បកិណ្ណក សង្គហ បរមត្ថទីបនី

១២៩. ឯវំ វិសុំ វិសុំ ចិត្តចេតសិកានំ និទ្ទេសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ បុន ឧភិន្នំ និទ្ទេសំ ទស្សេន្តោ សម្បយុត្តាយថាយោគន្តិអាទិមាហ. យថាយោគំ សម្បយុត្តា សភាវតោ តេបញ្ញាស ចិត្តចេតសិកា យេ ធម្មា មយា វិសុំ វិសុំ និទ្ទិដ្ឋា. ឥទានិ យថា រហំ តេសំ ឧភិន្នំ សង្គហោនាម និយ្យតេតិ យោជនា. តត្ថ អត្តនោ អត្តនោ ភាវោ សភាវោ. ធម្មានំ អាវេនិកលក្ខណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ចិត្តំ តាវ ភូមិជាតិសម្បយោគាទិភេទេន ឯកូន នវុតិវិធំបិ អត្តនោ អារម្មណ វិជាននសង្ខាតេន អាវេនិកលក្ខណេន ឯកមេវ ហោតិ. ផស្សោបិ ភូមិជាតិសម្បយោ គាទិភេទេន ឯកូននវុតិវិធោបិ ផុសនលក្ខណេន ឯកោវ ហោតិ តថា វេទនាសញ្ញាទយោតិ ឯវំ សភាវតោ តេបញ្ញាស ឯវ ហោន្តីតិ. វេទនាហេតុតោ កិច្ចទ្វារាលម្ពណវត្ថុតោ បវត្តោ សង្គហោតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ វេទនាហេតុតោតិ វេទនាភេទ ហេតុភេទតោ. ឯវំ កិច្ចទ្វារាលម្ពណ វត្ថុតោតិ ឯត្ថបិ. ចិត្តុប្បាទវសេនេវាតិ ចិត្តវសេនេវ និយ្យតេតិ សម្ពន្ធោ. ឯវសទ្ទេន ចេតសិកេ និវត្តេតិ. ឯត្តាវតា ឆន្នំ បកិណ្ណកសង្គហានំ វចនត្ថោ ឥធេវ តាវ ថេរេន ទស្សិតោ ហោតិ វេទនាភេទេន ចិត្តចេតសិកានំ សង្គហោ វេទនាសង្គហោ, ហេតុភេទេន ចិត្តចេតសិកានំ សង្គហោ ហេតុសង្គហោតិអាទិនា.

[៨៣] វិភាវនិយំ បន

ចិត្តុប្បាទសទ្ទេន ចេតសិកធម្មេបិ គហេត្វា អញ្ញំ និវត្តេ តព្ពំ អបស្សន្តោ ‘‘ន កត្ថចិ តំវិរហេនា’’តិ វទតិ. តំ នយុជ្ជតិយេវ.

ន ហិ ឥធ ឯត្តកា ចេតសិកា សុខសហគតា, ឯត្តកា ទុក្ខ សហគតាតិអាទិនា ឯកោបិ សង្គហោ ចេតសិកេហិ នីតោ នាម អត្ថិ. សុខសហគតំ កុសលវិបាកំ កាយវិញ្ញាណមេកមេវាតិអាទិនា បន ចិត្តេនឯវ នីហោតិ. ចិត្តេ បន សិទ្ធេ ចេត សិកាបិ សិទ្ធាឯវាតិ កត្វា ចិត្តុប្បាទវសេនេវាតិ ឥទំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

១៣០. តត្ថាតិ តេសុ ឆសុ សង្គហេសុ. វេទនាភេទេន តំសម្បយុត្តានំ ចិត្តចេតសិកានំ សង្គហោ វេទនាសង្គហោ.

[៨៤] វិភាវនិយំ បន

‘‘សុខាទិវេទនានំ តំសហគតចិត្តុប្បាទានញ្ច វិភាគវសេន សង្គហោ វេទនាសង្គហោ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ចសទ្ទេន វេទនាសង្គហោច វេទនាសហគត ចិត្តុប្បាទ សង្គហោចាតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ វេទនាសង្គហោតិ ឯកសេសនិទ្ទេសោ ហោតីតិ ទស្សេតិ. តំ ន សុន្ទរំ.

ឥធ ហិ វេទនាភេទោ ឥមស្ស សង្គហស្ស និស្សយធម្មបរិគ្គហត្ថំឯវ វុត្តោ. ន វេទនានំច វិសុំ សង្គហទស្សនត្ថន្តិ. តត្ថតិវិធា វេទនាតិ កស្មា វុត្តំ. ននុ សំយុត្តកេ ទ្វេបិ តិស្សោបិ បញ្ចបិ ឆបិ អដ្ឋារសបិ ឆត្តិំសបិ អដ្ឋសតំបិ វេទនា វុត្តាតិ. សច្ចំ. អនុភវនលក្ខណេន បន វេទនា តិវិធាឯវ ហោតិ. យេ ហិ កេចិ យំកិញ្ចិ អារម្មណំ អនុភវន្តិ. តេ តំ សាតតោវា អនុភវន្តិ អសាតតោវា មជ្ឈត្តតោវា. តតោ អញ្ញោ បការោ នត្ថីតិ. អញ្ញេ បន បភេទា តេន តេន បរិយាយេន វុត្តា. តត្ថ ហិ ទ្វេ កាយិកចេតសិកវសេន វុត្តា. យថាហ-កតមាច ភិក្ខវេ ទ្វេ វេទនា កាយិកាច ចេតសិកាចាតិ. សុខទុក្ខ វសេនវា ឧបេក្ខំ សុខេ សង្គហេត្វា. យថាហ-ទ្វេ វេទនា វុត្តា ភគវតា សុខាវេទនា ទុក្ខាវេទនា. យាយំ ភន្តេ អទុក្ខ មសុខា វេទនា. សន្តស្មិំ ឯសាបណីតេ សុខេ វុត្តា ភគវតាតិ.

វិភាវនិយំ បន

អនវជ្ជបក្ខិកំ ឧបេក្ខំ សុខេ សាវជ្ជបក្ខិកញ្ច ទុក្ខេ សង្គហេត្វា ទ្វេ វុត្តាតិ វុត្តំ. តំ បាឡិយំ អនាគតំបិ យុជ្ជតិយេវ.

ឥន្ទ្រិយភេទវសេន បញ្ច. ផស្សភេទវសេន ឆ. ឧបវិចារភេទ វសេន អដ្ឋារស. ឆ គេហស្សិតានិ ឆ នេក្ខម្មស្សិតានីតិ ឯវំ បច្ចេកំ ទ្វាទសន្នំ សោមនស្ស ទោមនស្សឧបេក្ខានំ វសេន ឆត្តិំស. តាយេវ កាលត្តយវសេន អដ្ឋសតំ វេទនា វុត្តាតិ. យញ្ច កត្ថចិ សុត្តេ យំកិញ្ចិ វេទយិតំ សព្ពំ តំ ទុក្ខស្មិន្តិ វុត្តំ. តំ សង្ខារទុក្ខតាវសេន វុត្តន្តិ. ហេដ្ឋា បន ចិត្តនិទ្ទេសេ ចិត្តានិ ឥន្ទ្រិយភេទវសេន និទ្ទិដ្ឋានីតិ កត្វា ឥធបិ ឥន្ទ្រិយភេទវសេនេវ ចិត្តានិ សង្គហេតុំ បុន សុខំ.ល. បញ្ចធា ហោតីតិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច យេសុ ធម្មេសុ អាធិ បច្ចវសេន សុខទុក្ខានិ ឥន្ទ្រិយានិ នាម ហោន្តិ. តេសំ កាយិក មានសិកវសេន ទុវិធត្តា តានិបិ សុខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយន្តិ ទ្វិធា វុត្តានិ. ឧបេក្ខាយ បន អាធិបច្ចដ្ឋានភូតា ធម្មា មានសិកាឯវ ហោន្តីតិសា ឧបេក្ខិន្ទ្រិយន្តិ ឯកធាវ វុត្តាតិ. អបិច, តេបិ បរិយាយេន ទុវិធា ហោន្តិ. ចក្ខាទិបសាទកាយ និស្សិតានំបិ សព្ភាវតោ. វេទនាបន ឯករសត្តា ឯកធាវ វុត្តាតិ.

វិភាវនិយំ បន

‘‘កាយិក មានសិក សាតភេទតោ សុខទុក្ខានិ ទ្វិធា វុត្តានី’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ សភាវតោ ឥដ្ឋានិដ្ឋផោដ្ឋព្ពា នុភវនលក្ខណានិ សុខ ទុក្ខានិ. សភាវតោវា បរិកប្បនតោវា ឥដ្ឋានិដ្ឋមជ្ឈត្តានុភវន លក្ខណានិ ឥតរានីតិ. សេសានីតិ យថាវុត្ត សុខទុក្ខតោ មនស្ស ទោមនស្សយុត្តេហិ សេសានិ ពាត្តិំស កាមាវចរចិត្តានិ តេវីសតិ បញ្ចមជ្ឈានិកចិត្តានិចាតិ សព្ពានិ បញ្ចបញ្ញាសចិត្តានិ. ឯកត្ថាតិ ឯកស្មិំ ចិត្តេ. ឥតរា ហិ ឧបេក្ខាវេទនា.

១៣១. ហេតូនំ ភេទេន តំសម្បយុត្តានំ ចិត្តចេតសិកាន សង្គហោ ហេតុសង្គហោ.

[៨៥] វិភាវនិយំ បន

‘‘លោភាទិហេតូនំ វិភាគវសេន តំសម្បយុត្តធម្មវសេនច សង្គហោ ហេតុសង្គហោ’’តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ការណំ វុត្តមេវ. ហេតូនាម ឆព្ពិធា ភវន្តីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ហេតុកិច្ចំនាម អារម្មណេ សម្បយុត្តធម្មានំ សុប្បតិដ្ឋិតភាវ សាធនំ. យថា ហិ រុក្ខស្ស មូលានិ សយំ អន្តោ បថវិយំ វទ្ធិត្វា បថវិរសេច អាបោរសេច គហេត្វា រុក្ខំ យាវ អគ្គា អភិហរន្តិ. វាតេវា មហោឃេវា អាគតេ រុក្ខំ សុដ្ឋុ អាកឌ្ឍិត្វា តិដ្ឋន្តិ, ឯវំ រុក្ខោ វុទ្ធោ វិរុឡ្ហោ វិបុលោ ចិរដ្ឋិតិកោច ហោតិ. ឯវមេវំ ឥមេបិ ធម្មា សយំ អារម្មណេសុ ថិរបត្តា ហុត្វា សម្បយុត្តធម្មេ តត្ថ វុទ្ធេ វិរុឡ្ហេ វិបុលេ ចិរដ្ឋិតិកេច សាធេន្តីតិ. អហេតុកចិត្តានិបន ជលតលេ អមូលកសេវា លានិ វិយ អារម្មណេ សុដ្ឋុ បតិដ្ឋិតានិ ន ហោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អបរេ បន ធម្មានំ កុសលាទិភាវសាធនំ ហេតុកិច្ចន្តិ វទន្តិ. ឯវំសន្តេ យេសំ សហជាតហេតុ នត្ថិ. តេសំ អកុសលភាវោ អព្យាកតភាវោច នសម្បជ្ជេយ្យ. យានិច លទ្ធហេតុបច្ចយានិ រូបានិ. តេសញ្ច កុសលាទិភាវោ អាបជ្ជេយ្យាតិ វត្វា តំវាទំ បដិបក្ខិបន្តិ. យថា បន លោកេ អន្ធការោនាម កេនចិ បច្ចយ វិសេសេន សាធេតព្ពោ ន ហោតិ. យត្ថ អាលោកោ នត្ថិ. តត្ថ សោ អត្តនោ ធម្មតាយ សិទ្ធោ ហោតិ. ឯវមេវំ ធម្មេសុ មុយ្ហនក្រិយាភូតោ មោហន្ធការោបិ អត្តនោ ធម្មតាយ ឯវ អកុសលោ ភវិតុំ អរហតិ. តថា ហិ ឥច្ឆានាម អត្ថិ. សាមុយ្ហនក្រិយាយ យុត្តា លគ្គនភាវំ បត្វា លោភោ អកុសលោ នាម ហោតិ. សទ្ធាយ យុត្តា បន ធម្មច្ឆន្ទភាវំ បត្វា កុសលច្ឆន្ទោនាម ហោតិ. តថា អក្ខន្តិនាម អត្ថិ. សាបិ មុយ្ហន ក្រិយាយ យុត្តា បដិឃភាវំ បត្វា ទោសោ អកុសលោនាម ហោតិ. សទ្ធាយ យុត្តា បន ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតីតិអាទិនា នយេន បាបធម្ម បាបារម្មណ វិរោធភាវំ បត្វា អលោភោ កុសលោនាម ហោតិ. មុយ្ហនក្រិយា បន អសុកេន យុត្តា អកុសលោនាម. អសុកេន យុត្តា កុសលោនាមាតិ នត្ថិ. អម្ពិលត្ថាយ អញ្ញេន សំយោគកិច្ចរហិតោ ជាតិអម្ពិលរសោ វិយ ឯកន្តអកុសលជាតិកាឯវ ហោតីតិ. យោច ធម្មោ កុសលោ អកុសលោច ន ហោតិ. សោ អព្យាកតោតិ ឯត្តកមេវ ធម្មានំ អព្យាកតភាវសិទ្ធិយា ការណំ. តស្មា អហេតុកចិត្តានំ រូបនិព្ពានានញ្ច អព្យាកតភាវោបិ អត្តនោ ធម្ម តាយឯវ សិទ្ធោ. តត្ថ មោហោ សេសមូលានំបិ មូលំ ហោតិ. រជ្ជនទុស្សនានិបិ ហិ មុយ្ហននិសន្ទានិឯវ ហោន្តិ. អលោភាទីនញ្ច កុសលភាវោ អវិជ្ជានុសយេន សហេវ សិទ្ធោតិ. តានិ បន លោភាទីនិ លោភសហគតាទីនំ វិសេសមូលានិ ហោន្តិ. រជ្ជនាទិ និសន្ទានិ ហិ ទិដ្ឋិមានាទីនិ. អរជ្ជនាទិនិសន្ទានិ ច សទ្ធាទីនីតិ. យស្មា បន ហេតុយោនាម សម្បយុត្តេសុ បធានធម្មា ហោន្តិ. តស្មា សហេតុកវិបាកក្រិយានំ អព្យាកតភាវោ បន ហេតុ មុខេនបិ វត្តុំ យុត្តោ.

[៨៦] ឯត្តាវតា យំ វុត្តំ វិភាវនិយំ

‘‘អបរេ បន កុសលាទីនំ កុសលាទិភាវសាធនំ ហេតុ ភាវោ’’តិ វទន្តិ. ឯវំ សតិ ហេតូនំ អត្តនោ កុសលា ទិភាវសាធនោ អញ្ញោ ហេតុ មគ្គិតព្ពោ សិយា. អថ សេសសម្បយុត្តហេតុបដិពទ្ធោ តេសំ កុសលាទិភាវោ, ឯវម្បិ មោមូហ ចិត្តសម្បយុត្តស្ស ហេតុនោ អកុសល ភាវោ អប្បដិពទ្ធោ សិយា. អថ តស្ស សភាវតោ អកុសលភាវោបិ សិយា. ឯវំសតិ សេសហេតូនម្បិ សភាវតោ កុសលាទិភាវោតិ តេសំ វិយ សម្បយុត្ត ធម្មានម្បិ សោ ហេតុបដិពទ្ធោ នសិយា, យទិច ហេតុបដិពទ្ធោ កុសលាទិភាវោ. តទា អហេតុកានំ អព្យាកតភាវោ នសិយាតិ អលមតិនិប្បីឡនេនាតិ តំ បដិក្ខិត្តំ ហោតិ.

យថាច លទ្ធជ្ឈានបច្ចយេសុ រូបារូបធម្មេសុ ឈានង្គានិ អរូបធម្មេសុឯវ ឧបនិជ្ឈានដ្ឋំ ផរន្តិ, ន រូបធម្មេសុ. តេ បន ឈានធម្ម សមុដ្ឋិ តត្តាឯវ ឈានបច្ចយុប្បន្នេសុ វុត្តា. ឯវមេវ ហេតុយោបិ អរូប ធម្មេសុឯវ កុសលាទិភាវំ ផរន្តិ. ន រូបធម្មេសុ. តេ បន ហេតុ សមុដ្ឋិតត្តាឯវ ហេតុបច្ចយុប្បន្នេសុ វុត្តាតិ ន តេសំ រូបធម្មានំ កុសលាទិភាវាបត្តិ ចោទេតព្ពាតិ.

[៨៧] យញ្ច វិភាវនិយំ

‘‘កុសលាទិភាវោ បន កុសលាកុសលានំ យោនិសោ អយោនិសោ មនសិការបដិពទ្ធោ’’តិ វុត្តំ. តំបិ វិចារេ តព្ពំ.

តថា ហិ សូរិយាលោកេ អាគតេ ទិវា ពលានំ ហំសាទីនំ ឱកាសោ ហោតិ. រត្តន្ធកាលេ អាគតេ រត្តិពលានំ ឧលូកាទីនំ ឱកាសោ ហោតិ. នច តេ អាលោកន្ធការា តេសំ វណ្ណាទិវិសេសំ សាមេន្តិ. តំ បន តេសំ យោនិយោឯវ សាធេន្តិ. តត្ថ អាលោកោ វិយ យោនិសោមនសិការោ ទដ្ឋព្ពោ. អន្ធការោ វិយ ឥតរោ. តេ សត្តា វិយ កុសលាកុសលា. វណ្ណាទិវិសេសោ វិយ កុសលាទិភាវោ. យោនិយោ វិយ ហេតុយោ ទដ្ឋព្ពាតិ. អព្យាកតានំ បនាតិ សព្ពំ យោ ធម្មោ កុសលោ អកុសលោច ន ហោតិ. សោ អព្យាកតោតិ វុត្តបក្ខេ បតតិយេវាតិ. តត្ថាតិ ហេតុសង្គហេ. សហេតុកានំ បរិគ្គហសុខត្ថំ ឥធ វជ្ជេតព្ពានិបិ អហេតុកានិ បថមំ ឧទ្ធដានិ. តេនាហ សេសានិ បន. ល. សហេតុកា នេវាតិ. តេសំវា អហេតុកនាមំបិ ហេតូនំ វសេនេវ វិសុំ សិទ្ធន្តិ តេសំបិ ឥធ សង្គហណំ អវិរុទ្ធំ ហោតិ. តេនាហ អហេតុ កាដ្ឋារសេកាតិអាទិ. សភាវ ភេទេន ឆព្ពិធាបិ ហេតុយោ កុសលា កុសលា ព្យាកតជាតិភេទេន នវធា ហោន្តីតិ វុត្តំ លោភោ ទោសោចាតិអាទិ.

១៣២. ចុទ្ទសន្នំ កិច្ចានំ ភេទេន តំកិច្ចវន្តានំ ចិត្តចេតសិកានំ សង្គហោ កិច្ចសង្គហោ.

[៨៨] វិភាវនិយំ បន

‘‘បដិសន្ធាទីនំ កិច្ចានំ វិភាគវសេន តំកិច្ចវន្តានញ្ច បរិច្ឆេទវសេន សង្គហោ កិច្ចសង្គហោ’’តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

យេន ឯកកម្មេន ឯកោ ឧបបត្តិភវោនិព្ពត្តតិ. តស្មិំ សរសេនវា លទ្ធវិពាធនេនវា បរិក្ខីណេ សោ ភវោ និរុជ្ឈតិ. ឯកស្ស កម្មស្ស ឱកាសោ ហោតិ. តស្មា តតោ និព្ពត្ត ភវតោ ចុតស្ស អន្តរា ខណមត្តំបិ អដ្ឋត្វា លទ្ធោកាសេន ឯកេន កម្មេន បុន ភវន្តរាទិ បដិសន្ធាន វសេន អភិនិព្ពត្តិ បដិសន្ធិកិច្ចំ. តថា និព្ពត្តស្ស ឧបបត្តិភវសន្តានស្ស យាវ តំ កម្មំ នខិយ្យតិ. តាវ អវិច្ឆេទ បវត្តិបច្ចយង្គភាវេន បវត្តិ ភវង្គកិច្ចំ. តស្ស ហិ តថា បវត្តិយា សតិ អាយុបពន្ធាច ឧស្មា បពន្ធាច បវត្តន្តិយេវាតិ ឯតេ តយោ ធម្មា ឥមំ កាយំ អភិជ្ជមានំ រក្ខន្តីតិ. យថាហ –

អាយុ ឧស្មាច វិញ្ញាណំ, យទា កាយំ ជហន្តិ មំ;

អបវិទ្ធោ តទា សេតិ, និរត្ថំវ កលិង្គរន្តិ.

អាវជ្ជនំ ចិត្តសន្តានស្ស អាវដ្ដនំ, តំវា អាវជ្ជេតិ អាវដ្ដេតិ, អាវដ្ដតិវា តំ ឯត្ថ ឯតេនាតិវា អាវជ្ជនំ. ភវង្គ វីថិតោ ឱក្កមិត្វា អារម្មណន្តរាភិមុខំ បវត្តតីតិ អត្ថោ. អាវជ្ជេតិវា អារម្មណន្តរេ អាភោគំ ករោតីតិ អាវជ្ជនំ. ទស្សនាទីនិ បាកដានិ. វោដ្ឋព្ពនន្តិ វិសុំ អវច្ឆិន្ទិត្វា ថបនំ ឥទំ នីលន្តិវា បីតកន្តិវា សុភន្តិវាអសុភន្តិវា អសង្ករតោថបនំ និយមនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ជវនន្តិវា ជវោតិវា វេគោតិវា អត្ថតោ ឯកំ. អសនិនិបាតោ វិយ វេគសហិតស្ស ឯកេកស្ស បិត្តស្ស បវត្តិ ជវនកិច្ចំ.

[៨៩] យំបន វិភាវនិយំ

‘‘អារម្មណេ តំតំកិច្ចសាធនវសេន អនេកក្ខត្តុំ ឯកក្ខត្តុំវា ជវមានស្ស វិយ បវត្តិ ជវនកិច្ច’’ន្តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ ជវមានស្ស ចិត្តស្ស ឯកវារមត្តេន និវត្តិនាម អត្ថិ. មគ្គាតិញ្ញាជវនានិបិ ហិ ឯកាវជ្ជនបរិកម្មចិត្តតោ បដ្ឋាយ ឯកវេគេន បវត្តជវមានចិត្តសន្តានបតិតានិ ឯវ ហោន្តិ. ន បន តានិ វិសុំ សិទ្ធេន ជវេន ជវន្តីតិ.

[៩០] តត្ថ ច

ជវមានស្ស វិយ បវត្តីតិ ឯតេន វិសុំ វិសុំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធា នំ ខណិកធម្មានំ សីឃគមនសង្ខាតោ ជវោនាម វិសុំ នត្ថិ. ពហុក្ខត្តុំ បវត្តិវសេន បន សីឃគច្ឆន្តបុរិស សទិសត្តា ឯវ ជវនន្តិ វុច្ចតីតិ ទស្សិតំ ហោតិ. តំបិ ន សុន្ទរំ.

អសនិនិបាតោ វិយ វេគសហិតស្ស ឯកេកស្ស ចិត្តស្ស បវត្តិជវនកិច្ចន្តិ ហិ ហេដ្ឋា វុត្តំ. ភវង្គចិត្តញ្ហិ ទីឃំ អទ្ធានំ បូរេត្វា បវត្តំបិ នទិសោតេ វុយ្ហមានំ សុក្ខបណ្ណំ វិយ វេគរហិតំ ហោតិ. ជវនចិត្តំ បន ឯកមេកំបិ សមានំ ឥន្ទេន វិស្សដ្ឋ វជិរំ វិយ វេគសហិតមេវ បវត្តតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តំ អារម្មណំ ឯតស្សាតិ តទារម្មណំ. យំ ជវនេន គហិតំ, តទេវស្ស អារម្មណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យំ ជវនេន គហិតារម្មណំ, តស្សេវ គហិតត្តា តទារម្មណំ នាមាតិ ហិ វុត្តំ. តស្សវា ជវនស្ស អារម្មណំ អស្ស អារម្មណន្តិ តទារម្មណំ. ឥធ បន តទារម្មណភាវោ អធិប្បេតោ. និព្ពត្តមានភវតោ វចនំ មុច្ចនំ បរិគឡនំ ចុតិ. ឥទានិ តានិ កិច្ចានិ អនិយមតោ ន បវត្តន្តិ. ឋាននិយមេនេវ បវត្តន្តីតិ ទស្សេតុំ ឋានភេទោ វុត្តោ. តិដ្ឋតិ បវត្តតិ តំតំ កិច្ចវន្តំ ចិត្តំ ឯត្ថាតិ ឋានំ. ឱកាសោ. តំតំ អន្តរាកាលោតិ វុត្តំ ហោតិ. កាលោបិ ហិ កាលវន្តានំ បវត្តិវិសយត្តា ឋានន្តិ វុច្ចតិ. បដិសន្ធិយា ឋានំ បដិសន្ធិដ្ឋានំ. បដិសន្ធកាលោ បដិសន្ធិក្ខណោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ សេសេសុបិ.

[៩១] វិភាវនិយំ បន

‘‘បដិសន្ធិយា ឋានំ បដិសន្ធិដ្ឋានន្តិ វត្វា កាមំ បដិសន្ធិវិនិ មុត្តំ ឋានំនាម នត្ថិ. សុខគ្គហណត្ថំ បន សិលា បុត្តកស្ស សរីរន្តិអាទីសុ វិយ អភេទេបិ ភេទបរិកប្បនាតិ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ វុត្តំ. តំ ន គហេតព្ពំ.

កាលោ ហិ នាម សភាវតោ អវិជ្ជមានោបិ ចិត្តស្ស វិសុំ អារម្មណភូតោ ឯកោ បញ្ញត្តិធម្មោ. តថា ហិ អដ្ឋកថាយំ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ មហាវិបាកចិត្តានំ វិបច្ចនដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. ឯតានិ ហិ ចតូសុ ឋានេសុ វិបច្ចន្តិ. បដិសន្ធិយំ ភវង្គេ ចុតិយំ តទារម្មណេតិ វត្វា តំ វិត្ថារេន្តេន បដិសន្ធិគ្គហណកាលេ បដិសន្ធិហុត្វា វិបច្ចន្តិ. អសង្ខ្យេយ្យំបិ អាយុ កាលំ ភវង្គំ ហុត្វា មរណ កាលេ ចុតិ ហុត្វាតិ កាលោវ វុត្តោតិ. ឥតរថា កិច្ចានិ វិយ ឋានានិបិ ចុទ្ទសវិធានិឯវ វត្តព្ពានិ សិយុន្តិ. ឋានានំ វិត្ថារភេទោ បន ឧបរិ ទ្វីសុ បវត្តិសង្គហេសុ ចិត្តបវត្តិវិធានានុសារេន វេទិតព្ពោតិ. យស្មា ឱមកំ ទ្វិហេតុកកុសលំ សយំ សោ មនស្សយុត្តំបិ សមានំ អតិទុព្ពលត្តា សោមនស្ស បដិសន្ធិំ ទាតុំ នសក្កោតិ. តស្មា សោមនស្សសន្តីរណំ បដិសន្ធិដ្ឋានំ នគច្ឆតីតិ វុត្តំ ទ្វេឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណានិចេវាតិ. តថា ហិ បដ្ឋានេ បីតិសហគតត្តិកេ បដិច្ចវារេ ហេតុបច្ចនិកេ តំ បដិ សន្ធិដ្ឋានេន ឧទ្ធដន្តិ. មនោទ្វារាវជ្ជនំ បរិត្តារម្មណេវា អវិភូតា រម្មណេវា ទ្វត្តិក្ខត្តុំ បវត្តមានំបិ វិបាក សន្តានតោ លទ្ធបច្ចយភាវេន ទុព្ពលត្តា ជវនវេគរហិតមេវ ហោតីតិ វុត្តំ អាវជ្ជន ទ្វយ វជ្ជិតានីតិ.

[៩២] វិភាវនិយំ បន

‘‘អារម្មណរសានុភវនា ភាវតោ’’តិ ការណំ វុត្តំ. តំ អ ការណំ.

ន ហិ អារម្មណ រសានុភវនំ ជវនកិច្ច សិទ្ធិយា ជវននាម លាភស្សច ការណំ ហោតិ. តំ បន ជវនកិច្ចសិទ្ធិយា ផលមេ វហោតីតិ. យស្មា បន ផលចិត្តំ អាសេវនភាវរហិតំបិ មគ្គ ចេតនាយ មហានុភាវត្តា បរិកម្មភាវនាពលេន ច បវត្តត្តា អារម្មណេ វេគសហិតមេវ បតតីតិ តស្សជវនេសុ គហណំកតំ.

[៩៣] វិភាវនិយំ បន

មគ្គាភិញ្ញាជវនានំ ឯកវារមេវ បវត្តត្តា ជវនកិច្ចំ ន សម្បជ្ជតីតិ អធិប្បាយេន ‘‘ឯកចិត្តក្ខណិកំបិ លោកុត្តរ មគ្គាទិតំ តំសភាវវន្តតាយ ជវនកិច្ចំ នាមា’’តិ វត្វា សព្ពញ្ញុតញ្ញាណោបមាយ តមត្ថំ វិភាវេតិ. តំ ន យុជ្ជតិយេវ.

ឥទានិ សមានកិច្ចគណនានិ ចិត្តានិ សង្គហេត្វា ទស្សេតុំ តេសុ បនាតិអាទិមាហ. បដិសន្ធាទយោ នាម ចិត្តុប្បាទាតិ សម្ពន្ធោ.

[៩៤] វិភាវនិយំ បន

នាមកិច្ចភេទេនាតិបិ យោជេតិ. តំ ន សុន្ទរំ.

នាមភេទស្ស វិសុំ វត្តព្ពាភាវតោតិ. ឯកកិច្ចដ្ឋាន ទ្វិកិច្ចដ្ឋាន តិកិច្ចដ្ឋាន ចតុកិច្ចដ្ឋាន បញ្ចកិច្ចដ្ឋានានិ ចិត្តានិ យថាក្កមំ អដ្ឋសដ្ឋិច តថា ទ្វេច នវច អដ្ឋច ទ្វេច និទ្ទិសេតិ យោជនា.

១៣៣. ចក្ខាទីនំ ទ្វារានំ ភេទេន ចិត្តចេតសិកានំ សង្គហោ ទ្វារសង្គហោ.

[៩៥] វិភាវនិយំ បន

‘‘ទ្វារានញ្ច ទ្វារបវត្តចិត្តានញ្ច បរិច្ឆេទវសេន សង្គហោ ទ្វារសង្គហោ’’តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ទ្វេ ជនា អរន្តិ គច្ឆន្តិ ឯតេនាតិ ទ្វារំ. នគរស្ស អន្តោ ជនា ពហិជនាច យេន ឆិទ្ទមគ្គេន និក្ខមន្តិ បវិសន្តិច, តស្សេតំ នាមំ. ទ្វេ ជនា អរន្តិ គច្ឆន្តិ ឯត្ថាតិ ទ្វារន្តិបី វទន្តិ. អបិច, ទុវិធំ ទ្វារំ អាកាសទ្វារំ មណ្ឌទ្វារន្តិ. តត្ថ អាកាសទ្វារំនាម យថាវុត្តោ ឆិទ្ទមគ្គោ. មណ្ឌទ្វារំនាម អាទាស បដ្ដមយោ អាលោកមគ្គោ. តំ បន បុញ្ញវន្តានំ គេហេសុ យោជីយតិ. យថា ច តេសុ, តថា សត្តានំ សរីរេសុបិ ទ្វេឯវ ហោន្តិ. នវទ្វារោ មហាវណោតិ ហិ ឆិទ្ទទ្វារំ វុត្តំ. នវនវុតិលោមកូបសហស្សា និបិ ឆិទ្ទទ្វារានិឯវ. ឥធ បន អាទាសបដ្ដសទិសំ មណ្ឌទ្វារំ អធិប្បេតំ. តំបិ ហិ អារម្មណិកធម្មានំ អារម្មណធម្មានញ្ច និគ្គមន បវិសន មុខបថភាវតោ ទ្វារសទិសត្តា ទ្វារន្តិ វុច្ចតីតិ. តំ បន រូបមណ្ឌ ទ្វារំ អរូបមណ្ឌទ្វារន្តិ ទុវិធំ. រូបមណ្ឌទ្វារំបិ កម្មវិសេសមហាភូត វិសេសសិទ្ធេន មណ្ឌភាវវិសេសេន បញ្ចវិធន្តិ ទស្សេតុំ ចក្ខុទ្វារន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ចក្ខុមេវចក្ខុទ្វារន្តិ យស្មិំ ចក្ខុម្ហិ ចន្ទ មណ្ឌលាទីនិ រូប និមិត្តានិ បញ្ញាយន្តិ. អាវជ្ជនាទីនិច យម្ហិ បញ្ញាតានិ តានិ និមិត្តានិ គណ្ហន្តិ. តស្មា តទេវ ចក្ខុ តេសំ ទ្វិន្នំ វិសយវិស យិភាវុបគមនស្ស មុខបថភូតត្តា ចក្ខុទ្វារំនាមាតិ អត្ថោ. អថវា, យេន ចក្ខុមណ្ឌេន ពហិទ្ធា ចន្ទមណ្ឌលាទីនិ រូបានិ អន្តោ អាវជ្ជនាទីនំ វិសយភាវំ ឧបគច្ឆន្តិ. យេនច អន្តោ អាវជ្ជនាទីនិ ពហិទ្ធា តេសំ រូបានំ វិសយិភាវំ ឧបគច្ឆន្តិ. តមេវ យថាវុត្ត ការណេន ចក្ខុទ្វារំ នាមាតិ អត្ថោ. ឯវំ សេសេសុបិ.

[៩៦] ដីកាសុ បន

‘‘អាវជ្ជនាទីនំ អរូបធម្មានំ បវត្តិមុខភាវតោ ទ្វារសទិសត្តា ទ្វារានី’’តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

រូបាទីនំ អារម្មណានំបិ បវត្តិមុខភូតត្តា. វក្ខតិ ហិ ឆព្ពិធា វិសយបវត្តិយោតិ. ឯត្ថច វិសយានំ រូបាទីនំ អារម្មណានំ ទ្វារេសុ អាបាតា គមន សង្ខាតា បវត្តិយោ វិសយបវត្តិយោតិ វុច្ចន្តីតិ. តត្ថ ចក្ខុមេវ ចក្ខុទ្វារន្តិ ឯតេន ចក្ខុស្ស ទ្វារំ ចក្ខុទ្វារន្តិ អត្ថំ និវត្តេតិ. តថា សោតាទយោ សោត ទ្វារាទីនីតិ ឯតេន សោត មេវ សោតទ្វារំ.ល. មនោឯវ មនោទ្វារំ. ន មនានំ ទ្វារំ មនោទ្វារន្តិ ឥមមត្ថំ អតិទិស្សតិ. តស្ស បន មនស្ស ពហុវិធត្តា ឥធ អធិប្បេតំ មនំ ទស្សេន្តោ មនោទ្វារំ បន ភវង្គន្តិ បវុច្ចតីតិ វុត្តំ.

[៩៧] វិភាវនិយំ បន

‘‘អាវជ្ជនាទីនំ មនានំ ទ្វារន្តិ មនោទ្វារ’’ន្តិបិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ការណំ វុត្តមេវ. តត្ថ សព្ពំ ឯកូននវុតិវិធំបិ ចិត្តំ មនោទ្វារ មេវនាម ហោតិ. ឥធ បន ឧបបត្តិទ្វារមេវ អធិប្បេតន្តិ កត្វា ភវង្គន្តិ បវុច្ចតីតិ វុត្តំ. បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ យាវតាយុកំ នទិសោតមិវ បវត្តមានំ ឯកូនវីសតិវិធំ ភវង្គចិត្តមេវ ឥធ មនោទ្វារន្តិ វុច្ចតិ, កថីយតីតិ អត្ថោ.

[៩៨] វិភាវនិយំ បន

យថា គាមស្ស ទ្វារំនាម គាមានន្តរមេវ ហោតិ. ឯវំ អាវជ្ជនាទីនំ មនានំ បវត្តិមុខដ្ឋេន ទ្វារំនាម អាវជ្ជនានន្តរំ ភវង្គមេវ សិយា. ន តតោ បុរិមានិ ភវង្គានីតិ អធិប្បាយេន យំ វុត្តំ ‘‘ភវង្គន្តិ អាវជ្ជានានន្តរំ ភវង្គ’’ន្តិ. តំ ន គហេតព្ពំ.

ឯវញ្ហិ សតិ យេសុ ចក្ខុបសាទាទីសុ រូបាទីនិ អាបាតំ នាគច្ឆន្តិ. តានិបិ អាវជ្ជនាទីនំ វីថិចិត្តានំ បវត្តិមុខានិ ឯវ ន ហោន្តីតិ កត្វា ទ្វារានិនាម នសិយុំ. ន ច តថា សក្កា វត្តុំ. បាឡិយមេវ តេសំ ទ្វាររូបភាវស្ស វុត្តត្តា. ឥធច វក្ខតិ បសាទវិញ្ញត្តិសង្ខាតំ សត្តវិធំបិ ទ្វាររូបំនាមាតិ.

[៩៩] យញ្ច តត្ថ

សាវជ្ជនំ ភវង្គន្តុ, មនោទ្វារន្តិ វុច្ចតីតិ –

សាធកវចនំ អាហដំ; តំបិ ឥធ នយុជ្ជតិយេវ.

តញ្ហិ អាវជ្ជនំបិ មនោទ្វារបក្ខិកំ កត្វា ទីបេតីតិ. យត្ថ បន ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. សោតញ្ច. ល. មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណន្តិ វុត្តំ. តត្ថេវ តំ យុត្តំ. តត្ថ ហិ ចក្ខុវិញ្ញាណុប្បត្តិយា ចតូសុ បច្ចយេសុ ចក្ខុរូបានិ ឯវ សរូបតោ វុត្តានីតិ ឥតរេ អាវជ្ជនញ្ច សម្បយុត្តក្ខន្ធា ចាតិ ទ្វេ បច្ចយា ចសទ្ទេន គហិតា, ឯវំ សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ. មនោវិញ្ញាណេ បន មនញ្ចាតិ ឯត្ថ ភវង្គចិត្តេន សហ អាវជ្ជនំ គហេត្វា ចសទ្ទេន សម្បយុត្តក្ខន្ធា គហិតា. ឯវញ្ហិ សតិ ចត្តា រោបច្ចយា ហោន្តីតិ. វុត្តញ្ហេតំ ធាតុវិភង្គដ្ឋកថាយំ បដិច្ចាតិ នាម អាគតដ្ឋានេ អាវជ្ជនំ វិសុំ នកាតព្ពំ. ភវង្គនិស្សិតកមេវ កាតព្ពន្តិ. តស្មា ឥធ មនោតិ សហាវជ្ជនកំ ភវង្គំ. មនោ វិញ្ញាណន្តិ ជវនមនោវិញ្ញាណន្តិ. ឯត្ថច បដិច្ចាតិនាម អាគតដ្ឋានេតិ ឯតេន អញ្ញត្ថ បន អាវជ្ជនំ ទ្វារបក្ខិកំ នកាតព្ពន្តិ សិទ្ធំ ហោតិ. បដិច្ចាតិ អាគតត្តាយេវច ភវង្គំបិ អាវជ្ជនា នន្តរំ ភវង្គទ្វយមេវ ឥមិស្សំ បាឡិយំ គហេតព្ពំ. សន្និហិតបច្ចយានំ ឯវ តត្ថ អធិប្បេតត្តាតិ. ឥធ បន ទ្វារភាវា រហស្ស សព្ពស្ស ឧបបត្តិធម្មស្ស បរិគ្គហិតត្តា សព្ពំ ភវង្គំ អធិប្បេតំ. ន ហិ កិញ្ចិ ភវង្គំ នាម អត្ថិ. យំ មនោទ្វារភាវារហំ ន សិយាតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពន្តិ. តត្ថាតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ, តេសុ ឆសុ ទ្វារេសុ ចក្ខុ ទ្វារេតិ សម្ពន្ធោ. យថារហន្តិ អារម្មណភូមិបុគ្គលមនសិការា ទីនំ អនុរូបវសេន. សព្ពថាបីតិ វិសុំ វិសុំ ឆចត្តាលីស ភេទសង្ខាតេន សព្ពបការេនបិ អគហិត គហណ វសេន, ចតុបញ្ញា សាតិ សម្ពន្ធោ. សព្ពថាបីតិវា អាវជ្ជនាទិ តទារម្មណ បរិយោ សានវសេន អនេកកិច្ចភេទយុត្តេន សព្ពបការេនបិ, កាមាវចរានេវាតិ សម្ពន្ធោ. យានិ អាវជ្ជនាទីនិ កិច្ចានិ ទ្វារវិការំ បដិច្ច បវត្តន្តិ, តំ កិច្ចវន្តានិឯវ ទ្វារេ និយុត្តានីតិ អត្ថេន ទ្វារិកានិនាម ហោន្តិ. បដិសន្ធិ ភវង្គ ចុតិ កិច្ចានិបន ទ្វារវិការេន វិនា កេវលំ កម្មវសេនេវ សិជ្ឈន្តិ. តស្មា តំកិច្ចវន្តានិ ទ្វារិកានិនាម នហោន្តីតិ វុត្តំ ឯកូន.ល. ទ្វារវិមុត្តានីតិ ឯត្ថ ច ទ្វារវិការោនាម អត្តនិ អារម្មណានំ អាបាតាគមនវសេន ភវង្គស្ស ចលនំ, ចក្ខាទីនញ្ច អត្តនិ វិញ្ញាណុប្បាទន សត្តិវិសេស យោគោ ទដ្ឋព្ពោ.

[១០០] វិភាវនិយំ បន

‘‘ចក្ខាទិទ្វារេសុ អបវត្តនតោ មនោទ្វារសង្ខាត ភវង្គតោ អារម្មណន្តរគហណវសេន អបវត្តិតោច ទ្វារវិមុត្តានី’’តិ វុត្តំ, តំ អដ្ឋកថាយបិ សហ នសមេតិ.

បដិសន្ធិ ភវង្គ ចុតិ វសេនាតិ ហិ វុត្តំ. ឯតេន ហិ កិច្ចសីសេនេវ ចិត្តានំ ទ្វារិក ទ្វារវិមុត្តភាគោ ថេរេន ទស្សិតោ. តេនេវ ហិ ហេដ្ឋាបិ បញ្ចទ្វារាវជ្ជន.ល. តទារម្មណវសេនាតិអាទិនា កិច្ចសីសេនេវ ចិត្តានំ ចក្ខុទ្វារិកាទិភាវោ វុត្តោតិ. ននុ ចក្ខាទិទ្វារេសុ អបវត្តនតោតិ ឥមិនា ឯតទត្ថោវ វុត្តោតិ ចេ. ន. អធិប្បេតត្ថវិរហស្ស អបសង្គ និវត្តកស្សច សំវណ្ណនា វាក្យស្ស បយោជនាភាវតោតិ. ឆទ្វារិកានិចេវ សន្តីរណ តទារម្មណកិច្ចានំ វសេន ទ្វារវិមុត្តានិច បដិសន្ធាទិកិច្ចានំ វសេនាតិ អធិប្បាយោ. បញ្ចទ្វារិកានិច ឆទ្វារិកានិច បញ្ចឆទ្វារិកានិ. កទាចិ ឆទ្វារិកានិចេវ តានិ កទាចិ ទ្វារវិមុត្តានិចាតិ ឆទ្វារិកវិមុត្តានិ. ទ្វារសទ្ទោ ចេត្ថអធិការវសេន យោជីយតិ.

[១០១] វិភាវនិយំ បន

‘‘ឆទ្វារិកានិច ឆទ្វារិកវិមុត្តានិចា’’តិបិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ហេដ្ឋា ចុណ្ណិយវាក្យេ តថា អសុតត្តាតិ. ឯកទ្វារិកចិត្តានិ. ល. សព្ពថា ទ្វារវិមុត្តានិច យថាក្កមំ ឆត្តិំសតិ.ល. នវធា ចេតិ បញ្ចធា បរិទីបយេតិ យោជនា.

១៣៤. រូបាទីនំ អារម្មណានំ ភេទេន ចិត្តចេតសិកានំ សង្គហោ អារម្មណសង្គហោ.

[១០២] ដីកាសុ បន

‘‘អារម្មណានំ សរូបតោ វិភាគតោ តំវិសយចិត្តតោ ច សង្គហោ អារម្មណសង្គហោ’’តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

អយញ្ហិ ចិត្តចេតសិកានំ ឯវ សង្គហោ. ន អារម្មណានន្តិ. រូបាទីនំ វចនត្ថោ ឧបរិ អាគមិស្សតិ. ទុព្ពលបុរិសេន ទណ្ឌាទិវិយ ចិត្តចេតសិកេហិ អាលម្ពីយតិ អមុញ្ចមានេហិ គណ្ហីយតីតិ អាលម្ពណំ. អារម្មណសទ្ទេ បន សតិ ចិត្តចេតសិកានិ អាគន្ត្វា ឯត្ថ រមន្តីតិ អារម្មណំ.

[១០៣] យំបន វិភាវនិយំ

‘‘ទុព្ពលបុរិសេន ទណ្ឌាទិវិយ ចិត្តចេតសិកេហិ អាលម្ពីយតិ. តានិវា អាគន្ត្វា ឯត្ថ រមន្តីតិ អាលម្ពណ’’ន្តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

វិសុំ សិទ្ធានិ ហិ ឯតានិ បទានីតិ. រូបមេវាតិ វណ្ណាយតនមេវ. បញ្ចារម្មណវិមុត្តំ យំកិញ្ចិ ធម្មជាតំ វិជ្ជមានំបិអវិជ្ជមានំបិ ភូតំបិ អភូតំបិ ធម្មារម្មណមេវ. តំ បន សភាគ កោដ្ឋាសតោ សង្គយ្ហមានំ ឆព្ពិធំ ហោតីតិ វុត្តំ ធម្មារម្មណំ បន.ល. ឆធា សង្គយ្ហតីតិ. តត្ថាតិ តេសុ រូបាទីសុ ឆសុ. ចក្ខុទ្វារេ ឃដ្ដយមាន រូបានុសារេនេវ ឧប្បន្នានិ ចក្ខុទ្វារិកចិត្តានិ អញ្ញានិ អារម្មណានិ អាលម្ពិតុំ នលភន្តិ. រូបានិបិ ឃដ្ដនរហិតានិ អតីតានាគតានិ អាលម្ពិតុំ នលភន្តីតិ វុត្តំ ចក្ខុទ្វារិកចិត្តានំ សព្ពេសំបិ រូបមេវ អារម្មណំ. តញ្ហ បច្ចុប្បន្នន្តិ. សោតទ្វារិកា ទីសុបិ ឯសេវនយោ. តត្ថ តំ តំ ការណំ បដិច្ច ឧប្បន្នំ បច្ចុប្បន្នំ. វត្តមានន្តិ អត្ថោ. ឆព្ពិធំបីតិ រូបាទិវសេន ឆព្ពិធំបិ. អតិក្កន្តភាវំ ឥតំ គតំ បវត្តន្តិ អតីតំ. អាគច្ឆតិ អាគច្ឆិត្ថាតិ អាគតំ. បច្ចុប្បន្នំ, អតីតញ្ច. ន អាគតន្តិ អនាគតំ. ឧប្បាទជាតិកា សង្ខតធម្មាឯវ តីសុ កាលេសុ អនុបតន្តិ. តស្មា ឧប្បាទរហិតា អសង្ខតភូតា និព្ពានបញ្ញត្តិយោ កាលវិមុត្តំនាមាតិ វេទិតព្ពា.

[១០៤] វិភាវនិយំ បន

‘‘វិនាសាភាវតោ អតីតាទិកាលវសេន នវត្តព្ពត្តា និព្ពានំ បញ្ញត្តិច កាលវិមុត្តំនាមា’’តិ វុត្តំ. តំ វិចារេតព្ពំ.

សព្ពេបិ ហិ សង្ខតធម្មា អនាគតភាវ បុព្ពកាឯវ ហោន្តិ. តស្មា តេ យទា បច្ចយសាមគ្គិំ លភិត្វា ឧប្បជ្ជិស្សន្តីតិ វត្តព្ពបក្ខេ តិដ្ឋន្តិ, តទា អនាគតានាម. យទា បច្ចយសាមគ្គិំ លភិត្វា ឧប្បន្នា, យទា បច្ចុប្បន្នានាម. យទា និរុទ្ធា, តទា អតីតានាម. ឯវំ ឧប្បាទជាតិកានញ្ញេវ ឧប្បាទមូលិកា តេកាលិកតា សិទ្ធា. ឧប្បាទរហិតានំ បន អនាគតាវត្ថាបិ នត្ថិ. កុតោ បច្ចុប្បន្នាតីតា វត្ថាតិ. តស្មា និព្ពានបញ្ញត្តីនំ កាលត្តយ វិមុត្តតា ហោតីតិ. វិនាសាភាវតោតិ ឥទំ បន អតីតកាលវិមុត្តិយាឯវ ការណន្តិ ន តេន តាសំ ឥតរកាលវិមុត្តិំ សាធេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថារហវិភាគោ បន ឥធេវ តេសូតិអាទិនា បច្ឆា អាគមិស្សតិ. ទ្វារវិមុត្តានញ្ច ឆព្ពិធំបិ អារម្មណំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. យថា បន អាវជ្ជនាទីនំ ឆទ្វារិកចិត្តានំ អារម្មណំ ភវន្តរេបិ ឥមស្មិំ ភវេបិ បុរិមភាគេ កេនចិ ទ្វារេន គហិតំបិ អគហិតំបិ ហោតិ. ន តថា ឥមេសន្តិ ទស្សេតុំ ភវន្តរេ ឆទ្វារគហិតន្តិ វុត្តំ. ភវវិសេសញ្ហិ បត្ថេត្វា កម្មំ កត្វា តត្ថ និព្ពត្តានំ អារម្មណំ ភវន្តរេបិ កេនចិ ទ្វារេន គហិតំបិ ហោតិ យេវាតិ.

[១០៥] វិភាវនិយំ បន

‘‘តំ បន នេសំ អារម្មណំ ន អាវជ្ជនស្ស វិយ កេនចិ អគហិតមេវ គោចរភាវំ គច្ឆតីតិ ទស្សេតុំ ឆទ្វារ គហិតន្តិ វុត្ត’’ន្តិ វុត្តំ. តំ ន យុជ្ជតិ.

បញ្ចទ្វារា វជ្ជនស្សបិ ហិ អារម្មណំ បុព្ពេ កេនចិ ទ្វារន្តរេន គហិតំបិ អគហិតំបិ ហោតិយេវ. តថា ហិ ឥទំ នាម លភិស្សាមិ ភុញ្ជិស្សាមិ បស្សិស្សាមីតិ បុព្ពេ គហិតំ បច្ឆា អាវជ្ជនស្ស អារម្មណំ ន ន ហោតីតិ. នច ឯកាវជ្ជនវីថិយំ បុព្ពេ កេនចិ ចិត្តេន អគហិតភាវោ ឥធ បមាណន្តិ. យថា ច បញ្ចទ្វារិកចិត្តានំ អារម្មណំ ឯកន្តបច្ចុប្បន្នមេវ ហោតិ. យថា ច មនោទ្វារិកចិត្តានំ អារម្មណំ តេកាលិកំវា កាលវិមុត្តសា មញ្ញំវា ហោតិ. ន តថា ឥមេសន្តិ ទស្សេតុំ បច្ចុប្បន្នមតីតំ បញ្ញត្តិភូតំវាតិ វុត្តំ. យថា ច ឆទ្វារិកចិត្តានំ អារម្មណំ អាគមសិទ្ធវោហារយុត្តំបិ តព្ពោហារវិនិមុត្តំបិ ហោតិ. ន តថា ឥមេសន្តិ ទស្សេតុំ កម្ម កម្ម និមិត្ត គតិនិមិត្ត សម្មតន្តិ វុត្តំ.

[១០៦] វិភាវនិយំ បន

‘‘នាបិ នេសំ អារម្មណំ មរណាសន្នតោ បុរិមភាគជវនានំ វិយ កម្មកម្មនិមិត្តាទិវសេន អាគមសិទ្ធវោហារវិនិមុត្តន្តិ ទស្សេតុំ កម្ម.ល. សម្មតន្តិ អាហា’’តិ វុត្តំ. តំបិ ន សុន្ទរំ.

មរណា សន្នតោ បុរិមភាគេបិ ហិ សត្តា អត្តនា កតកម្មំវា ចេតិយាទីនិ កម្ម, បករណានិវា អារម្មណំ ករោន្តិយេវ. តទាបិ ហិ កម្មំ កម្មមេវ, កម្មុបករណានិច កម្មនិមិត្តានិយេវ. កម្ម សិទ្ធិយានិមិត្តំ ការណំ កម្មនិមិត្តន្តិ កត្វា. កម្មស្ស និមិត្តំ អារម្មណំ កម្មនិមិត្តន្តិបិ វទន្តិ. អជាតសត្តុរាជា វិយច សុបិនទស្សនាទិវសេន គតិនិមិត្តានិបិ អារម្មណំ ករោន្តិយេវ. រាជា ហិ ទ្វីសុ ភវេសុ បិតរំ មារេតិ. មារិតកាលតោច បដ្ឋាយ តស្ស និទ្ទាយន្តស្ស គតិនិមិត្តានិ ឧបដ្ឋហន្តីតិ. តត្ថ យថាសម្ភវន្តិ តំ តំ បដិសន្ធាទីនំ ឆទ្វារគហិតាទិវសេន សម្ភវន្តស្ស អារម្មណស្ស អនុរូបតោ. យថាសម្ភវវិភាគោ បន ឧបរិ មរណុប្បត្តិយំ អាគមិស្សតិ. យេភុយ្យេនាតិ ពាហុល្លេន. ភវន្តរេតិ អតីតានន្តរភវេ តត្ថច មរណាសន្នកាលេ. ឆទ្វារ គហិតន្តិ ឆហិ ទ្វារេហិ មរណាសន្នជវនេហិ គហិតំ. ឯត្ថ ច យេភុយ្យេនាតិ ឯតេន ភវន្តរេ ឆទ្វារគហិតន្តិ ឥមស្ស វិធានស្ស អនេកំសភាវំ វិសេសេតិ. កស្មា. អគហិតស្សបិ សម្ភវតោ. យញ្ហិ អសញ្ញិភវតោ ចុតានំ កម្ម កម្មនិមិត្ត គតិនិមិត្ត សម្មតំ អរូបភវតោ ចុតានញ្ច គតិនិមិត្តសម្មតំ កាមបដិសន្ធិ ភវង្គចុតីនំ អារម្មណំ. តំ ភវន្តរេ កេនចិ ទ្វារេន អគហិត មេវ ហោតីតិ. ឯត្ថច យស្មា បដ្ឋានេ អរូបភវេ ទុវិធោបិ បុរេជាតបច្ចយោ បដិសិទ្ធោ. អដ្ឋកថាសុច តតោ ចុតានំ កាមបដិសន្ធិយា បច្ចុប្បន្នគតិនិមិត្តារម្មណតាបិ វុត្តា. គតិនិមិត្តញ្ច នាម រូបារម្មណមេវ ទីបេន្តិ. តស្មា តេសំ កាមបដិសន្ធិយាបិ គតិនិមិត្តសម្មតំ ភវន្តរេ កេនចិ ទ្វារេន អគហិតមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. អបិច, មរណាសន្នកាលេ កម្មពលេន កម្មាទីនំ ឧបដ្ឋានំនាម យេភុយ្យេន សំមុឡ្ហមរណេន មរន្តានមេវ ហោតិ. ឥតរេសំ បន បរេសំ បយោគពលេនបិ អត្តនា បកតិយា សុដ្ឋុ អាសេវិតានំ អនុស្សរណពលេនបិ ធម្មិកឧបាសកាទីនំ វិយ ទេវលោកតោ អាគន្ត្វា គណ្ហន្តានំ ទេវានំ អានុភាវេនបិ ហោតិយេវ. និរយបាលាបិ និរយតោ អាគន្ត្វា គណ្ហន្តិយេវ. រេវតិវិមានញ្ចេត្ថ វត្តព្ពំ. តញ្ហិ ទ្វេ និរយបាលា គហេត្វា បថមំ តាវតិំសាភវនំ នេត្វា បច្ឆា និរយំ នយិំសុ. តេ ហិ យក្ខ ជាតិកត្តា វេស្សវណបរិសាវិយ តាវតិំសា ភវនំបិ គន្តុំ សក្កោន្តិយេវ. យមស្ស ទូតា ទ្វេ យក្ខាតិ ហិ បាឡិយំ វុត្តំ. វេស្សវណទូតា ឥធ យមស្ស ទូតាតិ វុត្តាតិបិ វទន្តិ. តស្មា យេ កសិណាសុភាទីនិ សមថនិមិត្តានិ សុដ្ឋុ អាសេវិត្វា ឧបចារជ្ឈានេ ឋត្វា តានេវ និមិត្តានិ គហេត្វា មរន្តិ. តេសំបិ កាមបដិសន្ធិយា អារម្មណំ ភវន្តរេ កេនចិ ទ្វារេន អគហិតមេវ សិយា. ឧបចារជ្ឈានពលេនេវ ព្រហ្មលោកតោ ឥធឧប្បជ្ជន្តានំបិ ឯសេវនយោតិ.

យំបន វិភាវនិយំ

‘‘កេវលំ កម្មពលេនេវ តេសំ អសញ្ញិភវតោ ចុតានំ បដិសន្ធិយា កម្មនិមិត្តាទិកំ អារម្មណំ ឧបដ្ឋាតី’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ កម្មនិមិត្តាទិកន្តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន កម្មំបិ គហេតព្ព មេវ. ន ហិ តស្ស អគហណេ ការណំ អត្ថីតិ. តានិ បន សព្ពានិបិ កេវលំ បដិសន្ធិជនកស្ស កម្មស្ស អានុភាវេនេវ បដិសន្ធិយំ ឧបដ្ឋហន្តីតិ វេទិតព្ពំ. អនាគតំ បន និមិត្តំ ឧបដ្ឋហមានំ គតិនិមិត្តមេវ សិយា. នច តស្ស វិសុំ ឧបដ្ឋាតព្ពកិច្ចំ អត្ថិ. បច្ចុប្បន្ន គតិនិមិត្តេ សិទ្ធេ សិទ្ធមេវ ហោតីតិ វុត្តំ បច្ចុប្បន្នមតីតំ បញ្ញត្តិ ភូតំវាតិ.

[១០៧] វិភាវនិយំ បន

‘‘អនាគតំនាម អតីតំ វិយ អនុភូតញ្ច ន ហោតិ. នច បច្ចុប្បន្នគតិនិមិត្តំ វិយ អាបាតមាគត’’ន្តិ ការណំ វុត្តំ. តំ អការណំ.

បសង្គស្ស អនិវត្តិតត្តា. គតិនិមិត្តញ្ហិ នាម បច្ចុប្បន្នំបិ អនុភូតំ ន ហោតិ. តំបិ កម្មពលេនេវ អាបាតមាគតំ. ឯវំសន្តេ អនាគតំបិ កម្មពលេន អាបាតមាគតមេវ សិយាតិ អយំ បសង្គោ បាកតិកោឯវ ហោតីតិ. តេសូតិ យថាវុត្តេសុ អារម្មណិកចិត្តេសុ. រូបាទីសុ បញ្ចសុ ឯកេកំ អារម្មណំ ឯតេសន្តិ សមាសោ. រូបាទីនិ បញ្ច អារម្មណានិ ឯតស្សាតិ វិគ្គហោ. សេសានីតិ បញ្ចវិញ្ញាណសម្បដិច្ឆន ទ្វយតោ សេសានិ សន្តីរណ មហាវិបាកានិ. សព្ពថាបិ កាមាវចរា លម្ពណានេវាតិ បដិសន្ធាទីហិ នានាកិច្ចេហិ រូបាទីសុ នានារម្មណេសុ បវត្តេន សព្ព បការេនបិ កាមាវចរាលម្ពណិកានិយេវ. តានិ ហិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ ឧប្បន្នានិបិ វិកប្បសត្តិរហិតត្តា អវិជ្ជមានេ បញ្ញត្តិធម្មេច សុខុមេ មហគ្គតធម្មេច គម្ភីរេ លោកុត្តរធម្មេច អាលម្ពិតុំ ន សក្កោន្តីតិ. តត្ថ សន្តីរណត្តយំ តាវ សន្តីរណកិច្ចវសេន រូបាទិបញ្ចាលម្ពណេ បវត្តតិ. តទារម្មណាទិវសេន បន សព្ពានិបិ ឯកាទសវិបាកានិ ឆសុ បរិត្តារម្មណេសុ បវត្តន្តីតិ.

[១០៨] វិភាវនិយំ បន

‘‘វិបាកានិ តាវ សន្តីរណាទិវសេន រូបាទិបញ្ចាលម្ពណេ’’តិ វុត្តំ. តត្ថ សន្តីរណាទិវសេនាតិ នវត្តព្ពំ. សន្តីរណវសេន ឥច្ចេវ វត្តព្ពន្តិ.

យោ បនេត្ថ ចិត្តានំ អារម្មណេសុ បវត្តិវិភាគោ វត្តព្ពោ. សោ អដ្ឋកថាកណ្ឌេ គហេតព្ពោ. លោកុត្តរធម្មា អតិគម្ភីរត្តា ញាណស្សេវ វិសយភូតាតិ វុត្តំ. អកុសល.ល. លោកុត្តរ វជ្ជិត សព្ពា រម្មណានីតិ. តត្ថ តានិ លទ្ធសមាបត្តីនំ ឧប្បន្នកាលេឯវ មហគ្គតារម្មណានិ. តេសុច ទ្វេ ទោសមូលចិត្តានិ បរិហីនជ្ឈានានិ អារព្ភ ឧប្បន្នកាលេតិ ទដ្ឋព្ពំ. ញាណំបិ អនធិគតានិ លោកុត្តរានិ អាលម្ពិតុំ ន សក្កោតីតិ វុត្តំ ញាណសម្បយុត្ត.ល. វជ្ជិតសព្ពា រម្មណានីតិ. តត្ថ ញាណសម្បយុត្តកាមកុសលានិ បុថុជ្ជនានំ អជ្ឈានលាភីនំ ឧប្បន្នកាលេ បញ្ញត្តិយា សហ កាមាវចរារម្មណានិ. តានេវ សោតាបត្តិមគ្គតោ បុរេ គោត្រភុក្ខណេ បុថុជ្ជនានំ និព្ពានារម្មណានិ. ឈានលាភីនំ តានេវ អភិញ្ញាកុសលញ្ច មហគ្គតារម្មណានិបិ. ហេដ្ឋិមផលដ្ឋានំ អត្តនា អធិគត មគ្គផលនិព្ពានា រម្មណានិបីតិ វេទិតព្ពានិ. យថា ចេត្ថ អរិយា អត្តនា អធិគត មគ្គផលានិយេវ អាលម្ពិតុំ សក្កោន្តិ. តថា ឈានលាភិនោបិ អត្តនា អធិគតជ្ឈានានិឯវ អាលម្ពិតុំ សក្កោន្តីតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ សិយា-យេ ច ឈានានិ បត្ថេន្តិ. ឈានបរិកម្មំបិ ករោន្តិ. យេច ឈានសុត្តានិ សំវណ្ណេន្តិ. តេ អលាភិនោ មហគ្គតជ្ឈានានិ អាលម្ពិតុំ សក្កោន្តិ, នសក្កោន្តីតិ. ន សក្កោន្តិ. តេ ហិ ឈានានិនាម ឯវំ មហានុភាវានិ ឯវំ មហានិសំសានីតិ សុត្វាវា សុតបរិយត្តិពលេន សិទ្ធេ អាការ សល្លក្ខណញ្ញាណេ ឋត្វា វា អនុមានវសេនេវ តានិ បត្ថេន្តិ. បរិកម្មំបិ ករោន្តិ. សុត្តានិបិ សំវណ្ណេន្តីតិ. ឥតរថា បុថុជ្ជនាបិ លោកុត្តរធម្មេ បត្ថេន្តិ, មគ្គបរិកម្មំបិ ករោន្តិ. មគ្គផល និព្ពានវចនានិវិកថេន្តិ សំវណ្ណេន្តីតិ តេសំបិ តេ អារម្មណភូតា ឯវ សិយុន្តិ. តេសំ បន ចិត្តានិ ឈានាទីនំ បញ្ញត្តិគុណេ ឯវ អនុភោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. បណីតធម្មានញ្ហិ បញ្ញត្តិយោបិ បណិតរូបាឯវ ហោន្តីតិ. មហិទ្ធិកោ ហិ បរចិត្តវិទូ. មារោ ទេវ បុត្តោបិ រូបជ្ឈានចិត្តំ វដ្ដនិស្សិតមេវ បស្សតិ. វិវដ្ដនិស្សិតំ ន បស្សតិ. អរូបជ្ឈានចិត្តំ បន វដ្ដនិស្សិតំបិ នបស្សតីតិ អង្គុត្តរេ នវនិបាតេ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. យេ បន អគ្គមគ្គផលានិ បដិវិជ្ឈន្តិ. តេសំ ឧប្បន្នានិញ្ញណសម្បយុត្តកាមក្រិយជវនានិ ក្រិយាភិញ្ញាជវនញ្ច បុគ្គលានុរូបំ បញ្ញត្តិយា សហ ចតុព្ភូមកធម្មេសុ កិញ្ចិ អារម្មណំ កាតុំ នសក្កោន្តីតិ នត្ថិ. តថា តេសំ បុរេចារិ កមនោទ្វារាវជ្ជនញ្ចាតិ វុត្តំ ឋាណសម្បយុត្ត.ល. សព្ពថាបិសព្ពា រម្មណានីតិ. តត្ថ សព្ពថាបីតិ សព្ពកាមាវចរ សព្ពមហគ្គត សព្ពលោកុត្តរ សព្ពបញ្ញត្តិ សព្ពបច្ចុប្បន្នាទិ បការេនបីតិអត្ថោ. ឥទញ្ច សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ ឧប្បន្នានិ សន្ធាយ វុត្តំ. ឥតរានិ បន បច្ចេក ពុទ្ធានំ ឧប្បន្នានិបិ បទេសសព្ពារម្មណានិឯវ ហោន្តិ. តានិ ហិ ឯកំ បថវិធាតុំបិ សព្ពេហិ អនវសេសបការេហិ ជានិតុំ នសក្កោន្តីតិ. អារុប្បេសុ ទុតីយចតុត្ថានិ បថមតតីយារុប្ប វិញ្ញាណា រម្មណត្តា មហគ្គតា រម្មណានិ. សេសានីតិ អភិញ្ញា ទ្វយ ទុតីយចតុត្ថារុប្បេហិ អវសេសានិ សព្ពានិបិ ឯកវីសតិវិធានិ មហគ្គតចិត្តានិ កសិណាទិ បញ្ញត្តារម្មណានីតិ អត្ថោ. បញ្ចវីសាតិ បញ្ចទ្វារាវជ្ជន តេវីសតិ កាមវិបាក ហសនចិត្តានិ សន្ធាយ វុត្តំ. បរិត្តម្ហីតិ កាមាវចរា លម្ពណេ ឯវាតិ អត្ថោ. តញ្ហិ អប្បានុភាវតោ បដិពន្ធកធម្មេហិ បរិសមន្តតោ ទីយតិ អវខណ្ឌីយតិ និត្តេជភាវំ បាបីយតីតិ បរិត្តន្តិ វុច្ចតិ.

១៣៥. ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ ភេទេន តព្ពត្ថុកានំ ចិត្តចេតសិ កានំ សង្គហោ វត្ថុសង្គហោ.

[១០៩] វិភាវនិយំ បន

‘‘វត្ថុវិភាគតោ តព្ពត្ថុកចិត្តបរិច្ឆេទវសេនច សង្គហោ វត្ថុសង្គហោ’’តិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

វសន្តិបតិដ្ឋហន្តិ ចិត្តចេតសិកាឯតេសូតិវត្ថូនិ, ចក្ខុវត្ថុច. ល. កាយវត្ថុចហទយវត្ថុចាតិយោជនា. ចក្ខុមេវ ចក្ខុវត្ថុ តថា សោតាទីនិយេវ សោតវត្ថាទីនិ. វាក្យសង្ខេបោ ហេស បាឋោ. បេយ្យាលនយោតិបិ អន្តទីបកនយោតិបិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. កេចិ បន ទ្វន្ទសមាសំ មញ្ញន្តិ. តេសំ ចសទ្ទោ នយុជ្ជតិ. បរតោ វត្ថុសទ្ទោ ចសទ្ទោច បុព្ពបទេសុ អានេតព្ពោតិបិ វទន្តិ. តេសំ ហទយវត្ថូតិ សមាសបទំ នយុជ្ជតិ. អវិភត្តិកនិទ្ទេសោតិបិ អបរេ. តានិ កាមលោកេ សព្ពានិបិ លព្ភន្តីតិ កាមតណ្ហា ធិន កម្មនិព្ពត្តានំ អត្តភាវានំឯវ បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយតា សម្ភវតោ សព្ពានិបិ តានិ ឆ វត្ថូនិ កាមលោកេឯវ លព្ភន្តិ. តថា ហិ ចក្ខាទីសុ វត្ថូសុ សន្តេសុ ឯវរូបាទីនំ បរិភោគោ សម្បជ្ជតិ. តស្មា រូបាទីសុ កាមវត្ថូសុ អភិរតា កាមតណ្ហា សទា ចក្ខាទីនំ បញ្ចន្នំ វត្ថូនំបិ សម្បត្តិំ បត្ថេតិយេវ. យថាច សព្ពកម្មិកោ អមច្ចោ សទា រញ្ញោ ឥច្ឆមេវ បូរយមានោ សព្ពានិ រាជកម្មានិ សម្បាទេតិ. ឯវមេវ កាមាវចរកម្មំបិ សទា កាមតណ្ហាយ ឥច្ឆមេវ បូរយមានំ បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយំ អត្តភាវំ និព្ពត្តេតិ. តស្មា កាមតណ្ហាធិនកម្មនិព្ពត្តា កាមសត្តាឯវ បរិបុណ្ណិន្ទ្រិយា ហោន្តីតិ. យថា ច ទស្សនសវនានុត្តរិយ ធម្មភូតានិ ចក្ខុសោតានិ ពុទ្ធទស្សន ធម្មស្សវនា ទិវសេន សត្តានំ វិសុទ្ធិយាបិ ហោន្តិ, ន តថា ឃានាទិត្តយំ. តំ បន កេវលំ កាមបរិភោគត្ថាយឯវ ហោតិ. តស្មា តំ កាមវិរាគភាវនា កម្មនិព្ពត្តេសុ ព្រហ្មត្តភាវេសុ នឧបលព្ភតីតិ វុត្តំ រូបលោកេ បន ឃានាទិត្តយំ នត្ថីតិ. ឥទញ្ច បសាទរូបត្តយំ សន្ធាយ វុត្តំ. សសម្ភារឃាន ជិវ្ហា កាយ សណ្ឋានានិបន សុដ្ឋុបរិបុណ្ណានិឯវ ហោន្តីតិ. អរូបលោកេបន សព្ពានិបិ នសំវិជ្ជន្តីតិ រូបវិរាគ ភាវនា កម្មនិព្ពត្តេ តស្មិំ លោកេ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាសន្តានេសុបិ សព្ពេន សព្ពំ រូបបវត្តិយាឯវ អភាវតោ. តត្ថ និព្ពត្តា ហិ សត្តា សុទ្ធេ អាកាសតលេឯវ ចិត្តបពន្ធមត្តា ហុត្វា តិដ្ឋន្តីតិ. ឥមស្មិំ សង្គហេ បន ចិត្តានិ សត្តវិញ្ញាណ ធាតុវសេន គហេតុំ តត្ថ បញ្ចវិញ្ញាណធាតុយោតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ ឆសុ វត្ថូសុ. បញ្ចវិញ្ញាណានិ ឯវ និសត្តនិជីវដ្ឋេន ធាតុយោតិ វិគ្គហោ. ឯវំ សេសេសុបិ. វិជាននកិច្ចាភាវតោ មននមត្តា ធាតូតិ មនោធាតុ. បញ្ចទ្វារេ អាវជ្ជនមត្ត សម្បដិច្ឆនមត្ត កិច្ចានិ ហិ វិសេសជានន កិច្ចានិ នហោន្តីតិ. បញ្ចវិញ្ញាណានិ បន បច្ចក្ខតោ ទស្សនាទិវសេន ថោកំ វិសេសជាននកិច្ចានិ ហោន្តិ. អវសេសា បន សន្តីរណាទយោ អារម្មណសភាវ វិចារណា ទិវសេន អតិរេក វិសិដ្ឋជាននកិច្ចយុត្តត្តា ន មនោធាតុយោ វិយ មននមត្តា ហោន្តិ. នាបិ បញ្ចវិញ្ញាណធាតុយោវិយ វិជានន មត្តា. អថខោ មននដ្ឋេន មនោច តំ វិជាននដ្ឋេន វិញ្ញាណញ្ចាតិ កត្វា មនោវិញ្ញាណធាតុយោនាម. អតិសយ វិសេសជានន ធាតុយោតិ អត្ថោ. បរិយាយបទានញ្ហិ វិសេសន សមាសេ អតិសយត្ថោ វិញ្ញាយតិ. យថា បទដ្ឋានន្តិ.

[១១០] វិភាវនិយំ បន

‘‘មនោយេវ វិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណន្តិ វា. មនសោ វិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណ’’ន្តិ វា វុត្តំ. តត្ថ មនោយេវ វិញ្ញាណន្តិ ឥទំ តាវ ន យុជ្ជតិ.

ន ហិ អញ្ញមញ្ញំ វិសេសេត្វា អភិរេកដ្ឋទីបកេ បទដ្ឋានន្តិអាទិកេ វិសេសនសមាសេ អវធារណ វិគ្គហោ កត្ថចិ ទិស្សតិ យុជ្ជតិចាតិ.

[១១១] មនសោ វិញ្ញាណន្តិ ឥទំបិ នយុជ្ជតិយេវ.

មនសោតិ ហិ មនោធាតុត្តិកសង្ខាតស្ស មនស្ស. តត្ថ សម្បដិច្ឆនទ្វយំ សន្តីរណាទិកស្ស មនោវិញ្ញាណបពន្ធស្ស បច្ចយភូតំ ហោតិ. បញ្ចទ្វារាវជ្ជនំ បន បរតោ ទ្វារន្តរេ បវត្តមានំ តស្សេវ មនោវិញ្ញាណបពន្ធស្ស បច្ចយុប្បន្នភូតំ ហោតីតិកត្វា អាទិម្ហិ បច្ចយភូតស្ស ចេវ អន្តេ ទ្វារន្តរេ បច្ចយុប្បន្នភូតស្ស ច មនស្ស សម្ពន្ធិវិញ្ញាណន្តិ អត្ថោ. អថវា, បញ្ចវិញ្ញាណវជ្ជិតានិ សព្ពានិ វិញ្ញាណានិ មននកិច្ចត្តា មនោនាម. អារម្មណេ បន អភិនិបាត មត្តានិ បញ្ចវិញ្ញាណានិ មននកិច្ចានិ នហោន្តីតិ ទស្សនាទីនិ ឯវ នាម. បញ្ចទ្វារាវជ្ជនញ្ច មនតោ ជាតំបិ មនស្ស បច្ចយោ នហោតិ. ទស្សនាទីនំ ឯវ បច្ចយោ. សម្បដិច្ឆនទ្វយញ្ច មនស្ស បច្ចយោ ហោន្តំបិ មនតោ ជាតំ នហោតិ. ទស្សនាទិតោ ឯវ ជាតំ. សន្តីរណាទីនិ បន អត្តនោ បុរេ បច្ឆាបវត្តានំ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ មនានំ ឯវ មជ្ឈេ ជាតានីតិ អត្តនោ បច្ចយ បច្ចយុប្បន្នភូតស្ស មនស្ស សម្ពន្ធិវិញ្ញាណន្តិ អត្ថោ. ឯវញ្ច សតិ បញ្ចវិញ្ញាណំបិ ទ្វិន្នំ មនោធាតូនំ អន្តរេ បវត្តត្តា មនសោ បច្ចយ បច្ចយុប្បន្នភូតស្ស សម្ពន្ធិវិញ្ញាណំ មនោវិញ្ញាណន្តិ វត្តព្ពមេវ សិយាតិ.

[១១២] ដីកាយំ បន

មនតោ ជាតំ វិញ្ញាណន្តិបិ វុត្តំ. តំបិ វុត្តនយេន នយុជ្ជតិយេវ.

អវសេសា បន មនោវិញ្ញាណធាតុសង្ខាតាច សន្តីរណ.ល. បន្នរសរូបាវចរវសេន តិំសធម្មា ហទយំ និស្សាយេវ បវត្តន្តីតិ យោជនា. ចសទ្ទោ បនេត្ថ អវសេសានំ ឆសត្តតិ ធម្មានំ មនោវិញ្ញាណធាតុភាវំ សម្ភាវេតិ.

[១១៣] វិភាវនិយំ បន

សម្បិណ្ឌនត្ថំ គហេត្វា ‘‘ន កេវលំ មនោធាតុយេវា’’តិ វុត្តំ. តំ ន យុជ្ជតិ.

ឯវញ្ហិ សតិ អវសេសាច មនោវិញ្ញាណធាតុសង្ខាតាតិ វុត្តំ សិយាតិ.

[១១៤] យាច ដីកាសុ

សន្តីរណ.ល. រូបាវចរវសេន បវត្តា, អវសេសា មនោវិញ្ញាណ ធាតុសង្ខាតាច តិំស ធម្មាតិ យោជនា. សាបិ ន សុន្ទរា.

អត្ថគតិយា អវិសទត្តាតិ. តត្ថ កស្មា តេ និស្សាយេវ បវត្តន្តីតិ. អារុប្បេសុ អនុប្បជ្ជនតោ, កស្មាច តត្ថ នុប្បជ្ជន្តីតិ វុច្ចតេ. សន្តីរណមហាវិបាកានិ តាវ តត្ថ នុប្បជ្ជន្តិ បញ្ចន្នំ ទ្វារានំ អត្តនោ កិច្ចានញ្ច តត្ថ អភាវតោ. បដិឃចិត្តទ្វយំបិ នុប្បជ្ជតិ. អនីវរណាវត្ថស្ស បដិឃស្ស អភាវតោ. ឯកន្ត នីវរណានញ្ច ឈានភូមីសុ អសម្ភវតោ. ឯត្ថ បន យទិ អនីវរណាវត្ថោ បដិឃោ នត្ថិ. បាឡិយំ ទុតីយជ្ឈានេឯវ ទោមស្សិន្ទ្រិយស្ស អបរិសេសនិរោធវចនំ អដ្ឋកថាសុច ទុតីយជ្ឈានូបចារេ តស្ស ឧប្បត្តិសម្ភវវចនំ វិរុទ្ធំ សិយា. តស្មា អត្តនោ សហាយបច្ចយ ភូតស្ស ឱឡារិកស្ស កាមរាគស្ស ឈានភូមីសុ អភាវតោ បដិឃចិត្តទ្វយំ តត្ថ នុប្បជ្ជតីតិ យុត្តន្តិបិ វទន្តិ. ដីកាការាបន ទុតីយជ្ឈានូបចារេ តស្ស ឧប្បត្តិសម្ភវ វចនំ បរិកប្បវចនមត្តន្តិ កត្វា បុរិមការណមេវ ឥច្ឆន្តិ. យទិ បនេតំ បរិកប្បវចនមត្តំ សិយា បាឡិវចនំបិ បរិកប្បវចនមត្តមេវ សិយា. តស្មា បច្ឆិមកា រណមេវ យុត្តរូបន្តិ អម្ហាកំ ខន្តិ. ហសនចិត្តំបិ នុប្បជ្ជតិ អរូបីនំ ហសនកិច្ចស្ស អភាវតោ. កាយាភាវតោតិបិ យុជ្ជតិ. សោតាបត្តិមគ្គចិត្តំបិ នុប្បជ្ជតិ. បរតោឃោសាភាវេន តត្ថុប្បន្នស្ស បុថុជ្ជនស្ស ធម្មាភិសមយាភាវតោ ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធានញ្ច តត្ថ អនុប្បជ្ជនតោ. តេនេវ ហិ តត្ថុប្បន្នោ បុថុជ្ជនោ អដ្ឋសុ អក្ខណយុត្តេសុ វុត្តោតិ. រូបាវចរចិត្តានិបិ តត្ថ នុប្បជ្ជន្តិ រូបវិរាគភាវនាយ រូបនិមិត្តារម្មណានំ តេសំ សមតិក្កន្តត្តាតិ.

អវសេសា មនោវិញ្ញាណធាតុសង្ខាតា កុសលាកុសលក្រិយានុត្តរវសេន ទ្វេ ចត្តាលីសធម្មា ហទយំ និស្សាយវា អនិស្សាយវា បវត្តន្តីតិ យោជនា. និស្សាយវា បញ្ចវោការេ អនិស្សាយវា ចតុវោការេតិ អធិប្បាយោ. កុសលានិច អកុសលានិច ក្រិយានិច អនុត្តរានិចាតិ វិគ្គហោ. តត្ថ កុសលានីតិ បញ្ចរូប កុសលតោ អវសេសានិ ទ្វាទសលោកិយកុសលានិ. អកុសលានីតិ បដិឃទ្វយតោ អវសេសានិ ទសអកុសលានិ. ក្រិយានីតិ បញ្ចទ្វារាវជ្ជន ហសន បញ្ចរូបក្រិតោ អវសេសានិ តេរសក្រិយចិត្តានិ. អនុត្តរានីតិ បថមមគ្គតោ អវសេសានិ សត្តអនុត្តរចិត្តានិ. កាមេ ឆវត្ថុំ និស្សិតា សត្តធាតុយោ មតា. រូបេ តិវត្ថុំ និស្សិតា ចតុព្ពិធា ធាតុយោ មតា. អារុប្បេ កិញ្ចិវត្ថុំ អនិស្សិតា ឯកា ធាតុ មតាតិ យោជនា. តេចត្តាលីសាតិ បញ្ចវិញ្ញាណ មនោធាតុត្តិកេហិ សទ្ធិំ សន្តីរណាទិកេ តិំសធម្មេ សន្ធាយ វុត្តន្តិ.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយានាម អភិធម្មត្ថសង្គហស្ស

ចតុត្ថវណ្ណនាយ បកិណ្ណកសង្គហស្ស

បរមត្ថទីបនា និដ្ឋិតា.