តំ អភិភុយ្យតិ ឆិជ្ជតិ ឯត្ថាតិ គោត្រភុ. ឯត្ថ ច ចត្តារិបិ ជវនានិ បរិកម្មជវនានីតិ វា ឧបចារជវនានិតិវា អនុលោមជវនានីតិវា វុច្ចន្តិយេវ. គោត្រភូតិ បន បច្ឆិមស្សេវ នាមំ. ឥធ បន ចតុន្នំបិ នាមានំ សង្គហណត្ថំ បរិកម្មោ បចារានុលោម គោត្រភុនាមេនាតិ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា កស្មា បថមមេវ បរិកម្មំនាម. ននុ ឥតរានិបិ អប្បនំ បរិសង្ខរោន្តិយេវាតិ ឯវមាទិកា ចោទនា អនោកាសា ហោតីតិ. ចតុក្ខត្តុំ តិក្ខត្តុមេវវាតិ ចតុក្ខត្តុមេវវា តិក្ខត្តុមេវវា. តត្ថ បថមេន ឯវ សទ្ទេន បញ្ចមំ គោត្រភុសម្ភវោ បដិក្ខិត្តោ ហោតិ. តទា ហិ ជវនំ បតិតំនាម ហោតិ. បវេធតិ កម្បតិ. កាមគោត្តំ អភិក្កមិត្វា ឧបរិភូមន្តរប្បត្តិយា បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតីតិ. ទុតីយេន ទុតីយំ គោត្រភុ សម្ភវោ បដិក្ខិត្តោ ហោតិ. តទា ហិ អលទ្ធាសេវនំ អនុលោមំ អត្តនោ អនន្តរេ ចិត្តំ គោត្រភុភាវំ បាបេតុំ ន សក្កោតីតិ. ឯតេនេវ បញ្ចមតោ បរំ ចតុត្ថតោច ឱរំ អប្បនាយ អសម្ភវោ សាធិតោ ហោតីតិ. វាសទ្ទេន បន មន្ទបញ្ញស្ស ចតុក្ខត្តុមេវ. ន តិក្ខត្តុំ. តិក្ខបញ្ញស្ស តិក្ខត្តុមេវ. ន ចតុក្ខត្តុន្តិ ទស្សិតំ ហោតិ. អដ្ឋសាលិនិយំ បន មន្ទមជ្ឈិម មហាបញ្ញវសេន តិធា ភិន្ទិត្វា បញ្ចក្ខត្តុំបិ បរិកម្មជវនានំ ឧប្បត្តិ អនុញ្ញាតា វិយ ទិស្សតិ. ឥតរដ្ឋកថាសុ បន សុដ្ឋុ វិចារេត្វា បដិសិទ្ធត្តា សា ន គហេតព្ពាវាតិ.

យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘ឆដ្ឋំ សត្តមំ ភវង្គស្ស អាសន្នភាវេន បបាតាសន្នបុរិសោ វិយ អប្បនាវសេន បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោតី’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ ភវង្គស្ស អាសន្នភាវេនាតិ ភវង្គភាវស្ស អាសន្ន ភាវេនាតិ អត្ថោ. បញ្ចមជវនតោ ហិ បដ្ឋាយ ជវនសន្តានំ អនុបុព្ពេន បរិក្ខីណជវំ ហោតិ. ភវង្គភាវត្ថាយ បរិណមតីតិ. ឯវញ្ច កត្វា បបាតាសន្នបុរិសោបមាបិ ឧបបន្នា ហោតីតិ. និរុទ្ធានន្តរមេវាតិ និរុទ្ធេ អនន្តរមេវាតិ បទច្ឆេទោ. កស្ស អនន្តរន្តិ, អញ្ញស្ស អសុតត្តា និរុទ្ធស្សាតិ អត្ថតោ លទ្ធមេវាតិ. យស្មា បន អប្បនានាម ឧប្បជ្ជមានា ចតុត្ថតោវា បញ្ចមតោវា បដ្ឋាយ ឧប្បជ្ជតិ. ន ឆដ្ឋតោវា សត្តមតោវា. សាហិ វសីភូតាបិ ចតុត្ថ បញ្ចមេសុ ឧប្បត្តិំ អលភមានា សព្ពសោ នុប្បជ្ជតិយេវ. លភមានា បន ទិវសំបិ និរន្តរំ បវត្តតិយេវ. តស្មា ចតុត្ថំវា បញ្ចមំវាតិ ឥទំ អាទិមត្តនិយមនត្ថំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវ ហិ អប្បនាវីថិមោតរតីតិ ច តតោបរំ អប្បនាវសានេ ភវង្គបាតោវ ហោតីតិ ច វក្ខតីតិ. យទិ បន បញ្ចមតោ បដ្ឋាយ ជវនំ បតិតំ នាម ហោតិ. ឯវំ សតិ កស្មា តតោ បដ្ឋាយ បតនខេត្តេ អប្បនាជវនំ បវត្តតីតិ. វុច្ចតេ, ហត្ថេ ថបិតលេឌ្ឌុស្ស បតនខេត្តំនាម ហត្ថតោ មុត្តមត្តេ ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ ហត្ថពលេន ខិបិតំ លេឌ្ឌុ ទូរំបិ គច្ឆតិយេវ. ឯត្ថ ច លេឌ្ឌុស្ស ជវោនាម ហត្ថជវមូលកោ ហោតិ. ហត្ថជវោច សរីរពលមូលកោ. តត្ថ លេឌ្ឌុ វិយ អប្បនាជវនំ ទដ្ឋព្ពំ. លេឌ្ឌុស្ស បតនខេត្តំ វិយ ចតុត្ថតោ បច្ឆាកាលោ. ហត្ថជវោវិយ គោត្រភុជវោ. សរីរពលំ វិយ បុរិមានំ បរិកម្មជវនានំ ពលំ ទដ្ឋព្ពំ. ឧត្តានសេយ្យស្ស ពាលទារកស្ស ពលំ វិយ អាទិកម្មិកវីថិយំ កាមជវនានំ ពលំ. វុទ្ធិបត្តស្ស បុរិសស្សពលំ វិយ សមាបត្តិវីថិយំ កាមជវនានំ ពលំ. យថា ច ពាលទារកេន ខិត្តំ លេឌ្ឌុ ហត្ថតោ មុត្តមត្តេបិ បតតិ. ឯវំ អាទិកម្មិកវីថិយំ អប្បនាជវនំ ឯកវារំ ជវិត្វា បតតិ. យថាវុទ្ធិបត្តេន ខិត្តំ លេឌ្ឌុ បតនខេត្តេបិ អបតិត្វា ទូរំបិ ទូរតរំបិ គច្ឆតិ. តថា សមាបត្តិវីថិយំ អប្បនាជវនំ ចិរំបិ ចិរតរំបិ បវត្តតីតិ. មូលដីកាយំ បន អប្បនាជវនំ បតនខេត្តេ បវត្តំបិ ភូមន្តរបត្តិយាវា អារម្មណន្តរលទ្ធិយាវា បតិតំនាម នហោតីតិ វុត្តំ. ឯត្ថ សិយា, កស្មា បញ្ចមតោ បដ្ឋាយ ជវនំ បតិតន្តិ វុត្តំ. ននុ អបតិ តត្តា ឯវ សុដ្ឋុ ពលវភាវតោ សត្តមជវនចេតនា សីឃំ អនន្តរេ ភវេ វិបាកទាយិនីច អានន្តរិយកម្មញ្ច ហោតិ. មជ្ឈេ បញ្ចចេតនា តថា ពលវភាវាភាវតោ ចិរេន តតីយភវាទីសុ វិបាកទាយិនីច ហោន្តិ, អនន្តរិយភាវញ្ច ន គច្ឆន្តីតិ. នខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. យទិ ហិ សីឃំ វិបាកទានតាយ ពលវតីនាម សិយា. ឯវំសតិ បឋមចេតនា សព្ពពលវតីនាម សិយា. សា ហិ ឥមស្មិំយេវ ភវេ វិបាកំ ទេតីតិ. ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ. ឯក វស្សជីវីនំ តិណរុក្ខានំ បរិណាមោវិយ បថមចេតនាយ បរិណាមោ ទដ្ឋព្ពោ. ទ្វិវស្សជីវីនំ វិយ សត្តមចេតនាយ. មហាសាលានំ វិយ មជ្ឈិមចេតនានន្តិ. តត្ថ ឯកវស្សជីវិនោ តិណរុក្ខានាម អសារា ហោន្តិ. អសារត្តាច ទុព្ពលា អនទ្ធនិយា អចិរដ្ឋិកា. តស្មា តេសំ សីឃតរបរិណាមោ ហោតិ. តេ ហិ សីឃតរំ រុហន្តិ. វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ អាបជ្ជន្តិ. សីឃតរំ បុប្ផន្តិ ផលន្តិ បតន្តិ អន្តរធាយន្តិ. ឯកំ និទាឃសមយំ អតិក្កមិតុំ នសក្កោន្តិ. ទុតីយំ វស្សំ ន បាបុណន្តិ. ឯត្ថច និទាឃសមយោ វិយ មរណកាលោ វេទិតព្ពោ. ទ្វិវស្សជីវិនោ បន ថោកំ សារភូតា ហោន្តិ. សារភូតត្តាច ថោកំ ពលវន្តា អទ្ធនិយា. តតោ យេវចតេសំ ចិរបរិណាមោ ហោតិ. តេ ហិ បថមំ វស្សំ រុហន្តិ វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ អាបជ្ជន្តិ. បុប្ផិតុំវា ផលិតុំវា នសក្កោន្តិ. ទុតីយវស្សេឯវ បុប្ផន្តិ ផលន្តិ បតន្តិ អន្តរធាយន្តិ. ទុតីយំ បន និទាឃ សមយំ អតិក្កមិតុំ ន សក្កោន្តិ. តតីយំ វស្សំ ន បាបុណន្តិ. មហាសាលា បន សព្ពសារភូតា ហោន្តិ. ពលវន្តា ចិរតរដ្ឋាយិនោ. តស្មា តេ សណិកមេវ បរិណាមំ គច្ឆន្តិ. តេ ហិ ឯក ទ្វេ វស្សានិ វិទត្ថិរតនមត្តាវ ហោន្តិ. វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ នាបជ្ជន្តិ. បុប្ផិតុំវា ផលិតុំវា ន សក្កោន្តិ. អតិចិរដ្ឋាយិនោ បន ហោន្តិ. ឆ បញ្ច វស្សសតានិ ឋត្វាវ បតន្តិ. ឯវមេវ បថមជវនចេតនា សព្ពសោ អលទ្ធាសេវនតាយ អសារា អពលា ហោតិ. វិសុំ ឯកំ ភវំ និព្ពត្តេតុំ ឯកញ្ច មរណកាលំ អតិក្កមិតុំ ន សក្កោតិ. ឥមស្មិំ ភវេឯវ វិបច្ចិត្វាវា អវិបច្ចិត្វាវា ខិយ្យតិ. សត្តម ជវនចេតនា បន លទ្ធាសេវនតាយ ថោកំ សារភូតា ហោតិ. វិសុំ ឯកំ ភវំ និព្ពត្តេតុំ សក្កោតិ. សារភូតត្តា យេវច សណិកមេវ បរិណាមំ គច្ឆតិ. ឥមស្មិំ ភវេ វិបច្ចិតុំ ន សក្កោតិ. ភវន្តរំ បត្វាវ វិបច្ចតិ. បតិតជវនេសុ បន អន្តិម ជវនតាយ ទុព្ពលត្តា ទុតីយំ មរណកាលំ អតិក្កមិតុំ ន សក្កោតិ. ទុតីយភវេឯវ វិបច្ចិត្វាវា អវិបច្ចិត្វាវា ខិយ្យតិ. អវសេសានំ បន បញ្ចន្នំ មជ្ឈិមចេតនានំ សុដ្ឋុ លទ្ធាសេវនានំ សណិក តរ បរិណតភាវោ វុត្តនយានុសារេន វេទិតព្ពោតិ. នំ កេវលញ្ចេត្ថ តិណ រុក្ខោ បមាយ បាណោបមាយាបិ អយមត្ថោ ទីបេតព្ពោ. យេហិកេចិ គព្ភសេយ្យកា បាណា អប្បាយុកជាតិកា ហោន្តិ. តេ សីឃតរំ គព្ភវាសំ វសន្តិ, សីឃតរំ វិជាយន្តិ. អង្គមង្គានិច នេសំ សីឃតរំ ថាមគតានិ ហោន្តិ. ឥន្ទ្រិយានិច សីឃតរំ បរិបាកគតានិ ហោន្តិ. តទហេវ ឧដ្ឋហិត្វា គច្ឆន្តិ. គោចរំ គណ្ហន្តិ. អត្តនោ អត្តនោ វិសយេ សីឃតរំ វិញ្ញុត្តំ អាបជ្ជន្តិ. សីឃតរំ ជិណ្ណា ហោន្តិ មរន្តិ. ទីឃាយុកជាតិកានំ បន គព្ភវាសាទីនិ សព្ពានិ សណិក មេវ សិជ្ឈន្តីតិ. ឯត្ថច មហគ្គត កុសលានិ សត្តម ជវនដ្ឋានេ ឋិតានីតិ វេទិតព្ពានិ. បរិកម្មជវនានិ ហិ ចិរដ្ឋិតិកដ្ឋេន សុបក្ក សាលិធញ្ញសទិសានិ. អប្បនាជវនានិ អចិរដ្ឋិតិកដ្ឋេន សុបក្ក សាលិភត្តសទិសានីតិ តានិបិ អចិរតរដ្ឋិតិកានិឯវ ហោន្តិ. ទុតីយេ ភវេ វិបច្ចិត្វាវា អវិបច្ចិត្វាវា ខិយ្យន្តិ. ឥមស្មិំ ភវេបិ អប្បកេន កាមច្ឆន្ទាទិនា បច្ចនីកធម្មេន បដិពាហិតានិ សព្ពសោ អវិបាកភាវំ អាបជ្ជន្តិ. តស្មាតានិ តេន បរិយាយេន ទុព្ពលានិ នាម ហោន្តីតិ.

យស្មា ច អានន្តរិយកម្មានំ ផលទាននិយតតានាម កាលនិយមេន វិនា ន សម្ភវតិ. កាលនិយមោចនាម ឯកន្តេន សត្តមជវនស្សេវ ហោតិ. ន មជ្ឈិមជវនានំ. តេសញ្ហិ អសុកស្មិំ ភវេឯវ វិបច្ចន្តីតិ ឯវំ និយមោ នត្ថីតិ. តស្មា ទុវិធស្ស និយមស្ស សិទ្ធត្តា ឯវ សត្តមជវនចេតនាយ អនន្តរិយកម្មតា សិទ្ធា ហោតិ. ន ពលវតរតាយាតិ និដ្ឋមេត្ថគន្តព្ពន្តិ. មូលដីកាយំ បន ននុច សត្តមជវនចេតនាយ ពលវតាយ ឧបបជ្ជវេទនីយភាវោ ហោតិ អានន្តរិយតាបីតិ ចោទនំ សមុដ្ឋាបេត្វា តត្ថាយំ អធិប្បាយោ សិយា. បដិសន្ធិយា អនន្តរបច្ចយភាវិនោ វិបាកសន្តានស្ស អនន្តរបច្ចយភាវេន អន្តិមជវនចេតនាយ សុសង្ខតត្តាសា សត្តមជគនចេតនា ឧបបជ្ជវេទនីយា អានន្តរិយកាច ហោតិ. ន អបតិតជវនចេតនា វិយ ពលវតាយាតិ ឧត្តរំ វទតិ. តំ យុត្តំ វិយ ន ទិស្សតិ. ឯវញ្ហិ សតិ បថមជវនចេតនា កស្ស អនន្តរបច្ចយភាវេន សុសង្ខតត្តា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយានាម ជាតាតិ វត្តព្ពា ហោតីតិ. មហាដីកាយំ បន ទុព្ពលាបិ អន្តិមជវន ចេតនា សន្និដ្ឋានកិច្ចវិសេសយុត្តតាយ ផលវិបច្ចនេ សត្តិវិសេ សយុត្តា ហោតីតិ ឧបបជ្ជវេទនីយា អានន្តរិយកាច សា ហោតីតិ វុត្តំ. យថារហន្តិ តំ តំ បុគ្គលានុរូបំ. យថាភិនីហារ វសេនាតិ តស្ស តស្ស បរិកម្មភាវនា ចិត្តស្ស កសិណនិមិត្តា ទីសុវា អនិច្ចលក្ខណាទីសុវា អភិនីហរណានុរូបំ. អប្បនាវីថិន្តិ អប្បនាបពន្ធំ. ឥទញ្ច អនេកវារេ បវត្តានំ អប្បនាជវនានំ សង្គហណត្ថំ វុត្តំ. តេនេវាហ តតោបរំ អប្បនាវសានេ ភវង្គបាតោវ ហោតីតិ. តត្ថ តតោតិ ចតុត្ថតោវា បញ្ចមតោ វា. ឥមស្មិំ អត្ថេ សតិ បញ្ចមេវា ឆដ្ឋេវា ឯកន្តេន ភវង្គបាតោ ហោតីតិ អាបជ្ជតិ. តស្មា បុន អប្បនាវសានេតិ វុត្តំ. ភវង្គបាតោវហោតិ. នត្ថិ តទារម្មណុប្បាទោតិ អធិប្បាយោ.

វិភាវនិយំ បន

‘‘កត្ថចិ អប្បនាវារេ សត្តជវន បរិបូរណត្ថំ អប្បនាវសានេបិ កាមាវចរជវនប្បវត្តិំ វទន្តានំ និកាយន្តរិកានំ វាទោ ឥធ ឯវសទ្ទេន និវត្តិតោ’’តិ វុត្តំ.

តត្ថាតិ តស្មិំ អប្បនាជវនវារេ. និរន្តរបវត្តានំ ជវនានំ ភិន្នវេទនតានាម នត្ថីតិ វុត្តំ សោមនស្សសហគត ជវនា នន្តរន្តិអាទិ.

[១៣២] វិភាវនិយំ បន

‘‘ភិន្នវេទនានំ អញ្ញមញ្ញំ អាសេវនបច្ចយភាវស្ស អនុទ្ធដត្តា’’តិការណំ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ ឥធ អាសេវនបច្ចយភាវោ បមាណំ. កស្មា, អាសេវន បច្ចនិកានំ ផលជវនានំបិ បរិកម្មជវនេហិ អញ្ញមញ្ញញ្ច អភិន្នវេទនតាយ ឥច្ឆិតព្ពត្តាតិ. បាដិកង្ខិតព្ពាតិ អវស្សំ ឥច្ឆិតព្ពា.

[១៣៣] វិភាវនិយំ បន

‘‘បសំសិតព្ពា’’តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ តាទិសោ សំវណ្ណនាបទេសោ ទិស្សតីតិ. អរហត្ត ផលេ មគ្គវីថិយំ មគ្គកុសលានន្តរំ បវត្តមានេបិ អយំ បុព្ពាបរ និយមោ បរិកម្មជវនេហិ ឯវ សហ អប្បនាជវនានំ ហោតីតិ កត្វា ក្រិយជវនានន្តរំ អរហត្តផលញ្ចាតិ វុត្តំ. សុខបុញ្ញម្ហា បរំ ទ្វត្តិំស អប្បនាជវនានិ សម្ភវន្តិ. ឧបេក្ខកា បុញ្ញម្ហា បរំ ទ្វាទស, សុខិតក្រិយតោ បរំ អដ្ឋ. ឧបេក្ខកា ក្រិយតោ បរំ ឆ អប្បនាជវនានិ សម្ភវន្តីតិ យោជនា. តត្ថ ទ្វត្តិំសាតិ អរហត្តផលសព្ពបញ្ចមជ្ឈានវជ្ជិតានំ ចតុន្នំ រូបកុសលានំ សោឡសន្នំ មគ្គកុសលានំ ទ្វាទសន្នំ ហេដ្ឋិមផលានញ្ច វសេន ទ្វត្តិំស. ទ្វាទសាតិ បញ្ចមជ្ឈានិកានំ រូបារូបមគ្គកុសលានំ ហេដ្ឋិមផលានញ្ច វសេន ទ្វាទស. អដ្ឋាតិ បញ្ចមជ្ឈានវជ្ជិតានំ ចតុន្នំ រូបក្រិយានំ ចតុន្នំ អរហត្តផលានញ្ច វសេន អដ្ឋ. ឆាតិ បញ្ចមជ្ឈានិកានំ បញ្ចន្នំ រូបារូបក្រិយានំ អរហត្តផលស្សច វសេន ឆ. បុថុជ្ជនានំ សេក្ខានញ្ច កាមបុញ្ញតិហេតុតោ បរំ ចតុចត្តាលីស អប្បនា សម្ភវន្តិ. វីតរាគានំ អរហន្តានំ តិហេតុកាមក្រិយតោ បរំ ចុទ្ទស អប្បនា សម្ភវន្តីតិ យោជនា.

១៣៩. សព្ពថាបីតិ អតិមហន្តាទិនា សព្ពបការេនបិ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ យថាវុត្តេសុ បញ្ចទ្វារ មនោទ្វារេសុ. សព្ពត្ថាបិ បន អនិដ្ឋេ តិវា បាឋោ. តេនេវ ដីកាសុ សព្ពត្ថាបីតិ បញ្ចទ្វារ មនោទ្វារេបីតិ វុត្តំ. ឥច្ឆិតព្ពន្តិ ឥដ្ឋំ. កេន ឥច្ឆិតព្ពន្តិ. លោកិយមហាជនេន. តត្ថ ច អតិឧក្កដ្ឋេ អតិទុគ្គតេច ជនេ អគហេត្វា មជ្ឈិមកេន មហាជនេន. ឯវញ្ហិ សតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋានំ សុដ្ឋុវវត្ថានំ ហោតីតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. យស្មិំ អារម្មណេកុសល វិបាកំ ឧប្បជ្ជតិ, តទេវ ឥដ្ឋំនាម. យស្មិំ បន អកុសលវិបាកំ ឧប្បជ្ជតិ, តទេវ អនិដ្ឋំនាម. ន ហិ សក្កា ឥដ្ឋំវា អនិដ្ឋំវា អារម្មណំ វិបាកចិត្តំ វញ្ចេតុន្តិច. អបិច ទ្វារវសេនាបិ ឥដ្ឋានិដ្ឋតា វេទិតព្ពាតិ ច វុត្តំ. តស្មា ឥន្ទ្រិយានិន្ទ្រិយពទ្ធសន្តានគតេ ឯកេ កស្មិំ រូបកលាបេ វណ្ណាទីសុ រូបេសុ កិញ្ចិ ឥដ្ឋំ ហោតិ. កិញ្ចិ អនិដ្ឋំ. កទាចិ ឥដ្ឋំ ហោតិ. កទាចិ អនិដ្ឋំ, តត្ថ កិញ្ចិ ឥដ្ឋំ ហោតិ កិញ្ចិ អនិដ្ឋន្តិ យថា កិំស្មិំចិ ឯកស្មិំ បុប្ផេ វណ្ណោ ឥដ្ឋោ. គន្ធោ អនិដ្ឋោ, រសោ អនិដ្ឋោ, ផោដ្ឋព្ពោ អនិដ្ឋោ, ខរសម្ផស្សោ. កិំស្មិំចិ វណ្ណោបិ ឥដ្ឋោ, គន្ធោបិ ឥដ្ឋោ, រសាទយោ អនិដ្ឋាយេវ. តថា ពុទ្ធស្ស សរីរគតេបិ ឯកស្មិំ កលាបេ វណ្ណោ ឥដ្ឋោ ហោតិ. គន្ធោ អនិដ្ឋោ. មតកណ្ហសុនខស្ស ឧទ្ធុមាតសរីរេបិ វណ្ណោ ឥដ្ឋោ ហោតិ. គន្ធោ អនិដ្ឋោ. សោ ហិ វណ្ណោ យទិ និវត្ថបារុតស្ស វត្ថស្ស ភវេយ្យ. តំ វត្ថំ មហគ្ឃំ ហោតីតិ. កទាចិ ឥដ្ឋំ កទាចិ អនិដ្ឋន្តិ អគ្គិនាម ហេមន្តេ ឥដ្ឋោ សុខវិបាកស្ស បច្ចយោ. គិម្ហេ អនិដ្ឋោ ទុក្ខវិបាកស្ស បច្ចយោ. សីតុទកំ គិម្ហេ ឥដ្ឋំ. ហេមន្តេ អនិដ្ឋំ. តថា សុខ សម្ផស្សំ វត្ថំ បកតិកាយេ ឥដ្ឋំ ហោតិ. វណំ បត្វា អនិដ្ឋំ. តេនវា សណិកំ ផុសន្តស្ស ឥដ្ឋំ, គាឡ្ហំ ផុសន្តស្ស អនិដ្ឋន្តិ. នឥដ្ឋន្តិ អនិដ្ឋំ. តស្មិំ អនិដ្ឋេ. ឥដ្ឋេតិ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ, កុសលវិបាកានិ បញ្ចវិញ្ញាណ សម្បដិច្ឆន សន្តីរណ តទារម្មណានីតិ សម្ពន្ធោ. សន្តីរណ តទារម្មណានិ ចេត្ថ ឧបេក្ខាសហគតានិឯវ វេទិតព្ពានិ. តេនេវាហ អតិឥដ្ឋេបនាតិអាទិ. តត្ថ អភិឥដ្ឋេតិ សុវណ្ណ រជត មណិវណ្ណាទិកេ ហរិតាលវណ្ណាទិកេ កោសេយ្យ វត្ថវណ្ណាទិ កេ ទេវច្ឆរាវណ្ណាទិកេច អតិវិយ លោកិយមហាជនេន ឥច្ឆិតព្ពេ ឆឡារម្មណេ. យស្មា ចេត្ថ អនិដ្ឋារម្មណ សមាយោគោ អកុសលកម្មស្សេវ វិបច្ចនោកាសោ ហោតិ. ឥដ្ឋារម្មណសមាយោគោច កុសលកម្មស្សេវ, តស្មា អនិដ្ឋេ អកុសលវិបាកានេវ. ឥដ្ឋេ កុសលវិបាកានេវាតិ អយំ និយមោ សិទ្ធោ. វេទនានិយមោ បន អាទាសេ មុខនិមិត្តស្ស វិយ អត្តនោ ឧស្សាហ ពលេន វិនា កេវលំ កម្មពលេន និព្ពត្តានំ វិបាកានំ បរិទុព្ពលត្តា តថា តថា កប្បេត្វា បកប្បេត្វា គហណា ភាវតោ យថារម្មណមេវ សិទ្ធោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ន កេវលញ្ច វិបាកានំ ឯវ. អថខោ វិបល្លាសរហិតេ ខិណាសវសន្តានេ បវត្តានំ កាមក្រិយជវនានំ វិយថារម្មណមេវ វេទនាយោគោ ហោតីតិ អធិប្បាយេន វុត្តំ តត្ថាបិ សោមនស្សសហគត ក្រិយជវនាវសានេ តិអាទិ. តត្ថាបីតិ តេសុ វិបាកេសុបិ. សោមនស្សសហគត ក្រិយ ជវនា វសានេតិ ពុទ្ធវណ្ណាទិកេ អតិឥដ្ឋារម្មណេ បវត្តានំ សោមនស្ស សហគត ក្រិយជវនានំ អវសានេ. ឧបេក្ខាសហគត ក្រិយ ជវនា វសានេតិ អនិដ្ឋេ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេច បវត្តានំ ឧបេក្ខាសហគតក្រិយជវនានំ អវសានេ. អយញ្ច ក្រិយជវនាវសានេ តទារម្មណនិយមោ អដ្ឋកថាយំបិ វុត្តោយេវ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ កាមាវចរ តិហេតុក សោមនស្ស សហគតក្រិយទ្វយំ តទារម្មណវសេន បញ្ចន្នំ សោមនស្សសហគត វិបាកានំ អនន្តរបច្ចយោតិអាទិ. ឥទញ្ច បកតិនីហារេន បវត្តានំ ក្រិយជវនានំ វសេន វុត្តំ. តថា រូបេន បន ចិត្តាតិសង្ខារេន បវត្តានំ ក្រិយជវនានំ ឥដ្ឋេបិ ឧបេក្ខាវេទនាយោគោ អនិដ្ឋេបិ សោមនស្ស វេទនាយោគោ ហោតិយេវ. យថាហ –

កថញ្ចានន្ទ អរិយោ ហោតិ ភាវិតិន្ទ្រិយោ. ឥធានន្ទ ភិក្ខុនោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជតិ មនាបំ ឧប្បជ្ជតិ អមនាបំ. ឧប្បជ្ជតិ មនាបាមនាបំ. សោ សចេ អាកង្ខតិ បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ. អប្បដិកូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតិ. សចេ អាកង្ខតិ អប្បដិកូលេ បដិកូល សញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ. បដិកូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតីតិ.

សព្ពំ ឧបរិបណ្ណាសកេ ឥន្ទ្រិយភាវនាសុត្តំ អាហរិតព្ពំ. តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ មនាបំ ឧប្បជ្ជតិ អមនាបំ. ឧប្បជ្ជតិ មនាបាមនាបន្តិ ឯតេន ខីណាសវានំ កាមក្រិយជវនានំ បកតិនីហារេន ឥដ្ឋេ សោ មនស្សយោគោ អនិដ្ឋេ ឧបេក្ខា យោគោ ទស្សិតោ ហោតិ. សោសចេ អាកង្ខតិ បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរេយ្យន្តិ. អប្បដិកូលសញ្ញី តត្ថ វិហរតីតិអាទិនា បន តេសំ តថារូបេ ចិត្តាភិសង្ខារេ សតិ ឥដ្ឋេបិ ឧបេក្ខាយោគោ អនិដ្ឋេបិសោមនស្ស យោគោ វុត្តោ ហោតីតិ. យំ បន ខីណាសវានំ សតតវិហារសុត្តេ ឥធ ភិក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ. ន ទុម្មនោ. ឧបេក្ខកោ វិហរតិ សតោ សម្បជានោតិអាទិនា ឆសុទ្វារេសុ សោមនស្ស បដិក្ខិបនំ វុត្តំ. តំបិ តេសំ តថា រូបចិត្តាភិសង្ខារពាហុល្លវសេន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. យស្មា វា ខីណាលវាបិ ពុទ្ធរូបទស្សនាទីសុ បធានសារុប្បដ្ឋានទស្សនាទីសុ ច សោមនស្សិតា ហោន្តិយេវ. តស្មា កេវលំ រាគាទិវត្ថុ ភូតានិ រូបារម្មណាទីនិ ឥដ្ឋានិដ្ឋានិ សន្ធាយ ឥទំ វុត្តន្តិបិ យុត្តំ. ឯត្ថ ច. កថំ បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ. អនិដ្ឋស្មិំ វត្ថុស្មិំ មេត្តាយវា ផរតិ. ធាតុតោវា ឧបសំហរតិ. ឯវំ បដិកូលេ អប្បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ. កថំ អប្បដិកូលេ បដិកូលសញ្ញី វិហរតិ ឥដ្ឋស្មិំ វត្ថុស្មិំ អសុភាយវា ផរតិ. អនិច្ចតោ វា ឧបសំហរតិ. ឯវំ អប្បដិកូលេ បដិកូលសញ្ញី វិហរតីតិអាទិនា បដិសម្ភិទាមគ្គនយេន ឥធ តថារូបោ ចិត្តាភិសង្ខារោ នាម វេទិតព្ពោ. អបរេ បន វទន្តិ-ខីណាសវា យទា ទេវច្ឆរា វណ្ណាទិកំ អតិឥដ្ឋារម្មណំ អាបាតមា គច្ឆតិ. តទា តត្ថ អសុភាយវាផរន្តិ. អនិច្ចតោវា ឧបសំហរន្តិ តត្ថ អនិដ្ឋភូតំ អសុភ លក្ខណំវា អនិច្ចលក្ខណំវា ឧបេក្ខា ក្រិយ ជវនានំ អារម្មណំ ហោតិ. ន អតិឥដ្ឋារម្មណភូតំ ទេវច្ឆរាវណ្ណាទិកំ.

តថា យទា កុធិភកុដ្ឋសរីរាទិកំ អតិអនិដ្ឋារម្មណំ អាបាតមាគច្ឆតិ. តទា តត្ថ មេត្តាយវា ផរន្តិ. ធាតុតោវា ឧបសំហរន្តិ. តត្ថ ឥដ្ឋភូតំ អវេរតាវាទិលក្ខណមេវ សោមនស្សក្រិយជវនានំ អារម្មណំ ហោតិ. ន អតិអនិដ្ឋភូតំ កុធិត កុដ្ឋសរីរាទិកំ. តស្មា តានិ ជវនានិ កាមវិបាកានិវិយ សព្ពទាបិ អារម្មណានុរូបមេវ វេទនាយុត្តានិ ហោន្តីតិ. តំ នយុជ្ជតិ. ន ហិ តានិ លក្ខណានិ ទេវច្ឆរាវណ្ណាទីហិ វិនា វិសុំ លព្ភន្តិ. តេហិ បន សហេវ លព្ភន្តិ. តស្មា យថា អានិសំសទស្សនេន ភាវនាយ បុព្ពាបរិយវិសេសទស្សនេនច ឧទ្ធុមាតកាទីសុ អតិ អនិដ្ឋេសុបិ សោមនស្សុប្បត្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តា. យថាច មហា មោគ្គលានត្ថេរស្ស ពុទ្ធសុពុទ្ធតាទស្សនេន អត្តសម្បត្តិទស្សនេនច អនិដ្ឋភូតេបិ អដ្ឋិកង្កលិកបេតរូបេ សោមនស្សុប្បត្តិ បាឡិយំ វុត្តា. យថា ច មហាកស្សបត្ថេរស្ស តថារូបេន ចិត្តាភិ សង្ខារេន កុដ្ឋិនោ ហត្ថតោ លទ្ធេ អនិដ្ឋភូតេ បូតិកុម្មាសេបិ សោមនស្សុប្បត្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តា. ឯវមេវំ ឥធបិ អសុភផរណាទិកោ ចិត្តាភិសង្ខារោ អតិឥដ្ឋេ ឧបេក្ខាជវនានំ អតិអនិដ្ឋេច សោមនស្សជវនានំ ឧប្បត្តិយា បច្ចយោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អយញ្ហិ អារម្មណានំ ឥដ្ឋានិដ្ឋភាវោនាម លោកិយមហាជនានំ ឥច្ឆាវសេន សិទ្ធោ ហោតិ អគម្ភីរោ វិបល្លាសធម្មានំ កិលេសានញ្ច វត្ថុភូតោ. យថាហ-តត្ថ កតមំ រូបំ ហីនំ. យំ រូបំ តេសំ តេសំ សត្តានំ ឧញ្ញាតំ អវញ្ញាតន្តិអាទិ. ឯត្ថ ហិ តេសំ តេសំ សត្តានន្តិ ឯតេន អារម្មណធម្មានំ ឥដ្ឋានិដ្ឋភាវោ នាម លោកិយមហាជន សម្មុតិយា សិទ្ធោតិ ទស្សេតិ. តស្មា យញ្ច អប្បហីនវិបល្លាសានំ លោកិយមហាជនានំ ទេវច្ឆរាវណ្ណា ទីសុ អតិ ឥដ្ឋេសុ អតិឥដ្ឋាការតោ គហណំ. យញ្ច ពុទ្ធវណ្ណា ទីសុ អតិឥដ្ឋេសុ អនិដ្ឋាការតោ គហណំ. តទុភយំបិ តេសំ វិបល្លាសវសេនេវ ហោតិ. យំបន បញ្ញវន្តានំ ពុទ្ធសាវកានំ ទេវច្ឆរាវណ្ណាទីសុ អនិដ្ឋាការតោ គហណំ. យញ្ច ពុទ្ធវណ្ណាទីសុ អតិឥដ្ឋាការតោ គហណំ. តទុភយំបិ បញ្ញាពលេនេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

[១៣៤] យំ បន វិភាវនិយំ

‘‘កុសលាកុសលានំ បន អប្បហីនវិបល្លាសេសុ សន្តានេសុ បវត្តិយា អតិឥដ្ឋេបិ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តអនិដ្ឋាការតោ អនិដ្ឋេបិ ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តាការតោ គហណំ ហោតីតិ’’ វុត្តំ.

យញ្ច តត្ថ

‘‘ខីណាសវានំ ចិត្តវិបល្លាសាភាវេន ក្រិយជវនានិបិ យថារម្មណមេវ បវត្តន្តី’’តិ វុត្តំ. តំ វិចារេតព្ពមេវ.

យេ ហិ តេ ធម្ម ចក្ខុរហិតា ហោន្តិ. តេយេវ វិបល្លាស វសេន ចិត្តវសានុគា អារម្មណវសានុគាច ហោន្តីតិ កុសលា កុសលានិយេវ យេភុយ្យេន យថារម្មណំ បវត្តន្តិ. ន បន ក្រិយ ជវនានិ. ន ហិ ខីណាសវា លោកិយមហាជនសម្មតេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ ចិត្តវសានុគា អារម្មណវសានុគាច ហោន្តីតិ. យថាហ –

រូបា សទ្ទា គន្ធា រសា, ផោដ្ឋព្ពាច មនោរមា;

ឥដ្ឋធម្មា អនិដ្ឋាច, ន បវេធន្តិ បណ្ឌិតាតិ.

តស្មា សោមនស្ស ក្រិយ ជវនានន្តរំបិ តទារម្មណានិ សោមនស្សុបេក្ខា វេទនាយុត្តានិ ឯវ សិយុំ. តថា ឧបេក្ខាក្រិយជវនានន្តរំបីតិ. មូលដីកាយំ បនេត្ថ បដ្ឋានេ-កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតាឧប្បជ្ជតីតិ កុសលកុសលានន្តរំ ឯវ តទារម្មណំ វុត្តំ. ន អព្យាកតានន្តរំ នច កត្ថចិ ក្រិយានន្តរំ តទារម្មណស្ស វុត្តដ្ឋានំ ទិស្សតិ. វិជ្ជមានេច តស្មិំ អវចនេ ការណំនត្ថិ. ភវង្គញ្ចនាមេតំ នទិសោតោវិយ បដិសោតគាមិនាវំ សវិប្ផារិកំ ឯវជវនំ អនុពន្ធតីតិ យុត្តំ. ន បន ឆឡង្គុបេក្ខាវតោ ខីណាសវស្ស សន្តវុត្តិក្រិយជវនំ. តស្មា ក្រិយជវនានន្តរំ តទារម្មណវិធានំ ឧបបរិក្ខិតព្ពន្តិ វុត្តំ. បដ្ឋានេ បន កុសលត្តិកេ បញ្ហា វារេ អារម្មណបច្ចយវិភង្គេ តីសុ អព្យាកតបទាវសានវារេសុ សេក្ខបុថុជ្ជនានំ តទារម្មណមេវ បធានំ ហោតិ. ន កុសលា កុសលជវនំ. តស្មា ទ្វីសុបិ វារេសុ សេក្ខាវា បុថុជ្ជនាវា កុសលំ អនិច្ចតោ វិបស្សន្តិ កុសលំ អស្សាទេន្តីតិអាទិកំ វត្វា បុនច កុសលេ និរុទ្ធេ អកុសលេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ. អរហតោ បន ជវនំបិ តទារម្មណំបិ បធាន មេវ ហោតិ. តស្មា អរហា កុសលំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតិ ឥច្ចេវ វុត្តំ. នបន វុត្តំ ក្រិយាព្យាកតេ និរុទ្ធេ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតីតិ. យទិ ចេតំ វុច្ចេយ្យ តទារម្មណមេវ បធានំ កតំនាម សិយា. អវុត្តេបិច តស្មិំ វិបស្សតីតិ ឥមិនា តទារម្មណំបិ គហិតមេវ ហោតីតិ. តស្មា យំ វុត្តំ បដ្ឋានេ កុសលា.ល. ឧប្បជ្ជតីតិ កុសលាកុសលានន្តរមេវ តទារម្មណំ វុត្តំ. ន អព្យាកតានន្តរន្តិច. វិជ្ជមានេច តស្មិំ អវចនេ ការណំ នត្ថីតិ ច វុត្តំ. តំ ន យុជ្ជតិយេវ. អនន្តរបច្ចយវិភង្គេសុ បន កុសលំ វុដ្ឋានស្ស អកុសលំ វុដ្ឋានស្ស ក្រិយំ វុដ្ឋានស្សាតិច វិបាកធម្មធម្មា ខន្ធា វុដ្ឋានស្ស នេវវិបាក នាវិបាកធម្មធម្មា ខន្ធា វុដ្ឋានស្សាតិច ឯវមាទិនា ក្រិយជវនានន្តរំ ភវង្គេន សហ តទារម្មណស្សបិ វុដ្ឋាននាមេន វុត្តដ្ឋានំ ទិស្សតិយេវ. តស្មា យញ្ច វុត្តំ ន កត្ថចិ ក្រិយានន្តរំ តទារម្មណស្ស វុត្តដ្ឋានំ ទិស្សតីតិ. តំបិ ន យុជ្ជតិយេវ. នច ឆឡង្គុបេក្ខាវ តោ ខីណាសវស្ស សន្តវុត្តិបិ ក្រិយជវនំ សវិប្ផារិកំ ន ហោតិ. កុសលជវនស្ស វិយ តស្សបិ ឱឡារិកកាយវចី បយោគសមុដ្ឋា បនតោតិ.

[១៣៥] វិភាវនិយំ បន

ដីកាវាទស្ស ឧត្តរំ វទន្តេន យំ វុត្តំ ‘‘យទិ អព្យាកតា នន្តរំបិ តទារម្មណំ វុច្ចេយ្យ. បរិត្តារម្មណេ វោដ្ឋព្ពនា នន្តរំបិ តស្ស បវត្តិំ មញ្ញេយ្យុន្តិ ក្រិយជវនានន្តរំ តទា រម្មណំ ន វុត្ត’’ន្តិ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ បដ្ឋានេ ឥមស្មិំ វុត្តេ ឥទំនាម មញ្ញេយ្យុន្តិ អវុត្តំនាម អត្ថិ. ន ច អរហា កុសលំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ វិបស្សតីតិអាទិនា វិបស្សនាចារវសេន វុត្តដ្ឋានេ បញ្ចទ្វារិក បរិត្តារម្មណ វារបសង្គោ អត្ថីតិ. ទោមនស្ស.ល. ឧបេក្ខា សហគតានេវ ភវន្តិ. ន សោមនស្សសហគតានិ. កស្មា, សោមនស្ស ទោមនស្សានំ អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធត្តា. តេនេវ ហិ បដ្ឋានេ តេសំ ឥតរីតរានន្តរបច្ចយតា នវុត្តាតិ. ឯត្ថច ក្រិយជវន ទោមនស្សជវនាន មេវ អនន្តរំ តទារម្មណ និយមំ ទស្សេន្តេន ថេរេន ឥតរេសំ កុសលាកុសលជវនានំ អនន្តរំ បន តាទិសោ និយមោ នត្ថីតិ ទស្សិតោ ហោតិ. តស្មា អដ្ឋន្នំ កាមកុសលានំ អដ្ឋន្នំ លោភមូលានំ ទ្វិន្នំ មោហមូលានន្តិ អដ្ឋារសន្នំ ជវនានំ អនន្តរំ អារម្មណានុរូបំ សព្ពានិ តទារម្មណានិ ភវង្គានិ ច បវត្តន្តិ. យេភុយ្យេន បន អកុសលជវនានន្តរំ តទារម្មណំ អហេតុកមេវ. ទ្វិហេតុកជវនានន្តរំ ទ្វិហេតុកមេវ. តិហេតុកជវនានន្តរំ តិហេតុកមេវាតិ អយំ យេភុយ្យនិយមោ. យស្ស បន ទ្វិហេតុកានិវា តិហេតុកានិវា កុសលជវនានិ ពហុលំ សមុទាចរន្តិ. តស្ស កទាចិ អកុសលជវនេសុ ជវិតេសុ អកុសលានន្តរំបិ ទ្វិហេតុកានិវា តិហេតុកានិវាតទារម្មណានិ បវត្តន្តិ. យស្ស អកុសលជវនានិ ពហុលំ សមុទាចរន្តិ. តស្ស កទាចិ ទ្វិហេតុកេសុវា តិហេតុកេសុវា កុសលជវនេសុ ជវិតេសុ កុសលានន្តរំបិ អហេតុកតទារម្មណានិ បវត្តន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ បដ្ឋានេ-អហេតុកេ ខន្ធេ អនិច្ចតោ.ល. ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. កុសលាកុសលេ និរុទ្ធេ សហេតុកោ វិបាកោ តទា រម្មណតា ឧប្បជ្ជតិ. អហេតុកោ វិបាកោ តទារម្មណតា ឧប្បជ្ជតីតិ. ឯកានិហិ តទារម្មណានិនាម បដិសន្ធិជនកេន ឯកេន កម្មេន និព្ពត្តានិបិ នានាវីថីសុ នានាប្បការានិ ហោន្តិ. បវត្តិ វិបាកជនកេហិ បន នានាកម្មេហិ និព្ពត្ថេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. តស្មាតិ យស្មា ទោមនស្សានន្តរំ សោមនស្សុប្បត្តិ នាម នត្ថិ, តស្មា. សោមនស្សបដិសន្ធិកស្សាតិ ចតូសុ សោមនស្សមហា វិបាកេសុ ឯកមេកេន គហិត បដិសន្ធិកស្ស សត្តស្ស. តទារម្មណសម្ភវោតិ តទារម្មណុប្បត្តិ ការណំ. តទារម្មណុប្បត្តិ យេវវា. យំកិញ្ចីតិ ឥដ្ឋានិដ្ឋភូតេសុ រូបារម្មណាទីសុ យំកិញ្ចិ. បរិចិតបុព្ពន្តិ ឥមស្មិំ ភវេយេវ តង្ខណតោ បុរិមខណេសុ គហណ ពហុលតា វសេន បរិចិតំ. អភិណ្ហសេវិតន្តិ អត្ថោ. បរិត្តារម្មណន្តិ បរិត្តធម្មភូតំ អារម្មណំ. អារព្ភាតិ អាលម្ពិត្វា. ឧបេក្ខាសហគត សន្តីរណន្តិ ទ្វីសុ ឧបេក្ខាសហគតសន្តី រណេសុ ឥដ្ឋេ កុសលវិបាកំ អនិដ្ឋេ អកុសលវិបាកំ ឧបេក្ខា សហគត សន្តីរណំ. យេសំ បន បកតិយា ឥតរានិ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគត វិបាកានិ ពហុលំ បវត្តន្តិ. តេសំ តានិបិ អាគន្តុកភវង្គំ នហោន្តីតិ ន វត្តព្ពានិ. អដ្ឋកថាយំ បន មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរវាទេ យេភុយ្យនិយមសោតេ បតិតត្តា អកុសលជវនានុរូបំ អហេតុកំ ឧបេក្ខា សន្តីរណ ទ្វយ មេវ វុត្តំ. តេនេវ ហិ បរតោ ថេរវាទានំ វិចារិតដ្ឋានេ អកុសលជវនានន្តរំ អហេតុក តទារម្មណ មេវ ទីបេន្តស្ស តស្ស ថេរវាទស្ស អបរិបុណ្ណវាទភាវំ ទស្សេត្វា យទា កុសលជវនានំ អន្តរន្តរា អកុសលំ ជវតិ, តទា កុសលាវសានេ អាចិណ្ណ សទិសមេវ អកុសលាវសានេ សហេតុកំ តទារម្មណំ យុត្តន្តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តទារម្មណេចយុត្តេ ឯតំបិ យុជ្ជតិយេវ. តស្មា ឆបិ ឧបេក្ខាសហគតវិបាកានិ អាគន្តុកភវង្គំ ហោន្តិយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថច ឧបេក្ខាបដិសន្ធិកស្ស តាវ អតិមហន្តាតិ វិភូតេសុបិ ពុទ្ធវណ្ណាទីសុ អភិឥដ្ឋារម្មណេសុ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេន្តស្ស តទារម្មណសម្ភវោ នត្ថីតិ ទោមនស្ស ជវនានន្តរំ ភវង្គបាតោវ ហោតិ. សោមនស្សបដិសន្ធិកស្ស បន សព្ពេសុបិ ឥដ្ឋានិដ្ឋភូតេសុ មហន្តេសុ អវិភូតេសុច ឆឡារម្មណេសុ ទោមនស្ស ឧប្បាទេន្តស្ស នេវ តទារម្មណសម្ភវោ អត្ថិ. នចមូលភវង្គ សម្ភវោតិ កត្វា ទោមនស្សានន្តរំ ឆសុ ឧបេក្ខាសហគតវិបាកេសុ យថារហំ ឯកំ អាគន្តុក ភវង្គភាវេន បវត្តតិ. តថា តស្សេវ ពុទ្ធវណ្ណាទីសុ អតិឥដ្ឋភូតេសុ អតិមហន្តេសុ អតិវិភូតេសុច ឆឡារម្មណេសុវា មហគ្គតបញ្ញត្តីសុវា ទោមនស្សំ ឧប្បាទេន្តស្សាតិ. ឯត្ថ ច យស្មា អភិធម្មេ ធាតុវិភង្គេ សព្ពធម្មេសុវា បន បថម សមន្នាហារោតិ វុត្តំ. មហាហត្ថិបទោបម សុត្តេច អជ្ឈត្តិ កញ្ចេវ អាវុសោ ចក្ខុ អបរិភិន្នំ ហោតិ. ពាហិរាច រូបាអាបាតំ អាគច្ឆន្តិ. នោច តជ្ជោ សមន្នាហារោ ហោតិ. នេវ តាវ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ. យតោច ខោ អាវុសោ អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ ចក្ខុ អបរិភិន្នំ ហោតិ. ពាហិរាច រូបា អាបាត មាគច្ឆន្តិ. តជ្ជោច សមន្នាហារោ ហោតិ. ឯវំ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ. អជ្ឈត្តិកញ្ចេវ អាវុសោ សោតំ.ល. ឃានំ.ល. ជិវ្ហា.ល. កាយោ.ល. មនោ អបរិភិន្នោ ហោតិ. ពាហិរាច ធម្មា អាបាតំ អាគច្ឆន្តិ. នោច តជ្ជោ សមន្នាហារោ ហោតិ. នេវ តាវ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតិ. យតោច ខោ អាវុសោ អជ្ឈត្តិកោចេវ មនោ អបរិភិន្នោ ហោតិ. ពាហិរាច ធម្មា អាបាតំ អាគច្ឆន្តិ. តជ្ជោច សមន្នាហារោ ហោតិ. ឯវំ តជ្ជស្ស វិញ្ញាណភាគស្ស បាតុភាវោ ហោតីតិ វុត្តំ. តស្មា វីថិចិត្តានិនាម អាវជ្ជនេនវិនានឧប្បជ្ជន្តិ. សចេ អាវជ្ជនេន ធម្មតោវា កាលភោវា យំយំ និយមេត្វា អាវជ្ជិតំ ហោតិ. តំ តទេវ តានិបិ គណ្ហន្តិ. យទិ អនិយមេត្វា យំកិញ្ចិ អាវជ្ជិតំ ហោតិ. តានិបិ អាវជ្ជិ តប្បការមេវ គណ្ហន្តិ. ន បន ឯកាវជ្ជន វីថិយំ សព្ពានិ វីថិចិត្តានិ អាវជ្ជនេនវា អញ្ញមញ្ញំវា ធម្មតោវា កាលតោវា ភិន្នា លម្ពណានិ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពន្តិ.

ឯត្ថ សិយា. យទិ ចេ តំ អាគន្តុកភវង្គំ ឯកវីថិយំ អាទិម្ហិ អាវជ្ជនេន អាវជ្ជិតំ អារម្មណំ អគហេត្វា អញ្ញំ យំ កិញ្ចិ បរិចិតបុព្ពំ បរិត្តារម្មណំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ សតិ និរាវជ្ជនំនាម ឯតំ សិយា. អាវជ្ជនាទីហិច សទ្ធិំ ធម្មតោ កាលតោ ច ភិន្នារម្មណំនាម សិយាតិ. សច្ចំ, យថា បន មគ្គវីថិយំ គោត្រភុវោទានានិ ផលសមាបត្តិវីថិយំ ផលានិ និរោធតោ វុដ្ឋហន្តស្សច ផលចិត្តំ និរាវជ្ជនមេវ ហោន្តិ ភិន្នារម្មណញ្ច. ឯវមេតស្សបិ នត្ថិ និរាវជ្ជនតាយ ភិន្នារម្មណតាយច ទោសោតិ. យញ្ច ឯកស្មិំភវេ ភវង្គស្ស បដិសន្ធិយា សហ ធម្មតោច អារម្មណ តោច អភិន្នត្តំ តត្ថ តត្ថ វុត្តំ. តំបិ មូលភវង្គំ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥទញ្ច អាគន្តុកភវង្គន្តិ នត្ថិ ទោសោតិ. តមនន្តរិត្វាតិ តំ អាគន្តុកភវង្គំ អត្តនោ អនន្តរបច្ចយំ កត្វា. វទន្តិ អាចរិយា. បាឡិយំ បន មហាអដ្ឋកថាយំច ឯតំ វិធានំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. កាមាវចរជវនាវសានេយេវ តទារម្មណំ ឥច្ឆន្តិ. ន មហគ្គតានុត្តរជវនាវសានេ. កស្មា ឥតិ ចេ. កាមាវចរ ជវនានំ ឯវ សវិប្ផន្ទនត្តា. ឥតរេសញ្ច អវិប្ផន្ទនត្តា.

[១៣៦] វិភាវនិយំ បន

‘‘កាមតណ្ហា និទាន កម្មនិព្ពត្តត្តា’’តិ ការណំ វុត្តំ. តំ អការណំ.

អបិច អភិញ្ញាវជ្ជិតានិ មហគ្គតានុត្តរជវនានិ អបរិត្តារម្មណានិ ហោន្តិ. តទារម្មណានិ បន បរិត្តារម្មណានេវាតិ នតេសំ អវសានេ តទារម្មណុប្បត្តិ បសង្គោ អត្ថិ. អភិញ្ញាជវនានិច កានិចិ បរិត្តារម្មណានិបិ សន្តតរានិ ហោន្តីតិ តេសំបិ អវសានេ តទុប្បត្តិ នត្ថិយេវាតិ.

[១៣៧] ឯតេន

អជនកត្តា ជនក សមានត្តាភាវតោតិអាទិបិ បដិក្ខិត្តំ ហោតិ.

កាមាវចរសត្តានំឯវ តទារម្មណំ ឥច្ឆន្តិ. ន រូបារូបសត្តានំ. ន ហិ តេសុ ឧប្បន្នានំ បរិត្តារម្មណានំបិ កាមាវចរជវនានំ អវសានេ តទារម្មណុប្បត្តិ អត្ថិ. តទារម្មណូប និស្សយស្ស កាម ភវង្គស្ស អភាវតោ មហគ្គត ភវង្គស្ស ច សន្ត តរស្ស តទារម្មណ កិច្ចា ភាវតោតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណ សោត វិញ្ញាណានិ បន រូបសត្តានំ ចក្ខុសោតឥន្ទ្រិយ បវត្តិអានុភាវតោ សម្បដិច្ឆនសន្តីរណានិច ទ្វារវីថិភេទេ ចិត្តនិយមសិទ្ធិតោ រូបសត្តេសុ បវត្តន្តិ យេវាតិ. កាមាវចរធម្មេស្វេវ អារម្មណភូតេសុ តទារម្មណំ ឥច្ឆន្តិ, ន មហគ្គតានុត្តរបញ្ញត្តិធម្មេសុ. ឯកន្តបរិត្តារម្មណត្តា តទារម្មណានំ. តេសំ បន ឯកន្តបរិត្តា រម្មណភាវេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវាតិ.

[១៣៨] វិភាវនិយំ បន

‘‘អបរិចិតត្តា’’តិ ការណំ វុត្តំ. តំ អការណំ.

ចិត្តញ្ហិ នាម វិកប្បពលេវា អប្បនាបត្តភាវនាកម្មវិសេសេ វា សតិ និព្ពានេ វិយ អបរិចិតេបិ អារម្មណេ បវត្តតិយេវាតិ.

[១៣៩] យញ្ច វិភាវនិយំ

‘‘កាមតណ្ហាយត្តកម្មជនិតត្តាបី’’តិ ការណំ វុត្តំ. តំបិ ហេដ្ឋា បដិក្ខិត្តមេវ. តេនេវ ហិ អដ្ឋកថាយំ កិំវា ឯតាយ យុត្តិចិន្តាយាតិ វត្វា សព្ពានិ វិភាវនិយំ វុត្ត ការណានិ បដិក្ខិត្តានីតិ.

កាមេ ជវន សត្តាលម្ពណានំ និយមេសតីតិ កាមភូមិបរិយាបន្នានំ ជវនានំ សត្តានំ អារម្មណានញ្ច វសេន តិវិធេ និយមេ សតិ. វិភូតេ តិមហន្តេច តទារម្មណមីរិតន្តិ ឯតេន តទារម្មណំនាម បវត្តមានំ វិភូតារម្មណេវា អតិមហន្តារម្មណេ វា បវត្តតីតិ អយមេវ និយមោ ទស្សិតោ. ន បន យត្ថ តទា រម្មណំ បវត្តតិ. ឯតទេវ វិភូតញ្ច អតិមហន្តញ្ច នាមាតិ និយមោ. តស្មា ឧឡារកម្មនិព្ពត្តានំ សុវិសទវត្ថុកានំ រូបព្រហ្មានំ ឧប្បន្នាវីថិយោ យេភុយ្យេន វិភូតារម្មណាឯវ អតិមហន្តា រម្មណាឯវច ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. កេចិ បន ឥមមត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា រូបារូបភូមីសុ វិភូតារម្មណវីថិយោ អតិមហន្តារម្មណវីថិយោច នលព្ភន្តីតិ វទន្តិ. [តទារម្មណនិយមោ].

១៤០. ជវនេសុចាតិ ចសទ្ទោ បន សទ្ទត្ថោ. ឆក្ខត្តុ មេវវា ជវន្តិ. បកតិកាលេបិ អារម្មណស្ស ទុព្ពលភាវេ សតីតិ អធិប្បាយោ. អដ្ឋកថាយំបិ ហិ បកតិកាលេ អារម្មណទុព្ព លដ្ឋានេឯវ កាមាវចរជវនានំ ឆក្ខត្តុំ បវត្តិ វុត្តាតិ. កេចិ បន ឆក្ខត្តុន្តិ ឥទំ មុច្ឆាកាលវសេន វុត្តន្តិ មញ្ញន្តិ. មន្ទវត្តិយន្តិ មរណាសន្នកាលេ ពហុចិត្តក្ខណាតីតកស្ស វត្ថុស្ស ទុព្ពលត្តា ឥតរកាលេសុច មុទុតរភាវេន កេនចិ ឧបទ្ទុត ភាវេន អជ្ឈោត្ថដភាវេនច វត្ថុស្ស ទុព្ពលត្តា តន្និស្សិតានំ ជវនានំ មន្ទីភូតវេគតា វសេន បវត្តិកាលេ. មរណកាលាទីសូតិ មរណាសន្នកាលេ មុច្ឆាកាលេ វិសញ្ញិភូត កាលេ អតិតរុណកាលេច, តត្ថ មុច្ឆាកាលោនាម អសយ្ហ រូបេហិ ទុក្ខធម្មេហិ អតិភូតានំ អធិមត្តតោ ករជកាយស្ស វិហញ្ញប្បត្តិកាលោ. វិសញ្ញិ ភូតកាលោនាម បីតិវេគេនវា និទ្ទាភិភូតតាយវា យក្ខគហណេនវា សុរាមទាទិ វសេនវា បកតិសញ្ញាយ វិគតកាលោ. អតិតរុណកាលោនាម គព្ភគតស្សវា សម្បតិជាតស្សវា ទារកស្ស អជ្ឈត្ត វត្ថូនំ អតិមុទុកាលោ. តាទិសេសុ ហិ កាលេសុ អន្តរន្តរា ឆទ្វារិកវីថិយោ បវត្តមានាបិ យេភុយ្យេន បរិបុណ្ណជវនវារា ន បវត្តន្តិ. ទ្វត្តិវោដ្ឋព្ពនិកាវា ចតុបញ្ចជវនិកាឯវវា បវត្តន្តីតិ. ឯត្ថច ទ្វត្តិវោដ្ឋព្ពនិកវារា អដ្ឋកថាយំ វុត្តា. ចតុបញ្ច ជវនិកវារា មូលដីកាយំ វុត្តា. បញ្ចវារមេវាតិ ឥទំ បន មរណា សន្នកាលវសេន វុត្តំ. នមុច្ឆាកាលាទិវសេន. តញ្ច ខោបាកតិកសត្តានំ វសេនេវ. យេ បន ឈានសមនន្តរំវា បច្ចវេក្ខណ សមនន្តរំវា អភិញ្ញាសមនន្តរំវា ចវន្តិវា បរិនិព្ពាយន្តិវា. តេសំ ឈានាទីនិយេវ បញ្ចវារតោ អធិកានិវា ឩនានិវា មរណា សន្នជវនានិនាម ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អយញ្ច អត្ថោ ឧបរិ មរណុប្បត្តិយំ អាវិភវិស្សតីតិ. ភគវតោ បន យមកបាដិហារិយ កាលាទីសូតិ ឯត្ថ អញ្ញេសំបិ មហាមោគ្គលានត្ថេរាទីនំ ឯវរូបោ លហុប្បវត្តិកាលោ អាទិសទ្ទេន សង្គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តញ្ហិ វិសុទ្ធិមគ្គេ អយំ បន មត្ថកបត្តា វសី ភគវតោ យមកបាដិហារិយេ លព្ភតិ. អញ្ញេសំវា ឯវរូបេ កាលេតិ. សកលេន បន វាក្យេន ថបេត្វា យមកបាដិហារិយសទិសំ លហុក បវត្តិកាលំ អញ្ញស្មិំ កាលេ ភគវតោបិ ឆវា សត្តវា បច្ចវេក្ខណចិត្តានិ បវត្តន្តិ. អញ្ញេសំ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. ចត្តារិ បញ្ចវា បច្ចវេក្ខណចិត្តានិ ភវន្តីតិ ឯត្ថបិ ភគវតោបិ លហុកប្បវត្តិយំ បញ្ច បច្ចវេក្ខណចិត្តានិ ភវន្តិ. លហុកតរបវត្តិយំ ចត្តារីតិ អត្ថោបិ យុជ្ជតិយេវ.

វិភាវនិយំ បន

ភគវតោ ចត្តារិ អញ្ញេសំ បញ្ចបីតិ យុត្តំ វិយ ទិស្សតីតិ វុត្តំ.

តត្ថ យមកបាដិហារិយំ ករោន្តោ ភគវា អគ្គិក្ខន្ធឧទក ធារាទីនំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ បាដិហារិយានំ បវត្តនត្ថំ បថមំ តេជោកសិណេ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ. តតោ ទ្វេ ឈានង្គានិ បច្ចវេក្ខិ. តតោ ឧបរិមកាយតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតូតិ អធិដ្ឋាសិ. តតោ តស្មិំយេវ កសិណេ អភិញ្ញំ សមាបជ្ជិ. អភិញ្ញាវសេន ឧបរិមកាយតោ អគ្គិក្ខន្ធោ បវត្តតិ. តតោ អាបោកសិណេ បាទកជ្ឈានំ សមាបជ្ជិ. តតោ ទ្វេ ឈានង្គានិ បច្ចវេក្ខិ. តតោ ហេដ្ឋិមកាយតោ ឧទកធារា បវត្តន្តូតិ អធិដ្ឋាសិ. តតោ តស្មិំយេវ កសិណេ អភិញ្ញំ សមាបជ្ជិ. អភិញ្ញាវសេន ហេដ្ឋិម កាយតោ ឧទកធារា បវត្តន្តិ. សេសយមកេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថច លហុកប្បវត្តិយា ឥច្ឆិតត្តា ទ្វេ ទ្វេ បច្ចវេក្ខណវារា ចតុបញ្ចជវនិកាឯវ ភវន្តិ. ទ្វិន្នញ្ច ជវនវារានំ អន្តរា ទ្វេ ឯវ ភវង្គានិ ភវន្តិ. តានិច ទ្វេ បាដិហារិយានិ បស្សន្តានំ ឯកប្បហារេនេវ បវត្តានិ វិយ បញ្ញាយន្តីតិ. ឯតរហិ បន កេចិ អាទិកម្មិកជ្ឈានបច្ចវេក្ខណេសុបិ ចត្តារិ បញ្ចវាជវនានិ វទន្តិ. អាទិកម្មិកស្សាតិ យោគកម្មសិទ្ធិយា អាទិម្ហិ និយុត្តស្ស. បថមំ ឧប្បន្នា អប្បនា បថមកប្បនា. តស្សំ បថមកប្បនាយំ. អាទិកម្មិកអប្បនាវីថិយន្តិ អត្ថោ. តទា ហិ សព្ពានិបិ មហគ្គតជវនានិ បុន អាសេវនាភាវតោ បរិទុព្ពលានិ ហោន្តីតិ ឯកវារមេវ ជវន្តីតិ. អភិញ្ញាជវនានិ បន ឥទ្ធិវិកុព្ពនាទិ. កិច្ចសិទ្ធិយាឯវ បយុត្តានីតិ កិច្ចសិទ្ធិតោ បរំ កត្តព្ពាភាវតោ អាទិកម្មិកកាលេបិ វសីភូតកាលេបិ ឯកវារមេវ ជវន្តីតិ វុត្តំ អភិញ្ញាជវនានិច សព្ពទាបីតិ. យថាច អភិញ្ញាជវនាទិ ឯវំ មគ្គជវនានិបិ តំ តំ កិលេសប្បហានកិច្ចសិទ្ធិតោ បរំ កត្តព្ពា ភាវតោ ឯកវារមេវ ជវន្តីតិ វុត្តំ ចត្តារោ បន.ល. ឯក ចិត្តក្ខណិកាវាតិ. អថវា, មគ្គចេតនាយ អនន្តរិកផលត្តា សកិំ ឧប្បន្នេយេវ មគ្គេ ផលស្សវារោ អាវតោតិ នត្ថិ មគ្គចិត្តស្ស បុនុប្បត្តិយា ឱកាសោតិ វុត្តំ ចត្តារោ បន.ល. ឯកចិត្តក្ខណិកាវាតិ. ជវនុប្បត្តិយា បកតិយា សត្តក្ខុបរមត្តា មន្ទស្ស បញ្ចមំ ឧប្បន្នមគ្គតោ បរំ ទ្វេ ផលចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តិក្ខស្ស ចតុត្ថំ ឧប្បន្នមគ្គតោ បរំ តីណីតិ វុត្តំ តតោ បរំ.ល. ឧប្បជ្ជន្តីតិ. និរោធសមាបត្តិកាលេ បន បុព្ពភាគេយេវ តាទិ សស្ស បយោគាភិសង្ខារស្ស កតត្តា ទ្វិន្នំ វារានំ ឧបរិ ចិត្តប្បវត្តិ នត្ថីតិ វុត្តំ និរោធ.ល. ជវតីតិ. ឯត្ថច ទ្វិក្ខត្តុន្តិ ឥទំ ឧក្កដ្ឋ និទ្ទេសវសេន វុត្តំ. ឯកំវា ទ្វេវា ចិត្តវារេ អតិក្កមិត្វា អចិត្តកោ ហោតីតិ ហិ វុត្តំ. ចតុត្ថារុប្បជវនន្តិ អនាគាមិនោ កុសលភូតំ អរហតោ ក្រិយភូតំ នេវសញ្ញានាសញ្ញា យតន ជវនំ. វុដ្ឋានកាលេច និរោធស្ស និសន្ទមត្តត្តា ឯកវារមេវ វជនំ បវត្តតីតិ វុត្តំ វុដ្ឋានកាលេចាតិអាទិ. តត្ថ អនាគាមិ ផលំវា អរហត្តផលំវាតិ អនាគាមិផលេវា អរហត្តផលេវា. ភាវេន ភាវលក្ខណេ ហេតំ បច្ចត្តវចនំ. តេនាហ និរុទ្ធេតិ. សព្ពត្ថាបិ សមាបត្តិវីថិយន្តិ ឈានសមាបត្តិ ផលសមាបត្តិវសេន សកលាយបិ សមាបត្តិវីថិយំ. ភវង្គសោតោវិយ វីថិនិយ មោ នត្ថីតិ ឥទំ ចិណ្ណវសីភូតកាលំ សន្ធាយ វុត្តំ. អកតា ធិការស្ស បន ឈានសមាបត្តិយំ អាទិតោ បដ្ឋាយ ទ្វេ តីណិ ចត្តារីតិអាទិនា ឈានជវនានិ អនុក្កមេន វទ្ធមានានិ បវត្តន្តិ. កតា ធិការានំ បន មហាបុរិសជាតិកានំ បដិលទ្ធកាលតោ បដ្ឋាយ ចិណ្ណវសីភាវានេវ ហោន្តិ. តថា ផលជវនានិច សព្ពេសំបិ ផលដ្ឋានន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ពហូនិបីតិ បិសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន អាទិកម្មិកកាលាទីសុ ឯកវារាទិវសេនបិ អវសេសានំ បវត្តិំ សម្បិណ្ឌេតីតិ. [ជាននិយមោ].

១៤១. ឯវំ បុព្ពាបរនិយាមវសេន វីថិចិត្តានំ បវត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បុគ្គលភេទវសេន ភូមិភេទវសេនច តេសំ បវត្តិំ ទស្សេន្តោ ទុហេតុកានន្តិអាទិមាហ. បដិសន្ធិវិញ្ញាណសហគតា ទ្វេ ហេតុយោ ឯតេសន្តិ ទុហេតុកា. ចតូហិ ញាណវិប្ប យុត្តមហាវិបាកេហិ គហិតបដិសន្ធិកា. ទ្វីហិ បន អហេតុក វិបាកេហិ គហិត បដិសន្ធិកា អហេតុកា នត្ថិ បដិសន្ធិហេតុ ឯតេសន្តិ កត្វា. តេសំ ទ្វិន្នំបិ វិបាកាវរណសព្ភាវតោ មហគ្គ តជ្ឈានានិបិ តាវ នុប្បជ្ជន្តិ. កុតោ លោកុត្តរានិ. ក្រិយជវនានិ បន ខីណាសវានមេវ អាវេនិក ភូតានីតិ វុត្តំ ក្រិយជវនានិ ចេវអប្បនាជវនានិច ន លព្ភន្តីតិ. តត្ថ វិបាកា វរណំ នាម អហេតុក បដិសន្ធិកតា ទ្វិហេតុក បដិសន្ធិកតាច. តថា ញាណសម្បយុត្តវិបាកានិច សុគតិយន្តិ សុគតិ ភវេ បរិយាបន្នានំ តេសំ ទ្វិន្នំ តថា ញាណម្បយុត្តមហាវិបាកានិច ន លព្ភន្តីតិ អត្ថោ. ឯត្ថច សុគតិយន្តិ ឯតេន ទុគ្គតិបរិយាបន្នេ អហេតុក បុគ្គលេ និវត្តេតិ. ន ហិ តេសំ ឥមស្មិំ វាក្យេ ឥតរេសំ អនុញ្ញាតានិ ញាណវិប្បយុត្តវិបាកានិបិ លព្ភន្តីតិ. តេនាហ ទុគ្គតិ យំ បនាតិអាទិ. តត្ថ ទុគ្គតិយំ បរិយាបន្នានំ អហេតុកានំ ញាណសម្បយុត្តវិបាកានិច ញាណវិប្បយុត្តានិ មហាវិបាកានិច ន លព្ភន្តីតិ បរិបុណ្ណ យោជនា ទដ្ឋព្ពា. ឯត្ថ សិយា. កស្មា បនេត្ថ សុគតិបរិយាបន្នានំ អហេតុកានំ ចត្តារិ ញាណសម្បយុត្តវិបាកានិ ទុគ្គតិបរិយាបន្នានញ្ច អដ្ឋបិ សហេតុក មហាវិបាកានិ ន លព្ភន្តីតិ វុត្តំ. ននុ បដ្ឋានេ សហេតុកំ ភវង្គំ អហេតុកស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោតិ វុត្តំ. ឯត្ថ ហិ ឯកស្មិំ ភវេ ឯកស្ស សត្តស្ស កទាចិ សហេតុកំ ភវង្គំ កទាចិ អហេតុកំ ភវង្គន្តិ ឯវំ មូលភវង្គេ បវត្តិភេទោ នត្ថីតិ កត្វា សហេតុកំ ភវង្គន្តិ ឥទំ តទារម្មណសង្ខាតំ អាគន្តុកភវង្គំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វិញ្ញាយតិ. សហេតុកន្តិច សាមញ្ញវចនត្តា ទ្វិហេតុកំ តិហេតុកញ្ច តទារម្មណំ វិញ្ញាតព្ពំ ហោតិ. អហេតុកស្ស ភវង្គស្សាតិ ឥធ បន តស្ស តទារម្មណស្ស អនន្តរំ ឧប្បន្នំ មូលភវង្គមេវ អធិប្បេតំ. ឥធបិ សាមញ្ញវចនត្តា ទ្វីសុ អ- អហេតុកភវង្គេសុ យំកិញ្ចិ គហេតព្ពមេវាតិ. តស្មា ទ្វិន្នំ អហេតុកានំបិ អដ្ឋសហេតុក តទារម្មណានិបិ លព្ភមានានិឯវ សិយុំ. ទុហេតុកានំ បន វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. វុច្ចតេ, អហេតុ កេសុ តាវ ទុគ្គតិបរិយាបន្នានំ សហេតុកតទារម្មណសម្ភវោ សព្ពអដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តោ. តស្មា អហេតុកស្ស ភវង្គស្សាតិ ឥទំ កុសលវិបាកភូតំ អហេតុកភវង្គំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ យុត្តំ. អយញ្ហិ បដ្ឋានេ ធម្មតា. យទិទំ យថាលាភគហណន្តិ. ឥតរថា សព្ពអដ្ឋកថាវិរោធោ សិយាតិ. យថាច កុសលានំ យោគសាធនីយត្តា បវត្តិយំបិ យោគកម្មវសេន ញាណយោគោ ហោតិ. ន តថា វិបាកានំ. តេសំ បន អយោគសាធនី យត្តា បវត្តិយំ ភវង្គញាណសង្ខាតេន ឧបនិស្សយញ្ញាណេន វិនា ញាណយោគោ ន សម្ភវតិ. តស្មា សហេតុកំ ភវង្គន្តិ ឥធបិ ញាណវិប្បយុត្តភូតំ សហេតុកតទារម្មណមេវ គហេតុំ យុត្តន្តិ កត្វា ទ្វិហេតុកានំ អហេតុកានញ្ច ញាណសម្បយុត្តតទារម្មណ បដិក្ខេបោ ថេរេន កតោតិ. អាចរិយពុទ្ធទត្តត្ថេរេន បន យេន វិបាកចិត្តេន បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ. តេន សទិសំ វា តតោ ហីនំ វា តទារម្មណំ តេសំ សម្ភវតិ. ន បណីតន្តិ កត្វា ទ្វិន្នំបិ អហេតុកានំ អដ្ឋមហាវិបាកានិ បដិក្ខិបិត្វា សត្តតិំសចិត្តបដិ លាភោ វុត្តោ. សោ បន យថា វុត្តបដ្ឋានបាឡិយា វិរុជ្ឈតិ. អបរេ បន យថា អហេតុកានំ សុគតិបរិយាបន្នានំ ទ្វិហេតុក តទារម្មណំ ហោតិ. ឯវំ ទ្វិហេតុកានំបិ តិហេតុកតទារម្មណំ សម្ភវតីតិ វទន្តិ. តំ យុត្តំវិយ ទិស្សតិ. អដ្ឋកថាយញ្ហិ កត្ថចិ តេសំ ទ្វិន្នំបិ អវិសេសេន អដ្ឋមហាវិបាកបវត្តិ វុត្តាតិ. បដិសន្ធិវិញ្ញាណ សហគតា តយោ ហេតូ ឯតេសន្តិ តិហេតុកា. តេ បន កាមរូបារូបវសេន តិវិធា ហោន្តិ. បុថុជ្ជនោ អដ្ឋអរិយាចាតិ នវវិធា. តេសុ ខីណាសវានំ កុសលាកុសល ជវនានិច នលព្ភន្តិ. សព្ពសោ អនុសយបហានេន សព្ពេសំ កុសលាកុសលានំ សហ និរុទ្ធត្តា អនុសយ បដិពទ្ធោ ហិ តេសំ តព្ភាវោតិ. តថាសទ្ទោ បក្ខន្តរត្ថោ. អបរិនិដ្ឋិតសិក្ខាកិច្ចតាយ សិក្ខនសីលយុត្តា សត្តអរិយា សេក្ខានាម. ឥធ បន តយោ ហេដ្ឋិមផលដ្ឋា អធិប្បេតា. តេសញ្ហិ អាទិតោ សោតាបត្តិមគ្គេនេវ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ បហីនត្តា តំ សហគតានិ បញ្ចជវនានិ នលព្ភន្តីតិ. អនាគាមិបុគ្គលានំ បន បដិឃជវនានិច ន លព្ភន្តិ. អនាគាមិមគ្គេន បហីនត្តា. មគ្គស្ស បន ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា. ចតុន្នំ មគ្គដ្ឋានំ បច្ចេកំ យថាសកំ មគ្គជវនានិឯវ លព្ភន្តិ. ឧបរិមានញ្ច ផលានំ ហេដ្ឋិមេហិ បុគ្គលេហិ អនមិគតត្តា ហេដ្ឋិមានញ្ច ឧបរិមេសុ បុគ្គលន្តរេសុ អនុប្បជ្ជនតោ ចតុន្នំ ផលដ្ឋានំបិ បច្ចេកំ យថាសកំ ផលជវនានិឯវ លព្ភន្តីតិ វុត្តំ លោកុត្តរ.ល. សមុប្បជ្ជន្តីតិ. ឯត្ថច ឧបរិមគ្គេ អាគតេ ហេដ្ឋិមមគ្គានុភាវស្ស សព្ពសោ បដិបស្សទ្ធិវសេន ឧបរិមានំ បុគ្គលន្តរតាសិទ្ធិ វេទិតព្ពាតិ. ឥទានិ តេសំ តេសំ បុគ្គលានំ បារិសេសតោ លព្ភមានវីថិចិត្តានិ ទស្សេតុំ គាថមាហ. បរិនិដ្ឋិ តសិក្ខាកិច្ចត្តា នត្ថិ សិក្ខិតព្ពកិច្ចំ ឯតេសន្តិ អសេក្ខា. ខីណាសវា. តេសំ តេវីសតិកាមវិបាក វីសតិក្រិយ អរហត្តផល វសេន ចតុចត្តាលីស វីថិចិត្តានិ សម្ភវា យថាសម្ភវំ ឧទ្ទិសេ. សត្តន្នំ សេក្ខានំ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាជវនវជ្ជិតានំ សត្តន្នំ អកុសលានំ ឯកវីសតិយា កុសលានំ តេវីសតិយា កាមវិបាកានំ តិណ្ណំ ហេដ្ឋិមផលានំ អាវជ្ជនទ្វយស្សច វសេន ឆបញ្ញាស វីថិចិត្តានិ សម្ភវា ឧទ្ទិសេ. អវសេសានំ ចតុន្នំ បុថុជ្ជនានំ កាមវិបាក លោកិយកុសលាកុលាវជ្ជន ទ្វយវសេន ចតុបញ្ញាស វីថិចិត្តានិ សម្ភវា ឧទ្ទិសេតិ យោជនា. បុគ្គល ភេទេន វីថិចិត្តានំ ភេទោ បុគ្គលភេទោ.

១៤២. សព្ពានិបិ វីថិចិត្តានិ ឧបលព្ភន្តិ បុគ្គលានំ ទ្វារានញ្ច ឯត្ថេវ បរិបុណ្ណសម្ភវតោ. យថារហន្តិ តំ តំ ភូមិបុគ្គលានំ ឧប្បត្តិអរហានុរូបំ. រូបាវចរភូមិយំ វជ្ជិតព្ពេសុ សោឡសវីថិ ចិត្តេសុ ឆន្នំ ចិត្តានំ ឧបរិវាក្យេ វុច្ចមានត្តា បដិឃជវន តទារម្មណ វជ្ជិតានីតិ វុត្តំ. អរូបាវចរភូមិយំ បថមមគ្គ រូបាវចរហសន ហេដ្ឋិមារុប្បវជ្ជិតានិ បដិឃជវន តទារម្មណវជ្ជិតានិច វីថិ ចិត្តានិ លព្ភន្តីតិ យោជនា. ឯត្ថាបិ វជ្ជិតព្ពេសុ អដ្ឋតិំស វីថិចិត្តេសុ សោឡសន្នំ ចិត្តានំ ឧបរិវុច្ចមានតា ទដ្ឋព្ពា. សព្ពត្ថាបីតិ សព្ពាសុបិ រូបារូបភូមីសុ. តំតំ បសាទរហិតានំ តំតំទ្វារិកវីថិចិត្តានិ ន លព្ភន្តេវាតិ រូបាវចរភូមិយំ តាវ ឃានាទិត្តយំ នត្ថីតិ ឃានជិវ្ហាកាយបសាទ រហិតានំ រូបីព្រហ្មានំ ឃាន ជិវ្ហាកាយទ្វារិកានិ ឆ វីថិចិត្តានិ នលព្ភន្តេវ. យានិ សន្ធាយ ឆន្នំ ចិត្តានំ ឧបរិវាក្យេ វុច្ចមានត្តាតិ ហេដ្ឋា វុត្តំ. អរូបភូមិយំ បន បញ្ចបិ បសាទា នត្ថីតិ បញ្ចទ្វារិកានិ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណ មនោធា តុត្តិក សន្តីរណត្តយវសេន សោឡសវីថិចិត្តានិ នលព្ភន្តេវ. យានិ សន្ធាយ សោឡសន្នំ ចិត្តានំ ឧបរិ វុច្ចមានតាតិ វុត្តំ. កាមភូមិយំ បន តំតំ បសាទរហិតតា ជច្ចន្ធាទីនំ វសេន យោ ជេតព្ពា. កាមេ អសីតិ វីថិចិត្តានិ យថារហំ លព្ភរេ លព្ភន្តិ. រូបេ ចតុសដ្ឋិ តថា យថារហំ លព្ភរេ. អរូបេ ទ្វេ ចត្តាលីស យថារហំ លព្ភរេតិ យោជនា. ឯត្ថច ព្រហ្មលោកេវា ឧបរិ ឆកាមាវចរ ទេវលោកេសុវា អនិដ្ឋារម្មណានិ នាម នត្ថិ. តស្មា រូបាវចរភូមិយំ ចតុន្នំ អកុសលវិបាកានំ លព្ភមានតាវចនំ តត្ថ ឋត្វាវា ឥធ អាគន្ត្វាវា ឥធ អនដ្ឋេហិ រូបសទ្ទេហិ សមាគច្ឆន្តានំ វសេន ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ បន ឥធ អាគតានំយេវ ព្រហ្មានំ អនិដ្ឋារម្មណសមាយោគោ ហោតីតិ ថានិ ចត្តារិ រូបភូមិយំ លទ្ធានិនាម ន ហោន្តិ. តស្មា តត្ថ សដ្ឋិយេវ វីថិចិត្តានីតិ វទន្តិ. តំ ន យុជ្ជតិ. ឥធ អាគតានំយេវ ឧប្បន្នានិបិ ព្រហ្មត្តភាវេ ឧប្បន្នត្តា ព្រហ្មលោកេ ឧប្បន្នានិ ឥច្ចេវ វត្តព្ពត្តា. នច តត្ថ ឋិតាបិ ឥធ អនិដ្ឋានិ នគណ្ហន្តិ. ទូរេបិ អារម្មណំ គហេតុំ សមត្ថត្តា ព្រហ្មានន្តិ.

[១៤០] យញ្ច វិភាវនិយំ

តស្ស វាទស្ស បដិក្ខិបនត្ថំ វុត្តំ ‘‘ឥធ បន តត្ថ ឋត្វាបិ ឥមំ លោកំ បស្សន្តានំ អនិដ្ឋារម្មណស្ស អសម្ភវោ ន សក្កា វត្តុ’’ន្តិ. តេន តត្ថ ឋត្វា ឥមំ លោកំ បស្សន្តានំ ឧប្បន្នានិ តានិ ចត្តារិ ចិត្តានិ តត្ថ លទ្ធានិនាម ហោន្តិ. ឥធ អាគតានំ ឧប្បន្នានិ ឥធ លទ្ធានិនាម ហោន្តីតិ អនុញ្ញាតំ ហោតិ. តញ្ច ន យុត្តំ.

តំ តំ ភូមិបរិយាបន្នេ សត្តសន្តានេ ឧប្បន្នានិឯវ តំតំភូមិយំ ឧប្បន្នានីតិ សិទ្ធត្តា. ឥច្ចេវន្តិអាទិ មហានិគមនំ. យថាសម្ភវន្តិ តំ តំ ភូមិបុគ្គលទ្វារារម្មណេសុ សម្ភវានុរូបំ. ភវង្គេន អន្តរិតា ភវង្គន្តរិតា. យាវតាយុកន្តិ តស្មិំ តស្មិំ ភវេ ភវនិកន្តិ វីថិតោ បដ្ឋាយ យត្តកំ កាលំ ជីវិតសន្តានំ បវត្តតិ. តត្តកំ កាលន្តិ អត្ថោ. អព្ភោច្ឆិន្នា បវត្តតិ អសតិ និរោធ សមាបត្តិយន្តិ អធិប្បាយោ.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយានាម អភិធម្មត្ថសង្គហស្ស

ចតុត្ថវណ្ណនាយ វីថិ សង្គហស្ស

បរមត្ថទីបនា និដ្ឋិតា.