ចិត្តសង្គហ-បរមត្ថទីបនី

១៧. ឥទានិ ឧទ្ទេសក្កមេន ចិត្តំ តាវ និទ្ទិសន្តោ តត្ថ ចិត្តន្តិអាទិមាហ. តត្ថាតិ តេសុ ចតូសុ អភិធម្មត្ថេសុ. តាវ បថមំ. ចត្តារោ វិធា បការា យស្ស តំ ចតុព្ពិធំ.

១៨. កាមាវចរន្តិ ឯត្ថ កាមីយតីតិ កាមោ. កាមេន្តិវា ឯត្ថ សត្តា អវិក្ខម្ភិតកាមរាគត្តា កាមរតិយាឯវ រមន្តិ. ន ឧបរិភូមីសុ វិយ ឈានរតិយាតិ កាមោ. ឯកាទសវិធា កាមភូមិ. ននុ ចេត្ថ ឈានលាភិនោបិ សន្តីតិ. ន ន សន្តិ. តេបន កទាចិ ទេវាតិ នត្ថេត្ថ ទោសោ. អវីចិនិរយាទយោ កថំ កាមីយន្តិ. កថញ្ច តត្ថ សត្តា កាមរតិយា រមន្តីតិ. និមិត្តស្សាទវសេនវា ភវនិកន្តិវសេនវាតិ. មរណកាលេ ហិ ឧបដ្ឋិតា និរយគ្គិជាលា សុវណ្ណវណ្ណាវិយ ខាយន្តិ. ឯកោ កិរ មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ព្រាហ្មណោ មរណមញ្ចេ និប្បន្នោ ហោតិ. តស្ស អាចរិយព្រាហ្មណា សមីបេ ឋត្វា ព្រហ្មលោកំ ភោ គច្ឆាតិ វទន្តិ. តស្សបន អវីចិនិរយេ អគ្គិជាលា ឧបដ្ឋហន្តិ. តទា សោ ភោ អាចរិយា សុវណ្ណវណ្ណា បញ្ញាយន្តីតិ អាហ. ឯស ភោ ព្រហ្មលោកោ. តត្ថ គច្ឆាតិ វទន្តិ. សោ កាលង្កត្វា អវីចិម្ហិ ឧប្បជ្ជិ. ឯវំ និមិត្តស្សាទវសេន តេ កាមីយន្តិ. តត្ថ ឧប្បន្នានំបិ ភវនិកន្តិនាម ហោតីតិ. អបិច, តត្ថ ឧប្បន្នា អវិក្ខម្ភិតកាមរាគាឯវ ហោន្តិ, ឱកាសេ សតិ កាមរតិយា រមិស្សន្តិ យេវាតិ. តស្មិំ កាមេ អវចរតីតិ កាមាវចរំ. ឯត្ថច អវចរតីតិ បទស្ស ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ ន គហេតព្ពោ. សោ ហិ អត្ថោ បាឡិយាច នសមេតិ. នានាទោសយុត្តោច ហោតីតិ. យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នាតិ ហិ បាឡិយំ វុត្តំ. យទិ ចេត្ថ សោ អត្ថោ អធិប្បេតោ សិយា. ឯវំ សភិ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថុប្បន្នាតិ វុត្តំ សិយា. នបន វុត្តំ. នច បរិយាបន្នសទ្ទោ ឧប្បន្នសទ្ទេន សហ សមានត្ថោតិ សក្កា វត្តុំ. ន ហិ លោកុត្តរចិត្តានិ តីសុ ភវេសុ ឧប្បន្នា និបិ តត្រ បរិយាបន្នានិយេវ ហោន្តីតិ. ឯវំ តាវ បាឡិយា នសមេតីតិ.

យទិច សោ អត្ថោ គហិតោ សិយា. ឯវញ្ច សតិ តស្មិំ កាមេ យេ មហគ្គត លោកុត្តរធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ. តេសំបិ កាមា វចរតាបត្តិទោសោ រូបាវចរតាទិ មុត្តិទោសោច អាបជ្ជតិ. យេច កាមាវចរធម្មា រូបារូបភូមីសុ ឧប្បជ្ជន្តិ. តេសញ្ច រូបារូបា វចរតា បត្តិទោសោ កាមាវចរតា មុត្តិទោសោច អាបជ្ជតីតិ. ននុ យេភុយ្យវុត្តិវសេនបិ កេសញ្ចិ នាមលាភោ ហោតិ. យថា វនចរកោ សង្គាមាវចរោតិ. តស្មា ឥធបិ តេសំ ធម្មានំ អត្តនោ អត្តនោ ភុម្មីសុ ឧប្បន្នពហុលត្តា កាមាវចរាទិ នាមលាភេ សតិ ន កោចិ ទោសោតិ.ន. ឯវញ្ហិ សតិ លោកុត្តរ ធម្មានំ កាមាវចរតាទិ មុច្ចនត្ថំ យេភុយ្យេន ឧប្បន្នភូមិ វិសុំ វត្តព្ពា សិយា. ន ច សា នាមភូមិ អត្ថិ. យត្ថ តេ យេភុយ្យេន ឧប្បជ្ជន្តីតិ. តេហិ ឧប្បជ្ជន្តា តីសុ ភវេសុ ឯវ ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្មា តេសំ កាម រូបារូបាវចរតាបត្តិទោសោ ទុន្និវារោ សិយាតិ. ឯវំ នានាទោសយុត្តោ ហោតីតិ. តស្មាស្ស តថា អត្ថំ អគ្គហេត្វា ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នាតិ ភគវតា សំវណ្ណិតេន បាឡិនយេនេវស្ស អត្ថោ គហេតព្ពោតិ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. កាមេ អវចរតិ បរិយាបន្នភាវេន តស្មិំ អជ្ឈោគាហេត្វា ចរតិ បវត្តតីតិ កាមាវចរន្តិ. បរិយាបន្នភាវោចនាម អត្តនោ អាធារភូតេន តេន កាមេន សហ សមានជាតិគោត្តនាមតា សង្ខាតេហិ បរិតោភាគេហិ តស្មិំ កាមេ អាបន្នភាវោ អនុប្បវិដ្ឋ ភាវោ. អន្តោគធភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ. សោច តថា បរិយាបន្នភាវោ បរិគ្គាហិនិយា កាមតណ្ហាយ កតោតិ ទដ្ឋព្ពោ. ឯត្តាវតា យេធម្មា រូបារូបសត្តសន្តានភូតាបិ មយ្ហំ ឯតេតិ កាម តណ្ហាយ បរិគ្គហិតា កាមេ បរិយាបន្នាវ ហោន្តិ. តេ កាមាវចរានាមាតិ សិទ្ធា ហោន្តិ. រូបារូបា វចរេសុបិ អយំ នយោ នេតព្ពោ. តេសុបន រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហាច បរិគ្គាហិនី តណ្ហា ទដ្ឋព្ពា.

យេបន ធម្មា តិណ្ណំ តណ្ហានំ បរិគ្គហវិមុត្តា ហោន្តិ. តេ តីសុ ភវេសុ ឧប្បន្នាបិ តត្រ អបរិយាបន្នាឯវ ហោន្តីតិ លោកុត្តរា នាម ជាតាតិ វេទិតព្ពា. ឯត្ថច បដ្ឋានេ អារុប្បេ កាមច្ឆន្ទំ នីវរណំ បដិច្ច ឧទ្ធច្ចនីវរណន្តិអាទិនា អរូបសត្តសន្តានេបិ កាមច្ឆន្ទសង្ខាតាយ កាមតណ្ហាយ ឧប្បត្តិ វុត្តា. តស្មា រូបារូប ភូមីសុ ឧប្បន្នានំ កាមធម្មានំ បរិគ្គាហិនីតណ្ហា រូបារូបសត្តសន្តាន គតាបិ ទដ្ឋព្ពា. បាឡិយំ កាមច្ឆន្ទនីវរណន្តិ ឥទំ នីវរណជាតិកត្តា វុត្តំ. ន ហិ ឈានភូមីសុ ឯកន្តនីវរណកិច្ចានិ នីវរណានិ សក្កា លទ្ធុន្តិ. អត្រ កាមភេទោ វត្តព្ពោ. ទ្វេកាមា កិលេ សកាមោច, វត្ថុកាមោចាតិ. តត្ថ ថបេត្វា រូបារូបរាគេ អញ្ញោ សព្ពោបិ លោភោ ឥមស្មិំ ចតុព្ភូមិបរិច្ឆេទេ កិលេ សកាមោនាម. ថបេត្វាច រូបារូបាវចរធម្មេ អញ្ញេ សព្ពេបិ តីសុ ភូមីសុ ឧប្បន្នា កាមាវចរធម្មា វត្ថុកាមោនាមាតិ. យំបន អដ្ឋសាលិនិយំ សព្ពេបិ តេភូមកា ធម្មា វត្ថុកាមោតិ វុត្តំ. តំ មហានិទ្ទេសេ និទ្ទិដ្ឋេន សុត្តន្តិកបរិយាយេន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ន ហិ រូបារូបាវចរធម្មា អភិធម្មេ កាមនាមេន វុត្តា អត្ថីតិ. [កាមាវចរបទំ]

១៩. រូបាវចរំ អរូបាវចរន្តិ ឯត្ថ រូបារូបសទ្ទា តាសុ ភូមីសុ និរុឡ្ហាតិ ទដ្ឋព្ពា. អបិច ទ្វេ ភូមិយោ រូបភូមិ, អរូបភូមីតិ. តត្ថ រុប្បនលក្ខណំ រូបំ យត្ថ នត្ថិ, សា ចតុព្ពិធា ភុម្មិ អរូបភូមិនាម. សេសា សត្តវីសតិវិធា ភុម្មិ រូបភូមិនាម. តត្ថច ហេដ្ឋា ឯកាទសវិធា ភុម្មិ ឱឡារិកេន កាមេន វិសេសេត្វា កាម ភូមីតិ វុត្តា. ឧបរិ សោឡសវិធា ភុម្មិ រូបភូមិឥច្ចេវ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. យត្ថបន តណ្ហាវា ឈានានិវា រូបារូបសទ្ទេហិ វុត្តានិ. តត្ថ និស្សយស្សនាមំ និស្សិតេ អារោបនវសេន និស្សយោបចារោ វេទិតព្ពោ. យត្ថច កាមាវចរាទិសទ្ទេហិ ភូមិឯវ វុត្តា. តត្ថ និស្សិតស្ស នាមំ និស្សយេ អារោបនវសេន និស្សិតោ បចារោតិ. យមេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ កាមាវចរបទេ វុត្តនយមេវាតិ. អយមេត្ថ តេភូមក បរិច្ឆេទេ បាឡិអនុគតា បរមត្ថទីបនា. យថាហ –

កតមេ ធម្មា កាមាវចរា. ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តីទេវេ អន្តោ ករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា ខន្ធធាតុអាយតនា រូបា វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ. ឥមេធម្មា កាមាវចរា. កតមេ ធម្មា រូបាវចរា. ហេដ្ឋតោ ព្រហ្មលោកំ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ អកនិដ្ឋេ ទេវេ អន្តោ ករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឯត្ថាវចរា ឯត្ថ បរិយាបន្នា សមាបន្នស្សវា ឧបបន្នស្សវា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្សវា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា, ឥមេ ធម្មា រូបាវចរា. កតមេ ធម្មា អរូបាវចរា. ហេដ្ឋតោ អាកាសានញ្ចាយតនុបគេ ទេវេ បរិយន្តំ ករិត្វា ឧបរិតោ នេវសញ្ញា នាសញ្ញា យតនុបគេ ទេវេ អន្តោ ករិត្វា យំ ឯតស្មិំ អន្តរេ. ល. ឥមេ ធម្មា អរូបាវចរាតិ.

[១៩] ដីកាសុ បន

យថាវុត្តំ សុវិសទំ បាឡិនយំ អគ្គហេត្វា អញ្ញថា វចនត្ថាច វិនិច្ឆយាច ឯត្ថ វុត្តា. សព្ពេ តេ សារតោ ន បច្ចេតព្ពាតិ.

ននុ អដ្ឋសាលិនិយមេវ តេច អញ្ញេច អត្ថា វុត្តាតិ. សច្ចំ. ភូតំបន សុវិសទំ បាឡិអនុគតំ អត្ថំ ញត្វា កិំវិក្ខេបេនាតិ.

២០. លោកុត្តរន្តិ ឯត្ថ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោ វុច្ចតិ យថាវុត្តោ តេភូមកធម្មោ. យថាហ លុជ្ជតិ បលុជ្ជតីតិ ខោ ភិក្ខវេ តស្មា លោកោតិ វុច្ចតីតិ. ឯវំ សន្តេ លោកុត្តរធម្មានំបិ និព្ពានវជ្ជានំ លោកតាបត្តិ សិយា. កស្មា, តេសំបិ លុជ្ជនបលុជ្ជនធម្មត្តាតិ. នសិយា. យត្ថ ហិ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោតិ មហាជនស្ស មិច្ឆាគាហោ និវិសតិ. តត្ថេវ តស្ស និវារណត្ថំ អយំ លោកសមញ្ញា និយមីយតិ. តស្មា សព្ពសោ មិច្ឆាគាហវិមុត្តានំ តេសំ លោកតាបត្តិ នត្ថីតិ វទន្តិ. យេសំវា លុជ្ជនំបលុជ្ជនញ្ច មហាជនស្ស បាកដំ. តេសញ្ញេវ លោកតាសិទ្ធីតិ នត្ថិ លោកុត្តរានំ លោកត្តប្បសង្គោតិ. លោកតោ ឧត្តរតីតិ លោកុត្តរំ. មគ្គចិត្តំ. តតោ ឧត្តិណ្ណន្តិ លោកុត្តរំ. ផលចិត្តំ. និព្ពានំបន ឥធ នលព្ភតីតិ. ឧត្តរណញ្ចេត្ថ តណ្ហាត្តយគ្គាហ វិមុត្តិយា តីសុ លោកេសុ អបរិយាបន្នភាវោយេវ. សោច អបរិយាបន្នភាវោ កេសំ ធម្មានំ អធិដ្ឋាន ភូតោវិយ គយ្ហតីតិ វិសុំ ឯកា ចតុត្ថី អវត្ថាភូមិនាមាតិ.

ចតុព្ភូមិវិភាគស្ស បរមត្ថទីបនា និដ្ឋិតា.

២១. ឯវំ ចិត្តំ ភូមិភេទេន ហីនបណីតា នុក្កមតោ ចតុធា និទ្ទិសិត្វា ឥទានិ តទេវ ចតុព្ពិធំ ចិត្តំ យថានិទ្ទិដ្ឋក្កមេន វិភជន្តោ បថមំ កាមាវចរចិត្តំ. តត្ថច ហីនំ អសោភណចិត្តំ. តត្ថច សព្ពហីនំ អកុសលចិត្តំ តាវ ទស្សេតុំ សោមនស្សសហ គតន្តិអាទិមាហ. ឯត្ថច កាមាវចរចិត្តស្សបិ អកុសលាហេតុក សហេតុកានុក្កមោ ហីន បណីតានុក្កមវសេន វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ.

[២០] វិភាវនិយំ បន

ឧបរិ វុច្ចមានានំ ពហូនំ ចិត្តានំ សោភណសញ្ញាករណសុខត្ថំ អប្បកេ បាបាហេតុកេយេវ បថមំ ទស្សេន្តោតិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

តទត្ថោ ហិ យថាវុត្តហីនាទិក្កមេនេវ សិទ្ធោតិ.

[២១] យញ្ច តត្ថ

តេសុ តេសុច ភវេសុ គហិតប្បដិសន្ធិកស្ស សត្តស្ស អាទិតោ វីថិចិត្តវសេន លោភសហគត ចិត្តុប្បាទាន មេវ សម្ភវតោ តេយេវ បថមន្តិ វុត្តំ. តំបិ នយុជ្ជតិ.

អាទិតោ វីថិចិត្តវសេន មនោទ្វារា វជ្ជនស្សេវ សព្ពបថមំ ឧប្បជ្ជនតោតិ. អកុសលេសុ បន លោភមូល ចិត្តំ ពហុកញ្ច ហោតិ. ទ្វីហិ វដ្ដមូលេហិ យុត្តត្តា បធានំ បាកដញ្ច ហោតីតិ តទេវ បថមំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

២២. តត្ថ សុន្ទរំ មនោតិ សុមនោ. សិនិទ្ធចិត្តំ. ន ហិ អនវជ្ជដ្ឋេន សុន្ទរតា ឥធ យុត្តាតិ. សុន្ទរំ មនោ ឯតស្សាភិវា សុមនោ. សិនិទ្ធចិត្តសមង្គី បុគ្គលោ. សុមនស្ស ភាវោ សោមនស្ស. មានសិកសុខវេទនាយេតំ នាមំ. ឯត្ថច សុមនស្ស ភាវោតិ តស្មិំ ចិត្តេ បុគ្គលេវា សុមនាភិធានស្សវា អយំ សោ សុមនោតិ សុមនពុទ្ធិយាវា បវត្តិនិមិត្តន្តិ អត្ថោ. ភាវោតិ ហិ អភិធានពុទ្ធីនំ បវត្តិនិមិត្តំ វុច្ចតិ. ភវន្តិ បវត្តន្តិ អភិធានពុទ្ធិយោ ឯតស្មិន្តិ កត្វា. ឯតស្មិន្តិ ច និមិត្តេ ភុម្មំ. យថា នាគោ ទន្តេសុ ហញ្ញតេតិ. យថា ហិ តត្ថ អត្តនោ ទន្តនិមិត្តំ ទន្តយុត្តេ នាគេ ហននប្បវត្តិ ហោតិ, ឯវមិធបិ តំ វេទនានិមិត្តំ វេទនាយុត្តេ មនស្មិំ បុគ្គលេវា អភិធានពុទ្ធិយោ បវត្តន្តីតិ. ភវន្តិ ពុទ្ធិសទ្ទា ឯតេនាតិ ភាវោតិច វទន្តិ. ឯតស្មាតិ ច អបរេ. សោមនស្សេន សហ ឯកតោ គតំ បវត្តន្តិ សោមនស្សសហគតំ. សោមនស្សវេទនាសម្បយុត្តន្តិ អត្ថោ. ទស្សនំ ទិដ្ឋិ. សា បន សម្មាទិដ្ឋិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេន ទុវិធា. ឥធ មិច្ឆាទិដ្ឋិយុត្តា. អកុសលាធិការត្តា. ទិដ្ឋិយេវ ទិដ្ឋិគតំ. យថា គូថគតំ មុត្តគតន្តិ. ទិដ្ឋិគតេន សមំ បការេហិ យុត្តន្តិ ទិដ្ឋិគត សម្បយុត្តំ. ទិដ្ឋិគតេន ឯកុប្បាទតាទីហិ បការេហិ សមំ ឯកីភូត មិវ យុត្តំ សំសដ្ឋន្តិ អត្ថោ. អសង្ខារិកមេកំ សសង្ខារិកមេកន្តិ ឯត្ថ សង្ខារោតិ បុព្ពាតិសង្ខារោ. សោច ទុវិធោ បយោគោ, ឧបាយោចាតិ. តត្ថ អាណត្តិយាវា អជ្ឈេសនាយវា តជ្ជេត្វា វា ឥទំ ករោហីតិ បរេហិ កតោ កាយវចីបយោគោ បយោគោនាម. អាណត្តាទិនាបន វិនាវ កម្មស្ស ករណត្ថំ តំ តំ ឧបាយំ បរេ អាចិក្ខន្តិ. អករណេ អាទីនវំ ករណេច អានិសំសំ ទស្សេន្តិ, កតិកំវា ករោន្តិ, ទណ្ឌំវា ថបេន្តិ, សយមេវ វា តំ តំ ការណំ អនុស្សរតិ, បច្ចវេក្ខតិ. ឯវមាទិនា នយេន ឧបាយោ អនេកវិធោ. សោ ទុវិធោបិ ឥធ សង្ខារោ នាម. សង្ខរោតិ អត្តនោ បកតិយា កាតុំ អនិច្ឆមានំ ចិត្ត សន្តានំ អកាតុំ អទត្វា ករណត្ថាយ សំវិទហតិ តស្មិំ តស្មិំ កម្មេ បយោជេតីតិ កត្វា. យោបន បច្ចយគណោ តេន សង្ខារេន វិរហិតោ ហោតិ. សោ អសង្ខារោ. យោបន តេនសហិតោ ហោតិ. សោ សសង្ខារោតិ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ –

សហ សង្ខារេនាតិ សសង្ខារោ. តេន សសង្ខារេន សប្បយោគេន សឧបាយេន បច្ចយគណេនាតិ អត្ថោតិ.

ឯត្ថច បច្ចយគណោតិ អារម្មណាទិកោ សាធារណោ បច្ចយ គណោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ. អសាធារណោបន កុសលកម្មេសុ សប្បុរិសុបនិស្សយាទិកោ អកុសលកម្មេសុ អសប្បុរិសុបនិស្សយាទិកោ បច្ចយគណោ វិសេសេត្វា យោជេតុំ យុត្តោ. សោបន យទា ទុវិធេន សង្ខារេន វិនា សយមេវ ចិត្តំ អសំសីទមានំ កត្វា ឧដ្ឋាបេតិ សមុដ្ឋាបេតិ, តទា សោអសង្ខារោនាម. យទាបន តេន វិនា សយមេវ ចិត្តំ ឧដ្ឋាបេតុំ សមុដ្ឋាបេតុំ នសក្កោតិ, សង្ខារំ សហាយំ លភិត្វាវ សក្កោតិ, តទា សោ សសង្ខារោនាម. ឥតិ អសង្ខារោ សសង្ខារោតិច ឥទំ បច្ចយ គណស្សេវ នាមំ. ន ចិត្តស្ស. ចិត្តំបន អសង្ខារេន សុទ្ធេន បច្ចយគណេន ឧប្បន្នំ អសង្ខារិកំ. សសង្ខារេន បច្ចយគណេន ឧប្បន្នំ សសង្ខារិកំ, ឧប្បន្នត្ថេ ហិ អយំ ឥកបច្ចយោតិ. យស្មិំ សមយេ អកុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តំ សសង្ខារេនាតិ ហិ បាឡិយំ វុត្តន្តិ. ឯត្ថច សសង្ខារេន បច្ចយគណេន ឧប្បន្នំ ហោតីតិ យោជេតព្ពន្តិ. អយមេត្ថ អសង្ខារិកសសង្ខារិកបទេសុ បរមត្ថទីបនា.

[២២] ដីកាសុ បន

ឥមមត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា ចិត្តមេវ អសង្ខារំ សសង្ខារន្តិ ច គហេត្វា យំ វុត្តំ, ‘‘នត្ថិ សង្ខារោ អស្សាតិ អសង្ខារំ. តទេវ អសង្ខារិកំ. សហ សង្ខារេន វត្តតីតិ សសង្ខារំ. សសង្ខារមេវ សសង្ខារិកន្តិ ច. សោ យស្ស នត្ថិ. តំ អសង្ខារំ. តទេវ អសង្ខារិកំ. សង្ខារេន សហិតំ សសង្ខារិ កន្តិ ច’’. សព្ពមេតំ ន យុជ្ជតិយេវ.

[២៣] យញ្ច វិភាវនិយំ

សង្ខរោតិ ចិត្តំ តិក្ខភាវសង្ខាតមណ្ឌនវិសេសេន សជ្ជេតិ. សង្ខរីយតិវា តំ ឯតេន យថាវុត្តនយេន សជ្ជីយតីតិ សង្ខារោតិ វុត្តំ. តំបិ ន សុន្ទរំ.

ឯវញ្ហិ សតិ សសង្ខារិកបិ ចិត្តំ តិក្ខំនាម សិយាតិ.

[២៤] យញ្ច តត្ថ

‘‘សោ បន អត្តនោ បុព្ពភាគប្បវត្តេ ចិត្តសន្តានេចេវ បរសន្តានេច បវត្តតីតិ តំ និព្ពត្តិតោ ចិត្តស្ស តិក្ខភាវ សង្ខាតោ វិសេសោវ ឥធ សង្ខារោតិ’’ វុត្តំ. តំបិ អសង្ខារិក សសង្ខារិកបទានំ វចនត្ថេសុ វិរជ្ឈិត្វា តទនុ រូបស្ស សង្ខារស្ស បរិកប្បនាវសេន វុត្តត្តា នយុត្តមេវ.

[២៥] ឯតេន

បុព្ពប្បយោគសម្ភូតោ, វិសេសោ ចិត្តសម្ភបី;

សង្ខារោ តំ វសេនេត្ថ, ហោត្យាសង្ខារិកាទិតាតិ.

សាធកគាថាបិ បដិក្ខិត្តា ហោតីតិ.

[២៦] យញ្ច តត្ថ

‘‘អថវា, សសង្ខារិកំ អសង្ខារិកន្តិ ចេ តំ កេវលំសង្ខារស្ស ភាវាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. នតស្ស សហបវត្តិសព្ភា វា ភាវតោតិ. ភិន្នសន្តានប្បវត្តិនោបិ សង្ខារស្ស ឥធមត្ថិតាយ តំ វសេន និព្ពត្តំ ចិត្តំ សង្ខារោ អស្ស អត្ថីតិ សសង្ខារិកំ. សលោមកោ សបក្ខកោត្យាទីសុវិយ សហ សទ្ទស្ស វិជ្ជមានត្ថបរិទីបនតោ. តព្ពិបរីតម្បន តទភាវតោ វុត្តនយេន អសង្ខារិក’’ន្តិ វុត្តំ. តំបិ បាឡិអដ្ឋកថាសិទ្ធំ ឧជុំ វិសទំ អត្ថំ មុញ្ចិត្វា អត្តនោ បរិកប្បនា វសេន វុត្តត្តា ន គហេតព្ពមេវ.

ឯត្ថច អត្តនោ ឥច្ឆាយ វិនា បរេសំ អាណត្តិយាវា អជ្ឈេ សនាយវា យាចនាយវា បវត្តិតំ ចិត្តំ បយោគសមុដ្ឋិតំ នាម. តថា អត្តនោ ឥច្ឆាយ វិនា បរេសំ ភយេនវា លជ្ជាយវា គារវេនវា កថិកាយវា ទណ្ឌភយេនវា បវត្តិតំ ឧបាយសមុដ្ឋិតំ នាម. សយមេវវា អត្តនោ លីនំ ចិត្តំ ញត្វា តេន តេន ឧបាយេន អត្តានំ ឱវទិត្វាវា តំ តំ ឧបាយំ អនុស្សរិត្វាវា បវត្តិតំ ចិត្តំ ឧបាយសមុដ្ឋិតំ នាម. ឥទញ្ច នយទស្សនមេវាតិ. ទិដ្ឋិគតេន វិប្បយុត្តំ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តំ. ឧទាសិនភាវេន បេក្ខតិ អនុភវនាការេន អារម្មណំ បស្សតីតិ ឧបេក្ខា. ឧបបត្តិតោ យុត្តិតោ ឥក្ខតិ បស្សតីតិវា ឧបេក្ខា. យថាហិ សោមនស្ស ទោមនស្សានិ អារម្មណំ អធិមត្តតោ បស្សន្តិ. យតោ សោមនស្សិតោ បុគ្គលោ តេន អារម្មណេន វិយោគេ វិការបត្តោ ហោតិ. ទោមនស្សិតោច តេន អារម្មណេន សំយោគេ វិការបត្តោ ហោតិ. ន តថា អយំ, អយំ បន យុត្តិតោវ បស្សតិ ន អារម្មណសំយោគ វិយោគហេតុ បុគ្គលំ វិការំ បាបេតីតិ. កេចិបន ឧបបត្តិតោ យុត្តិតោ ឥក្ខតីតិ ឥទំ ឥធ នសម្ភវតិ. ន ហិ អកុសលំ យុត្តរូបំ នាម ហោតីតិ វទន្តិ. ឧបេក្ខាយ សហគតន្តិ សមាសោ.

២៣. ឯត្ថច កិញ្ចាបិ ផស្សាទយោ វិតក្កាទយោ មោហាទយោច ធម្មា ឥមិនា សកលេន អដ្ឋវិធេន ចិត្តេន សហ គតា សម្បយុត្តាច ហោន្តិ, ន បន តេ វេទនាវិយ សយំបិ ភេទវន្តា ហោន្តិ. នច ទិដ្ឋិសង្ខារានំ វិយតេសំ ឥមស្មិំ ចិត្តេ កត្ថចិ ហោន្តិ កត្ថចិនហោន្តីតិ អយំ វិកប្បោ អត្ថិ. តស្មាតេ ឥមស្សចិត្តស្ស ភេទករា នហោន្តីតិ ឥធ នគហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. លោភោបន អញ្ញេហិ ឥមស្ស អដ្ឋវិធស្ស ភេទករោ ហោតិ. វេទនាទិដ្ឋិ សង្ខារាច ឥមស្ស អញ្ញមញ្ញស្ស ភេទករា ហោន្តីតិ តេឯវ ឥធ គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ននុ បីតិ មាន ថិនមិទ្ធានិបិ ភេទករានិ ហោន្តីតិ តានិបិ ឥធ សបីតិកំ អបីតិកន្តិ មានសម្បយុត្តំ មានវិប្បយុត្តន្តិ ថិនមិទ្ធសម្បយុត្តំ ថិនមិទ្ធវិប្បយុត្តន្តិ ច គហេតព្ពា នីតិ. ន. តេសុ ហិ សោមនស្សេ គហិតេ បីតិ គហិតាវ ហោតិ. ឥតរានិច តីណិ អនិយតយោគីនិច ហោន្តិ, យេវាបន កានិចាតិ នគហិតានីតិ.

[២៧] វិភាវនិយំ បន

ផស្សាទិវិតក្កាទិមោហាទិធម្មា ឥតោ អញ្ញេហិបិ ចិត្តេ ហិ យុត្តា ហោន្តីតិ នតេ អញ្ញេហិ ឥមស្ស វិសេសំ ករោន្តិ. តស្មា តេ ឥធ ន គហិតាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន យំ វុត្តំ ‘‘កស្មា បនេត្ថ អញ្ញេសុបិ ផស្សាទីសុ សម្បយុត្តធម្មេសុ វិជ្ជមានេសុ សោមនស្សសហគតាទិភាវោវ វុត្តោតិ. សោមនស្សាទីនមេវ អសាធារណ ភាវតោតិ. ផស្សាទយោហិ កេចិ សព្ពចិត្ត សាធារណា កេចិ កុសលាទិ សាធារណា. មោហាទយោច សព្ពា កុសលសាធារណាតិ ន តេហិ សក្កា ចិត្តំ វិសេសេតុ’’ន្តិ. តំ វិចារេតព្ពំ.

ឯវញ្ហិ សតិ សោមនស្សុបេក្ខា សង្ខារាបិ អញ្ញេសុ ទិស្សន្តីតិ តេបិ អញ្ញេហិ ឥមស្ស វិសេសំ នករោន្តិ. តស្មា តេបិ ឥធ នគហេតព្ពា សិយុន្តិ.

២៤. ឯត្ថច សោមនស្សប្បដិសន្ធិកតា, អគម្ភីរប្បកតិតា, ឥដ្ឋារម្មណសមាយោគោ, ព្យសនមុត្តិច សោមនស្សស្ស ការណំ. សោមនស្សប្បដិសន្ធិកោហិ សទា ភវង្គសោមនស្សេន បរិភាវិត សន្តានោ ហោតីតិ តស្ស ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ យេភុយ្យេន សោមនស្សសហគតំ ឧប្បជ្ជតីតិ. អគម្ភីរប្បកតិកោច ហីនជ្ឈាសយោ អប្បកំបិ មហន្តំ មញ្ញតិ. ហីនំបិ បណីតំ មញ្ញតិ. តស្មា តស្សបិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ យេភុយ្យេន សោមនស្សសហគតំ ហោតីតិ. ឥដ្ឋារម្មណសមាយោគោតិ អត្តនា ឥច្ឆិតេន ហីនេនវា បណីតេនវា អារម្មណេន សមាយោគោ. ព្យសនមុត្តីតិ ញាតិព្យសនាទិតោ មុត្តិ. ឧបេក្ខាបដិសន្ធិកតា, គម្ភីរប្បកតិតា, មជ្ឈត្តារម្មណសមាយោគោ, ព្យសនមុត្តិច ឧបេក្ខាយ ការណំ. ឯត្ថច គម្ភីរប្បកភិតានាម មហជ្ឈាសយតា. តាទិសោ ហិ បុគ្គលោ មហន្តំបិ អប្បកំ មញ្ញតិ, បណីតំបិ ហីនំ មញ្ញតីតិ. ទិដ្ឋជ្ឈាសយតា, ទិដ្ឋិវិបន្នបុគ្គលសេវនា, សទ្ធម្មវិមុខតា, មិច្ឆាវិតក្កពហុលតា, អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជនញ្ច ទិដ្ឋិយា ការណំ. តត្ថ ទិដ្ឋជ្ឈាសយតាតិ កាណារិដ្ឋស្សវិយ សុនក្ខត្តស្សវិយច បុរិមភវេ ទិដ្ឋិ គតិកភាវេន អាគតត្តា ឥមស្មិំ ភវេបិ សស្សតុច្ឆេទាសយ ភាវោ. សទ្ធម្មវិមុខតាតិ ចិរំបិ កាលំ សទ្ធម្មេន វិនា អាគតតា. មិច្ឆាវិតក្កពហុលតាតិ អត្តនោ អវិសយេសុ សព្ពញ្ញុវិសយេសុ ឋានេសុ អត្តនោ បមាណំ អជានិត្វា ចិន្តាបសុតវសេន មិច្ឆាវិតក្កពហុលភាវោ. អយោនិសោ ឧម្មុជ្ជនន្តិ អត្តនាទិដ្ឋការណមេវ សារតោ សច្ចតោ ឧម្មុជ្ជនំ. តព្ពិបរីតេន ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តការណំ វេទិតព្ពំ. អសង្ខារិកកម្មជនិតប្បដិសន្ធិ កតា, កល្លកាយ ចិត្តតា, ខន្តិ ពហុលតា, បុរិសការេសុ ទិដ្ឋានិសំសតា, កម្មប្បសុតតា, ឧតុភោជនាទិ សប្បាយ លាភោតិ ឥទំ អសង្ខារិកការណំ. តត្ថ ខន្តិពហុលតាតិ សីតុណ្ហាទីនំ ខមនពហុលតា. បុរិសការេសូតិ បុរិសេហិ កត្តព្ពេសុ កម្មេសុ. កម្មប្បសុតភាតិ កម្មេសុ ចិណ្ណវសិតា. តព្ពិបរី តេន សសង្ខារិកការណំ វេទិតព្ពំ. ឥមេសំបន ចិត្តានំ ឧប្បត្តិ វិធានំ វិសុទ្ធិមគ្គេ គហេតព្ពំ. អដ្ឋបីតិ បិសទ្ទេន នេសំ លព្ភមានកម្មបថភេទតោ កាល សន្តានា រម្មណាទិ ភេទតោច អនេកវិធត្តំ សម្បិណ្ឌេតីតិ.

លោភមូលចិត្តស្ស បរមត្ថទិបនា និដ្ឋិតា.

២៥. ទោសមូលចិត្តេ ទុដ្ឋុមនោភិ ទុម្មនោ. វិរូបំ ចិត្តំ. ទុដ្ឋុមនោ ឯតស្សាតិវា ទុម្មនោ. វិរូបចិត្តសមង្គីបុគ្គលោ. ទុម្មនស្ស ភាវោ ទោមនស្សំ. មានសិកទុក្ខវេទនាយេតំ អធិវចនំ. សា ហិ អត្តនា សហគតេ ចិត្តេវា តំ សមង្គីបុគ្គលេវា ទុម្មនា ភិធានស្សវា អយំ សោ ទុម្មនោតិ ទុម្មនពុទ្ធិយាវា បវត្តិនិមិត្តំ ហោតីតិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. ទោមនស្សេន សហ គតន្តិ សមាសោ. បដិហញ្ញតីតិ បដិឃោ. ទោសោ. សោហិ ឧប្បជ្ជមានោ សម្បយុត្តធម្មេបិ បដិហនតិ. លូខេ សន្តត្តេ ករោតិ. អត្តនោ វត្ថុម្បិ បដិហនតិ. ហទយប្បទេសំ ទហតិ. តំ បុគ្គលំ ទុម្មុខំ ករោតិ, អត្តនោ អារម្មណំបិ បដិហនតិ. តំ ពាធយ មានោ គណ្ហាតិ. តស្មា បដិឃោតិ វុច្ចតីតិ.

២៦. ឯត្ថ សិយា. សង្ខារោ តាវ ឥមស្ស ចិត្តស្ស ភេទ ករោតិ តស្ស ឥធ គហណំ យុត្តំ. វេទនា បដិឃាបន ភេទករា ន ហោន្តីតិ តេ ឥធ ន គហេតព្ពាតិ. វុច្ចតេ, ទោមនស្សគ្គហណំ តាវ ឥមស្ស ចិត្តស្ស កទាចិ អញ្ញវេទនាយោគតា បសង្គនិវត្តនត្ថន្តិ. យទាហិ រាជានោ ហសមានាយេវ ចោរវធំ បេសេន្តិ. យទាច ជនា អត្តនោ វេរីនំ មរណេ តុដ្ឋិំ បវេទេន្តិ. មរណំ អភិនន្ទន្តិ. យទាច ពាលជនា ហសមានាវ មិគបក្ខិនោ មារេន្តិ. តទា ឥទំ នុខោ សោមនស្សេន យុត្តន្តិ អត្ថេវ បសង្គោ. ឧបេក្ខាយោគេបន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តប្បសង្គនិវត្តនត្ថំ ទោមនស្សគ្គហណន្តិ. បដិឃគ្គហណំបិ អញ្ញធម្មសម្បយុត្តតា បសង្គនិវត្តនត្ថំ. តថាហិ យេ នត្ថិកាហេតុកា កិរិយមិច្ឆា ទិដ្ឋិកា បាណវធេ អបុញ្ញំនាម នត្ថីតិ គណ្ហន្តិ. យេច មនុស្សបាណ វធេឯវ អបុញ្ញំ ហោតិ, តិរច្ឆានគតបាណវធេ អបុញ្ញំ នត្ថីតិ គណ្ហន្តិ. យេច បាណវធំ កត្វា យញ្ញំ យជន្តានំ មហន្តំ បុញ្ញំ ហោតិ, ទិព្ពសំវត្តនិកន្តិ គណ្ហន្តិ. តេ សក្កាយទិដ្ឋិយា វិស្សដ្ឋា បាណវធំ សយំវា ករោន្តិ. អញ្ញេវា បេសេន្តិ. តទា ឥទំ ទិដ្ឋិយាបិ សម្បយុត្តំ សិយាតិ បសង្គោ ហោតិយេវ. យេបន សម្មាទិដ្ឋិកេសុ ពាលា អព្យត្តា, តេ កទាចិ តេសំ មិច្ឆាទិដ្ឋិកានំ លទ្ធិំ គហេត្វា បាណំ វធន្តា អាទិតោ វេមតិកជាតាវ ហោន្តិ. តទាតេសំ ឥទំ វិចិកិច្ឆាយបិ យុត្តំ សិយាតិ បសង្គោ ហោតិ. តប្បសង្គ និវត្តនត្ថំ បដិឃគ្គហណន្តិ. ឥតរថា បុរិម ចិត្តស្ស លោភសហគតភាវោវិយ ឥមស្ស បដិឃសម្បយុត្តភាវោ ចូឡនិគមេនេវ សិទ្ធោតិ តេសំ គហណំ និរត្ថកំ សិយាតិ. ឯត្ថច ឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចានំ ថិនមិទ្ធស្សច អគ្គហណំ បុរិមចិត្តេ មានថិនមិទ្ធនយេន វេទិតព្ពំ. អយមេត្ថ បរមត្ថទីបនា.

[២៨] វិភាវនិយំ បន មហាដីកាយញ្ច

‘‘អសាធារណ ធម្មវសេន ចិត្តស្ស ឧបលក្ខណត្ថំ ទោមនស្សគ្គហណ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ អសាធារណធម្មវសេនាតិ ឥទំ តាវ នយុជ្ជតិ.

[២៩] សតិបិ ឥមស្ស សោមនស្សុបេក្ខាសហគតភាវេ អនញ្ញសាធារណេនេវ ទោមនស្សេន ឥមស្ស ឧបលក្ខណត្ថន្តិ អត្ថស្ស អាបជ្ជនតោ. យថាតំ សតិបិ បុរិមស្ស ឥមស្សច ចិត្តស្ស មោហសហគតភាវេ អនញ្ញសាធារណេនេវ លោភេន បដិឃេនច ឧបលក្ខណត្ថំ លោភសហគតបដិឃ សម្បយុត្តគ្គហណន្តិ. ឧបលក្ខណត្ថន្តិ ច ន វត្តព្ពំ.

ឯវញ្ហិ សតិ បាកដេន ទោមនស្សេន អបាកដានំ អញ្ញវេទនា នំបិ ឥធ លទ្ធភាវំ ឧបលក្ខេតីតិ អាបជ្ជតិ. យថា លទ្ធាតបត្តោ រាជកុមារោតិ.

[៣០] យញ្ច វិភាវនិយំ

‘‘បដិឃសម្បយុត្តភាវោបន ឧភិន្នំ ឯកន្ត សហចារិតា ទស្សនត្ថំ វុត្តោ’’តិ វុត្តំ. តំបិ ន សុន្ទរំ.

ឥមស្ស ចូឡនិគមេនេវ តទត្ថសិទ្ធិតោតិ.

២៧. ឯត្ថច ទោសជ្ឈាសយតា, អគម្ភីរប្បកតិតា, អប្បស្សុកតា, អាឃាតវត្ថុសមាយោគោវា, អនិដ្ឋារម្មណសមាយោ គោវា ទោមនស្សស្ស បដិឃស្សច ការណំ. តត្ថ ទោស ពហុល ភាវតោ អាគតវសេន ទោសជ្ឈាសយតា ទដ្ឋព្ពា. អគម្ភីរប្បកតិតា ហីនជ្ឈាសយតា. អប្បស្សុតស្សច អនិដ្ឋ លោក ធម្មេហិផុដ្ឋស្ស តំកុតេត្ថលព្ភាតិ បច្ចវេក្ខនា នត្ថីតិ. ឥមេសម្បិ ទ្វិន្នំ ឧប្បត្តិវិធានំ វិសុទ្ធិមគ្គេ គហេតព្ពំ. បិសទ្ទស្ស អត្ថោបិ វុត្តនយោឯវាតិ.

ទោសមូលចិត្តស្ស បរមត្ថទិបនា និដ្ឋិតា.

២៨. មោហមូលចិត្តេ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចានំ បទត្ថោ ឧបរិ អាគមិស្សតិ. យស្មាបន ឥទំ ចិត្តំ មូលន្តរវិរហេន លទ្ធោកាសេន សុដ្ឋុពលវន្តេន មោហេនចេវ សំសប្បមានវិក្ខិបមានេហិ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចេហិ ច យុត្តំ ហោតិ. តស្មា ឥធ វេទនាបិ អារម្មណំ អធិមត្តតោ អនុភវិតុំ ន សក្កោតីតិ ឧបេក្ខាវេទនាវ យុត្តា ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ ឥទំ ចិត្តំ សោមនស្ស ទោមនស្ស សហគតានំបិ អនន្តរេ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា តទុភយវេទនាហិបិ ឥទំ យុត្តំ សិយាតិ បសង្គោ ហោតីតិ តប្បសង្គនិវត្តនត្ថំ ឥធ ឧបេក្ខាគហណំ កតំ. អនញ្ញចិត្តសាធារណេន ធម្មេន ចិត្តស្ស និយមនត្ថំ វិចិកិច្ឆាគហណំ. ឧទ្ធច្ចំ បន សព្ពាកុសលេសុ យុត្តំបិ ឥធ លទ្ធោកាសំ ហុត្វា សុដ្ឋុ ពលវំ ហោតីតិ ទស្សនត្ថំ ឥធេវ គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវហិ ធម្មសង្គណិយំ ធម្មុទ្ទេសវារេ ឧទ្ធច្ចំ អញ្ញេសុ បាបចិត្តេសុ សរូបតោ អនុទ្ធរិត្វា យេវាបនកភាវេនេវ វុត្តំ. ឥមស្មិំ អន្តិមចិត្តេឯវ សរូបតោ ឧទ្ធដន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. យស្មាច ឥទំចិត្តទ្វយំ សត្តានំ បកតិសភាវភូតន្តិ បយោគេន វា ឧបាយេន វា កេនចិ ឧប្បាទេតព្ពំ នាម នត្ថិ. សព្ពកាលម្បិ ភវង្គចិត្តំវិយ អនោសក្កមានំ អសំសីទមានំ អកិច្ឆេន អកសិរេន បវត្តតិ. តស្មា ឯកន្តេន អសង្ខារិកមេវ ហោតីតិ កត្វា ឥធ សង្ខារភេទោ ន គហិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេនេវច បាឡិយំបិ បុរិមចិត្តេសុវិយ ឥធ សសង្ខារេនាតិ ទុតីយចិត្តវារោ នវុត្តោតិ. អយមេត្ថ បរមត្ថទីបនា.

[៣១] វិភាវនិយំ បន

ឥមានិ ទ្វេ ចិត្តានិ អតិសម្មុឡ្ហតាយ អតិចញ្ចលតាយ ច សព្ពត្ថបិ រជ្ជនទុស្សនរហិតានិ ហោន្តិ. តស្មា ឧបេក្ខា សហគតានេវ បវត្តន្តីតិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

រជ្ជន សហិតានំបិ លោភមូល ចិត្តានំ ឧបេក្ខា យោគស្ស ទិដ្ឋត្តាតិ.

[៣២] យញ្ច តត្ថ មហាដីកាយញ្ច

‘‘តតោយេវច សភាវតិក្ខតាយ ឧស្សាហេតព្ពតាយច អភាវតោ សង្ខារភេទោបិ នេសំ នត្ថី’’តិ វុត្តំ. តត្ថ សភាវតិក្ខតាយ អភាវតោតិ ឥមិនា ឥមស្ស អសង្ខារិកភាវំ បដិក្ខិបតិ. ឧស្សាហេតព្ពតាយ អភាវតោតិ ឥមិនា សសង្ខារិកភាវំ បដិក្ខិបតិ. តទុភយេ បន ឥទំ ចិត្តទ្វយំ សព្ពសោ សង្ខារវិមុត្តំ ហោតីតិ ទស្សេតិ. តំ អដ្ឋកថាយបិ តាវ ន សមេតិ.

បដិច្ចសមុប្បាទវិភង្គអដ្ឋកថាយញ្ហិ សង្ខារភេទេន អវិជ្ជាយ ទុវិធភាវោវ វុត្តោ. យទិច ឥទំទ្វយំ សង្ខារមុត្តំ សិយា. ឯវំ សតិ ឥធ មោហោបិ សង្ខារមុត្តោ សិយា. សោច អវិជ្ជាយេវាតិ តិវិធភាវោវ អវិជ្ជាយ តត្ថ វត្តព្ពោ. នច វុត្តោតិ. ឯវំ តាវ អដ្ឋកថាយ នសមេតិ.

[៣៣] យស្មាច ឥធ តិក្ខភាវោនាម វិនា សង្ខារេន កេវលំ បកតិ បច្ចយ គណ វសេនេវ បវត្តនសមត្ថតា វុច្ចតិ. ឥទញ្ច ចិត្តំ តថេវ បវត្តតិ. តស្មា ឥទំ សភាវតិក្ខំ ន ហោតីតិ ន សក្កា វត្តុន្តិ.

លទ្ធោកាសេន មោហេន សុដ្ឋុ មុយ្ហន្តីតិ មោហមូហានីតិ វត្តព្ពេ និរុត្តនយេន មោមូហានីតិ វុត្តំ.

២៩. ឥច្ចេវន្តិអាទិ មហានិគមនំ. តត្ថ ឥច្ចេវន្តិ ឥតិ ឯវំ. និបាតសមុទាយោ ហេស. បច្ឆិមោវា ឯវំ សទ្ទោ បុរិមស្ស ឥតិសទ្ទស្ស អត្ថវចនោ. ឥច្ចេវន្តិវា វិសុំ ឯកោ និបាតោ. សព្ពថាបិ ឥមិនា សោមនស្សសហគតន្តិអាទិនា វុត្តប្បការេ នាតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ឥទញ្ច ទ្វាទសាតិ ឯត្ថ វិសេសនំ វេទិតព្ពំ. សព្ពថាបីតិ ធម្មសង្គណីយំ វុត្តេន បការេនាបិ ទ្វាទសេវ. វិភង្គេ វិភត្តេន បការេនាបិ ទ្វាទសេវ. ធាតុកថាទីសុ វុត្តេន បការេនាបិ ទ្វាទសេវ. តេសុ តេសុ សុត្តន្តេសុ វុត្តេន បការេនាបិ ទ្វាទសេវ. កាលទេស សន្តានាទិ ភេទភិន្នេន បការេនាបិ ទ្វាទសេវ. កថំ ទ្វាទសេវាតិ. ឥច្ចេវំ ទ្វាទសេវាតិ យោជេតព្ពំ.

[៣៤] វិភាវនិយំ បន

ហេដ្ឋា វុត្តោ សម្បយោគាទិ អាការោវ វិភាវិតោ. សោបន ឥច្ចេវន្តិ ឥមិនាវ សិទ្ធោតិ.

អកុសលចិត្តានីតិ កុសលបដិវិរុទ្ធសភាវត្តា ឯវំ លទ្ធនា មានិ ចិត្តានិ. ឯត្ថច ឯកន្តេន សទ្ធាទយោឯវ កុសលានាម. មោហាទយោឯវ អកុសលា នាម. ចិត្តំបន ផស្សាទយោ វិយ អញ្ញសមានមេវ ហោតិ, ន ហិ អារម្មណ វិជាននំវា ឯកន្តេន មុយ្ហនាទិវិយ សាវជ្ជំវា ហោតិ. សទ្ទហនាទិវិយ អនវជ្ជំវាតិ. តំបន អកុសលេហិ យុត្តំ អកុសលន្តិ វុច្ចតិ. កុសលេហិ យុត្តំ កុសលន្តិ. សទ្ធាទីនំបន មោហាទីនញ្ច បដិវិរុទ្ធភាវោ យថាក្កមំ បហាយកបហាតព្ពភាវេន វេទិតព្ពោ. អកុសលធម្មាហិ ទុព្ពលា ហោន្តិ. សុវណ្ណប្បដិរូបកាវិយ ផេគ្គុភូតា អភាវនារហា បុនប្បុនំ អាសេវីយមានាបិ ចញ្ចលន្តិយេវ វិក្កិរន្តិយេវ. និយាមំ ឱក្កមន្តាបិ ឯកស្មិំភវេ ឯវ អបាយភាគិតាយ ឱក្កមន្តិ. នបន កុសលមូលានិ សព្ពសោ បច្ឆិន្ទិត្វា សត្តេ វដ្ដសោតនិយតេ កាតុំ សក្កោន្តិ. កុសលធម្មាបន ពលវន្តា ហោន្តិ. ជាតិសុវណ្ណាវិយ សារភូតា ភាវនារហា បុនប្បុនំ អាសេវីយមានា ថិរតរបត្តា លោកិយេសុ យាវ ឥទ្ធិវិធានា លោកុត្តរេសុច យាវ អរហត្តមគ្គា វុទ្ធិវិរុឡ្ហីធម្មា ហោន្តិ. និយាមំ ឱក្កមន្តា អបាយសោតំវា វដ្ដសោ តំវា សព្ពសោ សមុច្ឆិន្ទិត្វា អនុបាទិសេសនិព្ពានភាគិតាយ ឱក្កមន្តិ. តស្មា កុសល ធម្មាឯវ បហាយកានាម. ឥតរេបន បហាតព្ពាឯវ នាមាតិ វេទិតព្ពា. អបិច កុសលធម្មានាម អន្តមសោ អាលោបភិក្ខា ទានមត្តាបិ លោកេភេសជ្ជវិធានានិវិយអកុសលប្បហានាយ ឯវ បណ្ឌិតេហិបញ្ញបីយន្តិ ករីយន្តិ ច, តស្មា តេឯវ បហាយកា. អកុសលធម្មាបន លោកេ នានារោគជាតិយោវិយ សកលលោកស្ស បកតិសភាវភូតាឯវ ហោន្តីតិ តេ បហាតព្ពាឯវាតិ. សមន្តតោ អនវសេសតោ អាទិយិំសុ គណ្ហិយិំសូតិ សមត្តានិ. អបិច សមត្តានីតិ និដ្ឋិតានិ បរិបុណ្ណានិវា. អដ្ឋធាតិអាទិសង្គហគាថា. លោភោមូលំ ឯតេសន្តិ សមាសោ. ទ្វាទសា កុសលា សិយុន្តិ ឯត្ថ សិយុន្តិ និបាតបទំ ឥធ ទដ្ឋព្ពំ. អកុសល ចិត្តានិ ទ្វាទស ភវន្តីតិ អត្ថោ.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយានាម អភិធម្មត្ថសង្គហស្ស

ចតុត្ថវណ្ណនាយ អកុសលចិត្តស្ស

បរមត្ថទិបនា និដ្ឋិតា.

៣១. ឯវំ សព្ពនិហីនំ អកុសលំ សង្គហេត្វា ឥទានិ អហេតុកំ សង្គណ្ហន្តោ តត្ថច សព្ពនិហីនំ អកុសលវិបាកំ តាវ ទស្សេតុំ ឧបេក្ខាសហគតន្តិអាទិមាហ.

[៣៥] វិភាវនិយំ បន

តំ អកុសល វិបាកត្តាយេវ អកុសលានន្តរំ បថមំ ទស្សិតន្តិ អធិប្បាយេន យំ វុត្តំ ‘‘តេសំ អកុសលវិបាកា ទិវសេន តិវិធភាវេបិ អកុសលានន្តរំ អកុសលវិបាកេយេវ វិភជិតុ’’ន្តិ. តំ ន សុន្ទរំ.

ឯវញ្ហិ សតិ កុសលវិបាកានិបិ កុសលា នន្តរេឯវ វត្តព្ពានិ សិយុន្តិ.

៣១. ចក្ខុសោតាទីនំ បទត្ថោ ឧបរិ អាគមិស្សតិ. វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ. យថាហ-វិជានាតិ វិជានាតីតិ ខោ ភិក្ខវេ តស្មាវិញ្ញាណន្តិ វុច្ចតីតិ. ចក្ខុំ និស្សិតំ វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ចក្ខុនាវា បច្ចយភូតេន ជនិតំ វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. កម្មេនវា ចក្ខុស្ស ឧបនីតំ វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ចក្ខុតោវា ជាតំ វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ចក្ខុស្សវា ឥន្ទ្រិយភាវេន សាមិ ភូតស្ស វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ចក្ខុស្មិំវា ឧប្បន្នំវិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. ឯសនយោ សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ. បាឡិយំបន មហា តណ្ហាសង្ខយសុត្តេ –

សេយ្យថាបិ ភិក្ខវេ កដ្ឋញ្ច បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ. កដ្ឋគ្គីត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. សកលិកញ្ច បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ. សកលិ កគ្គីត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តិណញ្ច បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ. តិណគ្គី ត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. គោមយញ្ច បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ. គោមយគ្គីត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ថុសញ្ច បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ. ថុសគ្គីត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. សង្ការញ្ច បដិច្ច អគ្គិ ជលតិ. សង្ការគ្គីត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ឯវមេវខោ ភិក្ខវេ ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ. ចក្ខុវិញ្ញាណន្តេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ. សោតវិញ្ញាណន្តេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ឃានញ្ច បដិច្ច គន្ធេច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ. ឃានវិញ្ញាណន្តេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ. ជិវ្ហាវិញ្ញាណន្តេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. កាយញ្ច បដិច្ច ផោដ្ឋព្ពេច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ. កាយវិញ្ញាណន្តេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេច ឧប្បជ្ជតិ វិញ្ញាណំ. មនោ វិញ្ញាណន្តេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ វុត្តំ.

តថាតិ ឥមិនា ឧបេក្ខាសហគតន្តិ បទំ អាកឌ្ឍតិ. ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខំ. សម្បយុត្តធម្មេ តំ សមង្គិបុគ្គលំវា ពាធតិ ហិំសតីតិ អត្ថោ. ទុដ្ឋុវា ខនតិ កាយិកសុខន្តិ ទុក្ខំ. ទុក្ករេនវា ខមិតព្ពន្តិ ទុក្ខំ. ទុក្ករំ ឱកាសទានំ ឯតស្សាតិវា ទុក្ខំ. កាយិកទុក្ខវេទនាយេវ នាមំ. សុដ្ឋុ បដិមុខញ្ច ឥច្ឆតីតិ សម្បដិច្ឆនំ. សុដ្ឋូតិ អមុញ្ចមានំ. បដិមុខន្តិ អនញ្ញាបេក្ខំ. ឥច្ឆតីតិ កាមេតិ អភិនន្ទតិ បដិគ្គណ្ហតិ. តេនេវហិ ភាសិតំ អភិនន្ទុន្តិ ឯត្ថ សម្បដិច្ឆិំ សូតិ វណ្ណយិំសុ. សុដ្ឋុ តីរេតិ តុលេតិ វិចារេតីតិ សន្តីរណំ. ដីកាយំ តីរេតិ និដ្ឋាបេតីតិ វុត្តំ. វិភាវនិយំ តីរេតិ វីមំសតីតិ វុត្តំ.

៣២. ឯត្ថច ចក្ខុស្ស អសម្ភិន្នតា, អាលោក សន្និស្សយប្បដិលាភោ, រូបានំ អាបាតាគមនំ, មនសិការោតិ ចត្តារោ បច្ចយា ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ឧប្បត្តិការណានិ. សោតស្ស អសម្ភិន្នតា អាកាសសន្និស្សយប្បដិលាភោ, សទ្ទានំ អាបាតាគមនំ មនសិការោតិ សោតវិញ្ញាណស្ស. ឃានស្ស អសម្ភិន្នតា, វាសុសន្និស្សយប្បដិលាភោ, គន្ធានំ អាបាតាគមនំ មនសិការោតិ ឃានវិញ្ញាណស្ស. ជិវ្ហាយ អសម្ភិន្នតា អាបោសន្និស្សយប្បដិលាភោ. រសានំ អាបាតាគមនំ, មនសិការោតិ ជិវ្ហាវិញ្ញាណស្ស. កាយស្ស អសម្ភិន្នតា, បថវិសន្និស្សយប្បដិលាភោ, តិណ្ណំ ផោដ្ឋព្ពានំ អញ្ញតរស្ស អាបាតាគមនំ, មនសិការោតិ កាយវិញ្ញាណស្សាតិ. ឯត្ថច អាលោក អាកាសាទីនំ សន្និស្សយានំ គហណំ តេហិ វិនា រូបាទីនំ បសាទេសុ អាបាតាគមនស្សេវ អភាវតោតិ ទដ្ឋព្ពំ, ន ហិ អាលោកេ សតិ រូបានិ សន្និហិតានិបិ ចក្ខុម្ហិ អាបាតមាគច្ឆន្តិ. ឯសនយោ សេសេសុបីតិ. យំបន អដ្ឋកថាយំ -

ចក្ខុស្មិំបន អសម្ភិន្នេបិ ពហិទ្ធារូបារម្មណេ អាបាតំ អនា គច្ឆន្តេ ចក្ខុវិញ្ញាណំ នុប្បជ្ជតិ. តស្មិំ បន អាបាតំ អាគច្ឆន្តេបិ អាលោកសន្និស្សយេ អសតិ នុប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ.

តំ វិនា អាលោកេន វិញ្ញាណុប្បត្តិយា អភាវទស្សនបរំ. នបន អាបាកាគមនំនាម អាលោកេ អសតិបិ សម្ភវតីតិ ទស្សនបរន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឥតរថា រត្តន្ធការេបិ រូបានិ ចក្ខុម្ហិ អាបាតំ អាគច្ឆន្តីតិ អាបជ្ជតីតិ. អកុសលស្ស វិបាកានិ អកុសល វិបាកានិ.

៣៣. ឯត្ថា កេនដ្ឋេន វិបាកំនាមាតិ. វិបច្ចនដ្ឋេន. កិញ្ច វិបច្ចនន្តិ. យថា លោកេ អម្ពផលាទីនំ តរុណភាវំ អតិក្កម្ម បរិណតភាវប្បត្តិវិបច្ចនន្តិ វុច្ចតិ. ឯវមេវំ ឥធបិ វិបច្ចនំ វេទិតព្ពន្តិ. អយញ្ច អត្ថោ ចតូហិ សមង្គីតាហិ ទីបេតព្ពោ. ចតស្សោហិ សមង្គីតានាម ចេតនាសមង្គិតា, កម្មសមង្គិតា, ឧបដ្ឋានសមង្គិតា, វិបាកសមង្គិតាតិ. តត្ថ បុព្ពេ តំ តំ កម្មាយូហនកាលេយា កុសលាកុសលចេតនាយ ខណត្តយសមង្គិតា. អយំ ចេតនាសមង្គីតានាម. សាបន ចេតនា និរុជ្ឈមានា សព្ពសោ អភាវំ បត្វា ននិរុជ្ឈតិ. អាយតិំបន វិបាកបាតុភាវាយ អត្តនោ សព្ពាការបរិបូរំ ក្រិយាវិសេសំ តស្មិំ ចិត្តសន្តានេ និទហិត្វាវ និរុជ្ឈតិ. សោច ក្រិយាវិសេសោ យាវ ឱកាសំ នលភតិ. តាវ កប្បសំតសហស្សំបិ តំសន្តានំ អនុគតោយេវ ហោតិ. យំ សន្ធាយ ធម្មបទេ –

ន ហិ បាបំ កតំ កម្មំ, សជ្ជុខីរំវ មុច្ចតិ;

ទហន្តំ ពាលមន្វេតិ, ភស្មា ឆន្នោវ បាវកោតិ វុត្តំ.

សោបន វិសុំ ឯកោ បរមត្ថធម្មោតិបិ សង្ខ្យំ នគច្ឆតិ, អនុសយធាតុយោវិយាតិ. អយំ កម្មសមង្គិតានាម. សោបន យទា អត្តនោ អនុរូបេ បច្ចយេ លភតិ. តទា វិបច្ចនត្ថាយ ឱកាសំ ករោតិ. កថំ ករោតីតិ. សោ អាសន្នមរណស្ស សត្តស្ស អត្តានំវា បច្ចុបដ្ឋាបេតិ. អត្តនោ និមិត្តំវា បច្ចុបដ្ឋាបេតិ. គតិនិមិត្តំវា បច្ចុបដ្ឋាបេតិ. សោច សត្តោ តំ អមុញ្ចមានោ យទិ គណ្ហាតិ. តទា ឱកាសំ លភតិ. អយំ ឧបដ្ឋានសមង្គិតានាម. តំ អមុញ្ចិត្វា ចុតស្សបន ចុតិអនន្តរមេវ សោ កម្មសង្ខាតោ ក្រិយា វិសេសោ វិសុំ ឯកោ សសម្បយុត្តោ បរមត្ថធម្មរាសិ ហុត្វា ឯកំ ភវំ បូរយមានោ វិបច្ចតិ, ឯកំ ភវំ បូរយមានោតិច យាវ តាយុកំ ភវង្គកិច្ចំ ឆសុ ទ្វារេសុ តំ តំ ទ្វារិកវិបាកកិច្ចានិ បរិយោសានេ ចុតិកិច្ចញ្ច សាធយមានោតិ អត្ថោ. តត្ថ បុរិមា តិស្សោ សមង្គីតា តរុណា វត្ថានាម ហោន្តិ. បច្ឆិមា វិបាកសមង្គីតា បរិណតាវត្ថានាមាតិ វេទិតព្ពា. ឥតិ វិបច្ចន្តីតិ វិបាកានិ មុទុតរុណាវត្ថំ អតិក្កមិត្វា បរិណកាវត្ថសង្ខាតំ វិបក្កភាវំ អាបជ្ជន្តីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវញ្ច កត្វា បាឡិយំ កុសលាកុសលកម្មសមុដ្ឋានានំបិ កដត្តារូបានំ វិបាកបទេ អគ្គហណំ ហោតីតិ. តានិហិ កម្មសន្តានតោ វិសុំ សិទ្ធត្តា វិសុំ កម្មតោ ជាតានិយេវ នាម ហោន្តិ, នវិបក្កានិ នាមាតិ. អញ្ញំហិ អរូបធម្មានំ សន្តានំ. អញ្ញំ រូបធម្មានន្តិ. អយមេត្ថ វិបាកបទេ បរមត្ថទីបនា.

យេបន អរូបភាវេន សារម្មណភាវេនច កម្មេន សទិស តាមត្តំ គហេត្វា អរូបធម្មានមេវ វិបាកត្តំ សាធេន្តិ. តេសំ វិបាកសទ្ទោ អរូបធម្មេសុ រុឡ្ហីវសេន បវត្តោតិ អាបជ្ជតីតិ. យញ្ច តត្ថ សាលិពីជនិព្ពត្តេសុ នាឡបត្តបុប្ផផលេសុ ពីជសទិសានំ ផលានមេវ សាលិផលសាលិបក្កនាមំ សិទ្ធំ វិយាតិ ឧបមំ ទស្សេន្តិ, សាបិ នសមេតិ. ន ហិ ផលានិបិ តរុណកាលេ បាកនាមំ លភន្តិ. នច នាឡបត្តបុប្ផានិបិ បរិណតកាលេ បាកនាមំ នលភន្តីតិ. តានិ បិហិ តទា នាឡំ បក្កំ, បត្តំ បក្កំ, បុប្ផំ បក្កន្តិ ន នវុច្ចន្តីតិ. សុខយតីតិ សុខំ, សម្បយុត្តធម្មេ តំសមង្គីបុគ្គលំវា លទ្ធសាតំ ករោតីតិ អត្ថោ.

៣៤. សុដ្ឋុវា ខនតិ កាយិកទុក្ខំ. សុខេនច ខមិតព្ពំ. សុករំ ឱកាសទានំ ឯតស្សាតិវា សុខំ. កុសលស្ស វិបាកានិ សម្បយុត្ត ហេតុវិរហតោ អហេតុកានិចាតិ កុសលវិបាកា ហេតុក ចិត្តានិ.

[៣៦] វិភាវនិយំ បន

បុព្ពកម្មសហជាតេន និព្ពត្តកហេតុនាបិ ឥធ វិបាកស្ស សហេតុកតាបសង្គោកតោ. សោ ន សុន្ទរោ.

ន ហិ អភិធម្មេ កត្ថចិ បុព្ពកម្មសហជាតេន និព្ពត្តកហេតុនា វិបាកស្ស សហេតុកាហេតុកតា សម្ភវោនាម អត្ថិ. អសតិច សម្ភវេ ព្យភិចារស្សបិ អភាវតោ សោ បសង្គោ និរត្ថកោវាតិ. តត្ថ ព្យភិចារស្សាតិ បសង្គស្ស ឥច្ចេវត្ថោ. ឯត្ថច អកុសលវិបាកានំ សយំ អព្យាកតធម្មត្តា លោភាទីហិ អកុសលហេតូហិច សយំ អកុសលវិបាកត្តា អលោភាទីហិ អនវជ្ជហេតូហិច សហេតុកតា សម្ភវោ នត្ថិ. អសតិ ច តំ សម្ភវេ តេសំ អហេតុកភាវោ អព្យភិចារោយេវ ហោតីតិ តត្ថ អហេតុកគ្គហណំ ន កតំ. កុសលវិបាកានំ បន សយំ កុសលវិបាកត្តាយេវ អលោភាទីហិ កុសលា ព្យាកតយោគីហិ អនវជ្ជហេតូហិ សហេតុកតា សម្ភវោ អត្ថិយេវ. សតិច តស្មិំ សម្ភវេ តេសំ អហេតុកភាវោ ព្យភិចារសហិតោ ហោតីតិ តត្ថេវ អហេតុកគ្គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៥. ចក្ខាទិកេ បញ្ចទ្វារេ ឧប្បន្នំ អាវជ្ជនំ បញ្ចទ្វារាវជ្ជនំ, តញ្ហិ បញ្ចទ្វារេ ឃដ្ដិតំ អារម្មណំ គហេត្វា អាវជ្ជនំ ឧប្បជ្ជតីតិ. ភវង្គសង្ខាតេ មនោទ្វារេ ឧប្បន្នំ អាវជ្ជនំ មនោទ្វារាវជ្ជនំ. តញ្ហិ តស្មិំ អាបាតំ អាគច្ឆន្តំ អារម្មណំ គហេត្វា អាវជ្ជន្តំ បវត្តតីតិ. ឯត្ថច មនោទ្វារន្តិ សកលំ ភវង្គចិត្តំ ទដ្ឋព្ពំ.

[៣៧] យំបន ដីកាយំ

តាវ ‘‘មនោទ្វារន្តិ ឯត្ថ អាវជ្ជនស្ស អនន្តរ បច្ចយភូតំ ភវង្គចិត្តំ មនោតិ វុច្ចតិ. តទេវ ទ្វារំ អាវជ្ជនជវនាទិ ថិចិត្ត បវត្តិយា មុខត្តា’’តិ វុត្តំ.

យញ្ច វិភាវនិយំ

‘‘អាវជ្ជនស្ស អនន្តរ បច្ចយភូតំ ភវង្គចិត្តំ មនោទ្វារំ, បីថិចិត្តានំ បវត្តិមុខភាវតោ’’តិ វុត្តំ. តំ សព្ពំបិ ន យុជ្ជតិយេវ.

យទិហិ យស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរំ វីថិចិត្តានិ បវត្តន្តិ. តទេវ ឯកន្តេន តេសំ បវត្តិមុខត្តា មនោទ្វារំនាម ហោតិ. ន តតោ បុរិមានីតិ អយមត្ថោ សិយា. ឯវញ្ចសតិ យេសុ ចក្ខាទីសុ រូបា ទីនំ ឃដ្ដិតត្តា អាវជ្ជនាទីនិ វីថិចិត្តានិ បវត្តន្តិ. តានេវ ឯកន្តេន តេសំ បវត្តិមុខត្តា ទ្វារានិនាម ហោន្តិ. ន តតោ អញ្ញានីតិ អយមត្ថោ អាបជ្ជតិ. នច តានិ ចក្ខាទីនិ នាម អត្ថិ. យានិ ចក្ខាទីនិ ទ្វាររូបានិនាម ន ហោន្តីតិ. សព្ពមេតំ ឧបរិ ទ្វារ សង្គហេ អាវិភវិស្សតីតិ. ហសនំ ហសិតំ. មុខស្ស បហដ្ឋាការប្បវត្តិ. តំ ឧប្បាទេតិ ជនេតីតិ ហសិតុប្បាទោ. តំវា ឧប្បាទេន្តិ ខីណាសវា ឯតេនាតិ ហសិភុប្បាទោ. តំវា ឧប្បជ្ជតិ ឯតេនាតិ ហសិតុប្បាទោ. សោឯវ ចិត្តន្តិ សមាសោ. ខីណាសវានំ អនោឡារិកេសុ អារម្មណេសុ យេន ចិត្តេន សិតំ បាតុករោន្តិ, តស្សេតំ នាមំ. ន ហិ ខីណាសវា លោកិយ មហា ជនាវិយ រជ្ជនីយាទិ ភាវេន ឱឡារិកេសុ ហសនិយ វត្ថូសុ ហសន្តីតិ. ដីកាសុ បន ចិត្តំ អបេក្ខិត្វា ហសិតុប្បាទន្តិ និទ្ទិដ្ឋំ សិយាតិ. វុត្តនយេន អហេតុកានិច តានិ វិបច្ចន វិបាកុប្បាទន កិច្ចរហិតត្តា តំ តំ ក្រិយាមត្តភូតានិ ចិត្តានិចាតិ អហេតុកក្រិយចិត្តានិ. ឯត្ថច វីថិមុត្តចិត្តានិ កិច្ចទុព្ពលត្តា បញ្ចវិញ្ញាណានិ វត្ថុទុព្ពលត្តា សម្បដិច្ឆនាទីនិច កិច្ចដ្ឋានទុព្ពលត្តា អត្តនោ ឧស្សាហេន វិនា កេវលំ វិបច្ចនមត្តេន បវត្តន្តីតិ តានិ សព្ពានិ វិបាកានិឯវ ហោន្តិ. យានិបន ពលវកិច្ចត្តា អត្តនោ ឧស្សាហេន បវត្តន្តិ. អាយតិំច វិបាកុប្បាទនត្ថំ ឧស្សាហសហិតានិ ហោន្តិ. តានិ កុសលាកុសលានិនាម ហោន្តិ. យានិ បន ចិត្តានិ វិបច្ចនមត្តំ អតិក្កម្ម អត្តនោ ឧស្សាហេនេវ បវត្តន្តិ. តេសុ អាវជ្ជនទ្វយំ វិបាកសន្តានតោ លទ្ធបច្ចយត្តា ថោកំ ទុព្ពលភាវតោ ឥតរានិច និរានុសយសន្តានេ បវត្តត្តា សព្ពសោ វិបាកុប្បាទនត្ថំ ឧស្សាហរហិតានិឯវ ហោន្តីតិ តានិ សព្ពានិ ក្រិយានិនាម ជាតានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៦. ឥទានិ អាទិតោ បដ្ឋាយ វេទនាវិចារណា វុច្ចតិ. តថាហិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ តាវ វត្ថូនិច អារម្មណានិច ឧបាទារូបានេវ ហោន្តិ, ឧបាទារូបានញ្ច វិចុបិណ្ឌកានំវិយ អញ្ញមញ្ញសង្ឃដ្ដនំ ទុព្ពលមេវាតិ តានិ ឥដ្ឋេ អនិដ្ឋេច អារម្មណេ ឧបេក្ខា សហគតានេវ ហោន្តីតិ. កាយវិញ្ញាណស្សបន អារម្មណានិ មហាភូតានិ ហោន្តីតិ យថា អធិករណិមត្ថកេ ថបិតំ បិចុបិណ្ឌកំ អយោកូដេន បហរន្តានំ អយោកូដស្ស បិចុបិណ្ឌកំ អតិក្កម្ម អខិករណិឃដ្ដនំ ពលវតរំ ហោតិ. តថា តេសំ អារម្មភូតានំ កាយវត្ថុំ អតិក្កម្ម កាយនិស្សយ ភូតេសុ សង្ឃដ្ដនំ ពលវតរំ. តស្មា កាយវិញ្ញាណំ ឥដ្ឋេ សុខសហគតំ អនិដ្ឋេ ទុខសហគតំ ហោតីតិ. សម្បដិច្ឆនចិត្តំបន សព្ពទុព្ពលានំ បញ្ចវិញ្ញាណានំ អនន្តរំ ឧប្បជ្ជតីតិ និច្ចំ ទុព្ពលំ ហុត្វា សព្ពត្ថ ឧបេក្ខាសហគតមេវាតិ. វិភាវនិយំ បន អសមាននិស្សយេ ហិ តេហិ លទ្ធបច្ចយតាវសេន អយមត្ថោ វិភាវិតោ, សន្តីរណំបន សយំបិ ពលវវត្ថុំ និស្សាយ បវត្តតិ. តាទិសេនច ពលវវត្ថុនិស្សយេន បុរិមចិត្តេន លទ្ធបច្ចយំ ហោតីតិ ថោកំ ពលវំ ហោតិ. តស្មា តំ កុសលវិបាកំ ឥដ្ឋេ ឧបេក្ខាសហគតំ អភិឥដ្ឋេ សោមនស្សសហគតំ ហោតិ. អកុសលវិបាកំបន អនិដ្ឋេបិ អភិអនិដ្ឋេបិ ឧបេក្ខាសហគតមេវ ហោតិ. កស្មា ឥតិចេ. យទិហិ តំ អតិអនិដ្ឋារម្មណវសេន វេទនា ភេទយុត្តំ សិយា. ទុក្ខេនវា ទោមនស្សេនវា យុត្តំ សិយា. តត្ថ ទុក្ខេន តាវ ន យុជ្ជតិ, កស្មា, ឯកន្តកាយិកត្តា ទុក្ខស្សាតិ. ទោមនស្សេនបិ ន យុជ្ជតិ. កស្មា, បដិឃេន បដិហញ្ញត្តាឯវ ទោមនស្សភាវំ បត្តា ទោមនស្សវេទនា បដិឃេន វិនា នប្បវត្តតីតិ. ឯកន្តាកុសលភូតេន បដិឃេន និច្ចយោគិនោ ទោមនស្សស្ស អព្យាកតេសុ អសម្ភវតោតិ. អាវជ្ជនទ្វយំបន សន្តីរណតោបិ ថោកំ ពលវំ ហោតិ. វិបាកានញ្ហិ បវត្តិតុំបិ អត្តនោ ឧស្សាហពលំនាម នត្ថិ. ពលវន្តេហិបន កម្មាទិបច្ចយេហិ ជាតានិ ពលវន្តានិនាម ហោន្តិ. ទុព្ពលេហិ ជាតានិ ទុព្ពលានិ នាមាតិ. ឯវំ សន្តេបិ តំ អាវជ្ជនទ្វយំ កម្មានុភាវតោច មុច្ចិត្វា វិបាកសន្តានតោច បច្ចយំ គហេត្វា ឧដ្ឋិតត្តា ទុព្ពលមេវ ហោតីតិ សទាបិ ឧបេក្ខាសហគតមេវាតិ.

[៣៨] វិភាវនិយំ បន

បញ្ចទ្វារាវជ្ជនំ បុព្ពេ កេនចិ អគ្គហិតេ អារម្មណេ ឯកវា រមេវ បវត្តត្តា មនោទ្វារាវជ្ជនញ្ច វិសទិសចិត្តសន្តានបរាវត្តនវសេន ព្យាបារន្តរសាបេក្ខត្តា អារម្មណរសំ អធិមត្តតោ អនុភវិតុំ នសក្កោតីតិ សព្ពត្ថបិ មជ្ឈត្ត វេទនាយុត្តមេវាតិ វុត្តំ. តត្ថ ព្យាបារន្តរសាបេក្ខត្តាតិ ឥទំ ន យុជ្ជតិ.

ន ហិ ចិត្តានំ ពលវទុព្ពលតាវិសេសោអត្តនោបច្ឆា បវត្តស្ស ចិត្តស្ស វសេន សក្កា វត្តុំ. អត្តនោបន បច្ចយេហិឯវ សោ សក្កា វត្តុន្តិ. ឥតរថា សន្តីរណស្សបិ ព្យាបារន្តរសាបេក្ខតា សិយា. តំបិ ហិ វិសទិសចិត្តសន្តានំ អត្តនាបរំ វត្តេតិ យេវាតិ.

៣៧. ឥមានិ ចិត្តានិ អត្តនោ បកតិ បច្ចយគណសមាយោគេ សតិ នុប្បជ្ជន្តីតិ នត្ថិ. តស្មា អសង្ខារិកានេវាតិ វទន្តិ. មូលដីកាយំ បន វិបាកុទ្ធារេ –

អហេតុកវិបាកានំ អបរិព្យត្តកិច្ចត្តា សសង្ខារិក កម្ម វិរុទ្ធោ អសង្ខារិកភាវោបិ នត្ថិ. អសង្ខារិកកម្មវិរុទ្ធោ សសង្ខារិកកាវោបិ នត្ថិ. តស្មា តេសំ ឧភយកម្មេនបិ ឧប្បត្តិ ថេរេន អនុញ្ញាតាតិ វុត្តំ.

ឯតេន តិណ្ណំ ក្រិយចិត្តានំបិ តទុភយភាវាភាវោ វុត្តោ ហោតិ. តានិបិហិ អបរិព្យត្តកិច្ចានិយេវាតិ. អថវា. រូបទស្ស ន សទ្ទស្សវនាទីនិ សត្តា កទាចិ អត្តនោ ឥច្ឆាយ ករោន្តិ. កទាចិ បរេហិ ឧស្សាហិតា ករោន្តីតិ បច្ចក្ខតោវ សិទ្ធមេតំ. តត្ថ យទា អត្តនោ ឥច្ឆាយ ករោន្តិ. តទា បញ្ចទ្វារាវជ្ជនាទីនិ សព្ពានិ វីថិចិត្តានិ អសង្ខារិកានិនាម ហោន្តិ. យទា បរេហិ ឧស្សាហិតា ករោន្តិ. តទា សសង្ខារិកានិនាម ហោន្តិ. ទ្វារ វិមុត្តេសុបន ទ្វីសុ ឧបេក្ខាសន្តីរណេសុ អដ្ឋមហាវិបាកេសុវិយ វត្តព្ពោ. ឥតិ សព្ពានិ អហេតុកចិត្តានិ តេន បរិយាយេន សង្ខារភេទេន បច្ចេកំ ភិន្នានិឯវ ហោន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ អបរិ ព្យត្តកិច្ចត្តាយេវ តេសំ សង្ខារភេទោ បាឡិយំ នវុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

៣៨. យស្មាបន ហេតុយោនាម មហន្តធម្មា ហោន្តិ. តស្មា តេ ទុព្ពលកម្មនិព្ពត្តេសុ ទុព្ពលវត្ថុកិច្ចដ្ឋានេសុច ឥមេសុ ចិត្តេសុ នុប្បជ្ជន្តិ. តត្ថ សព្ពំ បាបកម្មំ វិក្ខេបយុត្តំ សយំបិ ចញ្ចលតិ ទុព្ពលំ ហោតិ. តស្មា តំ កប្បដ្ឋិតិកំបិ សមានំ កាលន្តរេ ហេតុយុត្តំ វិបាកំ ជនេតុំ នសក្កោតិ. តិហេតុកកម្មំបិ សមានំ ទុព្ពលេសុ ចក្ខាទិវត្ថូសុច ទស្សនាទីសុ កិច្ចដ្ឋានេសុច ហេតុយុត្តំ វិបាកំ ជនេតុំ នសក្កោតិ. អាវជ្ជនហសនកិច្ចា និច ទុព្ពលកិច្ចានិឯវ ហោន្តិ. តស្មា ឥមានិ សព្ពានិ សម្បយុត្តហេតុរហិតានិ ជាតានីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

៣៩. សព្ពថាបីតិ បទស្ស អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

[៣៩] វិភាវនិយំ បន

សព្ពថាបីតិ អកុសលវិបាក កុសលវិបាក ក្រិយភេទេ នាតិ វុត្តំ. តំ ន សុន្ទរំ.

សោហិ ភេទោ ឥច្ចេវន្តិ ឥមិនាវ គហិតោតិ. សង្គហគាថាយំ អកុសលវិបាកានិ វត្ថុកិច្ចភេទេន សត្ត, បុញ្ញបាកានិ វត្ថុកិច្ចវេទនាភេទេន អដ្ឋធា, ក្រិយចិត្តានិ កិច្ចទ្វារភេទេន តីណីតិ អហេតុកចិត្តានិ អដ្ឋារស ហោន្តីតិ យោជនា. ឯត្ថច បុញ្ញបាកេសុ វេទនាភេទោបិ វត្តព្ពោ. ឥតរថា សន្តីរណស្ស អភេទោ សិយា. តថា ក្រិយាសុ ទ្វារភេទោបិ វត្តព្ពោ. អញ្ញថា អាវជ្ជនស្ស អភេទោ សិយាតិ. ដីកាសុបន សោ ន វុត្តោតិ.

អហេតុកចិត្តស្ស បរមត្ថទីបនា.

៤០. ឥទានិ ហេដ្ឋា វុត្តានំ ចិត្តានំ អសោភណនាមំ ឧបរិ វុច្ចមានានញ្ច សោភណនាមំ ថបេន្តោ គាថមាហ. ឧបរិ វុច្ចមានានញ្ហិ សោភណត្តេ វុត្តេ ហេដ្ឋា វុត្តានំ អសោភណតា អវុត្តាបិ សិទ្ធា ហោតីតិ. តត្ថ បាបាហេតុកមុត្តានីតិ បាបេហិ អហេតុកេហិច មុត្តានិ ឯកូនសដ្ឋិចិត្តានិ. អថវា. ឯកនវុតិចិត្តានិបិ សោភណានីតិ វុច្ចរេ វុច្ចន្តីតិ យោជនា. តត្ថ បាបេហីតិ អកុសលេហិ. អកុសលានិហិ អត្តសមង្គិនោ សត្តេ អនិច្ឆន្តេយេវ អបាយំ បាបេន្តិ. តស្មា បាបានីតិ វុច្ចន្តិ. ឯតេន បុញ្ញានំបិ សុគតិបាបនដ្ឋេន បាបតា បសង្គោ និវត្តិតោ ហោតិ. ន ហិ ឥច្ឆន្តានំ បាបនេ បាបនព្យាបារោ បាកដោ ហោតីតិ. លាមកដ្ឋេនវា តានិយេវ បាបានីតិ វុច្ចន្តីតិ. សោភណេហិ សទ្ធាទិគុណធម្មេហិ យុត្តិយា តតោយេវ ច សយំបិ សោភគ្គបត្តិយា សោភណានីតិ.

៤១. ឥទានិ តានិ សោភណានិ ហីន បណីតា នុក្កមេន ទស្សេន្តោ សោមនស្សសហគតន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ជានាតីតិ ញាណំ, យាថាវតោ បដិវិជ្ឈតីតិ អត្ថោ. ញាណេន សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្តន្តិ សមាសោ. នត្ថិ សង្ខារោ អស្សាតិ អសង្ខារោ. សំវិជ្ជតិ សង្ខារោ អស្សាតិ សសង្ខារោ. សប្បុរិសុបនិស្ស យាទិកោ កុសលុប្បត្តិយា បកតិបច្ចយគណោ. សោហិ យទា ទុវិធេន សង្ខារេន វិនា កេវលំ អត្តនោ ពលេន កុសលចិត្តំ សមុដ្ឋាបេតិ. តទា អសង្ខារោនាម. សោយេវ យទា អត្តនោ ពលេន កុសលចិត្តំ សមុដ្ឋាបេតុំ ន សក្កោតិ. សង្ខារសហាយំ លភិត្វាវ តំ សមុដ្ឋាបេតិ. តទា សសង្ខារោនាម. អសង្ខារេន ឧប្បន្នំ អសង្ខារិកំ. សសង្ខារេន ឧប្បន្នំ សសង្ខារិកន្តិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ឯត្ថច សោមនស្សាទីនំ ឧប្បត្តិការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. អបិច សទ្ធាសម្បត្តិ ទស្សនសម្បត្តិ ទេយ្យធម្ម បដិគ្គាហក សម្បត្តីតិ ឯវមាទិ សោមនស្សការណំ, តព្ពិបរីតំ ឧបេក្ខាការណំ. យានិច បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គស្សច ការណានិអដ្ឋកថាសុ វុត្តានិ. តានិបិ ឥមស្មិំ ឋានេ វត្តព្ពានីតិ. បញ្ញា សំវត្តនិក កម្មុបនិស្សយតា, អព្យាបជ្ជលោកុបបត្តិតា ឥន្ទ្រិយបរិបាកតា, កិលេសទូរតាច ញាណុប្បត្តិយា ការណំ. តិហេតុកបដិសន្ធិកតា, អមោហជ្ឈាសយតា, បញ្ញវន្តបុគ្គលសេវនា. សុតចិន្តាបសុតាតិបិវត្តុំ យុជ្ជតិ. យានិចធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ការណានិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តានិ. តានិបិ ឥធ វត្តព្ពានិ. តព្ពិបរីតំ ញាណវិប្បយុត្តការណំ. សង្ខារការណំបិ បុព្ពេ វុត្តមេវ. យានិច វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្សច ការណានិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តានិ. តានិបិ ឥធ វត្តព្ពានីតិ. ឥមេសំបិ ឧប្បត្តិ វិធានំ វិសុទ្ធិមគ្គេ គហេតព្ពន្តិ.

៤២. អដ្ឋបីតិ ឯត្ថ បិសទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន ឥមេសំ ឥធ វុត្តប្បការតោ អញ្ញេហិ បការេហិ អនេកវិធតំ សម្បិណ្ឌេតិ. តត្រាយំ នយោ. ឥមានិ អដ្ឋចិត្តានិ ទសហិ បុញ្ញក្រិយាវត្ថូហិ គុណិតានិ អសីតិ ហោន្តិ. បុន តានិ ឆហិ អារម្មណេហិ គុណិតានិ ចត្តារិសតានិចេវ អសីតិ ច ហោន្តិ. បុន តានិ តីហិ កម្មេហិ គុណិតានិ សហស្សំ ចត្តារិ សតានិ ចត្តាលីសំច ហោន្តិ. បុន តានិ តីហិ ហីនមជ្ឈិមបណីតេហិ គុណិតានិ ចត្តារិ សហស្សានិ តីណិ សតានិ វីសតិច ហោន្តិ. តានិ ឥមានិ សុទ្ធិកានីតិ កត្វា ទ្វីសុ ឋានេសុ ថបេតព្ពានិ. តតោ ឯកំ ឋានំ គហេត្វា ទ្វិធា ករោន្តស្ស ញាណសម្បយុត្តានិ ទ្វេសហស្សានិ សតំ សដ្ឋិច ហោន្តិ. តថា ញាណវិប្បយុត្តានីតិ. បុន តត្ថ ញាណសម្បយុត្តានិ ចតូហិ អធិបតីហិ គុណិតានិ អដ្ឋសហស្សានិ ឆសតានិ ចត្តាលីសំច ហោន្តិ. ញាណវិប្បយុត្តានិបន វីមំសាវជ្ជិតេហិ តីហិ អធិបតីហិ គុណិតានិ ឆសហស្សានិ ចត្តារិសតានិ អសីតិច ហោន្តិ. បុន តទុភយានិ សម្បិណ្ឌិតានិ ទសសហស្សំ បញ្ចសហស្សានិ សតំ វីសតិច ហោន្តិ. បុន តានិ បុព្ពេ វិសុំ ថបិតេហិ សុទ្ធិកេហិ សម្បិណ្ឌិតានិ ទសសហស្សំ នវសហស្សានិ ចត្តារិ សតានិ ចត្តាលីសញ្ច ហោន្តីតិ. យំបន ដីកាយំ ឥធ វុត្តនយេន សុទ្ធិកានិច ញាណវិប្បយុត្តានិ ច វិសុំ អកត្វា សព្ពានិ បុញ្ញក្រិយាទីហិ សមំ គុណិតានិ សត្តរស សហស្សានិ ទ្វេ សតានិ អសីតិច ហោន្តីតិ វុត្តំ.

[៤០] យញ្ច វិភាវនិយំ

សុទ្ធិកានិ វិសុំ អកត្វា ញាណវិប្បយុត្តានិឯវ វិសុំ កត្វា តថា គុណិតានិ វីស សតាធិក បន្នរស សហស្សានិ ហោន្តីតិ វុត្តំ. តំ សព្ពំ ន យុត្តំ.

ឯវញ្ហិ សតិ ឥមានិ កាមាវចរកុសលានិ និច្ចំ សាធិបតិកានិ ហុត្វា និយតាធិបតិកានិនាម ភវេយ្យុំ. នច ឥមានិ ឧបរិ មហគ្គត កុសលានិ វិយ លោកុត្តរានិ វិយ ច និយតា ធិបតិកានិ ហោន្តីតិ. ដីកានយេនបន ញាណវិប្បយុត្តានិបិ វីមំសាសហគតានីតិ អាបជ្ជតីតិ. យថាវា កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន កុសលាតិឯត្ថ ញាណវិប្បយុត្តានិបិ កោសល្លេន នានាវជ្ជនវីថិយំ បវត្តេន ឧបនិស្សយញាណេន សម្ភូតត្តា កុសលានិ ឯវ នាម ហោន្តិ. ឯវមិធបិ តានិ តេនេវ វីមំសាធិបតិភូតេន សម្ភូតត្តា វីមំសាធិបតេយ្យានិបិ នាម ហោន្តីតិ ន នសក្កា វត្តុន្តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន តានិ វិសុំ អកតានិ សិយុន្តិ. ឯវំសន្តេបិ កាមកុសលានិនាម អធិបតិវិមុត្តានិ ឯវ ពហុតរានិ ហោន្តិ. តស្មា នសក្កា សព្ពានិ កាមកុសលានិ វីមំសាធិបតិមូលិកានិ ភវិតុន្តិ.

៤៣. កាមាវចរានិច តានិ កុសលានិ ចិត្តានិចាតិ វិគ្គហោ. តត្ថ កេនដ្ឋេន កុសលានីតិ. អារោគ្យដ្ឋេន, សុន្ទរដ្ឋេន, ឆេកដ្ឋេន, អនវជ្ជដ្ដេន, សុខវិបាកដ្ឋេនចាតិ. រាគាទយោហិ ធម្មា ចិត្តសន្តានស្ស រុជ្ជនដ្ឋេន រោគានាម. អហិតដ្ឋេន អសុន្ទរា នាម. អនិបុណដ្ឋេន អឆេកានាម. គារយ្ហដ្ឋេន វជ្ជានាម. អនិដ្ឋ វិបាកដ្ឋេន ទុក្ខវិបាកានាម ហោន្តិ. ឥមានិបន តេហិ វុដ្ឋិតត្តា កុសលានិនាម អរោគានិ នាមាតិ អត្ថោ. តប្បដិបក្ខត្តាច សុន្ទរានិ ឆេកានិ អនវជ្ជានិ សុខវិបាកានិ ច នាម ហោន្តីតិ. កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សលយន្តិ ចាលេន្តិ កម្បេន្តិ វិទ្ធំសេន្តីតិ កុសលានិ. កុច្ឆិតេនវា អាការេន សត្តសន្តានេ សេន្តិ អនុសេន្តីតិ កុសា. រាគាទយោ. តេ លុនន្តិ ឆិន្ទន្តីតិ កុសលានិ. កុសំវា វុច្ចតិ ញាណំ កុច្ឆិតានំ សានដ្ឋេន តនុករណដ្ឋេន អន្តករណដ្ឋេនវា. កុសេន លាតព្ពានីតិ កុសលានិ. កុសាវិយ ហត្ថប្បទេសំ សំកិលេសបក្ខំ លុនន្តីតិវា កុសលានិ. អបិច, កុច្ឆិតេ បាបធម្មេ សរន្តិ ហិំសន្តីតិ កុសលានិ. រការស្ស លការោ. កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេនវា កុសលានីតិ.

៤៤. មហាវិបាកេសុ បទត្ថតោ វត្តព្ពំ នត្ថិ. វេទនាភេទោ អារម្មណវសេន វត្តព្ពោ. តានិហិ អតិឥដ្ឋេ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេ ច អារម្មណេ យថាក្កមំ សោមនស្សេន ឧបេក្ខាយ ច យុត្តានីតិ. សម្បយោគភេទោ កម្មវសេន ជវនវសេនច វត្តព្ពោ. តានិហិ ពលវកម្មេន ជនិតានិ ញាណសម្បយុត្តានិ ហោន្តិ. ទុព្ពលកម្មេន ជនិតានិ ញាណវិប្បយុត្តានិ. កទាចិបន តទារម្មណវសេន បវត្តិកាលេ យេភុយ្យេន តិហេតុកជវនានុពន្ធានិ ញាណសម្បយុត្តានិ ហោន្តិ. ឥតរជវនានុពន្ធានិ ញាណវិប្បយុត្តានីតិ. សង្ខារភេទោបិ កេហិចិ អាចរិយេហិ កម្មវសេនេវ កថិតោ. អសង្ខារិកកម្មជនិតានិ អសង្ខារិកានិ. សសង្ខារិកកម្មជនិតានិ សសង្ខារិកានីតិ. សង្គហការេនបន សន្និហិតបច្ចយវសេន វុត្តោ. តានិហិ បដិសន្ធិយំ បុរិមភវេ មរណាសន្នកាលេ ញាតកាទីហិ តេន តេន បយោគេន ឧបដ្ឋាបិតានិ កម្មាទីនិ អារម្មណានិ គហេត្វា បវត្តានិ សសង្ខារិកានិនាម ហោន្តិ. តាទិសេន បយោគេន វិនា សយមេវ កម្មពលេន ឧបដ្ឋិតានិ គហេត្វា បវត្តានិ អសង្ខារិកានិនាម ហោន្តិ. តទារម្មណ កាលេបន អសង្ខារិកជវនានុពន្ធានិ អសង្ខារិកានិនាម. សសង្ខារិក ជវនានុពន្ធានិ សសង្ខារិកានិ នាមាតិ. ឯត្ថបិ សម្បិណ្ឌនត្ថោ វិសទ្ទោ. តេន អារម្មណឆក្ក ហីនត្តិកវសេនេវ កាលទេស សន្តានាទិវសេនច តេសំ អនេកភេទត្តំ សម្បិណ្ឌេតិ. យស្មា បនេតានិ ទានាទិវសេន កាយកម្មាទិវសេន ឆន្ទាទីនិ ធុរំ កត្វា ច ន បវត្តន្តិ. តស្មា តានិ បុញ្ញក្រិយាវត្ថូនំ កម្មាធិបតីនញ្ច វសេន វឌ្ឍនំ នលភន្តីតិ.

[៤១] វិភាវនិយំ បន

ឥមានិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបនាភាវតោ កម្មទ្វារ វសេន ន បវត្តន្តិ. អវិបាកសភាវតោច កម្មវសេន នបវត្តន្តីតិ វុត្តំ. តំ វិចារេតព្ពំ.

ហេដ្ឋាហិ កុសលេសុ កម្មត្តិកវសេនេវ វឌ្ឍនំ វុត្តំ. នបន វិសុំ កម្មទ្វារវសេន. កម្មត្តិកញ្ចនាម តិវិធ កម្មទ្វារ វសេនេវ សិទ្ធន្តិ. ននុ អដ្ឋកថាយំ យោហិ កាមាវចរកុសលេសុ កម្មទ្វារ កម្មបថ បុញ្ញក្រិយាវត្ថុភេទោ វុត្តោ. សោ ឥធ នត្ថិ. កស្មា. អវិញ្ញត្តិជនកតោ អវិបាក ធម្មតោ តថា អប្បវត្តិយាចាតិ វុត្តន្តិ. សច្ចំ. តត្ថ បន អវិញ្ញត្តិជនកតោ កម្មទ្វារ ភេទោ ឥធ នត្ថីតិ ឯតេន កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មន្តិ ឯវំ ភេទស្ស អភាវំ វទតិ. អវិបាកធម្មតោ កម្មបថភេទោ ឥធ នត្ថីតិ ឯតេន ទសវិធស្ស កម្មបថភេទស្ស អភាវំ វទតិ. ឥធបន កុសលេសុបិ កម្មបថភេទំ អគ្គហេត្វា តិវិធកម្មទ្វារ ភេទភិន្នំ កម្មត្តិកមេវ គហិតំ. តញ្ច វិញ្ញត្តិ សមុដ្ឋាបនា ភាវតោ តិវិធកម្មទ្វារវសេន នបវត្តន្តីតិ ឥមិនាវ សិទ្ធំ. យទិច ហេដ្ឋា កុសលេសុបិ ទសវិធកម្មបថភេទវសេន វិសុំ វឌ្ឍនំ វុត្តំ សិយា. ឯវំសតិ ឥធបិ អវិបាកសភាវតោ កម្មបថវសេន នបវត្តន្តីតិ ឥទំ វត្តព្ពមេវាតិ.

៤៥. មហាក្រិយចិត្តេសុបិ មហាវិបាកេសុវិយ អារម្មណ វសេនេវ វេទេនាភេទោ ឧបរិ សយមេវ វក្ខតិ. ញាណសម្បយុត្ត, វិប្បយុត្ត, អសង្ខារិក, សសង្ខារិកភេទោបន យថារហំ កុសលេសុ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

[៤២] វិភាវនិយំ បន

តថា អវិចារេត្វា ក្រិយចិត្តានំបិ កុសលេ វុត្តនយេន យថារហំ សោមនស្ស សហគតាទិតា វេទិតព្ពាតិ វុត្តំ. តំ ន យុជ្ជតិ.

ឥច្ចេវំ សព្ពថាបីតិ បទានំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ. សហេតុក កាមាវចរ កុសល វិបាក ក្រិយ ចិត្តានីតិ ឯត្ថ សហេតុ កគ្គហណំ កុសល សទ្ទ សម្ពន្ធេ ភូតកថន វិសេសនំ. តេនេវហិ តំ កុសលចិត្តានំ ចូឡនិគមេន គហិតំ. វិបាក ក្រិយ សទ្ទសម្ពន្ធេបន ព្យវច្ឆេទកវិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ.

[៤៣] វិភាវនិយំ បន

សក្ខរកថលិកំបិ មច្ឆគុម្ពំបិ តិដ្ឋន្តំបិ ចរន្តំបិ បស្សតីតិ សុត្តបទេ វិយ ឥធ យថាលាភ យោជនាតិ វុត្តំ. តំ ន សមេតិ. តត្ថហិ សក្ខរកថលិកំនាម នចរតីតិ យុត្តំ. ឥធបន កុសលំ សហេតុកំ នហោតីតិ នយុត្តមេតន្តិ.

៤៦. សង្គហគាថាយំ វេទនា ញាណ សង្ខារ ភេទេនាតិ វេទនាភេទេន, ញាណភេទេន, សង្ខារភេទេនច. តត្ថ វេទនា ភេទេនាតិ វេទនាភេទសិទ្ធេន ចិត្តភេទេន, ញាណភេទេនាតិ ញាណយោគា យោគសិទ្ធេនចិត្តភេទេន. សង្ខារភេទេនាតិ សង្ខារេន វិនា សហច បវត្តបច្ចយគណភេទសិទ្ធេន ចិត្តភេទេនាតិ អត្ថោ. ឥទញ្ហិ សមាសបទានំ សាមត្ថិយំ, យទិទំ សុវិញ្ញាតានំ នានាប្បការានំ បទត្ថានំ អប្បកេន ព្យញ្ជនេន ទីបនសមត្ថតាតិ.

[៤៤] ឯតេន វិភាវនិយំ

សយំ អភិន្នានំ ញាណសង្ខារានំ ភេទវចនេ ចិត្តស្ស ភេទករ ភាវេ ច ចោទនាយ អនោកាសតា សាធិតា ហោតីតិ.

តត្រាយំ យោជនា. សហេតុ កាមាវចរ បុញ្ញបាកក្រិយា វេទនាញាណសង្ខារភេទេន យថាក្កមំ ឆច ទ្វាទសច ចតុវីសតិ ច មតាតិ. ឯត្ថច –

វេទនាញាណសង្ខារ, ភេទេនេតានិ អដ្ឋធា;

បុញ្ញបាកក្រិយាភេទា, ចតុវីសតិវិធា មកា តិបិ.

វត្តព្ពា. ឯវញ្ហិ សតិ អត្ថគតិច វិសទា ហោតិ. ឧបរិ វក្ខ, មានាហិច សង្គហគាថាហិ សទ្ធិំ សមេតីតិ.

៤៧. កាមេតិអាទិ សព្ពេសំ កាមចិត្តានំ សង្គហគាថា. តត្ថ កាមេ កាមភូមិយំ បាកានិ សហេតុកាហេតុកវសេន សព្ពានិ វិបាកចិត្តានិ តេវីស. បុញ្ញាបុញ្ញានិ កុសលាកុសលចិត្តានិច វីសតិ. ក្រិយាច សហេតុកាហេតុកវសេន សព្ពានិ ក្រិយចិត្តានិ បន ឯកាទស ហោន្តិ. ឥច្ចេវំ សព្ពថាបិ ចតុប្បញ្ញាស ហោន្តីតិ យោជនា. សព្ពថាតិ ចេត្ថ វិសទ្ទោ លុត្ត និទ្ទិដ្ឋោ. ធម្មសង្គណិយំ វុត្តេន សព្ពប្បការេនបិ ចតុប្បញ្ញាសឯវ. វិភង្គេ វិភត្តេន សព្ពប្បការេនបិ ចតុប្បញ្ញាស ឯវាតិអាទិនា តស្ស អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តោយេវាតិ.

[៤៥] ឯតេន វិភាវនិយំ

ឥធ វុត្តានំ កុសលាទីនំ អន្តោគធភេទវសេន តស្ស អត្ថវិភាវនា បដិសិទ្ធា ហោតិ.

[៤៦] យញ្ច វិភាវនិយំ

កាមេ ភវេតិ វុត្តំ. តំបិ វិចារេតព្ពំ.

ភវសទ្ទោ ហិ កុសលាកុសលកម្មេសុ កម្មនិព្ពត្តេសុច វិបាក កដត្តារូបេសុ វត្តមានោ អភិធម្មេ ទិដ្ឋោ. ន តទញ្ញេសុ នាមរូបធម្មេសូថិ. ភូមិបរិយាយោច ឥធ កាមសទ្ទោ. ភូមីតិច សហោកាសោ ឥន្ទ្រិយា និន្ទ្រិយពទ្ធធម្មសមូហោ វុច្ចតីតិ កាមេ កាមភូមិយន្តិ អយមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ភវោតិវា ភូមិឯវ វុច្ចតិ សុត្តន្តបរិយាយេន ភវន្តិ ឯត្ថ សត្តា សង្ខារាចាតិ កត្វា. ឯសនយោ បរត្ថបីតិ.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយានាម អភិធម្មត្ថសង្គហស្ស

ចតុត្ថវណ្ណនាយ កាមចិត្តស្ស

បរមត្ថទីបនា និដ្ឋិតា.

៤៨. ឯវំ កាមចិត្តសង្គហំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យថានុប្បត្តំ រូបចិត្តសង្គហំ ទស្សេន្តោ វិតក្កវិចារបីតិសុខេកគ្គតាសហិតន្តិអាទិមាហ. វិតក្កោច វិចារោច បីតិច សុខញ្ច ឯកគ្គតាចាតិ ទ្វន្ទោ. តាហិ សហិតន្តិ សមាសោ. វិតក្កវិចារបីតិសុខេ កគ្គតា សង្ខាតេនសមុទិតេនបថមជ្ឈានេន សម្បយុត្តំកុសលចិត្តំ បថមជ្ឈានកុសលចិត្តំ. តត្ថ កេនដ្ឋេនបថមំ, កេនដ្ឋេនច ឈានន្តិ. អាទិតោ បដិបជ្ជិតព្ពត្តា បថមំ. កសិណាទិកស្ស អារម្មណស្ស អនិច្ចាទិលក្ខណស្សច ឧបនិជ្ឈាយនតោ បច្ចនីកធម្មានញ្ច ឈាបនតោ ទយ្ហនតោ ឈានំ. ឥមេសុ ទ្វីសុ អត្ថេសុ ឯកគ្គតាឯវ សាតិ សយយុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពា. សាហិ ឯកត្តារម្មណសង្ខាតោ ឯកោ អគ្គោកោដិកោដ្ឋាសោវា អស្សាតិ អត្ថេន ឯកគ្គសង្ខាតស្ស ចិត្តស្ស តថាបវត្តនេ អាធិបច្ចគុណយោគេន ឯកគ្គតាតិ ច វុច្ចតិ. សាយេវ ចិត្តំ នានារម្មណេសុ វិក្ខិបិតុំ អទត្វា ឯកស្មិំ យេវារម្មណេ បដិបក្ខធម្មានំ ទូរីភាវេន សម្មាច អាធិយតិ ថបេតិ. ឥន្ទ្រិយានញ្ច សមភាវំ កត្វា តត្ថេវ លីនុទ្ធច្ចាភាវាបាទនេន សមញ្ច អាធិយតិ ថបេតីតិ អត្ថេន សមាធីតិច វុច្ចតិ. សាយេវច បាឡិយំ អវិក្ខេបោ អវិសាហារោ សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតីតិ និទ្ទិដ្ឋាតិ. វិតក្កាទយោបិ បន តស្សា សាតិសយំ ឧបការកត្តា ឈានន្តេវ វុត្តា. តថា ហិ វិតក្កោ តាវ ចិត្តំ ថិនមិទ្ធវសេន ឱសក្កិតុំ អទត្វា ទឡ្ហំ អារម្មណាភិមុខមេវ ករោតិ. អារម្មណាភិនិរោបន លក្ខណោហិ វិតក្កោ. ថិន មិទ្ធនីវរណស្សច ឧជុប្បដិបក្ខោតិ. វិចារោច នំ វិចិកិច្ឆាវសេន សំសប្បិតុំ អទត្វា ទឡ្ហំ អារម្មណានុពន្ធមេវ ករោតិ. អារម្មណានុមជ្ជនលក្ខណោ ហិ វិចារោ បញ្ញាបកតិកោ. វិចិកិច្ឆានីវរណស្សច ឧជុប្បដិបក្ខោតិ. បីតិច ចិត្តំ ព្យាបាទវសេន ឧក្កណ្ឋិតុំ អទត្វា អារម្មណេ បរិតុដ្ឋមេវ ករោតិ. អារម្មណសំបិ យាយនលក្ខណា ហិ បីតិ. ព្យាបាទនីវរណស្សច ឧជុប្បដិបក្ខាតិ. តថា សុខញ្ច នំ ឧទ្ធច្ច កុក្កុច្ចវសេន អវូបសមិតុំ អទត្វា អារម្មណេ លទ្ធសាតំ ឧបព្រូហិតំ ករោតិ. សាកលក្ខណញ្ហិ សុខំ, ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចនីវរណស្សច ឧជុប្បដិបក្ខន្តិ.

ឧបេក្ខាច សន្តសភាវត្តា សុខេឯវ សង្គហិតាតិ. ឯវំ ករោន្តាច តេ ធម្មា តស្មិំ អារម្មណេ តស្ស ចិត្តស្ស សុដ្ឋុ ឯកគ្គភាវត្ថាយច ហោន្តិ. ឯកគ្គភាវោតិច ឯកគ្គតាយេវ. សាច ឯកគ្គតា តេហិ ធម្មេហិ តថា អនុគ្គហិតា សុដ្ឋុ ពលវតី ហុត្វា សយំ កាមច្ឆន្ទវសេន នានារម្មណេសុ ចិត្តវិធាវនំ នីវារេត្វា កសិណនិមិត្តាទិកេ តស្មិំ អារម្មណេ និច្ចលំ ឋត្វា តំអារម្មណំ ឧបគន្ត្វា និជ្ឈាយតិ ឱលោកេតិ. តស្មា តេ សព្ពេបិ ធម្មា ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋេនបិ ឈានន្តិ វុត្តាតិ. តេសុច តថា បវត្តមានេសុ តប្បច្ចនីកា នីវរណធម្មា ឱកាសំ អលភិត្វា មនស្មិំបិ បរិយុដ្ឋិតុំ នសក្កោន្តិ. ឈាបិតានាម ហោន្តិ. តស្មា តេ បច្ចនីកជ្ឈាបនដ្ឋេនបិ ឈានន្តិ វុត្តាតិ. ឯវំ សន្តេបិ យស្មា ឈាន មគ្គ សម្ពោធិសង្ខាតេសុ តីសុ ឋានេសុ ធម្មសាមគ្គី បធានំ ហោតិ. អង្គានំ សមគ្គភាវេឯវ អប្បនាបត្តិវសេន ឧបនិជ្ឈាយ នាទិ កិច្ចសំសិទ្ធិតោ. យស្មាច ឯតេ ធម្មា វុត្តនយេន វិសុំវិសុំ អត្តនោ កិច្ចំ ករោន្តាបិ ចិត្តស្ស អារម្មណេ និច្ចលប្បវត្តិ សង្ខាតំ ឯកមេវ ឧបនិជ្ឈានកិច្ចំ សាធេន្តិ. តស្មា រថង្គានំ សមុទាយេឯវ រថវោហារោវិយ តេសំ សមុទាយេឯវ ឈាន វោហារោ សិទ្ធោតិ វេទិតព្ពោ. អបរេបន បញ្ចន្នំបិ តេសំ អារម្មណាភិនិរោបនាទីនិ យថាសកំ កិច្ចានិយេវ វិសុំ វិសុំ ឧបនិជ្ឈានកិច្ចានិនាម ហោន្តីតិ បដ្ឋានេ ឈានបច្ចយំ បត្វា សព្ពេបេតេ វិសុំ វិសុំ ឈានបច្ចយំ សាធេន្តិយេវ. តស្មា តេ វិសុំ វិសុំបិ ឈានានិយេវ ហោន្តីតិ សក្កា វត្តុំ. យថាច បញ្ចង្គិកំ សីលំ ទសង្គិកំ សីលន្តិ ឯត្ថ បញ្ចសមុទិតាទីនិ តេសំ សីលានំ បញ្ចង្គិកា ទិនាមលាភស្សេវ ការណានិ ហោន្តិ. ន សីលភាវស្ស. ន ហិ បាណាតិបាតា វេរមណាទិកំ ឯកំបិ សមានំ សីលំនាម ន ហោតីតិ. ឯវមេវំ ឥធបិ បញ្ចសមុទិតាទីនិ បញ្ចង្គិកាទិ ភាវស្សេវ បថមជ្ឈានាទិ ភាវស្សេវច ការណានិ. នបន ឈានភាវស្សាតិ នសក្កា វិញ្ញាតុំ. ឥតរថា ឈានបច្ចយេ ឈានង្គានិ បច្ចនិយានិយេវ សិយុន្តិបិ វទន្តិ. ឯត្តាវតា សតិបិ ឥមស្ស ចិត្តស្ស ផស្សាទីហិបិ សហិតភាវេ តេសំ តថាវិធកិច្ចវិសេសាភាវា ឥធ អគ្គហណន្តិបិ សិទ្ធំ នហោតីតិ. វិចារបីតិសុខេកគ្គតា សង្ខាតេន ទុតីយជ្ឈានេន សម្បយុត្តំ កុសលចិត្តំ ទុតីយជ្ឈាន កុសលចិត្តំ, ឯវំ សេសេសុបិ.

៤៩. ឯត្ថ សិយា. កេនបន ឥមេសំ ឈានានំ អង្គភេទោ កតោតិ. បុគ្គលជ្ឈាសយេន កតោតិ. យោហិ វិតក្កសហាយោ ហុត្វា បញ្ចង្គិកំ បថមជ្ឈានំ ឧប្បាទេត្វា តត្ថ វសីភាវំ កត្វា បុនវិតក្កេ និព្ពិន្ទតិ. តស្ស វិតក្កំ សមតិក្កមិត្វា អវិតក្កំ ចតុរង្គិកំ ឈានំ អធិគន្តុំ អជ្ឈាសយោ សណ្ឋាតិ. តទា សោ តមេវ បថមជ្ឈានំ បាទកភាវត្ថាយ ទឡ្ហំ សមាបជ្ជិត្វា វុដ្ឋាយ តេន អជ្ឈាសយេន សហេវ បុនភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ អវិតក្កំ ចតុរង្គិកំ ឈានំ អធិគច្ឆតិ. តត្ថ សា ភាវនាសយំ វិតក្កយុត្តាបិ តេន អជ្ឈាសយេន បរិភាវិតត្តា វិតក្កវិរាគ ភាវនានាម ហោតិ. តស្សា ភាវនាយ. ពលេន តំ ឈានំ ឧប្បជ្ជ មានំ អវិតក្កំ ចតុរង្គិកំ ឧប្បជ្ជតិ. សេសជ្ឈានាធិគមេសុបិ ឯសេវនយោតិ. ឯវំ បុគ្គលជ្ឈាសយេន តេសំ ឈានានំ អង្គភេទោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. ឯត្ថច ឧត្តរុត្តរជ្ឈានា ធិគមនេ បាទកភាវត្ថាយ បុរិមបុរិមជ្ឈានស្ស សមាបជ្ជនំ អវស្សំ ឥច្ឆិតព្ពំ. ហេដ្ឋិមំ ហេដ្ឋិមំ បគុណជ្ឈានំ ឧបរិមស្ស ឧបរិមស្ស បទដ្ឋានំ ហោតីតិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. អជ្ឈាសយពលេនបន ឧត្តរជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជមានំ បាទកជ្ឈានសទិសំ នហោតិ. បាទកជ្ឈានតោហិ បុគ្គលជ្ឈាសយោវ ពលវតរោ. តេនាហ ភគវា ឥជ្ឈតិ ភិក្ខវេ សីលវតោ ចេតោបណិធិ វិសុទ្ធត្តាតិ. អយញ្ច អត្ថោ ឧបរិ លោកុត្តរចិត្តំ បត្វា អាវិ ភវិស្សតីតិ.

៥០. ឯត្ថ សិយា. កស្មា ឥធ សង្ខារភេទោ នវុត្តោតិ. បាឡិយមេវ អវុត្តត្តា. កស្មាច សោ បាឡិយំ អវុត្តោតិ. បដិបទា ភេទវចនេនេវ សិទ្ធត្តាតិ. តថាហិ សព្ពេសំបិ លោកិយ លោកុត្តរជ្ឈានានំ សុខប្បដិបទភាវេ សិទ្ធេ អសង្ខារិកភាវោ សិទ្ធោយេវ ហោតិ. ទុក្ខប្បដិបទភាវេច សិទ្ធេ តេសំ សសង្ខារិកភាវោ សិទ្ធោយេវ ហោតីតិ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ. អដ្ឋកថាទស្សនតោ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋសាលិនិយំ -

យោ អាទិតោ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ ទុក្ខេន សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ. តស្ស ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ. យោ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ សុខេន អកិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ. តស្ស សុខាបដិបទា ហោតីតិ.

តថា សម្មោហវិនោទនី វិសុទ្ធិមគ្គេសុបីតិ. ឯត្ថច បុព្ពវាក្យេ ទុក្ខេន សសង្ខារេន សប្បយោគេនាតិ ទិដ្ឋត្តា បរវាក្យេបិ សុខេ ន អសង្ខារេន អប្បយោគេនាតិ ទិដ្ឋមេវ ហោតិ. តត្ថ សសង្ខារេន សប្បយោគេនាតិ សង្ខារប្បយោគសហិតេន កាមាទីនវទស្សនាទិនា បច្ចយគណេនាតិ អត្ថោ. ឯតេន សព្ពេសំ ទុក្ខប្បដិបទជ្ឈានានំ សសង្ខារិកភាវោ វុត្តោ ហោតិ. អសង្ខារេន អប្បយោគេនាតិ សង្ខារប្បយោគរហិតេន តេនេវ បច្ចយគណេន. ឯតេន សព្ពេសំ សុខប្បដិបទជ្ឈានានំ អសង្ខារិកភាវោ វុត្តោ ហោតីតិ. ខិប្បាភិញ្ញជ្ឈានានំបិហិ ទុក្ខប្បដិបទភាវេ សតិ សសង្ខារិកតាវ វិញ្ញាយតិ. ទន្ធភិញ្ញជ្ឈានានំបិ សុខប្បដិបទភាវេ សតិ អសង្ខារិកតាវ វិញ្ញាយតីតិ. យទិឯវំ បដិបទារហិតានំ មគ្គ សិទ្ធឧបបត្តិសិទ្ធជ្ឈានានំ កថំ សង្ខារភេទោ សិទ្ធោតិ. តេសំបិ វឡញ្ជនកាលេ សមាបត្តិប្បដិពន្ធកានំ បច្ចយានំ សន្និហិតា សន្និហិតវសេន ទុក្ខសុខប្បដិបទភាវសម្ភវោ ហោតិយេវាតិ. តត្ថ មគ្គសិទ្ធជ្ឈានំនាម សុទ្ធវិបស្សនាយានិកានំ មគ្គប្បដិលាភេន សហេវ សិទ្ធជ្ឈានំ. តំ ទុវិធំ ហេដ្ឋិមមគ្គសិទ្ធំ, អរហត្តមគ្គសិទ្ធន្តិ. តត្ថ មហាសមយសុត្តេ អាគតានំ បញ្ចសតានំ ភិក្ខូនំ ឈានំ ហេដ្ឋិម មគ្គសិទ្ធំ. អានន្ទត្ថេរស្ស ឈានំ អរហត្តមគ្គសិទ្ធំ. យំបិ អនាគាមីនំ អជានន្តានញ្ញេវ សត្ថេន ហនិត្វា សហសា មរន្តានំ ឧប្បន្នំ. តំបិ មគ្គសិទ្ធគតិកំ. យោបន អដ្ឋសមាបត្តិយោ ភាវេត្វា អញ្ញតរស្មិំ រូបិ ព្រហ្មលោកេ និព្ពត្តិ. តស្ស តា សមាបត្តិ យោ តត្ថ បាកតិកាឯវ ហោន្តិ. ឥទំ ឧបបត្តិសិទ្ធន្តិ. ឯកស្មិំ ភវេបិ ហិ លទ្ធជ្ឈានានិ វឡញ្ជនកាលេ សន្និហិតបច្ចយវសេន នានាបដិបទាយុត្តានិ ហោន្តីតិ. ឈានុប្បត្តិប្បដិបទា រហិតត្តាវា អសង្ខារិកជ្ឈានេសុ តេសំ សង្គហោ យុត្តោ សិយាតិ. អបិច, នេត្តិបាឡិយំ សព្ពេសំ លោកិយ លោកុត្តរសមាធីនំ សង្ខារភេទោ សរូបតោវ និទ្ទិដ្ឋោ. យថាហ-ទ្វេ សមាធយោ សសង្ខារោ សមាធិ អសង្ខារោ សមាធីតិ. អដ្ឋកថាយញ្ច សុខប្បដិបទា បុព្ពកានំ ទ្វិន្នំ ទន្ធាភិញ្ញខិប្បាភិញ្ញសមាធីនំ អសង្ខារភាវោ ទុក្ខប្បដិបទា បុព្ពកានំ ទ្វិន្នំ សសង្ខារភាវោច វុត្តោតិ. ឯត្តាវតា សព្ពេសំ មហគ្គតលោកុត្តរជ្ឈានចិត្តានំ អសង្ខារិក សសង្ខារិកវសេន វិសុំ វិសុំ ទុវិធភាវោ សិទ្ធោ ហោតិ. យស្មាបន អយំ សង្ខារវោហារោ អកុសលានំបិ សាធារណោ. បដិបទាវោហារោបន វិសេសេន បដិបត្តិធម្មេស្វេវ បាកដោ. មហគ្គត លោកុត្តរធម្មាច ឯកន្តំ បដិបត្តិធម្មាឯវ. តស្មា តេសំ ភេទំ សង្ខារវសេន អវត្វា បដិបទាវសេនេវ ធម្មសង្គណិ បាឡិយំបិ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពោ. អយមេត្ថ បរមត្ថទីបនា.

៥១. [៤៧] យំបន វិភាវនិយំ

‘‘សព្ពស្សបិ ឈានស្ស បរិកម្មសង្ខាតបុព្ពាភិសង្ខារេន វិនា កេវលំ អធិការវសេន អនុប្បជ្ជនតោ អសង្ខារិកន្តិបិ. អធិការេនច វិនា កេវលំ បរិកម្មាភិសង្ការវសេនេវ អនុប្បជ្ជនតោ សសង្ខារិកន្តិបិ នសក្កា វត្តុ’’ន្តិ វុត្តំ. តត្ថ បរិកម្មសង្ខាត.ល. អសង្ខារិកន្តិបិ នសក្កា វត្តុន្តិ ឥទំ តាវ នយុជ្ជតិ.

ន ហិ បរិកម្មសង្ខាត បុព្ពាភិសង្ខារោ ឥមស្មិំ សង្ខារភេទេ សង្ខារោ ឯវនាម ហោតិ. កស្មា, ឈានុប្បត្តិយា បកតិបច្ចយ ភូតត្តា, តថាហិ លោកេ សាសនេច សព្ពំបិ កុសលាកុសល កម្មំ អត្តនោ អនុរូបេន បរិកម្មសង្ខាត បុព្ពាភិសង្ខារេន វិនា ឧប្បន្នំនាម នត្ថិ. អន្តមសោ អាលោបភិក្ខាទានមត្តំបីតិ. យញ្ច ចិត្តំ យេន អត្តនោ អនុរូបេន បរិកម្មសង្ខាតបុព្ពា ភិសង្ខារេន វិនា ន ឧប្បជ្ជតិ. សោ តស្ស ចិត្តស្ស បកតិបច្ចយគណេឯវអន្តោ គធោ ហោតិ. ឈានានិច លោកិយ លោកុត្តរ ភូតានិ សព្ពានិ អត្តនោ អនុរូបេន បរិកម្មសង្ខាត បុព្ពភាគភាវនា ភិសង្ខារេន វិនា ឧប្បន្នានិនាម នត្ថីតិ សោ តេសំ បកតិបច្ចយគណេសុឯវ អន្តោគធោ ហោតីតិ. ឥតរថា សព្ពំបិ កុសលាកុសល កម្មំ អសង្ខារិកំ នាមនត្ថីតិ អាបជ្ជតីតិ.

[៤៨] យញ្ច តត្ថ