៥. តទ្ធិតកណ្ឌ

អបច្ចតទ្ធិត

អថ នាមតោ ឯវ វិភត្យន្តា អបច្ចាទិអត្ថវិសេសេ តទ្ធិតុប្បត្តីតិ នាមតោ បរំ តទ្ធិតវិធានមារភីយតេ.

តត្ថ តស្មា តិវិធលិង្គតោ បរំ ហុត្វា ហិតា សហិតាតិ តទ្ធិតា, ណាទិបច្ចយានមេតំ អធិវចនំ, តេសំ វា នាមិកានំ ហិតា ឧបការា តទ្ធិតាតិ អន្វត្ថភូតបរសមញ្ញាវសេនាបិ ណាទិប្បច្ចយាវ តទ្ធិតា នាម.

‘‘វសិដ្ឋស្ស អបច្ច’’ន្តិ វិគ្គហេ –

‘‘លិង្គញ្ច និបច្ចតេ’’តិ ឥតោ លិង្គគ្គហណមនុវត្តតេ.

៣៦១. វា ណ’បច្ចេ.

ឆដ្ឋិយន្តតោ លិង្គម្ហា ណប្បច្ចយោ ហោតិ វិកប្បេន ‘‘តស្ស អបច្ច’’មិច្ចេតស្មិំ អត្ថេ.

សោ ច –

៣៦២. ធាតុលិង្គេហិ បរា បច្ចយា.

ធាតូហិ, លិង្គេហិ ច បច្ចយា បរាវ ហោន្តីតិ បរិភាសតោ អបច្ចត្ថសម្ពន្ធិលិង្គតោ ឆដ្ឋិយន្តាយេវ បរោ ហោតិ. បដិច្ច ឯតស្មា អត្ថោ ឯតីតិ បច្ចយោ, បតីយន្តិ អនេន អត្ថាតិ វា បច្ចយោ, ‘‘វុត្តត្ថានមប្បយោគោ’’តិ អបច្ចសទ្ទស្ស អប្បយោគោ, ‘‘តេសំ វិភត្តិយោ លោបា ចេ’’តិ វិភត្តិលោបោ ច.

៣៦៣. តេសំ ណោ លោបំ.

តេសំ តទ្ធិតប្បច្ចយានំ ណានុពន្ធានំ ណការោ លោបមាបជ្ជតេ.

៣៦៤. វុទ្ធាទិសរស្ស វាសំយោគន្តស្ស សណេ ច.

អាទិសរស្ស វា អាទិព្យញ្ជនស្ស វា អសំយោគន្តស្ស វុទ្ធិ ហោតិ សណការប្បច្ចយេ បរេ. សំយោគោ អន្តោ អស្សាតិ សំយោគន្តោ, តទញ្ញោ អសំយោគន្តោ. អថ វា វវត្ថិតវិភាសត្ថោយំ វាសទ្ទោ, តទា ច បកតិភូតេ លិង្គេ សរានមាទិសរស្ស អសំយោគន្តស្ស វុទ្ធិ ហោតិ សណការេ តទ្ធិតប្បច្ចយេ បរេតិ អត្ថោ.

តេន –

វាសិដ្ឋាទីសុ និច្ចាយំ, អនិច្ចោឡុម្បិកាទិសុ;

ន វុទ្ធិ នីលបីតាទោ, វវត្ថិតវិភាសតោ.

ចសទ្ទគ្គហណមវធារណត្ថំ.

តស្សា វុទ្ធិយា អនិយមប្បសង្គេ និយមត្ថំ បរិភាសមាហ.

៣៦៥. អយុវណ្ណានញ្ចាយោ វុទ្ធី.

តេសំ អការឥវណ្ណុវណ្ណានមេវ យថាក្កមំ អា ឯឱឥច្ចេតេ វុទ្ធិយោ ហោន្តិ. ចសទ្ទគ្គហណមវុទ្ធិសម្បិណ្ឌនត្ថំ, អវធារណត្ថំ វា. ឥ ច ឧ ច យុ, យុ ឯវ វណ្ណា យុវណ្ណា, អ ច យុវណ្ណា ច អយុវណ្ណា. អា ច ឯ ច ឱ ច អាយោ. បុន វុទ្ធិគ្គហណំ ‘‘នេគមជានបទា’’តិអាទីសុ ឧត្តរបទវុទ្ធិភាវត្ថំ, ឯត្ថ ច ‘‘អយុវណ្ណាន’’ន្តិ ឋាននិយមវចនំ អាយោនំ វុទ្ធិភាវប្បសង្គនិវត្តនត្ថំ.

យថា ហិ កតវុទ្ធីនំ, បុន វុទ្ធិ ន ហោតិហ;

តថា សភាវវុទ្ធីនំ, អាយោនំ បុន វុទ្ធិ ន.

តតោ អការស្ស អាការោ វុទ្ធិ, ‘‘សរលោបោមាទេសប្បច្ចយាទិម្ហិ សរលោបេ តុ បកតី’’តិ សរលោបបកតិភាវា, ‘‘នយេ បរំ យុត្តេ’’តិ បរនយនំ កត្វា តទ្ធិតត្តា ‘‘តទ្ធិតសមាស’’ឥច្ចាទិនា នាមព្យបទេសេ កតេ បុរេ វិយ ស្យាទ្យុប្បត្តិ.

វាសិដ្ឋោ, វសិដ្ឋស្ស បុត្តោ វា, វាសិដ្ឋា ឥច្ចាទិ បុរិសសទ្ទសមំ. តស្ស នត្តុបនត្តាទយោបិ តទុបចារតោ វាសិដ្ឋាយេវ. ឯវំ សព្ពត្ថ គោត្តតទ្ធិតេ បឋមប្បកតិតោយេវ បច្ចយោ ហោតិ.

ឥត្ថិយំ ណប្បច្ចយន្តត្តា ‘‘ណវ ណិក ណេយ្យ ណ ន្តូហី’’តិ វាសិដ្ឋសទ្ទតោ ឦបច្ចយោ. សរលោបាទិំ កត្វា ឥត្ថិប្បច្ចយន្តត្តា ‘‘តទ្ធិតសមាស’’ឥច្ចាទិសុត្តេ ចគ្គហណេន នាមព្យបទេសេ កតេ ស្យាទ្យុប្បត្តិ, វាសិដ្ឋី កញ្ញា, វាសិដ្ឋី, វាសិដ្ឋិយោ ឥច្ចាទិ ឥត្ថិសទ្ទសមំ.

នបុំសកេ វាសិដ្ឋំ អបច្ចំ, វាសិដ្ឋានិ អបច្ចានិ ឥច្ចាទិ ចិត្តសទ្ទសមំ. ឯវំ ឧបរិបិ តទ្ធិតន្តស្ស តិលិង្គតា វេទិតព្ពា.

ភារទ្វាជស្ស បុត្តោ ភារទ្វាជោ, វេសាមិត្តស្ស បុត្តោ វេសាមិត្តោ, គោតមស្ស បុត្តោ គោតមោ. ឯត្ថ ច អយុវណ្ណត្តាភាវា អាការាទីនំ ន វុទ្ធិ ហោតិ. វសុទេវស្ស អបច្ចំ វាសុទេវោ, ពលទេវោ. ‘‘ចិត្តកោ’’តិអាទីសុ បន សំយោគន្តត្តា វុទ្ធិ ន ភវតិ.

‘‘វច្ឆស្ស អបច្ច’’ន្តិ វិគ្គហេ ណម្ហិ សម្បត្តេ ‘‘វា ណ’បច្ចេ’’តិ ឥតោ វាតិ តទ្ធិតវិធានេ សព្ពត្ថ វត្តតេ, តេន សព្ពត្ថ វាក្យវុត្តិយោ ភវន្តិ. ‘‘អបច្ចេ’’តិ បទំ យាវ សំសដ្ឋគ្គហណាវ វត្តតេ.

៣៦៦. ណាយន ណាន វច្ឆាទិតោ.

វច្ឆ កច្ចឥច្ចេវមាទិតោ ឆដ្ឋិយន្តតោ គោត្តគណតោ ណាយន ណានឥច្ចតេ បច្ចយា ហោន្តិ វា ‘‘តស្សាបច្ច’’មិច្ចេតស្មិំ អត្ថេ. សព្ពត្ថ ណការានុពន្ធោ វុទ្ធត្ថោ, សេសំ បុព្ពសមំ, សំយោគន្តត្តា វុទ្ធិអភាវោវ វិសេសោ.

វច្ឆាយនោ វច្ឆានោ វច្ឆស្ស បុត្តោ វា. ឯវំ កច្ចស្ស បុត្តោ កច្ចាយនោ កច្ចានោ, មោគ្គល្លស្ស បុត្តោ មោគ្គល្លាយនោ មោគ្គល្លានោ. ឯវំ អគ្គិវេស្សាយនោ អគ្គិវេស្សានោ, កណ្ហាយនោ កណ្ហានោ, សាកដាយនោ សាកដានោ, មុញ្ចាយនោ មុញ្ចានោ, កុញ្ជាយនោ កុញ្ជានោ ឥច្ចាទិ. អាកតិគណោ’យំ.

‘‘កត្តិកាយ អបច្ច’’ន្តិ វិគ្គហេ –

៣៦៧. ណេយ្យោ កត្តិកាទីហិ.

អាទិសទ្ទោយំ បការេ វត្តតេ. កត្តិកា វិនតារោហិណីឥច្ចេវមាទីហិ ឥត្ថិយំ វត្តមានេហិ លិង្គេហិ ណេយ្យប្បច្ចយោ ហោតិ វា ‘‘តស្សាបច្ច’’មិច្ចេតស្មិំ អត្ថេ.

វិភត្តិលោបេ ‘‘បកតិ ចស្ស សរន្តស្សា’’តិ បកតិភាវោ. កត្តិកេយ្យោ, កត្តិកាយ បុត្តោ វា. ឯវំ វិនតាយ អបច្ចំ វេនតេយ្យោ, ឥការស្សេការោ វុទ្ធិ, រោហិណិយា បុត្តោ រោហិណេយ្យោ, គង្គាយ អបច្ចំ គង្គេយ្យោ, ភគិនិយា បុត្តោ ភាគិនេយ្យោ, នទិយាបុត្តោ នាទេយ្យោ. ឯវំ អន្តេយ្យោ, អាហេយ្យោ, កាមេយ្យោ. សុចិយា អបច្ចំ សោចេយ្យោ, ឯត្ថ ឧការស្សោការោ វុទ្ធិ, ពាលាយ អបច្ចំ ពាលេយ្យោ ឥច្ចាទិ.

‘‘ទក្ខស្សាបច្ច’’ន្តិ វិគ្គហេ ណម្ហិ សម្បត្តេ –

៣៦៨. អតោ ណិ វា.

អការន្តតោ លិង្គម្ហា ណិបច្ចយោ ហោតិ វា ‘‘តស្សាបច្ច’’មិច្ចេតស្មិំ អត្ថេ. ទក្ខិ, ទក្ខី, ទក្ខយោ, ទោណស្ស អបច្ចំ ទោណិ. ឯវំ វាសវិ, សក្យបុត្តិ, នាដបុត្តិ, ទាសបុត្តិ, ទាសរថិ. វារុណិ, កណ្ឌិ, ពាលទេវិ, បាវកិ, ជិនទត្តស្ស អបច្ចំ ជេនទត្តិ, សុទ្ធោទនិ, អនុរុទ្ធិ ឥច្ចាទិ.

បុន វាគ្គហណេន អបច្ចត្ថេ ណិកប្បច្ចយោ, អទិតិអាទិតោ ណ្យប្បច្ចយោ ច. យថា – សក្យបុត្តស្ស បុត្តោ សក្យបុត្តិកោ, ‘‘តេសុ វុទ្ធី’’តិអាទិនា កការស្ស យការោ, សក្យបុត្តិយោ. ឯវំ នាដបុត្តិកោ, ជេនទត្តិកោ, វិមាតុយា បុត្តោ វេមាតិកោ.

‘‘អទិតិយា បុត្តោ’’តិ អត្ថេ ណ្យប្បច្ចយោ, វុទ្ធិ ច.

៣៦៩. អវណ្ណោ យេ លោបញ្ច.

អវណ្ណោ តទ្ធិតភូតេ យប្បច្ចយេ បរេ លោបមាបជ្ជតេ. ចសទ្ទេន ឥវណ្ណោបីតិ ឥការលោបោ, ‘‘យវតំ តលនទការានំ ព្យញ្ជនានិ ច ល ញ ជការត្ត’’ន្តិ ត្យការសំយោគស្ស ចការោ, ‘‘បរទ្វេភាវោ ឋានេ’’តិ ទ្វិត្តំ, អាទិច្ចោ. ឯវំ ទិតិយា បុត្តោ ទេច្ចោ.

‘‘កុណ្ឌនិយា បុត្តោ’’តិ អត្ថេ ណ្យប្បច្ចយេ កតេ –

‘‘ក្វចាទិមជ្ឈុត្តរេសូ’’តិ វត្តតេ.

៣៧០. តេសុ វុទ្ធិលោបាគមវិការវិបរីតាទេសា ច.

តេសុ អាទិមជ្ឈុត្តរេសុ អវិហិតលក្ខណេសុ ជិនវចនានុបរោធេន ក្វចិ វុទ្ធិ លោប អាគម វិការ វិបរីតអាទេសា ហោន្តីតិ សំយោគន្តត្តេបិ អាទិវុទ្ធិ, ឥការលោបេ ន្យស្សញាទេសោ, កោណ្ឌញ្ញោ, កុរុនោ បុត្តោ កោរព្យោ, ឯត្ថាបិ តេនេវ ឧការស្ស អវាទេសោ, ភាតុនោ បុត្តោ ភាតព្យោ.

‘‘ឧបគុស្ស អបច្ច’’ន្តិ វិគ្គហេ –

៣៧១. ណវោបគ្វាទីហិ.

ឧបគុ មនុឥច្ចេវមាទីហិ ឧការន្តេហិ គោត្តគណេហិ ណវប្បច្ចយោ ហោតិ វា ‘‘តស្សាបច្ច’’មិច្ចេតស្មិំ អត្ថេ. អាទិសទ្ទស្ស ចេត្ថ បការវាចកត្តា ឧការន្តតោយេវាយំ. ឱបគវោ, ឱបគវី, ឱបគវំ, មនុនោ អបច្ចំ មានវោ, ‘‘មានុសោ’’តិ ណប្បច្ចយេ, សាគមេ ច កតេ រូបំ, ភគ្គុនោ អបច្ចំ ភគ្គវោ, បណ្ឌុនោ អបច្ចំ បណ្ឌវោ, ឧបវិន្ទុស្ស អបច្ចំ ឱបវិន្ទវោ ឥច្ចាទិ.

‘‘វិធវាយ អបច្ច’’ន្តិ អត្ថេ –

៣៧២. ណេរ វិធវាទិតោ.

វិធវាទិតោ ណេរប្បច្ចយោ ហោតិ វា អបច្ចត្ថេ. វិគតោ ធវោ បតិ ឯតិស្សាតិ វិធវា, វេធវេរោ, ពន្ធុកិយា អភិសារិណិយា បុត្តោ ពន្ធុកេរោ, សមណស្ស ឧបជ្ឈាយស្ស បុត្តោ បុត្តដ្ឋានិយត្តាតិ សាមណេរោ, នាឡិកេរោ ឥច្ចាទិ.

អបច្ចតទ្ធិតំ.

សំសដ្ឋាទិអនេកត្ថតទ្ធិត

‘‘តិលេន សំសដ្ឋ’’ន្តិ វិគ្គហេ –

៣៧៣. យេន វា សំសដ្ឋំ តរតិ ចរតិ វហតិ ណិកោ.

យេន វា សំសដ្ឋំ, យេន វា តរតិ, យេន វា ចរតិ, យេន វា វហតិ, តតោ តតិយន្តតោ លិង្គម្ហា តេសុ សំសដ្ឋាទីស្វត្ថេសុ ណិកប្បច្ចយោ ហោតិ វា. តេលិកំ ភោជនំ, តិលេន អភិសង្ខតន្តិ អត្ថោ. តេលិកី យាគុ. គុឡេន សំសដ្ឋំ ឯគាឡិកំ. ឯវំ ឃាតិកំ, ទាធិកំ, មារិចិកំ, លោណិកំ.

នាវាយ តរតីតិ នាវិកោ, ឧឡុម្បេន តរតីតិ ឱឡុម្បិកោ, វុទ្ធិអភាវបក្ខេ ឧឡុម្បិកោ. ឯវំ កុល្លិកោ, គោបុច្ឆិកោ. សកដេន ចរតីតិ សាកដិកោ. ឯវំ បាទិកោ, ទណ្ឌិកោ, ធម្មេន ចរតិ បវត្តតីតិ ធម្មិកោ. សីសេន វហតីតិ សីសិកោ, វាគ្គហណេន ឦការស្ស វុទ្ធិ ន ហោតិ. ឯវំ អំសិកោ, ខន្ធិកោ, ហត្ថិកោ, អង្គុលិកោ.

បុន វាគ្គហណេន អញ្ញត្ថេសុបិ ណិកប្បច្ចយោ, បរទារំ គច្ឆតីតិ បារទារិកោ, បថំ គច្ឆតីតិ បថិកោ.

‘‘វិនយមធីតេ, អវេច្ចាធីតេ’’តិ វា វិគ្គហេ –

‘‘ណិកោ’’តិ វត្តតេ.

៣៧៤. តមធីតេ តេនកតាទិសន្និធាននិយោគសិប្បភណ្ឌជីវិកត្ថេសុ ច.

ចតុប្បទមិទំ. តមធីតេតិ អត្ថេ, តេន កតាទីស្វត្ថេសុ ច តម្ហិ សន្និធានោ, តត្ថ និយុត្តោ, តមស្ស សិប្បំ, តមស្ស ភណ្ឌំ, តមស្ស ជីវិកា ឥច្ចេតេស្វត្ថេសុ ច ទុតិយាទិវិភត្យន្តេហិ លិង្គេហិ ណិកប្បច្ចយោ ហោតិ វា. វេនយិកោ. ឯវំ សុត្តន្តិកោ, អាភិធម្មិកោ.

‘‘ព្យាករណមធីតេ’’តិ អត្ថេ ណិកប្បច្ចយាទិម្ហិ កតេ –

‘‘វុទ្ធាទិសរស្ស វាសំយោគន្តស្ស សណេ ចា’’តិ វត្តមានេ –

៣៧៥. មាយូនមាគមោ ឋានេ.

ឥ ឧឥច្ចេភេសំ អាទិសរានំ អសំយោគន្តានំ មា វុទ្ធិ ហោតិ សណេ, តត្រេវ វុទ្ធិ អាគមោ ហោតិ ច ឋានេតិ ឯការវុទ្ធាគមោ.

‘‘ឋានេ’’តិ វចនា ចេត្ថ, យូនមាទេសភូតតោ;

យវេហិ បុព្ពេវ ឯឱ-វុទ្ធិយោ ហោន្តិ អាគមា.

យការស្ស ទ្វិភាវោ.

វេយ្យាករណិកោ, ន្យាយមធីតេតិ នេយ្យាយិកោ. ឯវំ តក្កិកោ, វេទិកោ, នេមិត្តិកោ, កាយេន កតោ បយោគោ កាយិកោ, កាយេន កតំ កម្មំ កាយិកំ, វចសា កតំ កម្មំ វាចសិកំ. ឯវំ មានសិកំ, ឯត្ថ ច ‘‘សសរេ វាគមោ’’តិ សុត្តេ វវត្ថិតវាសទ្ទេន បច្ចយេ បរេបិ សាគមោ, ថេរេហិ កតា សង្គីតិ ថេរិកា. ឯវំ បញ្ចសតិកា, សត្តសតិកា, ឯត្ថ ‘‘ណវណិកា’’ទិសុត្តេ អនុវត្តិតវាគ្គហណេន ឦបច្ចយោ ន ហោតិ.

សន្និធានត្ថេ សរីរេ សន្និធានា វេទនា សារីរិកា, សារីរិកំ ទុក្ខំ. ឯវំ មានសិកា, មានសិកំ.

និយុត្តត្ថេ ទ្វារេ និយុត្តោ ទោវារិកោ, ឯត្ថ ‘‘មាយូនមាគមោ ឋានេ’’តិ វការតោ បុព្ពេឱការាគមោ. ឯវំ ភណ្ឌាគារិកោ, នាគរិកោ, នវកម្មិកោ, វនកម្មិកោ, អាទិកម្មិកោ, ឱទរិកោ, រថិកោ, បថិកោ, ឧបាយេ និយុត្តោ ឱបាយិកោ, ចេតសិ និយុត្តា ចេតសិកា.

សិប្បត្ថេ វីណាវាទនំ វីណា, វីណា អស្ស សិប្បំ វេណិកោ. ឯវំ បាណវិកោ, មោទិង្គិកោ, វំសិកោ.

ភណ្ឌត្ថេ គន្ធោ អស្ស ភណ្ឌន្តិ គន្ធិកោ. ឯវំ តេលិកោ, គោឡិកោ, បូវិកោ, បណ្ណិកោ, តម្ពូលិកោ, លោណិកោ.

ជីវិកត្ថេ ឧរព្ភំ ហន្ត្វា ជីវតិ, ឧរព្ភមស្ស ជីវិកាតិ វា ឱរព្ភិកោ. ឯវំ មាគវិកោ, ឯត្ថ វការាគមោ. សូករិកោ, សាកុណិកោ, មច្ឆិកោ ឥច្ចាទិ.

‘‘តេន កតាទី’’តិ ឯត្ថ អាទិគ្គហណេន តេន ហតំ, តេន ពទ្ធំ, តេន កីតំ, តេន ទិព្ពតិ, សោ អស្ស អាវុធោ, សោ អស្ស អាពាធោ, តត្ថ បសន្នោ, តស្ស សន្តកំ, តមស្ស បរិមាណំ, តស្ស រាសិ, តំ អរហតិ, តមស្ស សីលំ, តត្ថ ជាតោ, តត្ថ វសតិ, តត្រ វិទិតោ, តទត្ថាយ សំវត្តតិ, តតោ អាគតោ, តតោ សម្ភូតោ, តទស្ស បយោជនន្តិ ឯវមាទិអត្ថេ ច ណិកប្បច្ចយោ ហោតិ. យថា – ជាលេន ហតោ, ហនតីតិ វា ជាលិកោ. ឯវំ ពាឡិសិកោ, វាករិកោ, សុត្តេន ពទ្ធោ សុត្តិកោ, វរត្តាយ ពទ្ធោ វារត្តិកោ នាគោ.

វត្ថេន កីតំ ភណ្ឌំ វត្ថិកំ. ឯវំ កុម្ភិកំ, ផាលិកំ, សោវណ្ណិកំ, សាតិកំ. អក្ខេន ទិព្ពតីតិ អក្ខិកោ. ឯវំ សាលាកិកោ, តិន្ទុកិកោ, អម្ពផលិកោ. ចាបោ អស្ស អាវុធោតិ ចាបិកោ. ឯវំ តោមរិកោ, មុគ្គរិកោ, មោសលិកោ.

វាតោ អស្ស អាពាធោតិ វាតិកោ. ឯវំ សេម្ហិកោ, បិត្តិកោ.

ពុទ្ធេ បសន្នោ ពុទ្ធិកោ. ឯវំ ធម្មិកោ, សង្ឃិកោ. ពុទ្ធស្ស សន្តកោ ពុទ្ធិកោ. ឯវំ ធម្មិកោ, សង្ឃិកោ វិហារោ, សង្ឃិកា ភូមិ, សង្ឃិកំ ចីវរំ, បុគ្គលិកំ.

កុម្ភោ អស្ស បរិមាណន្តិ កុម្ភិកំ. ឯវំ ខារិកំ, ទោណិកំ. កុម្ភស្ស រាសិ កុម្ភិកោ. កុម្ភំ អរហតីតិ កុម្ភិកោ. ឯវំ ទោណិកោ, អដ្ឋមាសិកោ, កហាបណិកោ, អាសីតិកា គាថា, នាវុតិកា, សាតិកំ, សាហស្សិកំ. សន្ទិដ្ឋមរហតីតិ សន្ទិដ្ឋិកោ, ‘‘ឯហិ បស្សា’’តិ ឥមំ វិធិំ អរហតីតិ ឯហិបស្សិកោ.

សីលត្ថេ បំសុកូលធារណំ បំសុកូលំ, តំ សីលមស្សាតិ បំសុកូលិកោ. ឯវំ តេចីវរិកោ, ឯកាសនេ ភោជនសីលោ ឯកាសនិកោ, រុក្ខមូលេ វសនសីលោ រុក្ខមូលិកោ, តថា អារញ្ញិកោ, សោសានិកោ.

ជាតត្ថេ អបាយេ ជាតោ អាបាយិកោ. ឯវំ នេរយិកោ, សាមុទ្ទិកោ មច្ឆោ, វស្សេសុ ជាតោ វស្សិកោ, វស្សិកា, វស្សិកំ បុប្ផំ, សារទិកោ, ហេមន្តិកោ, វាសន្តិកោ, ចាតុទ្ទសិកោ, រាជគហេ ជាតោ, រាជគហេ វសតីតិ វា រាជគហិកោ ជនោ, មគធេសុ ជាតោ, វសតីតិ វា មាគធិកោ, មាគធិកា, មាគធិកំ, សាវត្ថិយំ ជាតោ, វសតីតិ វា សាវត្ថិកោ, កាបិលវត្ថិកោ, វេសាលិកោ.

លោកេ វិទិតោ លោកិកោ, លោកាយ សំវត្តតីតិបិ លោកិកោ. តថា មាតិតោ អាគតំ មាតិកំ, បិតិតោ អាគតំ បេត្តិកំ នាមំ.

សម្ភូតត្ថេ មាតិតោ សម្ភូតំ មត្តិកំ. ឯវំ បេត្តិកំ. ឧបធិតស្ស បយោជនំ ឱបធិកំ.

សកត្ថេបិ អសង្ខារោយេវ អសង្ខារិកំ. ឯវំ សសង្ខារិកំ, នាមមេវ នាមិកំ. ឯវំ អាខ្យាតិកំ, ឱបសគ្គិកំ, នេបាតិកំ, ចតុមហារាជេ ភត្តិ ឯតេសន្តិ ចាតុមហារាជិកា. ឯវំ អញ្ញត្ថេបិ យោជេតព្ពំ.

‘‘កសាវេន រត្ត’’ន្តិ វិគ្គហេ –

៣៧៦. ណ រាគា តេនរត្តំ តស្សេទមញ្ញត្ថេសុ ច.

រាគត្ថវាចកា លិង្គម្ហា ‘‘តេន រត្ត’’មិច្ចេតស្មិំ អត្ថេ, ‘‘តស្សេ’’តិ ឆដ្ឋិយន្តតោ ‘‘ឥទ’’មិច្ចេតស្មិំ អត្ថេ ច អញ្ញត្ថេសុ ច ណប្បច្ចយោ ហោតិ វា.

កាសាវំ វត្ថំ. ឯវំ កាសាយំ, កុសុម្ភេន រត្តំ កោសុម្ភំ, ហលិទ្ទិយា រត្តំ ហាលិទ្ទំ, បត្តង្គំ, មញ្ជិដ្ឋំ, កុង្កុមំ, នីលេន រត្តំ នីលំ. ឯវំ បីតំ.

ឥទមត្ថេ មហិំសស្ស ឥទំ មាហិំសំ មំសំ, ទធិ សប្បិ ចម្មាទិកំ វា, សូករស្ស ឥទំ សូករំ, កច្ចាយនស្ស ឥទំ កច្ចាយនំ ព្យាករណំ. ឯវំ សោគតំ សាសនំ.

‘‘ឥសិស្ស ឥទ’’ន្តិ អត្ថេ ណប្បច្ចយេ កតេ វុទ្ធិម្ហិ សម្បត្តេ –

‘‘សណេ, យូនមាគមោ ឋានេ’’តិ ច វត្តតេ.

៣៧៧. អាត្តញ្ច.

ឥ ឧឥច្ចេតេសំ អាទិសរានំ អាត្តញ្ច ហោតិ សណការប្បច្ចយេ បរេ, ចសទ្ទេន រិការាគមោ ច ឋានេតិ ឥការស្ស អាត្តំ.

ឋានាធិការតោ អាត្តំ, ឥសូសភឧជាទិនំ;

ឥសិស្ស តុ រិការាគ-មោ ចាត្តានន្តរេ ភវេ.

អារិស្យំ, ឧសភស្ស ឥទំ អាសភំ ឋានំ, អាសភី វាចា.

អញ្ញត្ថគ្គហណេន បន អវិទូរភវោ, តត្រ ភវោ, តត្រ ជាតោ, តតោ អាគតោ, សោ អស្ស និវាសោ, តស្ស ឥស្សរោ, កត្តិកាទីហិ និយុត្តោ មាសោ, សាស្ស ទេវតា, តមវេច្ចាធីតេ, តស្ស វិសយោ ទេសោ, តស្មិំ ទេសេ អត្ថិ, តេន និព្ពត្តំ, តំ អរហតិ, តស្ស វិការោ, តមស្ស បរិមាណន្តិ ឥច្ចេវមាទីស្វត្ថេសុ ច ណប្បច្ចយោ. យថា – វិទិសាយ អវិទូរេ ភវោ វេទិសោ គាមោ, ឧទុម្ពរស្ស អវិទូរេ ភវំ ឱទុម្ពរំ វិមានំ.

ភវត្ថេ មនសិ ភវំ មានសំ សុខំ, សាគមោ. សរេ ភវោ សារសោ សកុណោ, សារសា សកុណី, សារសំ បុប្ផំ, ឧរសិ ភវោ ឱរសោ បុត្តោ, ឧរសិ សំវឌ្ឍិតត្តា, មិត្តេ ភវា មេត្តា, មេត្តី វា, បុរេ ភវា បោរី វាចា.

ជាតាទីសុ បាវុសេ ជាតោ បាវុសោ មេឃោ, បាវុសា រត្តិ, បាវុសំ អព្ភំ, សរទេ ជាតោ សារទោ មាសោ, សារទា រត្តិ, សារទំ បុប្ផំ. ឯវំ សិសិរោ, ហេមន្តោ, វសន្តោ, វិម្ហោ, មថុរាយំ ជាតោ មាថុរោ ជនោ, មាថុរា គណិកា, មាថុរំ វត្ថំ. មថុរាយ អាគតោ មាថុរោ, មថុរា អស្ស និវាសោតិ មាថុរោ, មថុរាយ ឥស្សរោ មាថុរោ រាជា. ‘‘សព្ពតោ កោ’’តិ ឯត្ថ បុន សព្ពតោគ្គហណេន តទ្ធិតតោបិ ក្វចិ សសរកការាគមោ, មាថុរកោ វា, រាជគហេ ជាតោ, រាជគហា អាគតោ, រាជគហោ អស្ស និវាសោតិ វា, រាជគហស្ស ឥស្សរោតិ វា រាជគហោ, រាជគហកោ វា. ឯវំ សាគលោ, សាគលកោ វា, បាដលិបុត្តោ, បាដលិបុត្តកោ វា, វេសាលិយំ ជាតោតិអាទិអត្ថេ វេសាលោ, វេសាលកោ វា, កុសិនារេ ជាតោ កោសិនារោ, កោសិនារកោ វា. ឯវំ សាកេតោ, សាកេតកោ វា, កោសម្ពោ, កោសម្ពកោ វា, ឥន្ទបត្តោ, ឥន្ទបត្តកោ វា, កបិល្លោ, កបិល្លកោ វា, ភារុកច្ឆោ, ភារុកច្ឆកោ វា, នគរេ ជាតោ, នគរា អាគតោ, នគរេ វសតីតិ វា នាគរោ, នាគរកោ វា. ឯវំ ជានបទោ.

ជនបទនាមេសុ បន សព្ពត្ថ ពហុវចនមេវ ភវតិ. យថា – អង្គេសុ ជាតោ, អង្គេហិ អាគតោ, អង្គា អស្ស និវាសោ, អង្គានំ ឥស្សរោ វា អង្គោ, អង្គកោ វា, មាគធោ, មាគធកោ វា, កោសលោ, កោសលកោ វា, វេទេហោ, វេទេហកោ វា, កម្ពោជោ, កម្ពោជកោ វា, គន្ធារោ, គន្ធារកោ វា, សោវីរោ, សោវីរកោ វា, សិន្ធវោ, សិន្ធវកោ វា, អស្សកោ, កាលិង្គោ, បញ្ចាលោ, សក្កោ, តថា សុរដ្ឋេ ជាតោ, សុរដ្ឋស្ស ឥស្សរោ វា សោរដ្ឋោ, សោរដ្ឋកោ វា. ឯវំ មហារដ្ឋោ, មហារដ្ឋកោ វា ឥច្ចាទិ.

នក្ខត្តយោគេ កត្តិកាយ បុណ្ណចន្ទយុត្តាយ យុត្តោ មាសោ កត្តិកោ, មគសិរេន ចន្ទយុត្តេន នក្ខត្តេន យុត្តោ មាសោ មាគសិរោ. ឯវំ ផុស្សេន យុត្តោ មាសោ ផុស្សោ, មឃាយ យុត្តោ មាសោ មាឃោ, ផគ្គុនិយា យុត្តោ មាសោ ផគ្គុនោ, ចិត្តាយ យុត្តោ មាសោ ចិត្តោ, វិសាខាយ យុត្តោ មាសោ វេសាខោ, ជេដ្ឋាយ យុត្តោ មាសោ ជេដ្ឋោ, ឧត្តរាសាឡ្ហាយ យុត្តោ មាសោ អាសាឡ្ហោ, អាសាឡ្ហី វា, សវណេន យុត្តោ មាសោ សាវណោ, សាវណី. ភទ្ទេន យុត្តោ មាសោ ភទ្ទោ, អស្សយុជេន យុត្តោ មាសោ អស្សយុជោ, ពុទ្ធោ អស្ស ទេវតាតិ ពុទ្ធោ. ឯវំ សោគតោ, មាហិន្ទោ, យាមោ, សោមោ.

ព្យាករណំ អវេច្ចាធីតេ វេយ្យាករណោ. ឯវំ មោហុត្តោ, នេមិត្តោ, អង្គវិជ្ជោ, វត្ថុវិជ្ជោ. វសាតីនំ វិសយោ ទេសោ វាសាតោ, ឧទុម្ពរា អស្មិំ បទេសេ សន្តីតិ ឱទុម្ពរោ ទេសោ.

សហស្សេន និព្ពត្តា សាហស្សី បរិខា, បយសា និព្ពត្តំ បាយាសំ, សហស្សំ អរហតីតិ សាហស្សី គាថា, អយសោ វិការោ អាយសោ. ឯវំ សោវណ្ណោ, បុរិសោ បរិមាណមស្សាតិ បោរិសំ ឧទកំ.

ចគ្គហណេន តត្ថ ជាតោ, តត្ថ វសតិ, តស្ស ហិតំ, តំ អរហតីតិអាទីសុ ណេយ្យប្បច្ចយោ. ពារាណសិយំ ជាតោ, វសតីតិ វា ពារាណសេយ្យកោ, បុរេ វិយ កការាគមោ. ឯវំ ចម្បេយ្យកោ, សាគលេយ្យកោ, មិថិលេយ្យកោ ជនោ, គង្គេយ្យោ មច្ឆោ, សិលាយ ជាតំ សេលេយ្យកំ, កុលេ ជាតោ កោលេយ្យកោ សុនខោ, វនេ ជាតំ វានេយ្យំ បុប្ផំ. ឯវំ បព្ពតេយ្យោ មានុសោ, បព្ពតេយ្យា នទី, បព្ពតេយ្យំ ឱសធំ, បថស្ស ហិតំ បាថេយ្យំ, សបតិស្ស ហិតំ សាបតេយ្យំ ធនំ, បទីបេយ្យំ តេលំ, មាតុ ហិតំ មត្តេយ្យំ. ឯវំ បេត្តេយ្យំ. ទក្ខិណមរហតីតិ ទក្ខិណេយ្យោ ឥច្ចាទិ.

៣៧៨. ជាតាទីនមិមិយា ច.

ជាតឥច្ចេវមាទីនំ សទ្ទានំ អត្ថេ ឥម ឥយឥច្ចេតេ បច្ចយា ហោន្តិ វា.

បច្ឆា ជាតោ បច្ឆិមោ, បច្ឆិមា ជនតា, បច្ឆិមំ ចិត្តំ, អន្តេ ជាតោ អន្តិមោ, អន្តិមា, អន្តិមំ. ឯវំ មជ្ឈិមោ, បុរិមោ, ឧបរិមោ, ហេដ្ឋិមោ, បច្ចន្តិមោ, គោប្ផិមោ, គន្ថិមោ.

តថា ឥយប្បច្ចយេ មនុស្សជាតិយា ជាតោ មនុស្សជាតិយោ, មនុស្សជាតិយា, មនុស្សជាតិយំ. ឯវំ អស្សជាតិយោ, ហត្ថិជាតិយោ, ពោធិសត្តជាតិយោ, ទព្ពជាតិយោ, សមានជាតិយោ, លោកិយោ ឥច្ចាទិ.

អាទិគ្គហណេន តត្ថ និយុត្តោ, តទស្ស អត្ថិ, តត្ថ ភវោតិអាទីស្វបិ ឥម ឥយប្បច្ចយា ហោន្តិ, ចសទ្ទេន ឥកប្បច្ចយោ ច. អន្តេ និយុត្តោ អន្តិមោ, អន្តិយោ, អន្តិកោ, បុត្តោ អស្ស អត្ថិ, តស្មិំ វា វិជ្ជតីតិ បុត្តិមោ, បុត្តិយោ, វុត្តិកោ, កប្បោ អស្ស អត្ថីតិ កប្បិយោ, ជដា អស្ស អត្ថីតិ ជដិយោ, ហានភាគោ អស្ស អត្ថីតិ ហានភាគិយោ. ឯវំ ឋិតិភាគិយោ, ពោធិស្ស បក្ខេ ភវា ពោធិបក្ខិយា, បញ្ចវគ្គេ ភវា បញ្ចវគ្គិយា. ឯវំ ឆព្ពគ្គិយា, ឧទរិយំ, អត្តនោ ឥទន្តិ អត្តនិយំ, នការាគមោ.

ចសទ្ទគ្គហណេន កិយ យណ្យប្បច្ចយា ច. ជាតិយា និយុត្តោ ជាតិកិយោ. ឯវំ អន្ធកិយោ, ជច្ចន្ធេ និយុត្តោ ជច្ចន្ធកិយោ. សស្ស អយន្តិ សកិយោ. ឯវំ បរកិយោ.

យប្បច្ចយោ សាធុហិតភវជាតាទិអត្ថេសុ. យថា – កម្មនិ សាធុ កម្មញ្ញំ. សភាយំ សាធុ សព្ភំ, ‘‘យវតំ តលនា’’ទិនា ឧការាទិ. ឯវំ មេធាយ ហិតំ មេជ្ឈំ ឃដំ. បាទានំ ហិតំ បជ្ជំ តេលំ, រថស្ស ហិតា រច្ឆា, គាមេ ភវោ គម្មោ, គវេ ភវំ គព្យំ, ‘‘ឱសរេ ចា’’តិ សុត្តេ ចសទ្ទេន យប្បច្ចយេ បរេបិ អវាទេសោ. កវិម្ហិ ភវំ កព្យំ, ទិវិ ភវា ទិព្យា, ថនតោ ជាតំ ថញ្ញំ, ធនាយ សំវត្តតីតិ ធញ្ញំ.

ណ្យប្បច្ចយោ បរិសាយំ សាធុ បារិសជ្ជោ, ទការាគមោ, សមណានំ ហិតា សាមញ្ញា ជនា, ព្រាហ្មណានំ ហិតា ព្រាហ្មញ្ញា, អរូបេ ភវា អារុប្បា ឥច្ចាទិ.

‘‘រាជបុត្តានំ សមូហោ’’តិ វិគ្គហេ –

៣៧៩. សមូហត្ថេ កណណា.

ឆដ្ឋិយន្តតោ ‘‘តេសំ សមូហោ’’តិ អត្ថេ កណណឥច្ចេតេ បច្ចយា ហោន្តិ. រាជបុត្តកោ, រាជបុត្តកំ វា, រាជបុត្តោ. ឯវំ មានុស្សកោ, មានុស្សោ, មាថុរកោ, មាថុរោ, បោរិសកោ, បោរិសោ, វុទ្ធានំ សមូហោ វុទ្ធកោ, វុទ្ធោ. ឯវំ មាយូរកោ, មាយូរោ, កាបោតោ, កោកិលោ, មាហិំសកោ, មាហិំសោ, ឱដ្ឋកោ, ឱរព្ភកោ, អដ្ឋន្នំ សមូហោ អដ្ឋកោ, រាជានំ សមូហោ រាជកោ, ភិក្ខានំ សមូហោ ភិក្ខោ, សិក្ខានំ សមូហោ សិក្ខោ, ទ្វិន្នំ សមូហោ ទ្វយំ, ‘‘តេសុ វុទ្ធី’’តិអាទិនា ឥការស្ស អយាទេសោ. ឯវំ តិណ្ណំ សមូហោ តយំ ឥច្ចាទិ.

‘‘សមូហត្ថេ’’តិ វត្តតេ.

៣៨០. គាមជនពន្ធុសហាយាទីហិ តា.

គាមជនពន្ធុសហាយឥច្ចេវមាទីហិ តាបច្ចយោ ហោតិ សមូហត្ថេ. គាមានំ សមូហោ គាមតា. ឯវំ ជនតា, ពន្ធុតា, សហាយតា, នាគរតា. ‘‘តា’’តិ យោគវិភាគេន សកត្ថេបិ ទេវោយេវ ទេវតា, តាបច្ចយន្តស្ស និច្ចមិត្ថិលិង្គតា.

៣៨១. តទស្ស ឋានមិយោ ច.

‘‘តទស្ស ឋាន’’មិច្ចេតស្មិំ អត្ថេ ឆដ្ឋិយន្តតោ ឥយប្បច្ចយោ ហោតិ. មទនស្ស ឋានំ មទនិយោ, មទនិយា, មទនិយំ, ពន្ធនស្ស ឋានំ ពន្ធនិយំ. ឯវំ មុច្ឆនិយំ. រជនិយំ, គមនិយំ, ទស្សនិយំ, ឧបាទានិយំ, បសាទនិយំ. ចសទ្ទេន ហិតាទិអត្ថេបិ ឧបាទានានំ ហិតា ឧបាទានិយា ឥច្ចាទិ.

៣៨២. ឧបមត្ថាយិតត្តំ.

ឧបមត្ថេ ឧបមាវាចិលិង្គតោ អាយិតត្តប្បច្ចយោ ហោតិ. ធូមោ វិយ ទិស្សតីតិ ធូមាយិតត្តំ. ឯវំ តិមិរាយិតត្តំ.

‘‘តទស្ស ឋាន’’ន្តិ វត្តតេ.

៣៨៣. តន្និស្សិតត្ថេ លោ.

‘‘តន្និស្សិត’’ន្តិ អត្ថេ, ‘‘តទស្សឋាន’’ន្តិ អត្ថេ ច លប្បច្ចយោ ហោតិ. ទុដ្ឋុ និស្សិតំ, ទុដ្ឋុ ឋានំ វា ទុដ្ឋុល្លំ, ទុដ្ឋុល្លា វាចា, លស្ស ទ្វិភាវោ. ឯវំ វេទល្លំ.

‘‘អភិជ្ឈា អស្ស បកតិ, អភិជ្ឈា អស្ស ពហុលា’’តិ វា វិគ្គហេ –

៣៨៤. អាលុ តព្ពហុលេ.

បឋមាវិភត្យន្តតោ អាលុប្បច្ចយោ ហោតិ ‘‘តទស្ស ពហុល’’មិច្ចេតស្មិំ អត្ថេ. អភិជ្ឈាលុ, អភិជ្ឈាលូ, អភិជ្ឈាលវោ. ឯវំ សីតាលុ, ធជាលុ, ទយាលុ. ‘‘សព្ពតោ កោ’’តិ ឯត្ថ បុន សព្ពតោគ្គហណេន កការាគមោ, អភិជ្ឈាលុកោ, អភិជ្ឈាលុកា, អភិជ្ឈាលុកំ. ឯវំ សីតាលុកោ, ទយាលុកោ, តថា ហីនោវ ហីនកោ. ឯវំ បោតកោ, កុមារកោ, មាណវកោ, មុទុកោ, ឧជុកោ, អប្បមត្តកំ, ឱរមត្តកំ, សីលមត្តកំ ឥច្ចាទិ.

‘‘យទនុបបន្នា និបាតនា សិជ្ឈន្តី’’តិ ឥមិនា បដិភាគកុច្ឆិតសញ្ញានុកម្បាទិអត្ថេសុ កប្បច្ចយោ. បដិភាគត្ថេ ហត្ថិនោ ឥវ ហត្ថិកា. ឯវំ អស្សកា. កុច្ឆិតត្ថេ កុច្ឆិតោ សមណោ សមណកោ. ឯវំ ព្រាហ្មណកោ, មុណ្ឌកោ, បណ្ឌិតកោ, វេយ្យាករណកោ. សញ្ញាយំ កតកោ, ភដកោ. អនុកម្បាយំ បុត្តកោ.

តថា កិំយតេតតោ បរិមាណត្ថេ ត្តកវន្តុប្បច្ចយា. កិំ បរិមាណមស្សាតិ កិត្តកំ. ឯវំ យត្តកំ, តត្តកំ, ឯត្តកំ. វន្តុម្ហិ អាត្តញ្ច, យំ បរិមាណមស្សាតិ យាវា, យាវន្តោ, គុណវន្តុសមំ. ឯវំ តាវា, តាវន្តោ. ឯតាវា, ឯតាវន្តោ ឥច្ចាទិ.

‘‘សុវណ្ណេន បកត’’ន្តិ វិគ្គហេ –

៣៨៥. តប្បកតិវចនេ មយោ.

តប្បកតិវចនត្ថេ មយប្បច្ចយោ ហោតិ, បករីយតីតិ បកតិ, តេន បកតិ តប្បកតិ, តប្បកតិយា វចនំ កថនំ តប្បកតិវចនំ. សុវណ្ណមយោ រថោ, សោវណ្ណមយោ វា, សុវណ្ណមយា ភាជនវិកតិ, សុវណ្ណមយំ ភាជនំ. ឯវំ រូបិយមយំ, រជតមយំ, ជតុមយំ, ទារុមយំ, មត្តិកាមយំ, ឥទ្ធិយា និព្ពត្តំ ឥទ្ធិមយំ.

មនតោ និប្ផន្នា មនោមយា, អយសាបកតំ អយោមយំ. ឯត្ថ ច ‘‘មនោគណាទីន’’ន្តិ វត្តមានេ –

៣៨៦. ឯតេសមោ លោបេ.

ឯតេសំ មនោគណាទីនំ អន្តោ ឱត្តមាបជ្ជតេ វិភត្តិលោបេ កតេតិ ឱការោ.

គវេន បកតំ ករីសំ, គោតោ និព្ពត្តន្តិ វា គោមយំ. ‘‘មយោ’’តិយោគវិភាគេន សកត្ថេបិ ទានមេវ ទានមយំ, សីលមយំ ឥច្ចាទិ.

សំសដ្ឋាទិអនេកត្ថតទ្ធិតំ.

ភាវតទ្ធិត

‘‘អលសស្ស ភាវោ’’តិ វិគ្គហេ –

៣៨៧. ណ្យត្តតា ភាវេ តុ.

ឆដ្ឋិយន្តតោ ណ្យត្តតាឥច្ចេតេ បច្ចយា ហោន្តិ ‘‘តស្ស ភាវោ’’ ឥច្ចេតស្មិំ អត្ថេ, តុសទ្ទគ្គហណេន ត្តនណេយ្យាទិប្បច្ចយា ច. ភវន្តិ ឯតស្មា ពុទ្ធិសទ្ទា ឥតិ ភាវោ, សទ្ទប្បវត្តិនិមិត្តំ វុច្ចតិ, វុត្តញ្ច – ‘‘យស្ស គុណស្ស ហិ ភាវា ទព្ពេ សទ្ទនិវេសោ តទភិធានេណ្យត្តតាទយោ’’តិ. ណ្យត្តត្តនន្តានំ និច្ចំ នបុំសកត្តំ, តាបច្ចយន្តស្ស សភាវតោ និច្ចមិត្ថិលិង្គតា. ណ្យប្បច្ចយោយំ គុណវចនេ ព្រាហ្មណាទីហិ, តត្ថ ‘‘អវណ្ណោ យេ លោបញ្ចា’’តិ អវណ្ណលោបោ, អាទិវុទ្ធិ.

អាលស្យំ. ឯវំ អារោគ្យំ, ឧទគ្គស្ស ភាវោ ឱទគ្យំ, សខិនោ ភាវោ សខ្យំ, អណណស្ស ភាវោ អាណណ្យំ, វិធវាយ ភាវោ វេធព្យំ, ទុព្ពលស្ស ភាវោ ទុព្ពល្យំ, ចបលស្ស ភាវោ ចាបល្យំ.

វិយត្តស្ស ភាវោ វេយ្យត្តិយំ, មច្ឆរស្ស ភាវោ មច្ឆរិយំ. ឯវំ ឥស្សរិយំ, អាលសិយំ, មុណ្ឌិយំ, មូឡ្ហិយំ. ឯត្ថ ‘‘វេយ្យត្តិយ’’ន្តិអាទីសុ ‘‘តេសុ វុទ្ធី’’តិអាទិនា យម្ហិ ឥការាគមោ.

‘‘បណ្ឌិតស្ស ភាវោ បណ្ឌិត្យ’’ន្តិអាទីសុ ‘‘យវតំ តលនទការានំ ព្យញ្ជនានិ ចលញជការត្ត’’ន្តិ ត្យការសំយោគាទីនំ ចលញជការាទេសា, ទ្វិត្តំ. បណ្ឌិច្ចំ, ពហុស្សុតស្ស ភាវោ ពាហុស្សច្ចំ, ‘‘តេសុ វុទ្ធី’’តិអាទិនា ឧការស្ស អការោ, ឯវំ បោរោហិច្ចំ, អធិបតិស្ស ភាវោ អាធិបច្ចំ, មុដ្ឋស្សតិស្ស ភាវោ មុដ្ឋស្សច្ចំ, ឥវណ្ណលោបោ. កុសលស្ស ភាវោ កោសល្លំ. ឯវំ វេបុល្លំ, សមានានំ ភាវោ សាមញ្ញំ, គិលានស្ស ភាវោ គេលញ្ញំ, ‘‘ក្វចាទិមជ្ឈុត្តរា’’ទិសុត្តេន សំយោគេ បរេ រស្សត្តំ.

សុហទស្ស ភាវោសោហជ្ជំ. ឯវំ វេសារជ្ជំ, កុសីទស្សភាវោកោសជ្ជំ, ‘‘តេសុ វុទ្ធី’’តិអាទិនា ឦការស្ស អការោ. តថា ‘‘បុរិសស្ស ភាវោ បោរិស’’ន្តិអាទីសុ ‘‘យវតំ តលនា’’ទិសុត្តេ ការគ្គហណេន យវតំ សការកចដបវគ្គានំ សការកចដបវគ្គាទេសា. សុមនស្ស ភាវោ សោមនស្សំ. ឯវំ ទោមនស្សំ, សោវចស្សំ, ទោវចស្សំ, ឯត្ថ សការាគមោ. តថា និបកស្ស ភាវោ នេបក្កំ, ទ្វិត្តំ. ឯវំ អាធិក្កំ, ទុភគស្ស ភាវោ ទោភគ្គំ, វាណិជស្ស ភាវោ វាណិជ្ជំ, រាជិនោ ភាវោ រជ្ជំ, ‘‘ក្វចា’’ទិនា រស្សត្តំ. សរូបស្ស ភាវោ សារុប្បំ. ឯវំ ឱបម្មំ, សោខុម្មំ.