៧. កិព្ពិធានកណ្ឌ

តេកាលិក

កិច្ចប្បច្ចយន្តនយ

អថ ធាតូហិយេវ ភាវកម្មកត្តុករណាទិសាធនសហិតំ កិព្ពិធានមារភីយតេ.

តត្ថ កិច្ចកិតកវសេន ទុវិធា ហិ បច្ចយា, តេសុ កិច្ចសញ្ញាយ បឋមំ វុត្តត្តា, កិច្ចានមប្បកត្តា ច កិច្ចប្បច្ចយា តាវ វុច្ចន្តេ.

ភូ សត្តាយំ, ‘‘ភូយតេ, អភវិត្ថ, ភវិស្សតេ វា ទេវទត្តេនា’’តិ វិគ្គហេ –

‘‘ធាតុយា កម្មាទិម្ហិ ណោ’’តិ ឥតោ ‘‘ធាតុយា’’តិ សព្ពត្ថ បច្ចយាទិវិធានេ វត្តតេ, ‘‘បរា, បច្ចយា’’តិ ច អធិការោ.

៥៤៥. ភាវកម្មេសុ តព្ពានីយា.

ភាវកម្មឥច្ចេតេស្វត្ថេសុ សព្ពធាតូហិ តព្ព អនីយឥច្ចេតេ បច្ចយា បរា ហោន្តិ. យោគវិភាគេន អញ្ញត្ថាបិ.

តត្ថ –

អកម្មកេហិ ធាតូហិ, ភាវេ កិច្ចា ភវន្តិ តេ;

សកម្មកេហិ កម្មត្ថេ, អរហសក្កត្ថទីបកា.

តេ ច –

៥៤៦. ណាទយោ តេកាលិកា.

តិកាលេ និយុត្តា តេកាលិកា, យេ ឥធ តតិយេ ធាត្វាធិការេ វិហិតា អនិទ្ទិដ្ឋកាលា ណាទយោ បច្ចយា, តេ តេកាលិកា ហោន្តីតិ បរិភាសតោ កាលត្តយេបិ ហោន្តិ.

សីហគតិយា ‘‘ក្វចី’’តិ វត្តតេ.

៥៤៧. យថាគមមិការោ.

យថាគមំ យថាបយោគំ ជិនវចនានុបរោធេន ធាតូហិ បរោ ឥការាគមោ ហោតិ ក្វចិ ព្យញ្ជនាទិកេសុ កិច្ចកិតកប្បច្ចយេសុ, ‘‘អញ្ញេសុ ចា’’តិ វុទ្ធិ, ‘‘ឱ អវ សរេ’’តិ អវាទេសោ, ‘‘នយេ បរំ យុត្តេ’’តិ បរំ នេតព្ពំ.

៥៤៨. តេ កិច្ចា.

យេ ឥធ វុត្តា តព្ពានីយណ្យ តេយ្យ រិច្ចប្បច្ចយា, តេ កិច្ចសញ្ញា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា. តតោ ‘‘អញ្ញេ កិតិ’’តិ វចនតោ កិច្ចប្បច្ចយានមកិតកត្តា នាមព្យបទេសេ អសម្បត្តេ ‘‘តទ្ធិតសមាសកិតកា នាមំវាតវេតុនាទីសុ ចា’’តិ ឯត្ថ ចគ្គហណេន នាមព្យបទេសោ, តតោ ស្យាទ្យុប្បត្តិ. ភាវេ ភាវស្សេកត្តា ឯកវចនមេវ, ‘‘សិ’’ន្តិ អមាទេសោ. ភវិតព្ពំ ភវតា បញ្ញេន, ភវនីយំ.

ឥធ ព្យញ្ជនាទិត្តាភាវា អនុវត្តិតក្វចិគ្គហណេន ឥការាគមាភាវោ. ភាវេ កិច្ចប្បច្ចយន្តា នបុំសកា. កម្មេ តិលិង្គា.

កម្មនិ អភិបុព្ពោ, អភិភូយតេ, អភិភូយិត្ថ, អភិភូយិស្សតេតិ អភិភវិតព្ពោ កោធោ បណ្ឌិតេន, អភិភវិតព្ពា តណ្ហា, អភិភវិតព្ពំ ទុក្ខំ, ឯវំ អភិភវនីយោ, អភិភវនីយា, អភិភវនីយំ, បុរិស កញ្ញា ចិត្តសទ្ទនយេន នេតព្ពំ, ឯវំ សព្ពត្ថ.

ឯត្ថ ហិ –

តព្ពាទីហេវ កម្មស្ស, វុត្តត្តាវ បុនត្តនា;

វត្តព្ពស្ស អភាវា ន, ទុតិយា បឋមា តតោ.

អាស ឧបវេសនេ, អាសីយិត្ថ, អាសីយតេ, អាសីយិស្សតេតិ អាសិតព្ពំ តយា, អាសនីយំ. កម្មេ ឧបាសិតព្ពោ គរុ, ឧបាសនីយោ.

សី សយេ, អសីយិត្ថ, សីយតេ, សីយិស្សតេតិ សយិតព្ពំ ភវតា, សយនីយំ, ‘‘ឯ អយា’’តិ អយាទេសោ, អតិសយិតព្ពោ បរោ, អតិសយនីយោ.

បទ គតិម្ហិ, ឧប្បជ្ជិត្ថ, ឧប្បជ្ជតេ, ឧប្បជ្ជិស្សតេតិ ឧប្បជ្ជិតព្ពំ តេន, ឧប្បជ្ជនីយំ, ឯត្ថ ច ‘‘កត្តរី’’តិ អធិការំ វិនា ‘‘ទិវាទិតោ យោ’’តិ វិនាធិការយោគវិភាគេន យប្បច្ចយោ, ‘‘តស្ស ចវគ្គយការ’’ឥច្ចាទិនា ចវគ្គោ, ‘‘បរទ្វេភាវោ ឋានេ’’តិ ទ្វិភាវោ, បដិបជ្ជិតព្ពោ មគ្គោ, បដិបជ្ជនីយោ.

ពុធ អវគមនេ, អពុជ្ឈិត្ថ, ពុជ្ឈតេ, ពុជ្ឈិស្សតេតិ ពុជ្ឈិតព្ពោ ធម្មោ, ពុជ្ឈនីយោ.

សុ សវណេ, អសូយិត្ថ, សូយតេ, សូយិស្សតេតិ សោតព្ពោ ធម្មោ, ឥធ យថាគមគ្គហណេន ឥការាគមាភាវោ, សុណិតព្ពោ, ‘‘ស្វាទិតោ ណុ ណា ឧណា ចា’’តិ វិនាធិការយោគវិភាគេន ណាបច្ចយោ, សវណីយោ.

ករ ករណេ, ករីយិត្ថ, ករីយតិ, ករីយិស្សតីតិ អត្ថេ តព្ពា’នីយា.

‘‘អន្តស្ស, ករស្ស, ច, តត្ត’’ន្តិ ច វត្តតេ.

៥៤៩. តុំ តុ ន តព្ពេសុ វា.

ករឥច្ចេតស្ស ធាតុស្ស អន្តភូតស្ស រការស្ស តការត្តំ ហោតិ វា តុំ តុ ន តព្ពឥច្ចេតេសុ បច្ចយេសុ បរេសុ. កត្តព្ពោ ភវតា ធម្មោ, កត្តព្ពា បូជា, កត្តព្ពំ កុសលំ, តត្តាភាវេ ‘‘ករោតិស្សា’’តិ វត្តមានេ ‘‘តវេតុនាទីសុ កា’’តិ ឯត្ថ អាទិសទ្ទេន តព្ពេបិ កាទេសោ, កាតព្ពំ ហិតំ.

៥៥០. រហាទិតោ ណ.

រការ ហហារាទ្យន្តេហិ ធាតូហិ បរស្ស អនានីយាទិនការស្ស ណការោ ហោតិ. អាទិសទ្ទេន រមុ អបញាតាទិតោបិ.

រហាទិតោ បរស្សេត្ថ, នការស្ស អសម្ភវា;

អនានីយាទិនស្សេវ, សាមថ្យាយំ ណការតា.

ករណីយោ ធម្មោ, ករណារហោតិ អត្ថោ, ករណីយា, ករណីយំ.

ភរ ភរណេ, ភរីយតីតិ ភរិតព្ពោ, ភរណីយោ.

គហ ឧបាទានេ, អគយ្ហិត្ថ, គយ្ហតិ, គយ្ហិស្សតីតិ គហេតព្ពោ, ‘‘តេសុ វុទ្ធី’’តិអាទិនា ឥការស្សេការោ, សង្គណ្ហិតព្ពោ, ‘‘គហាទិតោ ប្បណ្ហា’’តិ វិនាធិការយោគវិភាគេន ណ្ហាបច្ចយោ, ហលោបសរលោបាទិ, សង្គណ្ហណីយោ, គហណីយោ.

អាទិគ្គហណេន រមុ កីឡាយំ, រមីយិត្ថ, រមីយតិ, រមីយិស្សតីតិ រមិតព្ពោ, រមណីយោ វិហារោ.

អប បាបុណនេ, ឧណាបច្ចយោ, បាបីយតីតិ បាបុណិតព្ពោ, ‘‘គុបាទីនញ្ចា’’តិ ធាត្វន្តស្ស លោបោ, ទ្វិត្តញ្ច, បត្តព្ពោ, បត្តេយ្យោ, បាបុណណីយោ, បាបណីយោ.

‘‘អន្តស្ស, វា’’តិ ច វត្តតេ.

៥៥១. គម ខន ហនាទីនំ តុំតព្ពាទីសុ ន.

គម ខន ហនឥច្ចេវមាទីនំ មការ នការន្តានំ ធាតូនមន្តស្ស នការោ ហោតិ វា តុំ តព្ព តវេ តុន ត្វានត្វាឥច្ចេវមាទីសុ តការាទិប្បច្ចយេសុ បរេសុ. អគច្ឆីយិត្ថ, គច្ឆីយតិ, គច្ឆីយិស្សតីតិ គន្តព្ពោ មគ្គោ, គមិតព្ពំ, គមនីយំ.

ខនុ អវទារណេ, អខញ្ញិត្ថ, ខញ្ញតិ, ខញ្ញិស្សតីតិ ខន្តព្ពំ អាវាដំ, ខនិតព្ពំ, ‘‘ក្វចិ ធាតូ’’តិអាទិនា ខនន្តស្ស ណត្តញ្ច, ខណិតព្ពំ, ខណណីយំ, ខននីយំ វា.

ហន ហិំសា គតីសុ, អហញ្ញិត្ថ, ហញ្ញតេ, ហញ្ញិស្សតេតិ ហន្តព្ពំ, ហនិតព្ពំ, ហននីយំ.

មន ញាណេ, អមញ្ញិត្ថ, មញ្ញតេ, មញ្ញិស្សតេតិ មន្តព្ពោ, មនិតព្ពោ, យប្បច្ចយេ ចវគ្គាទិ, មញ្ញិតព្ពំ, មញ្ញនីយំ.

បូជ បូជាយំ, អបូជីយិត្ថ, បូជីយតិ, បូជីយិស្សតីតិ អត្ថេ តព្ពានីយា. ‘‘ចុរាទិតោ ណេ ណយា’’តិ អកត្តរិបិ ណេណយា, ឥការាគមានីយេសុ ‘‘សរលោបោ’’តិអាទិនា ការិតសរស្ស លោបោ, បូជេតព្ពោ, បូជយិតព្ពោ, បូជនីយោ ភគវា.

‘‘តព្ពានីយា’’តិ យោគវិភាគេន កត្តុករណេសុបិ, យា បាបុណនេ, និយ្យាតីតិ និយ្យានីកោ មគ្គោ. គច្ឆន្តីតិ គមនីយា ភោគា. នហ សោចេ, នហាយតិ ឯតេនាតិ នហានីយំ ចុណ្ណំ.

‘‘ភាវកម្មេសូ’’តិ អធិការោ.

៥៥២. ណ្យោ ច.

ភាវកម្មេសុ សព្ពធាតូហិ ណ្យប្បច្ចយោ ហោតិ, ចគ្គហណេន ‘‘ញាតេយ្យ’’ន្តិអាទីសុ តេយ្យប្បច្ចយោ ច.

៥៥៣. ការិតំ វិយ ណានុពន្ធោ.

អនុពន្ធោ អប្បយោគី, ណការានុពន្ធោ បច្ចយោ ការិតំ វិយ ទដ្ឋព្ពោតិ ការិតព្យបទេសោ, ‘‘ការិតានំ ណោ លោប’’ន្តិ ណលោបោ, ‘‘អសំយោគន្តស្ស វុទ្ធិ ការិតេ’’តិ វុទ្ធិ, ឥការាគមោ, កត្តព្ពំ ការិយំ.

ហរ ហរណេ, អហរីយិត្ថ, ហរីយតិ, ហរីយិស្សតីតិ វា ហរិតព្ពំ ហារិយំ.

ភរ ភរណេ, ភរិតព្ពំ ភារិយំ.

លភ លាភេ, លភិតព្ពំ លព្ភំ, ‘‘យវតំ តលន’’ឥច្ចាទិសុត្តេ ការគ្គហណេន យវតោ ភការស្ស ភការោ, ទ្វិត្តំ.

សាស អនុសិដ្ឋិម្ហិ, សាសិតព្ពោ សិស្សោ, ‘‘ក្វចិ ធាតូ’’តិអាទិនា អាការស្សិការោ.

វច វិយត្តិយំ វាចាយំ, ណ្យប្បច្ចយាទិម្ហិ កតេ ‘‘អន្តានំ, ណានុពន្ធេ’’តិ ច វត្តតេ.

៥៥៤. កគា ចជានំ.

ចជឥច្ចេតេសំ ធាត្វន្តានំ កការ គការាទេសា ហោន្តិ ណការានុពន្ធេ បច្ចយេ បរេតិ ចស្ស កាទេសោ. វចនីយំ វាក្យំ.

ភជ សេវាយំ, ភជនីយំ ភាគ្យំ, ជស្ស គាទេសោ.

ចិ ចយេ, អចីយិត្ថ, ចីយតិ, ចីយិស្សតីតិ ចេតព្ពំ ចេយ្យំ, ឥការស្សេការោ វុទ្ធិ, យការស្ស ទ្វិត្តំ, វិនិបុព្ពោ ‘‘ទោ ធស្ស ចា’’តិ សុត្តេ ចគ្គហណេន ចការស្ស ឆការោ, វិនិច្ឆេយ្យំ, វិនិច្ឆិតព្ពំ, វិនិច្ឆនីយំ. ‘‘កិយាទិតោ នា’’តិ វិនាធិការយោគវិភាគេន តព្ពានីយ តុំ តុនា ទីសុ ច នាបច្ចយោ, វិនិច្ឆិនិតព្ពំ, វិនិច្ឆិននីយំ.

នី បាបុណនេ, អនីយិត្ថ, នីយតិ, នីយិស្សតីតិ នេយ្យោ, នេយ្យា, នេយ្យំ. នេតព្ពំ.

ណ្យគ្គហណំ ឆដ្ឋីយន្តវសេនានុវត្តតេ, មណ្ឌូកគតិយា អន្តគ្គហណញ្ច តតិយន្តវសេន.

៥៥៥. ភូតោព្ព.

ភូ ឥច្ចេតស្មា បរស្ស ណ្យប្បច្ចយស្ស សហ ធាត្វន្តេន អព្ពាទេសោ ហោតិ. ភវិតព្ពោ ភព្ពោ, ភព្ពា, ភព្ពំ.

‘‘ណ្យស្ស, អន្តេនា’’តិ ច វត្តតេ.

៥៥៦. វទ មទ គមុ យុជ គរហាការាទីហិ ជ្ជម្មគ្គយ្ហេយ្យាគារោ វា.

វទ មទ គមុ យុជ គរហឥច្ចេវមាទីហិ ធាតូហិ, អាការន្តេហិ ច បរស្ស ណ្យប្បច្ចយស្ស ធាត្វន្តេន សហ យថាក្កមំ ជ្ជ ម្ម គ្គ យ្ហ ឯ យ្យឥច្ចេតេ អាទេសា ហោន្តិ វា, គរស្ស ច គារាទេសោ, គរហស្ស គរស្សេវាយំ គារោ. វវត្ថិតវិភាសត្ថោយំ វាសទ្ទោ.

វទ វិយត្តិយំ វាចាយំ, អវជ្ជិត្ថ, វជ្ជតិ, វជ្ជិស្សតីតិ វា វជ្ជំ វទនីយំ, រស្សត្តំ. វជ្ជំ ទោសោ.

មទ ឧម្មាទេ, អមជ្ជិត្ថ, មជ្ជតេ, មជ្ជិស្សតិ ឯតេនាតិ មជ្ជំ មទនីយំ. មទគ្គហណេន ករណេបិ ណ្យប្បច្ចយោ. គមុ សប្ប គតិម្ហិ, គន្តព្ពំ គម្មំ.

យុជ យោគេ, អយុជ្ជិត្ថ, យុជ្ជតេ, យុជ្ជិស្សតីតិ យោគ្គំ, និយោជ្ជោ វា.

គរហ និន្ទាយំ, អគរយ្ហិត្ថ, គរហីយតិ, គរហីយិស្សតីតិ អត្ថេ ណ្យប្បច្ចយោ, តស្សិមិនា ធាត្វន្តេន សហ យ្ហាទេសោ, គរស្ស គារាទេសោ ច, គារយ្ហោ, គារយ្ហា, គារយ្ហំ, គរហណីយំ.

អាទិសទ្ទេន អញ្ញេបិ ទមជហន្តា គយ្ហន្តេ. គទ វិយត្តិយំ វាចាយំ, គជ្ជតេ, គទនីយំ វា គជ្ជំ. បទ គតិម្ហិ, បជ្ជនីយំ បជ្ជំ គាថា. ខាទ ភក្ខណេ, ខជ្ជតេតិ ខជ្ជំ ខាទនីយំ. ទមុ ទមនេ, អទម្មិត្ថ, ទម្មតេ, ទមីយិស្សតីតិ ទម្មោ ទមនីយោ. ភុជ បាលនព្យវហរណេសុ, អភុជ្ជិត្ថ, ភុជ្ជតិ, ភុជ្ជិស្សតីតិ ភោគ្គំ, ភោជ្ជំ វា, ការគ្គហណេន យស្ស ជការោ. គហេតព្ពំ គយ្ហមិច្ចាទិ.

អាការន្តតោ បន ទា ទានេ, អទីយិត្ថ, ទីយតិ, ទីយិស្សតីតិ អត្ថេ ណ្យប្បច្ចយោ, តស្សិមិនា ធាត្វន្តេន អាការេន សហ ឯយ្យាទេសោ, ទេយ្យំ, ទាតព្ពំ. អនីយេ ‘‘សរលោបោ’’តិអាទិនា បុព្ពសរស្ស លោបេ សម្បត្តេ តត្ថេវ តុគ្គហណេន និសេធេត្វា ‘‘សរា សរេ លោប’’ន្តិ អាការេ លុត្តេ បរសរស្ស ទីឃោ, ទានីយំ.

បា បានេ, អបីយិត្ថ, បីយតិ, បីយិស្សតីតិ បេយ្យំ, បាតព្ពំ, បានីយំ. ហា ចាគេ, អហីយិត្ថ, ហីយតិ, ហីយិស្សតីតិ ហេយ្យំ, ហាតព្ពំ, ហានីយំ. មា មានេ, អមីយិត្ថ, មីយតិ, មីយិស្សតីតិ មេយ្យំ, មាតព្ពំ, មិនិតព្ពំ, មេតព្ពំ វា. ញា អវពោធនេ, អញ្ញាយិត្ថ, ញាយតិ, ញាយិស្សតីតិ ញេយ្យំ, ញាតព្ពំ, ញាតេយ្យំ. ‘‘ញាស្ស ជា ជំ នា’’តិ ជាទេសេ ‘‘កិយាទិតោ នា’’តិ វិនាធិការយោគវិភាគេន នាបច្ចយោ, ឥការាគមោ ច, ជានិតព្ពំ, វិជាននីយំ. ខ្យាបកថនេ, សង្ខ្យាតព្ពំ, សង្ខ្យេយ្យំ ឥច្ចាទិ.

៥៥៧. ករម្ហា រិច្ច.

ករធាតុតោ រិច្ចប្បច្ចយោ ហោតិ ភាវកម្មេសុ.

៥៥៨. រម្ហិ រន្តោ រាទិ នោ.

រការានុពន្ធេ បច្ចយេ បរេ សព្ពោ ធាត្វន្តោ រាទិ បច្ចយរការមរិយាទោ នោ ហោតិ, លោបមាបជ្ជតេតិ អត្ថោ. រន្តោតិ ឯត្ថ រការោ សន្ធិជោ, កត្តព្ពំ កិច្ចំ. ‘‘រិច្ចា’’តិ យោគវិភាគេន ភរាទិតោបិ រិច្ចប្បច្ចយោ, យថា, ភរីយតីតិ ភច្ចោ, សរលោបោ. ឥ គតិម្ហិ, បតិ ឯតព្ពោ បដិច្ចោ.

៥៥៩. បេសាតិសគ្គបត្តកាលេសុ កិច្ចា.

បេស អតិសគ្គ បត្តកាលឥច្ចេតេស្វត្ថេសុ កិច្ចប្បច្ចយា ហោន្តិ. បេសនំ នាម ‘‘កត្តព្ពមិទំ ភវតា’’តិ អាណាបនំ, អជ្ឈេសនញ្ច. អតិសគ្គោនាម ‘‘កិមិទំ មយា កត្តព្ព’’ន្តិ បុដ្ឋស្ស វា ‘‘បាណោ ន ហន្តព្ពោ’’តិអាទិនា បដិបត្តិទស្សនមុខេន វា កត្តព្ពស្ស អនុញ្ញា. បត្តកាលោ នាម សម្បត្តសមយោ យោ អត្តនោ កិច្ចករណសមយមនុបបរិក្ខិត្វា ន ករោតិ, តស្ស សមយារោចនំ, ន តត្ថ អជ្ឈេសនមត្ថីតិ. តេ ច ‘‘ភាវកម្មេសុ កិច្ចត្តក្ខត្ថា’’តិ វុត្តត្តា ភាវកម្មេស្វេវ ភវន្តិ.

បេសនេ តាវ – ករីយតុ ភវតា កម្មន្តិ អត្ថេ ឥមិនា តព្ពានីយា, សេសំ វុត្តនយមេវ, កត្តព្ពំ កម្មំ ភវតា, ករណីយំ កិច្ចំ ភវតា.

អតិសគ្គេ ភុជ្ជតុ ភវតាតិ អត្ថេ តព្ពាទិ, ‘‘អញ្ញេសុ ចា’’តិ វុទ្ធិ.

‘‘តស្សា’’តិ វត្តតេ.

៥៦០. ភុជាទីនមន្តោ នោ ទ្វិ ច.

ភុជឥច្ចេវមាទីនំ ជការាទិអន្តានំ ធាតូនមន្តោ នោ ហោតិ, បរស្ស កិច្ចកិតកប្បច្ចយតការស្ស ច ទ្វេភាវោ ហោតិ. ភោត្តព្ពំ ភោជនំ ភវតា, ភោជនីយំ ភោជ្ជំ ភវតា.

ឥការាគមយុត្តតការេ បន – ‘‘នមករានមន្តានំ និយុត្តតម្ហី’’តិ ឯត្ថ ‘‘អន្តានំ និយុត្តតម្ហី’’តិ យោគវិភាគេន ធាត្វន្តលោបាទិនិសេធោ, ‘‘រុធាទិតោ និគ្គហីតបុព្ព’’ន្តិ វិនាធិការយោគវិភាគេន, ‘‘និគ្គហីតញ្ចា’’តិ វា និគ្គហីតាគមោ, ភុញ្ជិតព្ពំ តយា, យុញ្ជិតព្ពំ.

សមយារោចនេ បន – ឥ អជ្ឈយនេ អធិបុព្ពោ, អធីយតំ ភវតាតិ អត្ថេ តព្ពានីយាទិ, ឥការាគមវុទ្ធិអយាទេសអជ្ឈាទេសា ច, ណ្យប្បច្ចយេ តុ វុទ្ធិ, យការស្ស ទ្វិត្តញ្ច, អជ្ឈយិតព្ពំ, អជ្ឈេយ្យំ ភវតា, អជ្ឈយនីយំ ភវតា, អវស្សំ កត្តព្ពន្តិ វាក្យេ បន ‘‘កិច្ចា’’តិ អធិកិច្ច ‘‘អវស្សកាធមិណេសុ ណី ចា’’តិ អវស្សកាធមិណត្ថេ ច តព្ពាទយោ, កត្តព្ពំ មេ ភវតា គេហំ, ករណីយំ, ការិយំ. ឯវំ ទាតព្ពំ មេ ភវតា សតំ, ទានីយំ, ទេយ្យំ.

ធរ ធារណេ, ចុរាទិត្តា ណេណយា, វុទ្ធិ, ឥការាគមោ ច, ធារេតព្ពំ, ធារយិតព្ពំ ឥច្ចាទិ.

‘‘នុទាទីហិ យុណ្វូនមនាននាកាននកា សការិតេហិ ចា’’តិ សការិតេហិបិ យុណ្វូនមាទេសវិធានតោយេវ ធាតុប្បច្ចយន្តតោបិ កិច្ចកិតកប្បច្ចយា ភវន្តីតិ ទដ្ឋព្ពោ. តេន តិតិក្ខាបីយតីតិ តិតិក្ខាបេតព្ពោ. ឯវំ តិកិច្ឆាបេតព្ពោ តិកិច្ឆាបនីយោ. អភាវីយិត្ថ, ភាវីយតិ, ភាវីយិស្សតីតិ ភាវេតព្ពោ មគ្គោ. ភាវយិតព្ពោ, ភាវនីយោ, ភាវនីយំ, ភាវនីយា, អការីយិត្ថ, ការីយតិ, ការីយិស្សតីតិ ការេតព្ពំ, ការយិតព្ពំ, ការាបេតព្ពំ, ការាបយិតព្ពំ, ការាបនីយមិច្ចាទិ ច សិទ្ធំ ភវតិ.

កត្តព្ពំ ករណីយញ្ច, ការិយំ កិច្ចមិច្ចបិ;

ការេតព្ពំ តថា ការា-បេតព្ពំ កិច្ចសង្គហោ.

កិច្ចប្បច្ចយន្តនយោ.

តេកាលិក

កិតកប្បច្ចយន្តនយ

ឥទានិ កិតកប្បច្ចយា វុច្ចន្តេ.

ករ ករណេ, បុរេ វិយ ធាតុសញ្ញាទិ.

កុម្ភឥច្ចុបបទំ, តតោ ទុតិយា.

‘‘កុម្ភំ ករោតិ, អកាសិ, ករិស្សតី’’តិ វា វិគ្គហេ –

‘‘បរា, បច្ចយា’’តិ ច វត្តតេ.

៥៦១. ធាតុយា កម្មាទិម្ហិ ណោ.

កម្មស្មិំ អាទិម្ហិ សតិ ធាតុយា បរោ ណប្បច្ចយោ ហោតិ.

សោ ច –

៥៦២. អញ្ញេ កិត.

តតិយេ ធាត្វាធិការេ វិហិតា កិច្ចេហិ អញ្ញេ បច្ចយា កិតិច្ចេវ សញ្ញា ហោន្តីតិ កិតសញ្ញា កតា.

៥៦៣. កត្តរិ កិត.

កត្តរិ ការកេ កិតបច្ចយោ ហោតីតិ និយមតោ កត្តរិ ភវតិ, សោ ច ‘‘ណាទយោ តេកាលិកា’’តិ វុត្តត្តា កាលត្តយេ ច ហោតិ. បុរេ វិយ ការិតព្យបទេសណលោបវុទ្ធិយោ, បច្ចយន្តស្សាលិង្គត្តា ស្យាទិម្ហិ អសម្បត្តេ ‘‘តទ្ធិតសមាសកិតកា នាមំវាតវេតុនាទីសុ ចា’’តិ កិតកន្តត្តា នាមំវ កតេ ស្យាទ្យុប្បត្តិ, តតោ កុម្ភំ ករោតីតិ អត្ថេ ‘‘អមាទយោ បរបទេភី’’តិ ទុតិយាតប្បុរិសសមាសោ, ‘‘នាមាន’’ន្តិអាទិនា សមាសសញ្ញា, ‘‘តេសំ វិភត្តិយោ លោបា ចា’’តិ វិភត្តិលោបោ, ‘‘បកតិ ចស្ស សរន្តស្សា’’តិ បកតិភាវោ, បុន សមាសត្តា នាមមិវ កតេ ស្យាទ្យុប្បត្តិ.

សោ កុម្ភការោ, តេ កុម្ភការា ឥច្ចាទិ. ឥត្ថិយំ កុម្ភការី, កុម្ភការិយោ ឥច្ចាទិ, តថា កម្មំ ករោតីតិ កម្មការោ. ឯវំ មាលាការោ, កដ្ឋការោ, រថការោ, សុវណ្ណការោ, សុត្តការោ, វុត្តិការោ, ដីកាការោ.

គហ ឧបាទានេ, បត្តំ អគណ្ហិ, គណ្ហាតិ, គណ្ហិស្សតីតិ វា បត្តគ្គាហោ. ឯវំ រស្មិគ្គាហោ, រជ្ជុគ្គាហោ.

វេ តន្តសន្តានេ, តន្តំ អវាយិ, វាយតិ, វាយិស្សតីតិ វា តន្តវាយោ, ‘‘តេ អាវាយា ការិតេ’’តិ អាយាទេសោ, វាក្យេ បនេត្ថ ‘‘តេ អាវាយា’’តិ យោគវិភាគេន អាយាទេសោ. ឯវំ តុន្នវាយោ.

មា បរិមាណេ, ធញ្ញំ អមិនិ, មិនាតិ, មិនិស្សតីតិ វា អត្ថេ ណប្បច្ចយេ កតេ –

‘‘ណម្ហី’’តិ វត្តតេ.

៥៦៤. អាការន្តានមាយោ.

អាការន្តានំ ធាតូនំ អន្តស្ស អាយាទេសោ ហោតិ ណការានុពន្ធេ បច្ចយេ បរេ, សរលោបាទិ. ធញ្ញមាយោ. ឯវំ ទានំ ទទាតីតិ ទានទាយោ.

កមុ កន្តិម្ហិ, ធម្មំ អកាមយិ, កាមយតិ, កាមយិស្សតីតិ វា ធម្មកាមោ បុរិសោ, ធម្មកាមា កញ្ញា, ធម្មកាមំ ចិត្តំ. ឯវំ អត្ថកាមោ, ហិតកាមោ, សុខកាមោ, ធម្មំ បាលេតីតិ ធម្មបាលោ ឥច្ចាទិ.

ទមុ ទមនេ, ‘‘អរិំ អទមិ, ទមេតិ, ទមិស្សតី’’តិ វិគ្គហេ ‘‘ធាតុយា’’តិ អធិការោ, ‘‘កម្មាទិម្ហី’’តិ ច វត្តតេ.

៥៦៥. សញ្ញាយមនុ.

កម្មូបបទេ អាទិម្ហិ សតិ សញ្ញាយំ គម្យមានាយំ ធាតុយា អប្បច្ចយោ ហោតិ, ឧបបទន្តេ នុការាគមោ ច. ឯត្ថ ច ‘‘នុ និគ្គហីតំ បទន្តេ’’តិ សុត្តេ ‘‘បទន្តេ’’តិ វចនតោ ឧបបទន្តេយេវ នុការាគមោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តេសុ វុទ្ធី’’តិអាទិនា ឧការលោបោ. អយំ បន ន្វាគមោ សមាសំ កត្វា ឧបបទវិភត្តិលោបេ កតេយេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

៥៦៦. នុ និគ្គហីតំ បទន្តេ.

ឧបបទភូតនាមបទន្តេ វត្តមានោ នុការាគមោ និគ្គហីតមាបជ្ជតេ, និគ្គហីតស្ស វគ្គន្តត្តំ, សេសំ សមំ, វុទ្ធាភាវោវ វិសេសោ, អរិន្ទមោ រាជា.

តថា តរ តរណេ, វេស្សំ តរតីតិ វេស្សន្តរោ, តណ្ហំ ករោតិ ហិំសតីតិ តណ្ហង្ករោ ភគវា. ឯវំ មេធង្ករោ, សរណង្ករោ, ទីបង្ករោ.

‘‘អាទិម្ហិ, អ’’ឥតិ ច វត្តតេ.

៥៦៧. បុរេ ទទា ច ឥំ.

បុរសទ្ទេ អាទិម្ហិ សតិ ‘‘ទទ ទានេ’’ឥច្ចេតាយ ធាតុយា អប្បច្ចយោ ហោតិ, បុរសទ្ទេ អការស្ស ឥញ្ច ហោតិ. ឯត្ថ ច ‘‘តទនុបរោធេនា’’តិ បរិភាសតោ បុរសទ្ទន្តស្សេវ ឥំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ណាទីនំ តេកាលិកត្តេបិ ឧបបទត្ថវិសេសេន អតីតេយេវាយមប្បច្ចយោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុរេ ទានំ អទទីតិ បុរិន្ទទោ សក្កោ. ឥធាបិ វិភត្តិលោបេ កតេយេវ ឥំអាទេសោ.

‘‘កម្មាទិម្ហិ, អ’’ឥតិ ច វត្តតេ.

៥៦៨. សព្ពតោ ណ្វុ ត្វាវី វា.

សព្ពតោ ធាតុតោ កម្មាទិម្ហិ វា អកម្មាទិម្ហិ វា សតិ អ ណ្វុ តុ អាវី ឥច្ចេតេ ចត្តារោ បច្ចយា ហោន្តិ. វាគ្គហណំ ‘‘អកម្មាទិម្ហិ វា’’តិ វិកប្បនត្ថំ.

អប្បច្ចយេ តាវ – ធរ ធារណេ, ធម្មំ អធរិ, ធរតិ, ធរិស្សតីតិ វា ធម្មធរោ. ឯវំ វិនយធរោ. តថា តំ ករោតីតិ តក្ករោ, ទ្វិត្តំ. ឯវំ ហិតករោ, ទិវសករោ, ទិនករោ, ទិវាករោ, និសាករោ, ធនុំ គណ្ហាតីតិ ធនុគ្គហោ. ឯវំ កដគ្គហោ, សព្ពកាមំ ទទាតីតិ សព្ពកាមទទោ, សព្ពទទោ.

អាតោ បន – អន្នំ អទាសិ, ទទាតិ, ទទិស្សតីតិ អន្នទោ. ឯវំ ធនទោ, សច្ចំ សន្ទហតីតិ សច្ចសន្ធោ. បា បានេ, មជ្ជំ បិវតីតិ មជ្ជបោ. តា បាលនេ, គវំ សទ្ទំ តាយតីតិ គោត្តំ. ឯវំ កត្តរិ.

អកម្មាទិម្ហិ បន ‘‘យស្មា ទបេតី’’តិ សុត្តេ ភយគ្គហណេន សេសសាធនេបិ អប្បច្ចយោ.

នី បាបុណនេ វិបុព្ពោ, វិនេសិ, វិនេតិ, វិនេស្សតិ ឯតេន, ឯត្ថាតិ វា វិនយោ, ‘‘អញ្ញេសុ ចា’’តិ វុទ្ធិ, អយាទេសោ ច, នយនំ នយោ. សិ សេវាយំ និបុព្ពោ, និស្សីយិត្ថ, និស្សីយតិ, និស្សីយិស្សតីតិ វា និស្សយោ. សិ សយេ, អនុសយិ, អនុសេតិ, អនុសេស្សតីតិ វា អនុសយោ.

ឥ គតិម្ហិ បតិបុព្ពោ, បដិច្ច ឯកស្មា ផលមេតីតិ បច្ចយោ, សមុទយោ. ចិ ចយេ, វិនិច្ឆីយតេ អនេន, វិនិច្ឆយនំ វា វិនិច្ឆយោ, ឧច្ចយនំ ឧច្ចយោ, សញ្ចយោ, ធម្មំ វិចិនាតីតិ ធម្មវិចយោ. ខី ខយេ, ខយនំ ខយោ. ជិ ជយេ, វិជយនំ វិជយោ, ជយោ. កី ទព្ពវិនិមយេ, វិក្កយនំ វិក្កយោ, កយោ. លី សិលេសនេ, អល្លីយតិ ឯត្ថាតិ អាលយោ, លយោ. ឯវំ ឥវណ្ណន្តតោ.

អាសុណន្តីតិ អស្សវា, អវាទេសោ, បដិស្សវនំ បដិស្សវោ. សុ គតិម្ហិ, អាភវគ្គា សវន្តីតិ អាសវា. រុ សទ្ទេ, រវតីតិ រវោ. ភវតីតិ ភវោ. បភវតិ ឯតស្មាតិ បភវោ. លូ ឆេទនេ, លវនំ លវោ. ឯវំ ឧវណ្ណន្តតោ.

និគ្គណ្ហាតិ, និគ្គហណំ វា និគ្គហោ, បគ្គហោ, សង្គណ្ហាតិ តេន, សង្គហណំ វា សង្គហោ. វរ វរណេ, សំវរណំ សំវរោ. ទរ អាទរេ, អាទរណំ អាទរោ. អាគច្ឆតិ, អាគមនន្តិ វា អាគមោ, អាគមីយន្តិ ឯត្ថ, ឯតេន វា អត្ថាតិ អាគមោ បរិយត្តិ. សប្បតីតិ សប្បោ. ទិព្ពតីតិ ទេវោ. កមុ បទវិក្ខេបេ, បក្កមនំ, បក្កមតីតិ វា បក្កមោ. ឯវំ វិក្កមោ.

ចរ ចរណេ, វនេ ចរតីតិ វនចរោ, កាមោ អវចរតិ ឯត្ថាតិ កាមាវចរោ លោកោ, កាមាវចរា សញ្ញា, កាមាវចរំ ចិត្តំ. គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ គោចរោ, ឆដ្ឋីតប្បុរិសោ.

បាទេន បិវតីតិ បាទបោ. ឯវំ កច្ឆបោ, តតិយាតប្បុរិសោ.

រុហ ជននេ, សិរស្មិំ រុហតីតិ សិរោរុហោ, គុហាយំ សយតីតិ គុហាសយំ ចិត្តំ. ឯវំ កុច្ឆិសយា វាតា. ឋា គតិនិវត្តិម្ហិ, បព្ពតេ អដ្ឋាសិ, តិដ្ឋតិ, ឋស្សតីតិ វា បព្ពតដ្ឋោ បុរិសោ, បព្ពតដ្ឋា នទី, បព្ពតដ្ឋំ ឱសធំ. ឯវំ ថលដ្ឋំ, ជលដ្ឋំ, សត្តមីតប្បុរិសោ.

៥៦៩. គហស្សុបធស្សេ វា.

គហឥច្ចេតស្ស ធាតុស្ស ឧបធស្ស ឯត្តំ ហោតិ វា, ឧបធាតិ អន្តក្ខរតោ បុព្ពក្ខរស្ស បរសមញ្ញា, គយ្ហតីតិ គេហំ, គហំ វា.

ណ្វុប្បច្ចយេ រថំ ករោតីតិ អត្ថេ ណ្វុប្បច្ចយោ, សោ ច ‘‘អញ្ញេ កិត’’តិ កិតសញ្ញត្តា ‘‘កត្តរិ កិត’’តិ កត្តរិយេវ ភវតិ, តតោ ការិតព្យបទេស ណលោបវុទ្ធិយោ.

៥៧០. អនកា យុណ្វូនំ.

យុណ្វុឥច្ចេតេសំ បច្ចយានំ អន អកឥច្ចេតេ អាទេសា ហោន្តីតិ អកាទេសោ. សេសំ កុម្ភការសទ្ទសមំ, រថការកោ. តថា អន្នំ ទទាតីតិ អន្នទាយកោ, ‘‘អាការន្តានមាយោ’’តិ អាយាទេសោ, ‘‘ឥត្ថិយមតោ អាបច្ចយោ’’តិ អាបច្ចយោ, ‘‘តេសុ វុទ្ធី’’តិអាទិនា អការស្ស ឥការោ, អន្នទាយិកា កញ្ញា, អន្នទាយកំ កុលំ. លោកំ នេតីតិ លោកនាយកោ, វិនេតិ សត្តេតិ វិនាយកោ, ‘‘តេ អាវាយា ការិតេ’’តិ អាយាទេសោ.

អកម្មូបបទេ ករោតីតិ ការកោ, ការិកា, ការកំ. ទទាតីតិ ទាយកោ, ទាយិកា, ទាយកំ. នេតីតិ នាយកោ, នាយិកា, នាយកំ. ភគវតោ ឱវាទានុសាសនិំ អសុណិ, សុណាតិ, សុណិស្សតីតិ វា សាវកោ, សាវិកា, អាវាទេសោ. លុនាតីតិ លាវកោ. បុ បវនេ, បុនាតីតិ បាវកោ, ភវតីតិ ភាវកោ, ឧបាសតីតិ ឧបាសកោ, ឧបាសិកា. គណ្ហាតីតិ គាហកោ.

បចតីតិ បាចកោ. អយជិ, យជតិ, យជិស្សតីតិ វា យាជកោ. ឯត្ថ ហិ ‘‘កគា ចជាន’’ន្តិ ចជានំ កគត្តេ សម្បត្តេ –

៥៧១. ន កគត្តំ ចជា ណ្វុម្ហិ.

ធាត្វន្តភូតា ចការជការា កការ គការត្តំ នាបជ្ជន្តេ ណ្វុប្បច្ចយេ បរេតិ បដិសិទ្ធត្តា ន ភវតិ.