៦. អាខ្យាតកណ្ឌ

ភូវាទិគណ

វិភត្តិវិធាន

អថ អាខ្យាតវិភត្តិយោ ក្រិយាវាចីហិ ធាតូហិ បរា វុច្ចន្តេ.

តត្ថ ក្រិយំ អាចិក្ខតីតិ អាខ្យាតំ, ក្រិយាបទំ. វុត្តញ្ហិ ‘‘កាលការកបុរិសបរិទីបកំ ក្រិយាលក្ខណមាខ្យាតិក’’ន្តិ. តត្ថ កាលោតិ អតីតាទយោ, ការកមិតិ កម្មកត្តុភាវា, បុរិសាតិ បឋមមជ្ឈិមុត្តមា, ក្រិយាតិ គមនបចនាទិកោ ធាត្វត្ថោ, ក្រិយាលក្ខណំ សញ្ញាណំ ឯតស្សាតិ ក្រិយាលក្ខណំ, អតិលិង្គញ្ច.

វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘យំ តិកាលំ តិបុរិសំ, ក្រិយាវាចិ តិការកំ;

អតិលិង្គំ ទ្វិវចនំ, តទាខ្យាតន្តិ វុច្ចតី’’តិ.

កាលាទិវសេន ធាត្វត្ថំ វិភជន្តីតិ វិភត្តិយោ, ត្យាទយោ, តា បន វត្តមានា បញ្ចមី សត្តមី បរោក្ខាហិយ្យត្តនី អជ្ជតនី ភវិស្សន្តី កាលាតិបត្តិ ចាតិ អដ្ឋវិធា ភវន្តិ.

ក្រិយំ ធារេន្តីតិ ធាតវោ, ភូវាទយោ, ខាទិធាតុប្បច្ចយន្តា ច, តេ បន អត្ថវសា ទ្វិធា ភវន្តិ សកម្មកា, អកម្មកា ចាតិ. តត្រ សកម្មកា យេ ធាតវោកម្មាបេក្ខំ ក្រិយំ វទន្តិ, យថា – កដំ ករោតិ, គាមំ គច្ឆតិ, ឱទនំ បចតីតិអាទយោ, អកម្មកា យេ កម្មនិរបេក្ខំ ក្រិយំ វទន្តិ, យថា – អច្ឆតិ, សេតិ, តិដ្ឋតីតិអាទយោ.

តេ បន សត្តវិធា ភវន្តិ វិករណប្បច្ចយភេទេន, កថំ? អវិករណា ភូវាទយោ. និគ្គហីតបុព្ពកអវិករណា រុធាទយោ, យវិករណា ទិវាទយោ, ណុណា ឧណាវិករណា ស្វាទយោ, នាប្បណ្ហាវិករណា កិយាទយោ, ឱយិរវិករណា តនាទយោ, សកត្ថេ ណេ ណយន្តា ចុរាទយោតិ.

តត្ថ បឋមំ អវិករណេសុ ភូវាទីសុ ធាតូសុ បឋមភូតា អកម្មកា ភូឥច្ចេតស្មា ធាតុតោ ត្យាទយោ បរា យោជីយន្តេ.

ភូសត្តាយំ, ‘‘ភូ’’ឥច្ចយំ ធាតុ សត្តាយមត្ថេ វត្តតេ, ក្រិយាសាមញ្ញភូតេ ភវនេ វត្តតេតិ អត្ថោ.

‘‘ភូ’’ឥតិ ឋិតេ –

៤២៤. ភូវាទយោ ធាតវោ.

ភូឥច្ចេវមាទយោ យេ ក្រិយាវាចិនោ សទ្ទគណា, តេ ធាតុសញ្ញា ហោន្តិ. ភូ អាទិ យេសំ តេ ភូវាទយោ, អថ វា ភូវា អាទី បការា យេសំ តេ ភូវាទយោ.

ភូវាទីសុ វការោយំ, ញេយ្យោ អាគមសន្ធិជោ;

ភូវាប្បការា វា ធាតូ, សកម្មាកម្មកត្ថតោ.

‘‘ក្វចិ ធាតូ’’តិអាទិតោ ‘‘ក្វចី’’តិ វត្តតេ.

៤២៥. ធាតុស្សន្តោ លោបោនេកស្សរស្ស.

អនេកស្សរស្ស ធាតុស្ស អន្តោ ក្វចិ លោបោ ហោតិ.

ក្វចិគ្គហណំ ‘‘មហីយតិ សមថោ’’តិអាទីសុ និវត្តនត្ថំ, ឥតិ អនេកស្សរត្តាភាវា ឥធ ធាត្វន្តលោបោ ន ហោតិ.

តតោ ធាត្វាធិការវិហិតានេកប្បច្ចយប្បសង្គេ ‘‘វត្តិច្ឆានុបុព្ពិកា សទ្ទប្បដិបត្តី’’តិ កត្វា វត្តមានវចនិច្ឆាយំ –

៤២៦. វត្តមានា តិអន្តិ, សិថ, មិម, តេអន្តេ, សេវ្ហេ, ឯម្ហេ.

ត្យាទយោ ទ្វាទស វត្តមានាសញ្ញា ហោន្តីតិ ត្យាទីនំ វត្តមានត្ថវិសយត្តា វត្តមានាសញ្ញា.

៤២៧. កាលេ.

អយមធិការោ.

ឥតោ បរំ ត្យាទិវិភត្តិវិធានេ សព្ពត្ថ វត្តតេ.

៤២៨. វត្តមានា បច្ចុប្បន្នេ.

បច្ចុប្បន្នេ កាលេ គម្យមានេ វត្តមានាវិភត្តិ ហោតិ, កាលោតិ ចេត្ថ ក្រិយា, ករណំ ការោ, រការស្ស លការោ, កាលោ.

តស្មា –

ក្រិយាយ គម្យមានាយ, វិភត្តីនំ វិធានតោ;

ធាតូហេវ ភវន្តីតិ, សិទ្ធំ ត្យាទិវិភត្តិយោ.

ឥធ បន កាលស្ស អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នាណត្តិបរិកប្បកាលាភិបត្តិវសេន ឆធា ភិន្នត្តា ‘‘បច្ចុប្បន្នេ’’តិ វិសេសេតិ. តំ តំ ការណំ បដិច្ច ឧប្បន្នោ បច្ចុប្បន្នោ, បដិលទ្ធសភាវោ, ន តាវ អតីតោតិ អត្ថោ.

បច្ចុប្បន្នសមីបេបិ, តព្ពោហារូបចារតោ;

វត្តមានា អតីតេបិ, តំកាលវចនិច្ឆយាតិ.

តស្មិំ បច្ចុប្បន្នេ វត្តមានាវិភត្តិំ កត្វា, តស្សា ឋានានិយមេ ‘‘ធាតុលិង្គេហិ បរា បច្ចយា’’តិ បរិភាសតោ ធាតុតោ បរំ វត្តមានប្បច្ចយេ កត្វា, តេសមនិយមប្បសង្គេសតិ ‘‘វត្តិច្ឆានុបុព្ពិកា សទ្ទប្បដិបត្តី’’តិ បរស្សបទវចនិច្ឆាយំ –

៤២៩. អថ បុព្ពានិ វិភត្តីនំ ឆ បរស្សបទានិ.

អថ តទ្ធិតានន្តរំ វុច្ចមានានំ សព្ពាសំ វត្តមានាទីនំ អដ្ឋវិធានំ វិភត្តីនំ យានិ យានិ បុព្ពកានិ ឆ បទានិ, តានិ តានិ អត្ថតោ អដ្ឋចត្តាលីសមត្តានិ បរស្សបទសញ្ញានិ ហោន្តីតិអាទិម្ហិ ឆន្នំ បរស្សបទសញ្ញា, បរស្សត្ថានិ បទានិ បរស្សបទានិ, តព្ពាហុល្លតោ តព្ពោហារោ.

‘‘ធាតូហិ ណេ ណយ’’ឥច្ចាទិតោ ‘‘ធាតូហី’’តិ វត្តមានេ –

៤៣០. កត្តរិ បរស្សបទំ.

កត្តរិការកេ អភិធេយ្យេ សព្ពធាតូហិ បរស្សបទំ ហោតីតិ បរស្សបទំ កត្វា, តស្សាប្យនិយមប្បសង្គេ វត្តិច្ឆាវសា –

វិបរិណាមេន ‘‘បរស្សបទានំ, អត្តនោបទាន’’ន្តិ ច វត្តតេ.

៤៣១. ទ្វេ ទ្វេ បឋមមជ្ឈិមុត្តមបុរិសា.

តាសំ វិភត្តីនំ បរស្សបទាន’មត្តនោបទានញ្ច ទ្វេ ទ្វេ វចនានិ យថាក្កមំ បឋមមជ្ឈិមុត្តមបុរិសសញ្ញានិ ហោន្តិ. តំ យថា? តិ អន្តិឥតិ បឋមបុរិសា, សិ ថឥតិ មជ្ឈិមបុរិសា, មិ មឥតិ ឧត្តមបុរិសា. អត្តនោបទេសុបិ តេ អន្តេឥតិ បឋមបុរិសា, សេ វ្ហេឥតិ មជ្ឈិមបុរិសា, ឯ ម្ហេឥតិ ឧត្តមបុរិសា. ឯវំ សេសាសុ សត្តសុ វិភត្តីសុបិ យោជេតព្ពន្តិ. ឯវំ អដ្ឋវិភត្តិវសេន ឆន្នវុតិវិធេ អាខ្យាតបទេ ទ្វត្តិំស ទ្វត្តិំស បឋមមជ្ឈិមឧត្តមបុរិសា ហោន្តីតិ វត្តមានបរស្សបទាទិម្ហិ ទ្វិន្នំ បឋមបុរិសសញ្ញា.

៤៣២. នាមម្ហិ បយុជ្ជមានេបិតុល្យាធិករណេ បឋមោ.

តុម្ហាម្ហសទ្ទវជ្ជិតេ តុល្យាធិករណភូតេ សាធកវាចកេ នាមម្ហិ បយុជ្ជមានេបិ អប្បយុជ្ជមានេបិ ធាតូហិ បឋមបុរិសោ ហោតីតិ បឋមបុរិសំ កត្វា, តស្សាប្យនិយមប្បសង្គេ ក្រិយាសាធកស្ស កត្តុនោ ឯកត្តេ វត្តុមិច្ឆិតេ ‘‘ឯកម្ហិ វត្តព្ពេ ឯកវចន’’ន្តិ វត្តមានបរស្សបទបឋមបុរិសេកវចនំ តិ.

‘‘បរោ, បច្ចយោ, ធាតូ’’តិ ច អធិការោ, ‘‘យថា កត្តរិ ចា’’តិ ឥតោ ‘‘កត្តរី’’តិ វិករណប្បច្ចយវិធានេ សព្ពត្ថ វត្តតេ.

៤៣៣. ភូវាទិតោ អ.

ភូឥច្ចេវមាទិតោ ធាតុគណតោ បរោ អបច្ចយោ ហោតិ កត្តរិ វិហិតេសុ វិភត្តិប្បច្ចយេសុ បរេសុ. សព្ពធាតុកម្ហិយេវាយមិស្សតេ.

‘‘អសំយោគន្តស្ស, វុទ្ធី’’តិ ច វត្តតេ.

៤៣៤. អញ្ញេសុ ច.

ការិតតោ អញ្ញេសុ បច្ចយេសុ អសំយោគន្តានំ ធាតូនំ វុទ្ធិ ហោតិ. ចគ្គហណេន ណុប្បច្ចយស្សាបិ វុទ្ធិ ហោតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ឃដាទីនំ វា’’តិ ឥតោ វាសទ្ទោ អនុវត្តេតព្ពោ, សោ ច វវត្ថិតវិភាសត្ថោ. តេន –

ឥវណ្ណុវណ្ណន្តានញ្ច, លហូបន្តាន ធាតុនំ;

ឥវណ្ណុវណ្ណានមេវ, វុទ្ធិ ហោតិ បរស្ស ន.

យុវណ្ណានម្បិ យ ណុ ណា-នានិដ្ឋាទីសុ វុទ្ធិ ន;

តុទាទិស្សាវិករណេ, ន ឆេត្វាទីសុ វា សិយា.

តស្សាប្យនិយមប្បសង្គេ – ‘‘អយុវណ្ណានញ្ចាយោ វុទ្ធី’’តិ បរិភាសតោ ឩការស្សោការោ វុទ្ធិ.

វិបរិណាមេន ‘‘ធាតូន’’ន្តិ វត្តតេ.

៤៣៥. ឱ អវ សរេ.

ឱការស្ស ធាត្វន្តស្ស សរេ បរេ អវាទេសោ ហោតិ. ‘‘សរលោបោ មាទេស’’ឥច្ចាទិនា សរលោបាទិម្ហិ កតេ ‘‘នយេ បរំ យុត្តេ’’តិ បរនយនំ កាតព្ពំ.

សោ បុរិសោ សាធុ ភវតិ, សា កញ្ញា សាធុ ភវតិ, តំ ចិត្តំ សាធុ ភវតិ.

ឯត្ថ ហិ –

កត្តុនោភិហិតត្តាវ, អាខ្យាតេន ន កត្តរិ;

តតិយា បឋមា ហោតិ, លិង្គត្ថំ បនបេក្ខិយ.

សតិបិ ក្រិយាយេកត្តេ កត្តូនំ ពហុត្តា ‘‘ពហុម្ហិ វត្តព្ពេ ពហុវចន’’ន្តិ វត្តមានបរស្សបទបឋមបុរិសពហុវចនំ អន្តិ, បុរេ វិយ អប្បច្ចយវុទ្ធិអវាទេសា, សរលោបាទិ. តេ បុរិសា ភវន្តិ, អប្បយុជ្ជមានេបិ ភវតិ, ភវន្តិ.

‘‘បយុជ្ជមានេបិ, តុល្យាធិករណេ’’តិ ច វត្តតេ.

៤៣៦. តុម្ហេ មជ្ឈិមោ.

តុល្យាធិករណភូតេ តុម្ហសទ្ទេ បយុជ្ជមានេបិ អប្បយុជ្ជមានេបិ ធាតូហិ មជ្ឈិមបុរិសោ ហោតីតិ វត្តមានបរស្សបទមជ្ឈិមបុរិសេកវចនំសិ, សេសំ បុរិមសមំ. ត្វំ ភវសិ, តុម្ហេ ភវថ, អប្បយុជ្ជមានេបិ ភវសិ, ភវថ.

តុល្យាធិករណេតិ កិមត្ថំ? តយា បច្ចតេ ឱទនោ.

តស្មិំយេវាធិការេ –

៤៣៧. អម្ហេ ឧត្តមោ.

តុល្យាធិករណភូតេ អម្ហសទ្ទេ បយុជ្ជមានេបិ អប្បយុជ្ជមានេបិ ធាតូហិ ឧត្តមបុរិសោ ហោតីតិ វត្តមានបរស្សបទឧត្តមបុរិសេកវចនំ មិ, អប្បច្ចយវុទ្ធិអវាទេសា.

៤៣៨. អការោ ទីឃំ ហិមិមេសុ.

អការោ ទីឃមាបជ្ជតេ ហិមិមឥច្ចេតាសុ វិភត្តីសុ. អហំ ភវាមិ, មយំ ភវាម. ភវាមិ, ភវាម.

‘‘វិភត្តីនំ, ឆា’’តិ ច វត្តតេ.

៤៣៩. បរាណ្យត្តនោបទានិ.

សព្ពាសំ វត្តមានានំ អដ្ឋវិធានំ វិភត្តីនំ យានិ យានិ បរានិ ឆ បទានិ, តានិ តានិ អត្តនោបទសញ្ញានិ ហោន្តីតិ តេអាទីនំ អត្តនោបទសញ្ញា.

‘‘ធាតូហិ, អត្តនោបទានី’’តិ ច វត្តតេ.

៤៤០. កត្តរិ ច.

កត្តរិ ច ការកេ អភិធេយ្យេ ធាតូហិ អត្តនោបទានិ ហោន្តិ. ចគ្គហណំ កត្ថចិ និវត្តនត្ថំ, សេសំ បរស្សបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ភវតេ, ភវន្តេ, ភវសេ, ភវវ្ហេ, ភវេ, ភវាម្ហេ.

បច បាកេ, ធាតុសញ្ញាយំ ធាត្វន្តលោបោ, វុត្តនយេនេវ ត្យាទ្យុប្បត្តិ, ឥវណ្ណុវណ្ណានមភាវា វុទ្ធិអភាវោវេត្ថ វិសេសោ. សោ ទេវទត្តោ ឱទនំ បចតិ, បចន្តិ, បចសិ, បចថ, បចាមិ, បចាម, សោ ឱទនំ បចតេ, តេ បចន្តេ, ត្វំ បចសេ, តុម្ហេ បចវ្ហេ, អហំ បចេ, មយំ បចាម្ហេ.

បឋមបុរិសាទីនមេកជ្ឈប្បវត្តិប្បសង្គេ បរិភាសមាហ –

៤៤១. សព្ពេសមេកាភិធានេ បរោ បុរិសោ.

សព្ពេសំ បឋមមជ្ឈិមានំ, បឋមុត្តមានំ, មជ្ឈិមុត្តមានំ តិណ្ណំ វា បុរិសានំ ឯកតោភិធានេ កាតព្ពេ បរោ បុរិសោ យោជេតព្ពោ. ឯកកាលានមេវាភិធានេ ចាយំ. សោ ច បចតិ, ត្វញ្ច បចសីតិ បរិយាយប្បសង្គេ តុម្ហេ បចថាតិ ភវតិ. ឯវំ សោ ច បចតិ, អហញ្ច បចាមីតិ មយំ បចាម, តថា ត្វញ្ច បចសិ, អហញ្ច បចាមិ, មយំ បចាម, សោ ច បចតិ, ត្វញ្ច បចសិ, អហញ្ច បចាមិ, មយំ បចាម. ឯវំ សព្ពត្ថ យោជេតព្ពំ.

ឯកាភិធានេតិ កិមត្ថំ? ‘‘សោ ច បចតិ, ត្វញ្ច បចិស្សសិ, អហំ បចិំ’’ ឯត្ថ ភិន្នកាលត្តា ‘‘មយំ បចិម្ហា’’តិ ន ភវតិ.

គមុ សប្ប គតិម្ហិ, បុរេ វិយ ធាតុសញ្ញាយំ ធាត្វន្តលោបោ.

កត្តរិ ត្យាទ្យុប្បត្តិ.

៤៤២. គមិស្សន្តោ ច្ឆោ វា សព្ពាសុ.

គមុឥច្ចេតស្ស ធាតុស្សន្តោ មការោ ច្ឆោ ហោតិ វា សព្ពាសុ វិភត្តីសុ, សព្ពគ្គហណេន មានន្ត យ ការិតប្បច្ចយេសុ ច. វវត្ថិតវិភាសត្ថោយំ វាសទ្ទោ. តេនាយំ –

វិធិំ និច្ចញ្ច វាសទ្ទោ, មាន’ន្តេសុ តុ កត្តរិ;

ទីបេតានិច្ចមញ្ញត្ថ, បរោក្ខាយមសន្តកំ.

អប្បច្ចយបរនយនានិ, សោ បុរិសោ គាមំ គច្ឆតិ, តេ គច្ឆន្តិ, ‘‘ក្វចិ ធាតូ’’តិអាទិនា គរុបុព្ពរស្សតោ បរស្ស បឋមបុរិសពហុវចនស្ស រេ វា ហោតិ, គច្ឆរេ. ត្វំ គច្ឆសិ, តុម្ហេ គច្ឆថ. អហំ គច្ឆាមិ, មយំ គច្ឆាម.

ច្ឆាទេសាភាវេ ‘‘លោបញ្ចេត្តមការោ’’តិ អប្បច្ចយស្ស ឯការោ. គមេតិ, គមេន្តិ, សរលោបោ. គមេសិ, គមេថ. គមេមិ, គមេម.

អត្តនោបទេបិ សោ គាមំ គច្ឆតេ, គច្ឆន្តេ, គច្ឆរេ. គច្ឆសេ, គច្ឆវ្ហេ. គច្ឆេ, គច្ឆាម្ហេ.

‘‘កុតោ នុ ត្វំ អាគច្ឆសិ, រាជគហតោ អាគច្ឆាមី’’តិអាទីសុ បន បច្ចុប្បន្នសមីបេ វត្តមានវចនំ.

‘‘វា’’តិ វត្តតេ.

៤៤៣. គមិស្ស ឃម្មំ.

គមុឥច្ចេតស្ស ធាតុស្ស សព្ពស្ស ឃម្មាទេសោ ហោតិ វា. ឃម្មតិ, ឃម្មន្តិ ឥច្ចាទិ.

ភាវកម្មេសុ បន –

៤៤៤. អត្តនោបទានិ ភាវេ ច កម្មនិ.

ភាវេ ច កម្មនិ ច ការកេ អភិធេយ្យេ អត្តនោបទានិ ហោន្តិ, ចសទ្ទេន កម្មកត្តរិបិ. ភវនំ ភាវោ, សោ ច ការកន្តរេន អសំសដ្ឋោ កេវលោ ភវនលវនាទិកោ ធាត្វត្ថោ. ករីយតីតិ កម្មំ. អកម្មកាបិ ធាតវោ សោបសគ្គា សកម្មកាបិ ភវន្តិ, តស្មា កម្មនិ អនុបុព្ពា ភូធាតុតោ វត្តមានត្តនោបទបឋមបុរិសេកវចនំ តេ.

‘‘ធាតូហិ ណេ ណយ’’ឥច្ចាទិតោ ‘‘ធាតូហី’’តិ វត្តមានេ –

៤៤៥. ភាវកម្មេសុ យោ.

សព្ពធាតូហិ បរោ ភាវកម្មេសុ យប្បច្ចយោ ហោតិ. អត្តនោបទវិសយេវាយមិស្សតេ, ‘‘អញ្ញេសុ ចា’’តិ សុត្តេ អនុវត្តិតវាគ្គហណេន យប្បច្ចយេ វុទ្ធិ ន ភវតិ, អនុភូយតេ សុខំ ទេវទត្តេន.

អាខ្យាតេន អវុត្តត្តា, តតិយា ហោតិ កត្តរិ;

កម្មស្សាភិហិតត្តា ន, ទុតិយា បឋមាវិធ.

អនុភូយន្តេ សម្បត្តិយោ តយា. អនុភូយសេ ត្វំ ទេវទត្តេន, អនុភូយវ្ហេ តុម្ហេ. អហំ អនុភូយេ តយា, មយំ អនុភូយាម្ហេ.

‘‘ក្វចិ ធាតុ’’ឥច្ចាទិតោ ‘‘ក្វចី’’តិ វត្តមានេ –

៤៤៦. អត្តនោបទានិ បរស្សបទត្តំ.

អត្តនោបទានិ ក្វចិ បរស្សបទត្តមាបជ្ជន្តេ, អកត្តរិយេវេតំ. យការស្ស ទ្វិត្តំ, អនុភូយ្យតិ មយា សុខំ, អនុភូយ្យតេ វា, អនុភូយ្យន្តិ. អនុភូយ្យសិ, អនុភូយ្យថ. អនុភូយ្យាមិ, អនុភូយ្យាម. ទ្វិត្តាភាវេ – អនុភូយតិ, អនុភូយន្តិ.

ក្វចីតិ កិំ? អនុភូយតេ.

ភាវេ អទព្ពវុត្តិនោ ភាវស្សេកត្តា ឯកវចនមេវ, តញ្ច បឋមបុរិសស្សេវ, ភូយតេ ទេវទត្តេន, ទេវទត្តេន សម្បតិ ភវនន្តិ អត្ថោ.

បចធាតុតោ កម្មនិ អត្តនោបទេ យប្បច្ចយេ ច កតេ –

វិបរិណាមេន ‘‘យស្សា’’តិ វត្តមានេ –

៤៤៧. តស្ស ចវគ្គយការវការត្តំ សធាត្វន្តស្ស.

តស្ស ភាវកម្មវិសយស្ស យប្បច្ចយស្ស ចវគ្គយការវការត្តំ ហោតិ ធាត្វន្តេន សហ យថាសម្ភវំ. ឯត្ថ ច ‘‘ឥវណ្ណាគមោ វា’’តិ ឥតោ សីហគតិយា វាសទ្ទោ អនុវត្តេតព្ពោ, សោ ច វវត្ថិតវិភាសត្ថោ. តេន –

ចវគ្គោ ច ត វគ្គានំ, ធាត្វន្តានំ យវត្តនំ;

រវានញ្ច សយប្បច្ច-យានំ ហោតិ យថាក្កមន្តិ.

ធាត្វន្តស្ស ចវគ្គាទិត្តា ចការេ កតេ ‘‘បរទ្វេភាវោ ឋានេ’’តិ ចការស្ស ទ្វិត្តំ. បច្ចតេ ឱទនោ ទេវទត្តេន, ‘‘ក្វចិ ធាតូ’’តិអាទិនា គរុបុព្ពរស្សតោ បរស្ស បឋមបុរិសពហុវចនស្ស ក្វចិ រេ ហោតិ. បច្ចរេ, បច្ចន្តេ. បច្ចសេ, បច្ចវ្ហេ. បច្ចេ, បច្ចាម្ហេ.

បរស្សបទាទេសេ បច្ចតិ, បច្ចន្តិ. បច្ចសិ, បច្ចថ. បច្ចាមិ, បច្ចាម. តថា កម្មកត្តរិ បច្ចតេ ឱទនោ សយមេវ, បច្ចន្តេ. បច្ចតិ, បច្ចន្តិ វា ឥច្ចាទិ.

គមិតោ កម្មនិ អត្តនោបទេ, យប្បច្ចយេ ច កតេ –

‘‘ធាតូហិ, តស្មិំ, យេ’’តិ ច វត្តតេ.

៤៤៨. ឥវណ្ណាគមោ វា.

សព្ពេហិ ធាតូហិ តស្មិំ ភាវកម្មវិសយេ យប្បច្ចយេ បរេ ឥវណ្ណាគមោ ហោតិ វាតិ ឦការាគមោ. វវត្ថិតវិភាសត្ថោយំ វាសទ្ទោ. ច្ឆាទេសោ, គច្ឆីយតេ គាមោ ទេវទត្តេន, គច្ឆីយន្តេ. គច្ឆីយសេ, គច្ឆីយវ្ហេ. គច្ឆីយេ, គច្ឆីយាម្ហេ.

ច្ឆាទេសាភាវេ –

‘‘ធាតូហិ, យោ, វា’’តិ ច វត្តតេ.

៤៤៩. បុព្ពរូបញ្ច.

ហេដ្ឋានុត្តេហិ បរស្សេវេទំ, តេន កដបវគ្គយការលសន្តេហេវ ធាតូហិ បរោ យប្បច្ចយោ បុព្ពរូបមាបជ្ជតេ វាតិ មការា បរស្ស យការស្ស មការោ. គម្មតេ, គមីយតេ, គម្មន្តេ, គមីយន្តេ. គម្មសេ, គមីយសេ, គម្មវ្ហេ, គមីយវ្ហេ. គម្មេ, គមីយេ, គម្មាម្ហេ, គមីយាម្ហេ.

បរស្សបទត្តេ – គច្ឆីយ្យតិ, គច្ឆីយ្យន្តិ. គច្ឆីយតិ, គច្ឆីយន្តិ វា. គម្មតិ, គម្មន្តិ. គមីយតិ, គមីយន្តិ. ឥការាគមេ គមិយ្យតិ, គមិយ្យន្តិ. តថា ឃម្មីយតិ, ឃម្មីយន្តិ ឥច្ចាទិ.

វត្តមានាវិភត្តិ.

៤៥០. បញ្ចមី តុ អន្តុ, ហិ ថ, មិ ម, តំ អន្តំ, ស្សុវ្ហោ, ឯ អាមសេ.

ត្វាទយោ ទ្វាទស បញ្ចមីសញ្ញា ហោន្តិ.

៤៥១. អាណត្យាសិដ្ឋេនុត្តកាលេ បញ្ចមី.

អាណត្យត្ថេ ច អាសីសត្ថេ អនុត្តកាលេ បញ្ចមីវិភត្តិ ហោតិ.

សតិបិ កាលាធិការេ បុន កាលគ្គហណេន វិធិនិមន្តនាជ្ឈេសនានុមតិបត្ថនាបត្តកាលាទីសុ ច បញ្ចមី. អាណាបនមាណត្តិ, អាសីសនមាសិដ្ឋោ, សោ ច ឥដ្ឋស្ស អសម្បត្តស្ស អត្ថស្ស បត្ថនំ, តស្មិំ អាណត្យាសិដ្ឋេ. អនុ សមីបេ ឧត្តកាលោ អនុត្តកាលោ, បច្ចុប្បន្នកាលោតិ អត្ថោ, ន ឧត្តកាលោតិ វា អនុត្តកាលោ, តស្មិំ អនុត្តកាលេ, កាលមនាមសិត្វា ហោតីតិ អត្ថោ.

តត្ថ អាសីសនត្ថេ ភូធាតុតោ បញ្ចមីបរស្សបទបឋមបុរិសេកវចនំ តុ, អប្បច្ចយវុទ្ធិអវាទេសា. សោ សុខី ភវតុ, តេ សុខិតា ភវន្តុ.

វិបរិណាមេន ‘‘អការតោ’’តិ វត្តតេ.

៤៥២. ហិលោបំ វា.

អការតោ បរោ ហិវិភត្តិ លោបមាបជ្ជតេ វា. ត្វំ សុខី ភវ, ភវាហិ វា, ហិម្ហិ ទីឃោ. តុម្ហេ សុខិតា ភវថ. អហំ សុខី ភវាមិ, មយំ សុខិនោ ភវាម.

អត្តនោបទេ សោ សុខី ភវតំ, តេ សុខិតា ភវន្តំ. ត្វំ សុខី ភវស្សុ, តុម្ហេ សុខិតា ភវវ្ហោ. អហំ សុខី ភវេ, មយំ សុខិតា ភវាមសេ.

កម្មនិ អនុភូយតំ តយា, អនុភូយន្តំ. អនុភូយស្សុ, អនុភូយវ្ហោ. អនុភូយេ, អនុភូយាមសេ. បរស្សបទត្តេ អនុភូយ្យតុ, អនុភូយ្យន្តុ. អនុភូយតុ, អនុភូយន្តុ វា, អនុភូយ្យាហិ ឥច្ចាទិ. ភាវេ ភូយតំ.

អាណត្តិយំ កត្តរិ ទេវទត្តោ ទានិ ឱទនំ បចតុ, បចន្តុ. បច, បចាហិ, បចថ. បចាមិ, បចាម. បចតំ, បចន្តំ. បចស្សុ, បចវ្ហោ. បចេ, បចាមសេ.

កម្មនិ យប្បច្ចយចវគ្គាទិ, បច្ចតំ ឱទនោ ទេវទត្តេន, បច្ចន្តំ. បច្ចស្សុ, បច្ចវ្ហោ. បច្ចេ, បច្ចាមសេ. បរស្សបទត្តេ បច្ចតុ, បច្ចន្តុ. បច្ច, បច្ចាហិ, បច្ចថ. បច្ចាមិ, បច្ចាម.

តថា សោ គាមំ គច្ឆតុ, គច្ឆន្តុ. គច្ឆ, គច្ឆាហិ, គច្ឆថ. គច្ឆាមិ, គច្ឆាម. គមេតុ, គមេន្តុ. គម, គមាហិ, គមេថ. គមេមិ, គមេម. គច្ឆតំ, គច្ឆន្តំ. គច្ឆស្សុ, គច្ឆវ្ហោ. គច្ឆេ, គច្ឆាមសេ. ឃម្មាទេសេ ឃម្មតុ, ឃម្មន្តុ ឥច្ចាទិ.

កម្មនិ គច្ឆីយតំ, គច្ឆីយតុ, គមីយតំ, គមីយតុ, គម្មតំ, គម្មតុ ឥច្ចាទិ.

វិធិម្ហិ ឥធ បព្ពតោ ហោតុ, អយំ បាសាទោ សុវណ្ណមយោ ហោតូតិអាទិ.

និមន្តនេ អធិវាសេតុ មេ ភន្តេ ភគវា ភោជនំ, ឥធ និសីទតុ ភវំ.

អជ្ឈេសនេ ទេសេតុ ភន្តេ ភគវា ធម្មំ.

អនុមតិយំ បុច្ឆតុ ភវំ បញ្ហំ, បវិសតុ ភវំ, ឯត្ថ និសីទតុ.