ទុតីយគាថា-បរមត្ថទីបនី

១១. ឯវំ អាទិគាថាយតំតំ បយោជន សហិតេ បញ្ច អត្ថេ ទស្សេត្វា ឥទានិ តេ អភិធម្មត្ថេ ឧទ្ទេសតោ ទស្សេន្តោ ទុតីយគាថមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ ភាសិស្សំ អភិធម្មត្ថ សង្គហន្តិ វុត្តេ តស្មិំ អភិធម្មត្ថសង្គហបទេ មយា វុត្តា អភិធម្មត្ថា សព្ពថាបរមត្ថតោ ចតុធា ហោន្តីតិ យោជនា. ឯត្ថច -

[១២] ដីកាយំ តាវ

តត្ថ តស្មិំ អភិធម្មត្ថសង្គហបករណេតិវា អភិធម្មត្ថ បទេតិវា អភិធម្មេតិវា តសទ្ទត្ថោ និទ្ទិដ្ឋោ. វិភាវនិយំ បន តស្មិំ អភិធម្មេតិ. សព្ពំ នសុន្ទរំ.

ន ហិ អភិធម្មត្ថ សង្គហបករណេ មយា វុត្តា អភិធម្មត្ថាតិ យុជ្ជតិ. បករណំបិ ហិ ឧបរិ វុច្ចមានមេវ ហោតិ. នតុ វុត្តំ. កុតោ អភិធម្មត្ថាតិ. ន ច សំវណ្ណនាបករណេសុ អាទិម្ហិយេវ តាវ តសទ្ទោ អប្បធានបទានិ បច្ចាមសតីតិ អត្ថិ. តស្មា អដ្ឋសាលិនិយំ អាទិម្ហិ តត្ថ កេន ដ្ឋេន អភិធម្មោតិ វាក្យេវិយ ឥធ តសទ្ទត្ថោ វេទិតព្ពោតិ. ឯវញ្ហិ សតិ –

[១៣] ដីកាសុ

សព្ពថា វុត្តាតិ យោជនាបិ បដិក្ខិត្តា ហោតិ.

សា ហិ វក្ខមានេហិ សព្ពយាបិ ទ្វាទស, សព្ពថាបិ អដ្ឋារសាតិអាទីហិ នសមេតីតិ. តត្ត សព្ពថាតិ ធម្មសង្គណិយំ វុត្តេន កុសលាទិនា សព្ពប្បការេនបិ ចតុធាវ ហោន្តិ, វិភង្គេ វិភត្តេ ន ខន្ធាទិនា សព្ពប្បការេនបិ ចតុធាវ ហោន្តីតិ អត្ថោ. ធាតុ កថាយំ វុត្តេនាតិអាទិនាបិ វត្តព្ពំ.

១២. បរមត្ថតោតិ បរមត្ថ សច្ចតោ. ទ្វេ ហិ សច្ចានិ សម្មុតិសច្ចំ, បរមត្ថសច្ចន្តិ, តត្ថ សត្ត បុគ្គល អត្ត ជីវាទិកា បញ្ញត្តិអត្ថា សភាវតោ អវិជ្ជមានាយេវ ហោន្តិ. ធម្មវវត្ថានញ្ញាណរហិតានំបន មហាជនានំ ចិត្តេ មហន្តមហន្តាបិ ហុត្វា វិជ្ជមានាវិយ បញ្ញាយន្តិ, តេច មហាជនា សមគ្គា ហុត្វា តេសំ ឯកន្តេន អត្ថិភាវំ គហេត្វា តថា តថា វោហរន្តិ ចេវ សម្បដិច្ឆន្តិច. តស្មា តេ មហាជនេហិ សមគ្គេហិ សម្មតត្តាតតោយេវច វចីសច្ចវិរតិសច្ចានំ វត្ថុភូតត្តាសម្មុតិ សច្ចន្តិ វុច្ចន្តិ. តស្មិំ សម្មុតិសច្ចេ ឋត្វា សម្មា បដិបជ្ជន្តា សព្ព លោកិយសម្បត្តិយោច សព្ពពោធិសម្ភារ ធម្មេច អារាធេន្តិ. មិច្ឆាបដិបជ្ជន្តា អបាយបូរកា ហោន្តិ. ឯវំ មហន្តញ្ហិ សម្មុតិ សច្ចន្តិ. បរមត្ថសច្ចំ បន បត្វា តំ សច្ចមេវ នហោតិ. តញ្ហិ សយំ អវិជ្ជមានំយេវ សមានំ មហាជនេ វិជ្ជមានន្ត្វេវ គណ្ហាបេតិ. សក្កាយទិដ្ឋិ ទ្វាសដ្ឋិទិដ្ឋិ តិវិធមិច្ឆាទិដ្ឋីនំ វត្ថុ ហុត្វា ពាលជនានំ វដ្ដទុក្ខតោ និយ្យាតុំ នទេតិ. ឯវំ វិបរីតញ្ហិ សម្មុតិសច្ចំ. ឯវំ មហាសាវជ្ជញ្ចាតិ. បរមត្ថសច្ចំបន ទុវិធំ សភាវសច្ចំ អរិយសច្ចន្តិ. តត្ថ ធម្មសង្គណិអាទីសុ សត្តសុ បករណេសុ វិភត្តា កុសលាទយោ ធម្មា សភាវសច្ចំនាម. តេ ហិ សយំ សភាវតោ វិជ្ជមានត្តា កុសលានាម ធម្មា អត្ថិ សុខានាម វេទនា អត្ថីតិ គណ្ហន្តេន វិសំវាទេន្តីតិ. តំ បន អរិយសច្ចំ បត្វា កិញ្ចិ អសច្ចំបិ ហោតិយេវ. តថាហិ អនុភវនភេទមត្តំ ឧបាទាយេវ វេទនា សុខា ទុក្ខា អទុក្ខមសុខាតិ វុត្តា. ន សព្ពាការតោ សុខភូតត្តា. សព្ពេហិ បន អនិច្ចតា សង្ខតតាទីហិ អនេកសតេហិ អាការេហិ សព្ពាបិ វេទនា ទុក្ខាឯវ. តថា អនវជ្ជសុខវិបាកដ្ឋេន កុសលភាវោបិ អកុសលំ ឧបាទាយេវ វុត្តោ. សព្ពេបិ ហិ តេភូមកា កុសលសម្មតា ធម្មា សាសវតា សំកិលេសិកតា ឱឃនិយ យោគនិយ ឧបាទានិយតា សង្ខាតេហិ វជ្ជេហិ សាវជ្ជាឯវ ហោន្តិ. ទុក្ខសច្ចភូតានញ្ច វិបាកានំ ជននដ្ឋេន ឯកន្តេន ទុក្ខវិបាកាឯវ ហោន្តិ. អជ្ឈត្តត្តិកញ្ច សព្ពលោកិយសម្មតំ ឧបាទាយ វុត្តំ. សព្ពេបិ ហិ ចតុព្ភូ មកធម្មា ឯកន្តេន អត្តាបិនាម នត្ថិ. កុតោ អជ្ឈត្តានាម. ពហិទ្ធាឯវ ហោន្តិ. សង្ខារេ បរតោ បស្សាតិ ហិ វុត្តន្តិ. អយំ នយោ សេសត្តិក ទុកធម្មេសុបិ យថារហំ នេតព្ពោ. អរិយ សច្ចំនាម សព្ពេសំ តេភូមកធម្មានំ ឯកន្ត ទុក្ខភាវោ តណ្ហាយ ឯកន្ត ទុក្ខសមុទយ ភាវោ និព្ពានស្សេវ ទុក្ខនិរោធ ភាវោ អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្សេវ ទុក្ខនិរោធមគ្គភាវោចាតិ. ឥធមេវ ហិ បរិសុទ្ធពុទ្ធីនំ អរិយានំ ញាណេ អចលមានំ សព្ពាការបរិបុណ្ណំ និប្បរិយាយសច្ចំ ហោតីតិ. តេសុ ឥធ សម្មុតិសច្ចំ និវត្តេន្តោ បរមត្ថតោតិ ឥទ មាហ. តេន វុត្តំ បរមត្ថតោតិ បរមត្ថសច្ចតោតិ. តត្ថ អត្ថោ ទុវិធោ សភាវសិទ្ធោច បរិកប្បសិទ្ធោច. តត្ថ យោ វិនា អញ្ញាបទេសេន កេវលំ វិសុំ វិសុំ អត្តនោ លក្ខណេន វិជ្ជមានោ ហុត្វា សិទ្ធោ. សោ ចិត្តាទិកោ អត្ថោ សភាវសិទ្ធោនាម. យោបន អត្តនោ លក្ខណេន វិជ្ជមានោយេវ នហោតិ. វិជ្ជមានស្សបន អត្ថស្ស នានា បវត្តិអាការេ ឧបាទាយ ចិត្តេន បរិកប្បេត្វា សវិគ្គហំ កត្វា គហិតោ ចិត្តមយោ ចិត្តនិម្មិតោ ហុត្វា ចិត្តេឯវ ឧបលព្ភមានោ ហោតិ. សោ សត្តបុគ្គលាទិកោ អត្ថោ បរិកប្បសិទ្ធោ នាម. តេសុ សភាវសិទ្ធោយេវ បរមត្ថោនាម. សោ ហិ សន្តិ ភវន្តិ ពុទ្ធិសទ្ទា ឯត្ថាតិ អត្ថោ. ឯកន្តវិជ្ជមានដ្ឋេន ឥតរតោ បរមោ ឧក្កំសគតោ អត្ថោតិ បរមត្ថោ. អបិ ច, យេ អយំ អត្ថិ អយំ ឧបលព្ភតីតិ គហេត្វា តស្ស អភិញ្ញេយ្យស្ស អភិញ្ញត្ថាយ, បរិញ្ញេយ្យស្ស បរិញ្ញត្ថាយ, បហាតព្ពស្ស បហានត្ថាយ, សច្ឆិកាតព្ពស្ស សច្ឆិករណត្ថាយ, ភាវេតព្ពស្ស ភាវនត្ថាយ បដិបជ្ជន្តិ. តេសំ តទត្ថសាធនេ អវិសំវាទកដ្ឋេន បរមោ ឧត្តមោ អត្ថោតិ បរមត្ថោ. ឥតរោបន អវិជ្ជមានត្តា តស្ស អភិញ្ញាទិអត្ថាយ បដិបជ្ជន្តានំ តទត្ថសាធនេ វិសំវាទកោយេវ ភវិស្សតិ. នបន តទត្ថំ សាធេស្ស តីតិ បរមត្ថោតិ វត្តុំ នារហតីតិ.

[១៤] វិភាវនិយំ បន

‘‘បរមស្សវា ឧត្តមស្ស ញាណស្ស អត្ថោ គោចរោតិ បរមត្ថោ’’តិបិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ បរមសទ្ទោញាណេ វត្តមានោ ទិស្សតិ. នច អត្ថសទ្ទោ គោចរេតិ. យញ្ច អនុដីកាយំ សច្ចមេវ សច្ចិកំ. សោ ឯវ អត្ថោ អវិបរីតស្ស ញាណស្ស វិសយភាវដ្ឋេនាតិ សច្ចិកដ្ឋោតិ វុត្តំ. តំបិ អវិបរីតេន ញាណេន អរណីយតោ ឧបគន្តព្ព តោ អត្ថោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. នបរមសទ្ទស្ស អត្ថន្តិ. [បរមត្ថបទំ]

១៣. ចិត្តន្តិ ឯត្ថ ចិន្តេតីតិ ចិត្តំ. ឯត្ថច ចិន្តនក្រិយា នាម និច្ចំ អារម្មណាបេក្ខា ហោតិ. ន ហិ សា អារម្មណេន វិនា លព្ភតីតិ. តស្មា អារម្មណគ្គហណ អារម្មណុបលទ្ធិយេវ ឥធ ចិន្តនាតិ ទដ្ឋព្ពាតិ. ឯវញ្ហិ សតិ ភវង្គសមយ វិសញ្ញិសមយេសុ ចិត្តំ អារម្មណេន វិនាបិ បវត្តតីតិ ឯវំ វាទីនំ វាទោ បដិក្ខិត្តោ ហោតិ. សន្តេសុបិច និស្សយ សមនន្តរាទីសុ តស្ស បច្ចយេសុ តេហិ នាមំ អលភិត្វា អារម្មណបច្ចយវសេនេវស្ស នាមំ សិទ្ធន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ចិន្តេន្តិ សម្បយុត្តកា ធម្មា ឯតេនាតិ ចិត្តំ. តញ្ហិ អារម្មណគ្គហណកិច្ចេ បុព្ពង្គមភូតន្តិ តំ សម្បយុត្តធម្មាបិ អារម្មណំ គណ្ហន្តា តស្ស វសេនេវ គណ្ហន្តីតិ. ចិន្តនមត្តំវា ចិត្តំ. សព្ពេបិ ហិ ធម្មា តំតំ ក្រិយាមត្តាវ ហោន្តិ. ន តេសុ ទព្ពំវា សណ្ឋានំ វា វិគ្គហោវា ឧបលព្ភតិ. បច្ចយាយត្ត វុត្តិនោ ច ហោន្តិ. ន តេ អត្តនោ ថាមេនវា ពលេនវា វសេនវា សត្តិយាវា ឧប្បជ្ជិតុំបិ សក្កោន្តិ. បគេវ ចិន្តេតុំវា ផុសេតុំវាតិ. ខណមត្តដ្ឋាយិនោច ហោន្តិ, ន កទាចិ កស្សចិ វសេ វត្តិតុំ សក្កោន្តីតិ. តស្មា តេសុ ឥទំ ទព្ពំ, អយំ សត្តិ, អយ ក្រិយាតិ ឯវំ វិភាគោ នលព្ភតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវញ្ច កត្វា សព្ពេសុ បរមត្ថបទេសុ ឯកំ ភាវសាធនមេវ បធានតោ លព្ភតិ. តទញ្ញ សាធនានិបន បរិយាយតោវ លព្ភន្តីតិ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច ទព្ពាទិវសេន អភេទស្ស ចិន្តនស្ស អត្ថវិសេសញាបនត្ថំ វិភាគ កប្បនាវសេន ភេទករណំ បរិយាយកថាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យថា សិលា បុត្តកស្សសរីរន្តិ, តថា ករណញ្ច តំ តំ ក្រិយាសង្ខាត ធម្មវិមុត្តស្ស បរបរិកប្បិតស្ស ការកភូតស្ស អត្ត ជីវ សត្ត បុគ្គលស្ស សព្ពសោ អភាវទីបនត្ថំ. សតិ ហិ អត្តាទិម្ហិ កិំ អភេទស្ស ភេទកប្បនាយាតិ.

វិភាវនិយំ បន

សសវិសាណំ វិយ អភូតស្ស ភូត កប្បនា វុត្តា វិយ ទិស្សតិ. អយមស្សាធិប្បាយោ-ធម្មេសុ កត្តាវា ការេ តាវា កោចិ នត្ថិ. លោកេបន អត្តប្បធានោ ក្រិយា និប្ផាទកោ កត្តានាម សិទ្ធោ. តស្មា ចិន្តនកិច្ចេ អត្តប្បធានតា ទីបនត្ថំ តំ កត្តុភាវំ ចិត្តេ អារោបេត្វា ចិន្តេតីតិ ចិត្តន្តិ វុត្តំ.

ចិត្តស្សច ពលេន តំសម្បយុត្តានំបិ តស្មិំ កិច្ចេ តទនុកូលប្បវត្តិទីបនត្ថំ បុនករណភាវំ ចិត្តេ កត្តុភាវញ្ច តេសុ អារោបេត្វា ចិន្តេន្តិ សម្បយុត្តកា ធម្មា ឯតេនាតិ ចិត្តន្តិ វុត្តន្តិ. អបិ ចេត្ថ ចិត្តសទ្ទោ វិចិត្រត្ថវាចកោ ទដ្ឋព្ពោ. វុត្តញ្ហេ តំ សំយុត្តកេ –

ទិដ្ឋំ វោ ភិក្ខវេ ចរណំនាម ចិត្តន្តិ. ឯវំ ភន្តេ. តម្បិ ខោ ភិក្ខវេ ចរណំ ចិត្តំ ចិត្តេនេវ ចិន្តិតន្តិ. តេនាបិ ខោ ភិក្ខវេ ចរណេន ចិត្តេន ចិត្តញ្ញេវ ចិត្តតរន្តិ, នា ហំ ភិក្ខវេ អញ្ញំ ឯកនិកាយំបិ សមនុបស្សាមិ យំ ឯវំ ចិត្តំ. យថយិទំ ភិក្ខវេ តិរច្ឆានគតា បាណា. តេបិ ខោ ភិក្ខវេ តិរច្ឆានគតា បាណា ចិត្តេនេវ ចិត្តិកតា. តេហិបិ ខោ ភិក្ខវេ តិរច្ឆាន គតេហិ បាណេហិ ចិត្តញ្ញេវ ចិត្តតរន្តិ.

តត្ថ ចរណំនាម ចិត្តន្តិ យត្ថវិចិត្រានិ ទិព្ពវិមានាទីនិ ចិត្តកម្មានិ កត្វា ឥទញ្ចិទញ្ច បុញ្ញំ ករោន្តា ឥធចិធច និព្ពត្តាតិ ទស្សេន្តោ វិចរន្តិ. តស្ស បដកោដ្ឋកស្សេតំ នាមំ. ចិត្តេនាតិ និស្សក្កេ ករណវចនំ. យថយិទន្តិ យថា ឥមេ. ចិត្តិកតាតិ វិចិត្រា កតា. ឯត្ថច ចិត្តវិចិត្តកាយ សញ្ញាវិចិត្តា. សញ្ញាវិចិត្តតាយ តណ្ហាវិចិត្តា. តណ្ហាវិចិត្តតាយ កម្មានិ វិចិត្តានិ. កម្មវិចិត្ត តាយ យោនិយោ វិចិត្តា. យោនិវិចិត្តតាយ តេសំ តិរច្ឆា នគតានំ វិចិត្តតា វេទិតព្ពា. [វចនត្ថោ]

តំ តំ សភាវោ លក្ខណំ, កិច្ចសម្បត្តិយោ រសោ;

គយ្ហាការោ ផលំវាបិ, បច្ចុបដ្ឋាន សញ្ញិតំ.

អាសន្នការណំ យំ តំ, បទដ្ឋានន្តិ តំ មតំ;

ធម្មានំ វវត្ថានាយ, អលំ ឯតេ វិពុទ្ធិនោ.

អារម្មណវិជាននលក្ខណំ ចិត្តំ, បុព្ពង្គមរសំ, សន្ធានបច្ចុបដ្ឋានំ, នាមរូបបទដ្ឋានំ. [ចិត្តំ]

១៤. ចេតសិកន្តិ ឯត្ថ ចេតសិ ភវំ តទាយត្តវុត្តិតាយាតិ ចេតសិកំ. ផស្សាទិ ធម្មជាតំ. ឯត្ថច តទាយត្តវុត្តិតា នាម ឯកុប្បាទតាទីហិ លក្ខណេហិ ចិត្តេន សហ ឯកី ភូតស្ស វិយ បវត្តិ. ឯតេន យា ចិត្តស្ស ជាតិ. សាឯវ ផស្សាទីនំ. យា ចិត្តស្ស ជរា, យំ ចិត្តស្ស មរណំ, យំ ចិត្តស្ស អារម្មណំ, យំ ចិត្តស្ស វត្ថុ, តទេវ ផស្សាទីនន្តិ ឯវំ ឯកបុប្ផ មញ្ជរិយំ ឯកវណ្ដុបនិព្ពន្ធានិ បុប្ផានិ វិយ ចិត្តេន សហ ឯកជាតិយាទិ ឧបនិព្ពន្ធា ផស្សាទយោ ធម្មា ឥធ ចេតសិកំនាមាតិ សិទ្ធា ហោន្តិ. ឯវញ្ច សតិ ចិត្តំបិ តេហិ ផស្សាទីហិ សហ តថេវ អាយត្តំ បវត្តតីតិ តំបិ ផស្សិកំ វេទនិកន្តិអាទិនា វត្តព្ពន្តិ ចេ. ន. ចិត្តស្សេវ ជេដ្ឋកត្តា. មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយាតិ ហិ វុត្តំ. ឯត្ថច មនោមយាតិ មនសាឯវ បកតា និម្មិតា ចិត្តក្រិយា ភូតាតិ អត្ថោ. ឯតេន តេ ផស្សាទយោ ធម្មា ចិត្តេន វិនា នុបលព្ភន្តីតិ ទស្សេតិ. ចិត្តំបន តេហិ កេហិចិ វិនាបិ បវត្តតិយេវ. បញ្ចវិញ្ញាណ ចិត្តញ្ហិតេហិ កេហិចិ វិតក្កាទីហិ វិនា ឧប្បជ្ជតីតិ. តស្មា តេសញ្ញេវ តទាយត្ត វុត្តិតា វត្តព្ពា ន ចិត្តស្សាតិ.

[១៥] វិភាវនិយំ បន

ឯកាលម្ពណតា មត្តេន តេសំ តទាយត្តវុត្តិតំ ចេតសិ កត្តញ្ច វិភាវេតិ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ ឯកាលម្ពណតាមត្តេន ចេតសិកំនាម ជាតន្តិ. ឯត្ថ ច លោកេ នានាវណ្ណធាតុយោ ឧទកេ ឃំសិត្វា វត្ថុម្ហិ នានា ចិត្តកម្មានិ ករោន្តិ, តត្ថ វត្ថុម្ហិ ផរណំ ពន្ធនញ្ច ឧទកស្សេវ កិច្ចំ, ន វណ្ណធាតូនំ. នានារូប ទស្សនំ វណ្ណធាតូនមេវ កិច្ចំ, ន ឧទកស្ស. តត្ថ វត្ថុវិយ អារម្មណំ ទដ្ឋព្ពំ. ឧទកំវិយ ចិត្តំ. នានា វណ្ណធាតុយោវិយ ចេតសិកធម្មាតិ. [ចេតសិកំ]

១៥. រូបន្តិ ឯត្ថ រុប្បតីតិ រូបំ. សីតុណ្ហាទីហិ វិរោធិ បច្ចយេហិ វិសម បវត្តិ វសេន វិការំ អាបជ្ជតិ, តេហិ វា វិការំ អាបាទីយតីតិ អត្ថោ. យថាហ –

រុប្បតីតិ ខោ ភិក្ខវេ តស្មា រូបន្តិ វុច្ចតិ. កេន រុប្បតិ. សិតេនបិ រុប្បតិ. ឧណ្ហេនបិ រុប្បតិ. ជិឃច្ឆាយបិ រុប្បតិ. វិបាសាយបិ រុប្បតិ. ឌំស មកស វាតាតប សរិំ សប សប្ផស្សេហិបិ រុប្បតីតិ. រុប្បតីតិច រុប្បតិ, កុប្បតិ, ឃដ្ដីយតិ, បិឡី យតិ, ភិជ្ជតីតិ.

មហានិទ្ទេសេ វុត្តំ. អយមេត្ថ បិណ្ឌត្ថោ, យេ ធម្មា ចិរដ្ឋិតិកាច ហោន្តិ សប្បដិឃសភាវាច. តេសញ្ញេវ ឋិតិក្ខណេសុ វិរោធិបច្ចយេហិ សមាគមោនាម ហោតិ. នបនញ្ញេសំ បរិត្តក្ខណានំ អប្បដិឃសភាវានន្តិ. តេសញ្ហិ អប្បដិឃសភាវានំ សុខុម រូបានំបិ ពហិទ្ធា សីតាទីហិ សមាគមោនាម នត្ថិ. កុតោ បរិត្តក្ខណានំ អប្បដិឃសភាវានញ្ច អរូបធម្មានន្តិ. យទិឯវំ សុខុមរូបានំ អរូបតាបត្តិ សិយាតិ. នសិយា. ឱឡារិករូបេហិ សមានគតិ កត្តា. តានិហិ ឱឡារិកេសុ រុប្បមានេសុ រុប្បន្តិយេវាតិ. សមាគមោច នាម ឥធ ថបេត្វា អាបាតគមនំ អារម្មណករណញ្ច អញ្ញមញ្ញវិរុទ្ធានំ ឋិតិបត្តានំ ឱឡារិករូបានំ មហាភូតានមេវវា អញ្ញមញ្ញាភិឃដ្ដនំ វុច្ចតិ, រុប្បតិ ឃដ្ដីយតិ បីឡីយតីតិ ហិ វុត្តំ. រុប្បនញ្ចនាម បរសេនាយុទ្ធេន រដ្ឋខោភោវិយ កលាបន្តរគតធាតូនំ កុប្បនំ ភិជ្ជនំច វុច្ចតិ. កុប្បតិ ភិជ្ជតីតិ ហិ វុត្តំ. ឯត្ថច កុប្បតីតិ ខោភតិ ចញ្ចលតិ, ភិជ្ជតីតិ វិការំ អាបជ្ជតិ. យស្មិំ ខណេ វិរោធិបច្ចយសមាគមំ លភន្តិ. តតោ បដ្ឋាយ សយំបិ វិការបត្តា ហោន្តិ. ឱមត្តាធិមត្តរូបសន្តតីនំ ឧប្បត្តិយា បច្ចយភាវំ បត្តា ហោន្តីតិ អត្ថោ. អបិចេត្ថ រុប្បនំ ទុវិធំ វឌ្ឍនំ, ហាយនញ្ច. តទុភយំបិ កប្បវុដ្ឋានេ កប្បសណ្ឋានេ នានាអាយុកប្ប សំវច្ឆរ ឧតុ មាស រត្តិ ទិវាទីនំ បរិវត្តនេច បាកដំ ហោតីតិ. កស្មា បន រូបន្តិ នាមំ ឃដ្ដនវសេន រុប្បនធម្មានមេវ សិទ្ធន្តិ. តេសមេវ សវិគ្គហត្តា. រូបធម្មា ហិ សមូហសណ្ឋានាទិ ភាវបត្តិយា សវិគ្គហា ហោន្តិ. តស្មា តេសមេវ រុប្បនំ បច្ចក្ខតោបិ លោកស្ស បាកដន្តិ តេស្វេវ រូបន្តិ នាមំ សិទ្ធន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. អរូបធម្មា បន អវិគ្គហាតិ ន តេសំ វិការោ បច្ចក្ខតោ លោកស្ស បាកដោ ហោតិ. តំ តំ រូបវិការំ ទិស្វាវា សុត្វា វា បុច្ឆិត្វាយេវ វា សោ លោកេន ជានិតព្ពោ អញ្ញត្រ បរចិត្តវិទូហិ. តស្មា តេសំ រូបតាបត្តិ នត្ថីតិ.

[១៦] វិភាវនិយំ បន

តេសំ រូបតាបត្តិប្បសង្គោ សីតាទិគ្គហណ សាមត្ថិយេន និវត្តិតោ. យស្មា បន វោហារោនាម លោកោបចារេន វិនា នសិជ្ឈតិ. លោកោបចារោច បាកដនិមិត្តវសេ នេវ បវត្តោ. តស្មា ឥធ សីតាទិគ្គហណេន វិនាបិ តប្បសង្គនិវត្តិ លោកតោវ សិទ្ធាតិ ទដ្ឋព្ពា.

យស្មា ច ព្រហ្មលោកេ ព្រហ្មានំ កាយវិការ វចីវិការា ច ឥទ្ធិវិកុប្បនាវសប្បវត្តា នានារូបវិការាច ទិស្សន្តិយេវ. តេច ឯកេន បរិយាយេន រុប្បនាការាឯវ នាម ហោន្តិ, តស្មា តេសំ វសេន តត្ថ រូបានំ រូបតាសិទ្ធិ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. រូបយតិ វា អត្តនោ សភាវេន បកាសតីតិ រូបំ. អរូបធម្មា ហិ ន អត្តនោ សភាវេន បាកដា ហោន្តិ. រូបសន្និស្សយេនេវ គហេតព្ពា. ឥទំ បន អត្តនោ សភាវេនេវ បាកដំ បញ្ចវិញ្ញាណេហិបិ គហេតព្ពន្តិ. ឥមស្មិំ អត្ថេ សតិ ព្រហ្មលោកេ រូបានំបិ ឧជុ កតោវ រូបតាសិទ្ធិ ហោតីតិ.

[១៧] វិភាវនិយំ បន

អនុគ្គាហកានំ សីតាទីនំ វសេន តំ សភាវា នាតិវត្តន វសេនច តត្ថ រូបតាសិទ្ធិ វិភាវិតា. យស្មាបន សីតេ នាបិ ឧណ្ហេនាបីតិអាទិវចនំ និទស្សនមត្តំ ហោតិ. កម្ម ចិត្តាហារានំបិ វសេន រុប្បនស្ស សម្ភវតោ, តថាហិ សញ្ញា វិញ្ញាណានិបិ រូបារម្មណរសារម្មណេហិ ឯវ បាឡិយំ និទ្ទិដ្ឋានិ. ន ហិ សញ្ញា រូបំឯវ សញ្ជានាតិ. ន ច វិញ្ញាណំ រស មេវ វិជានាតិ. និទស្សនមត្តេន ទេសនា ហោតីតិ វិញ្ញាយតីតិ. តស្មា សីតាទិគ្គហណំ អមុញ្ចិត្វាវ តត្ថ រូបតាសិទ្ធិវិភាវនេន បយោជន នត្ថីតិ. [រូបំ]

១៦. និព្ពានន្តិ ឯត្ថ និព្ពាយន្តិ សព្ពេ វដ្ដទុក្ខសន្តាបា ឯតស្មិន្តិ និព្ពានំ. និព្ពាយន្តីតិ យេ កិលេសាវា ខន្ធាវា អភាវិតមគ្គស្ស អាយតិំ ឧប្បជ្ជនារហបក្ខេ ឋិតា ហោន្តិ. តេយេវ ភាវិតមគ្គស្ស អនុប្បជ្ជនារហបក្ខំ បាបុណន្តីតិ អត្ថោ. ន ហិ ខណត្តយំ បត្វា និរុទ្ធា អតីតធម្មា និព្ពាយន្តិ នាម. បច្ចុប្បន្នេសុ អាយតិំ អវស្សំ ឧប្បជ្ជមានេសុច ធម្មេសុ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. វដ្ដទុក្ខសន្តាបាតិ កិលេសវដ្ដ កម្មវដ្ដ វិបាកវដ្ដ ទុក្ខសន្តាបា. ន ហិ តិវិធ វដ្ដទុក្ខសន្តាបរហិតានំ រុក្ខាទីនំ អនុប្បាទនិរោធោ និព្ពានំនាម ហោតីតិ. ឯតស្មិន្តិ វិសយេ ភុម្មំ. យថា អាកាសេ សកុណា បក្ខន្តីតិ. យេហិ តេ និព្ពាយន្តិ. តេសំ តព្ពិនិមុត្តំ អញ្ញំ និព្ពុតិដ្ឋានំនាម កិញ្ចិ នត្ថីតិ. និព្ពាយន្តិ វា អរិយជនា ឯតស្មិន្តិ និព្ពានំ. និព្ពន្តិ ធីរា យថយំ បទីបោតិ ហិ វុត្តំ. និព្ពាយន្តីតិ តំ តំ កិលេសានំវា ខន្ធានំវា បុន អប្បដិសន្ធិកភាវំ បាបុណន្តីតិ អត្ថោ. ឯកស្មិន្តិ វិសយេឯវ ភុម្មំ, ឯតស្មិំ អធិ គតេតិបិ យោជេន្តិ. ដីកាសុបន ភវាភវំ វិននតោ សំសិព្ពន តោ វានំ វុច្ចតិ តណ្ហា. តតោ និក្ខន្តន្តិ និព្ពានន្តិ វុត្តំ.

[១៨] វិភាវនិយំ បន

‘‘និព្ពាភិវា ឯតេន រាគគ្គិអាទិកោតិ និព្ពាន’’ន្តិបិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

ន ហិ មគ្គេវិយ និព្ពានេ កត្ថចិ ករណសាធនំ ទិដ្ឋំ, នច និព្ពានំ និព្ពូតិ ក្រិយាសាធនេ រាគាទិកស្ស កត្តុនោ សហ ការិបច្ចយោ ហោតីតិ. [និព្ពានំ]

ទុតីយគាថាយ បរមត្ថទីបនា និដ្ឋិតា.