៤. សមាសកណ្ឌ

អថ នាមមេវ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធីនំ សមាសោតិ នាមនិស្សិតត្តា, សយញ្ច នាមិកត្តា នាមានន្តរំ សមាសោ វុច្ចតេ.

សោ ច សញ្ញាវសេន ឆព្ពិធោ អព្យយីភាវោ កម្មធារយោ ទិគុ តប្បុរិសោ ពហុព្ពីហិ ទ្វន្ទោ ចាតិ.

អព្យយីភាវសមាស

តត្រ បឋមំ អព្យយីភាវសមាសោ វុច្ចតេ;

សោ ច និច្ចសមាសោតិ អស្សបទវិគ្គហោ.

‘‘ឧបនគរំ’’ឥតីធ – ឧបសទ្ទតោ បឋមេកវចនំ សិ, តស្ស ឧបសគ្គបរត្តា ‘‘សព្ពាសមាវុសោបសគ្គនិបាតាទីហិ ចា’’តិ លោបោ, នគរសទ្ទតោ ឆដ្ឋេកវចនំ ស, នគរស្ស សមីបន្តិ អញ្ញបទេន វិគ្គហេ –

‘‘នាមានំ សមាសោ យុត្តត្ថោ’’តិ សមាសវិធានេ សព្ពត្ថ វត្តតេ.

៣៣០. ឧបសគ្គនិបាតបុព្ពកោ អព្យយីភាវោ.

ឧបសគ្គបុព្ពកោ, និបាតបុព្ពកោ ច នាមិកោ យុត្តត្ថោ តេហេវ អត្តបុព្ពកេហិ ឧបសគ្គនិបាតេហិ សហ និច្ចំ សមសីយតេ, សោ ច សមាសោ អព្យយីភាវសញ្ញោ ហោតិ. ឥធ អព្យយីភាវាទិសញ្ញាវិធាយកសុត្តានេវ វា សញ្ញាវិធានមុខេន សមាសវិធាយកានីតិ ទដ្ឋព្ពានិ.

តត្ថ អព្យយមិតិ ឧបសគ្គនិបាតានំ សញ្ញា, លិង្គវចនភេទេបិ ព្យយរហិតត្តា, អព្យយានំ អត្ថំ វិភាវយតីតិ អព្យយីភាវោ អព្យយត្ថបុព្ពង្គមត្តា, អនព្យយំ អព្យយំ ភវតីតិ វា អព្យយីភាវោ. បុព្ពបទត្ថប្បធានោ ហិ អព្យយីភាវោ, ឯត្ថ ច ‘‘ឧបសគ្គនិបាតបុព្ពកោ’’តិ វុត្តត្តា ឧបសគ្គនិបាតានមេវ បុព្ពនិបាតោ.

៣៣១. នាមានំ សមាសោ យុត្តត្ថោ.

តេសំ នាមានំ បយុជ្ជមានបទត្ថានំ យោ យុត្តត្ថោ, សោ សមាសសញ្ញោ ហោតិ, តទញ្ញំ វាក្យមិតិ រុឡ្ហំ.

នាមានិ ស្យាទិវិភត្យន្តានិ, សមស្សតេតិ សមាសោ, សង្ខិបិយតីតិ អត្ថោ.

វុត្តញ្ហិ

‘‘សមាសោ បទសង្ខេបោ, បទប្បច្ចយសំហិតំ;

តទ្ធិតំ នាម ហោតេវំ, វិញ្ញេយ្យំ តេសមន្តរ’’ន្តិ.

ទុវិធញ្ចស្ស សមសនំ សទ្ទសមសនមត្ថសមសនញ្ច, តទុភយម្បិ លុត្តសមាសេ បរិបុណ្ណមេវ លព្ភតិ. អលុត្តសមាសេ បន អត្ថសមសនមេវ វិភត្តិលោបាភាវតោ, តត្ថាបិ វា ឯកបទត្តូបគមនតោ ទុវិធម្បិ លព្ភតេវ. ទ្វេ ហិ សមាសស្ស បយោជនានិ ឯកបទត្តមេកវិភត្តិត្តញ្ចាតិ.

យុត្តោ អត្ថោ យុត្តត្តោ, អថ វា យុត្តោ សង្គតោ, សម្ពន្ធោ វា អត្ថោ យស្ស សោយំ យុត្តត្ថោ, ឯតេន សង្គតត្ថេន យុត្តត្ថវចនេន ភិន្នត្ថានំ ឯកត្ថីភាវោ សមាសលក្ខណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯត្ថ ច ‘‘នាមាន’’ន្តិ វចនេន ‘‘ទេវទត្តោ បចតី’’តិអាទីសុ អាខ្យាតេន សមាសោ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. សម្ពន្ធត្ថេន បន យុត្តត្ថគ្គហណេន ‘‘ភដោ រញ្ញោ បុត្តោ ទេវទត្តស្សា’’តិអាទីសុ អញ្ញមញ្ញានបេក្ខេសុ, ‘‘ទេវទត្តស្ស កណ្ហា ទន្តា’’តិអាទីសុ ច អញ្ញសាបេក្ខេសុ អយុត្តត្ថតាយ សមាសោ ន ហោតីតិ ទីបេតិ.

‘‘អត្ថវសា វិភត្តិវិបរិណាមោ’’តិ វិបរិណាមេន ‘‘យុត្តត្ថាន’’ន្តិ វត្តតេ.

៣៣២. តេសំ វិភត្តិយោ លោបា ច.

ឥធ បទន្តរេន វា តទ្ធិតប្បច្ចយេហិ វា អាយាទិប្បច្ចយេហិ វា ឯកត្ថីភូតា យុត្តត្ថា នាម, តេន ‘‘តេសំ យុត្តត្ថានំ សមាសានំ, តទ្ធិតាយាទិប្បច្ចយន្តានញ្ច វិភត្តិយោ លោបនីយា ហោន្តី’’តិ អត្ថោ. សមាសគ្គហណាធិការេ បន សតិ តេសំគហណេន វា តទ្ធិតាយាទិប្បច្ចយន្ត វិភត្តិលោបោ. ចគ្គហណំ ‘‘បភង្ករោ’’តិអាទីសុ លោបនិវត្តនត្ថំ.

វិបរិណាមេន ‘‘លុត្តាសុ, វិភត្តីសូ’’តិ វត្តតេ, យុត្តត្ថគ្គហណញ្ច.

៣៣៣. បកតិ ចស្ស សរន្តស្ស.

លុត្តាសុ វិភត្តីសុ សរន្តស្ស អស្ស យុត្តត្ថភូតស្ស តិវិធស្សបិ លិង្គស្ស បកតិភាវោ ហោតិ. ចសទ្ទេន កិំសមុទយ ឥទប្បច្ចយតាទីសុ និគ្គហីតន្តស្សបិ. និមិត្តាភាវេ នេមិត្តកាភាវស្ស ឥធ អនិច្ឆិតត្តា អយមតិទេសោ.

សកត្ថវិរហេនិធ សមាសស្ស ច លិង្គភាវាភាវា វិភត្តុប្បត្តិយមសម្បត្តាយំ នាមព្យបទេសាតិទេសមាហ.

៣៣៤. តទ្ធិតសមាសកិតកា នាមំវា’តវេតុនាទីសុ ច.

តទ្ធិតន្តា, កិតន្តា, សមាសា ច នាមមិវ ទដ្ឋព្ពា តវេតុន ត្វាន ត្វាទិប្បច្ចយន្តេ វជ្ជេត្វា. ចគ្គហណំ កិច្ចប្បច្ចយអាឦឥនីឥត្ថិប្បច្ចយន្តាទិស្សបិ នាមព្យបទេសត្ថំ. ឥធ សមាសគ្គហណំ អត្ថវតំ សមុទាយានំ នាមព្យបទេសោ សមាសស្សេវាតិ និយមត្ថន្តិ អបរេ.

‘‘អព្យយីភាវោ’’តិ វត្តតេ.

៣៣៥. សោ នបុំសកលិង្គោ.

សោ អព្យយីភាវសមាសោ នបុំសកលិង្គោវ ទដ្ឋព្ពោតិ នបុំសកលិង្គត្តំ. ឯត្ថ ហិ សតិបិ លិង្គាតិទេសេ ‘‘អធិបញ្ញ’’ន្តិអាទីសុ ‘‘អធិញាណំ’’ន្តិអាទិ រូបប្បសង្គោ ន ហោតិ សទ្ទន្តរត្តា, ‘‘តិបញ្ញ’’ន្តិអាទីសុ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពំ, ន ចាយំ អតិទេសោ, សុត្តេ អតិទេសលិង្គស្ស ឥវសទ្ទស្ស អទស្សនតោ. បុរេ វិយ ស្យាទ្យុប្បត្តិ.

‘‘ក្វចី’’តិ វត្តតេ.

៣៣៦. អំ វិភត្តីនមការន្តា អព្យយីភាវា.

តស្មា អការន្តា អព្យយីភាវា បរាសំ វិភត្តីនំ ក្វចិ អំ ហោតិ, សេសំ នេយ្យំ.

តំ ឧបនគរំ, នគរស្ស សមីបំ តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ. តានិ ឧបនគរំ, អាលបនេបេវំ, តំ ឧបនគរំ បស្ស, តានិ ឧបនគរំ.

ន បញ្ចម្យាយមម្ភាវោ, ក្វចីតិ អធិការតោ;

តតិយាសត្តមីឆដ្ឋី-នន្តុ ហោតិ វិកប្បតោ.

តេន ឧបនគរំ កតំ, ឧបនគរេន វា, តេហិ ឧបនគរំ, ឧបនគរេហិ វា, តស្ស ឧបនគរំ ទេហិ, តេសំ ឧបនគរំ, ឧបនគរា អានយ, ឧបនគរម្ហា ឧបនគរស្មា, ឧបនគរេហិ, ឧបនគរំ សន្តកំ, ឧបនគរស្ស វា, តេសំ ឧបនគរំ, ឧបនគរានំ វា, ឧបនគរំ និធេហិ, ឧបនគរម្ហិ ឧបនគរស្មិំ, ឧបនគរំ ឧបនគរេសុ វា. ឯវំ ឧបកុម្ភំ.

អភាវេ – ទរថានំ អភាវោ និទ្ទរថំ, និម្មសកំ.

បច្ឆាអត្ថេ – រថស្ស បច្ឆា អនុរថំ, អនុវាតំ.

យោគ្គតាយំ – យថាសរូបំ, អនុរូបំ, រូបយោគ្គន្តិ អត្ថោ.

វិច្ឆាយំ – អត្តានមត្តានំ បតិ បច្ចត្តំ, អទ្ធមាសំ អទ្ធមាសំ អនុ អន្វទ្ធមាសំ.

អនុបុព្ពិយំ – ជេដ្ឋានំ អនុបុព្ពោ អនុជេដ្ឋំ.

បដិលោមេ – សោតស្ស បដិលោមំ បដិសោតំ, បដិបថំ, បតិវាតំ, អត្តានំ អធិកិច្ច បវត្តា អជ្ឈត្តំ.

បរិយាទាភិវិធីសុ អាបាណកោដិយា អាបាណកោដិកំ, ‘‘ក្វចិ សមាសន្តគតានមការន្តោ’’តិ កប្បច្ចយោ, អាកុមារេហិ យសោ កច្ចាយនស្ស អាកុមារំ.

សមិទ្ធិយំ – ភិក្ខាយ សមិទ្ធីតិ អត្ថេ សមាសេវ នបុំសកលិង្គត្តេ ច កតេ –

‘‘សមាសស្ស, អន្តោ’’តិ ច វត្តតេ.

៣៣៧. សរោ រស្សោ នបុំសកេ.

នបុំសកេ វត្តមានស្ស សមាសស្ស អន្តោ សរោ រស្សោ ហោតិ. ឯត្ថ ច អព្យយីភាវគ្គហណំ នានុវត្តេតព្ពំ, តេន ទិគុទ្វន្ទពហុព្ពីហីសុបិ នបុំសកេ វត្តមានស្ស សមាសន្តស្សរស្ស រស្សត្តំ សិទ្ធំ ហោតិ. ‘‘អំ វិភត្តីន’’មិច្ចាទិនា អមាទេសោ, សុភិក្ខំ. គង្គាយ សមីបេ វត្តតីតិ ឧបគង្គំ, មណិកាយ សមីបំ ឧបមណិកំ.

ឥត្ថីសុ អមិកិច្ចាតិ អត្ថេ សមាសនបុំសករស្សត្តាទីសុ កតេសុ –

‘‘អព្យយីភាវា, វិភត្តីន’’ន្តិ ច វត្តតេ.

៣៣៨. អញ្ញស្មា លោបោ ច.

អការន្តតោ អញ្ញស្មា អព្យយីភាវសមាសា បរាសំ វិភត្តីនំ លោបោ ច ហោតិ. អធិត្តិ, ឥត្ថីសុ អធិកិច្ច កថា បវត្តតីតិ អត្ថោ. អធិត្ថិ បស្ស, អធិត្ថិ កតំ ឥច្ចាទិ, ឯវំ អធិកុមារិ, វធុយា សមីបំ ឧបវធុ, គុន្នំ សមីបំ ឧបគុ, ឱការស្ស រស្សត្តំ ឧការោ. ឯវំ ឧបសគ្គបុព្ពកោ.

និបាតបុព្ពកោ យថា – វុឌ្ឍានំ បដិបាដិ, យេ យេ វុឌ្ឍា វា យថាវុឌ្ឍំ, បទត្ថានតិក្កមេ – យថាក្កមំ, យថាសត្តិ, យថាពលំ ករោតិ, ពលមនតិក្កមិត្វា ករោតីតិ អត្ថោ. ជីវស្ស យត្តកោ បរិច្ឆេទោ យាវជីវំ, យាវតាយុកំ, កប្បច្ចយោ. យត្តកេន អត្ថោ យាវទត្ថំ, បព្ពតស្ស បរភាគោ តិរោបព្ពតំ, តិរោបាការំ, តិរោកុដ្ដំ, បាសាទស្ស អន្តោ អន្តោបាសាទំ, អន្តោនគរំ, អន្តោវស្សំ, នគរស្ស ពហិ ពហិនគរំ, បាសាទស្ស ឧបរិ ឧបរិបាសាទំ, ឧបរិមញ្ចំ, មញ្ចស្ស ហេដ្ឋា ហេដ្ឋាមញ្ចំ, ហេដ្ឋាបាសាទំ, ភត្តស្ស បុរេ បុរេភត្តំ, ឯវំ បច្ឆាភត្តំ.

សាកល្លត្ថេ – សហ មក្ខិកាយ សមក្ខិកំ ភុញ្ជតិ, ន កិញ្ចិ បរិវជ្ជេតីតិ អត្ថោ. ‘‘តេសុ វុទ្ធី’’តិអាទិនា សហសទ្ទស្ស សាទេសោ. គង្គាយ ឱរំ ឱរគង្គមិច្ចាទិ.

អព្យយីភាវសមាសោ និដ្ឋិតោ.

កម្មធារយសមាស

អថ កម្មធារយសមាសោ វុច្ចតេ.

សោ ច នវវិធោ វិសេសនបុព្ពបទោ វិសេសនុត្តរបទោ វិសេសនោភយបទោ ឧបមានុត្តរបទោ សម្ភាវនាបុព្ពបទោ អវធារណបុព្ពបទោ ននិបាតបុព្ពបទោ កុបុព្ពបទោ បាទិបុព្ពបទោ ចាតិ.

តត្ថ វិសេសនបុព្ពបទោ តាវ – ‘‘មហន្ត បុរិស’’ឥតីធ ឧភយត្ថ បឋមេកវចនំ សិ, តុល្យាធិករណភាវប្បសិទ្ធត្ថំ ចសទ្ទ តសទ្ទប្បយោគោ, មហន្តោ ច សោ បុរិសោ ចាតិ វិគ្គហេ –

ឥតោ បរំ ‘‘វិភាសា រុក្ខតិណ’’ឥច្ចាទិតោ ‘‘វិភាសា’’តិ សមាសវិធានេ សព្ពត្ថ វត្តតេ.

៣៣៩. ទ្វិបទេ តុល្យាធិករណេ កម្មធារយោ.

ទ្វេ បទានិ នាមិកានិ តុល្យាធិករណានិ អញ្ញមញ្ញេន សហ វិភាសា សមស្យន្តេ, តស្មិំ ទ្វិបទេ តុល្យាធិករណេ សតិ សោ សមាសោ កម្មធារយសញ្ញោ ច ហោតិ.

ទ្វេ បទានិ ទ្វិបទំ, តុល្យំ សមានំ អធិករណំ អត្ថោ យស្ស បទទ្វយស្ស តំ តុល្យាធិករណំ, តស្មិំ ទ្វិបទេ តុល្យាធិករណេ. ភិន្នប្បវត្តិនិមិត្តានំ ទ្វិន្នំ បទានំ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន ឯកស្មិំ អត្ថេ បវត្តិ តុល្យាធិករណតា. កម្មមិវ ទ្វយំ ធារយតីតិ កម្មធារយោ. យថា ហិ កម្មំ ក្រិយញ្ច បយោជនញ្ច ទ្វយំ ធារយតិ, កម្មេ សតិ ក្រិយាយ, បយោជនស្ស ច សម្ភវតោ, តថា អយំ សមាសោ ឯកស្ស អត្ថស្ស ទ្វេ នាមានិ ធារយតិ, តស្មិំ សមាសេ សតិ ឯកត្ថជោតកស្ស នាមទ្វយស្ស សម្ភវតោ.

បុរេ វិយ សមាសសញ្ញាវិភត្តិលោបបកតិភាវា, សមាសេនេវ តុល្យាធិករណភាវស្ស វុត្តត្តា ‘‘វុត្តត្ថានមប្បយោគោ’’តិ ចសទ្ទ តសទ្ទានមប្បយោគោ.

៣៤០. មហតំ មហា តុល្យាធិករណេ បទេ.

មហន្ត សទ្ទស្ស មហា ហោតិ តុល្យាធិករណេ ឧត្តរបទេ បរេ. មហតន្តិ ពហុវចនគ្គហណេន ក្វចិ មហអាទេសោ ច, ឯត្ថ ច វិសេសនស្ស បុព្ពនិបាតោ វិសេសនភូតស្ស បុព្ពបទស្ស មហាទេសវិធានតោវ វិញ្ញាយតិ.

‘‘កម្មធារយោ, ទិគូ’’តិ ច វត្តតេ.

៣៤១. ឧភេ តប្បុរិសា.

ឧភេ កម្មធារយទិគុសមាសា តប្បុរិសសញ្ញា ហោន្តិ.

តស្ស បុរិសោ តប្បុរិសោ, តប្បុរិសសទិសត្តា អយម្បិ សមាសោ អន្វត្ថសញ្ញាយ តប្បុរិសោតិ វុត្តោ. យថា ហិ តប្បុរិសសទ្ទោ គុណមតិវត្តោ, តថា អយំ សមាសោបិ. ឧត្តរបទត្ថប្បធានោ ហិ តប្បុរិសោតិ. តតោ នាមព្យបទេសោ ស្យាទ្យុប្បត្តិ. អយំ បន តប្បុរិសោ អភិធេយ្យវចនោ, បរលិង្គោ ច.

មហាបុរិសោ, មហាបុរិសា ឥច្ចាទិ បុរិសសទ្ទសមំ, ឯវំ មហាវីរោ, មហាមុនិ, មហន្តញ្ច តំ ពលញ្ចាតិ មហាពលំ, មហព្ភយំ, មហអាទេសោ. សន្តោ ច សោ បុរិសោ ចាតិ សប្បុរិសោ, ‘‘សន្តសទ្ទស្ស សោ ភេ ពោ ចន្តេ’’តិ ឯត្ថ ចសទ្ទេន សន្តសទ្ទស្ស សមាសេ អភការេបិ សាទេសោ, តថា បុព្ពបុរិសោ, បរបុរិសោ, បឋមបុរិសោ, មជ្ឈិមបុរិសោ, ឧត្តមបុរិសោ, ទន្តបុរិសោ, បរមបុរិសោ, វីរបុរិសោ, សេតហត្ថី, កណ្ហសប្បោ, នីលុប្បលំ, លោហិតចន្ទនំ.

ក្វចិ វិភាសាធិការតោ ន ភវតិ, យថា – បុណ្ណោ មន្តានិបុត្តោ, ចិត្តោ គហបតិ, សក្កោ ទេវរាជាតិ.

បុមា ច សោ កោកិលោ ចាតិ អត្ថេ សមាសេ កតេ –

‘‘លោប’’ន្តិ វត្តតេ.

៣៤២. បុមស្ស លិង្គាទីសុ សមាសេសុ.

បុមឥច្ចេតស្ស អន្តោ អការោ លោបមាបជ្ជតេ លិង្គាទីសុ បរបទេសុ សមាសេសុ, ‘‘អំមោ និគ្គហីតំ ឈលបេហី’’តិ មការស្ស និគ្គហីតំ. បុង្កោកិលោ. ឯវំ បុន្នាគោ.

ខត្តិយា ច សា កញ្ញា ចាតិ វិគ្គយ្ហ សមាសេ កតេ –

‘‘តុល្យាធិករណេ, បទេ, ឥត្ថិយំ ភាសិតបុមិត្ថី បុមាវ ចេ’’តិ ច វត្តតេ.

៣៤៣. កម្មធារយសញ្ញេ ច.

កម្មធារយសញ្ញេ ច សមាសេ ឥត្ថិយំ វត្តមានេ តុល្យាធិករណេ ឧត្តរបទេ បរេ បុព្ពភូតោ ឥត្ថិវាចកោ សទ្ទោ បុព្ពេ ភាសិតបុមា ចេ, សោ បុមា ឥវ ទដ្ឋព្ពោតិ បុព្ពបទេ ឥត្ថិប្បច្ចយស្ស និវត្តិ ហោតិ.

ខត្តិយកញ្ញា, ខត្តិយកញ្ញាយោ ឥច្ចាទិ. ឯវំ រត្តលតា, ទុតិយភិក្ខា, ព្រាហ្មណី ច សា ទារិកា ចាតិ ព្រាហ្មណទារិកា, នាគមាណវិកា.

បុព្ពបទស្សេវាយំ បុម្ភាវាតិទេសោ, តេន ‘‘ខត្តិយកុមារី កុមារសមណី តរុណព្រាហ្មណី’’តិអាទីសុ ឧត្តរបទេសុ ឥត្ថិប្បច្ចយស្ស ន និវត្តិ ហោតិ.

ឥត្ថិយមិច្ចេវ កិំ? កុមារីរតនំ, សមណីបទុមំ.

ភាសិតបុមាតិ កិំ? គង្គានទី, តណ្ហានទី, បថវីធាតុ. ‘‘នន្ទាបោក្ខរណី, នន្ទាទេវី’’តិអាទីសុ បន សញ្ញាសទ្ទត្តា ន ហោតិ.

តថា បុរត្ថិមោ ច សោ កាយោ ចាតិ បុរត្ថិមកាយោ, ឯត្ថ ច កាយេកទេសោ កាយសទ្ទោ. ឯវំ បច្ឆិមកាយោ, ហេដ្ឋិមកាយោ, ឧបរិមកាយោ, សព្ពកាយោ, បុរាណវិហារោ, នវាវាសោ, កតរនិកាយោ, កតមនិកាយោ, ហេតុប្បច្ចយោ, អពហុលំ ពហុលំ កតន្តិ ពហុលីកតំ, ជីវិតប្បធានំ នវកំ ជីវិតនវកំ ឥច្ចាទិ.

វិសេសនុត្តរបទេ ជិនវចនានុបរោធតោ ថេរាចរិយបណ្ឌិតាទិ វិសេសនំ បរញ្ច ភវតិ. យថា – សារិបុត្តោ ច សោ ថេរោ ចាតិ សារិបុត្តត្ថេរោ. ឯវំ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ, មហាកស្សបត្ថេរោ, ពុទ្ធឃោសាចរិយោ, ធម្មបាលាចរិយោ, អាចរិយគុត្តិលោតិ វា, មហោសធោ ច សោ បណ្ឌិតោ ចាតិ មហោសធបណ្ឌិតោ. ឯវំ វិធុរបណ្ឌិតោ, វត្ថុវិសេសោ.

វិសេសនោភយបទោ យថា – សីតញ្ច តំ ឧណ្ហញ្ចាតិ សីតុណ្ហំ, សិនិទ្ធោ ច សោ ឧណ្ហោ ចាតិ សិនិទ្ធុណ្ហោ, មាសោ. ខញ្ជោ ច សោ ខុជ្ជោ ចាតិ ខញ្ជខុជ្ជោ. ឯវំ អន្ធពធិរោ, កតាកតំ, ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ, ឧច្ចាវចំ, ឆិន្នភិន្នំ, សិត្តសម្មដ្ឋំ, គតបច្ចាគតំ.

ឧបមានុត្តរបទេ អភិធានានុរោធតោ ឧបមានភូតំ វិសេសនំ បរំ ភវតិ. យថា – សីហោ វិយ សីហោ, មុនិ ច សោ សីហោ ចាតិ មុនិសីហោ. ឯវំ មុនិវសភោ, មុនិបុង្គវោ, ពុទ្ធនាគោ, ពុទ្ធាទិច្ចោ, រំសិ វិយ រំសិ, សទ្ធម្មោ ច សោ រំសិ ចាតិ សទ្ធម្មរំសិ. ឯវំ វិនយសាគរោ, បុណ្ឌរីកមិវ បុណ្ឌរីកោ, សមណោ ច សោ បុណ្ឌរីកោ ចាតិ សមណបុណ្ឌរីកោ, សមណបទុមោ. ចន្ទោ វិយ ចន្ទោ, មុខញ្ច តំ ចន្ទោ ចាតិ មុខចន្ទោ. ឯវំ មុខបទុមំ ឥច្ចាទិ.

សម្ភាវនាបុព្ពបទោ យថា – ធម្មោ ឥតិ ពុទ្ធិ ធម្មពុទ្ធិ. ឯវំ ធម្មសញ្ញា, ធម្មសង្ខាតោ, ធម្មសម្មតោ, បាណសញ្ញិតា, អសុភសញ្ញា, អនិច្ចសញ្ញា, អនត្តសញ្ញា, ធាតុសញ្ញា, ធីតុសញ្ញា, អត្តសញ្ញា, អត្ថិសញ្ញា, អត្តទិដ្ឋិ ឥច្ចាទិ.

អវធារណបុព្ពបទោ យថា – គុណោ ឯវ ធនំ គុណធនំ. ឯវំ សទ្ធាធនំ, សីលធនំ, បញ្ញាធនំ, ចក្ខុ ឯវ ឥន្ទ្រិយំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ. ឯវំ ចក្ខាយតនំ, ចក្ខុធាតុ, ចក្ខុទ្វារំ, រូបារម្មណមិច្ចាទិ.

ននិបាតបុព្ពបទោ យថា – ន ព្រាហ្មណោតិ អត្ថេ កម្មធារយសមាសេ, វិភត្តិលោបាទិម្ហិ ច កតេ –

‘‘ឧភេ តប្បុរិសា’’តិ តប្បុរិសសញ្ញា.

៣៤៤. អត្តំ នស្ស តប្បុរិសេ.

នស្ស និបាតបទស្ស តប្បុរិសេ ឧត្តរបទេ បរេ សព្ពស្សេវ អត្តំ ហោតិ. តប្បុរិសេកទេសត្តា តប្បុរិសោ, អព្រាហ្មណោ.

ន និសេធោ សតោ យុត្តោ,

ទេសាទិនិយមំ វិនា;

អសតោ ចាផលោ តស្មា,

កថមព្រាហ្មណោតិ ចេ?

និសេធត្ថានុវាទេន, បដិសេធវិធិ ក្វចិ;

បរស្ស មិច្ឆាញាណត្តា-ខ្យាបនាយោបបជ្ជតេ.

ទុវិធោ ចស្សត្ថោ បសជ្ជប្បដិសេធបរិយុទាសវសេន.

តត្ថ យោ ‘‘អសូរិយបស្សា រាជទារា’’តិអាទីសុ វិយ ឧត្តរបទត្ថស្ស សព្ពថា អភាវំ ទីបេតិ, សោ បសជ្ជប្បដិសេធវាចី នាម. យោ បន ‘‘អព្រាហ្មណ អមនុស្សា’’តិអាទីសុ វិយ ឧត្តរបទត្ថំ បរិយុទាសិត្វា តំសទិសេ វត្ថុម្ហិ ការិយំ បដិបាទយតិ, សោ បរិយុទាសវាចី នាម.

វុត្តញ្ច

‘‘បសជ្ជប្បដិសេធស្ស, លក្ខណំ វត្ថុនត្ថិតា;

វត្ថុតោ អញ្ញត្រ វុត្តិ, បរិយុទាសលក្ខណ’’ន្តិ.

នន្វេវំ សន្តេបិ ‘‘អព្រាហ្មណោ’’តិអាទីសុ កថមុត្តរបទត្ថប្បធានតា សិយាតិ?

វុច្ចតេ – ព្រាហ្មណាទិសទ្ទានំ ព្រាហ្មណាទិអត្ថស្សេវ តំសទិសាទិអត្ថស្សាបិ វាចកត្តា, ព្រាហ្មណាទិសទ្ទា ហិ កេវលាព្រាហ្មណាទិអត្ថេស្វេវ បាកដា, ភូសទ្ទោ វិយសត្តាយំ, យទា តេ បន អញ្ញេន សទិសាទិវាចកេន នឥតិ និបាតេន យុជ្ជន្តិ, តទា តំសទិសតទញ្ញតព្ពិរុទ្ធតទភាវេសុបិ វត្តន្តិ, ភូសទ្ទោ វិយ អន្វភិយាទិយោគេ អនុភវនអភិភវនាទីសុ, តស្មា ឧត្តរបទត្ថជោតកោយេវេត្ថ នឥតិ និបាតោតិ ន ទោសោ, តេន អព្រាហ្មណោតិ ព្រាហ្មណសទិសោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ អមនុស្សោ, អស្សមណោ.

អញ្ញត្ថេ – ន ព្យាកតា អព្យាកតា, អសំកិលិដ្ឋា, អបរិយាបន្នា.

វិរុទ្ធត្ថេ – ន កុសលា អកុសលា, កុសលបដិបក្ខាតិ អត្ថោ. ឯវំ អលោភោ, អមិត្តោ.

បសជ្ជប្បដិសេធេ – ន កត្វា អកត្វា, អកាតុន បុញ្ញំ អករោន្តោ.

‘‘នស្ស, តប្បុរិសេ’’តិ ច វត្តតេ.

៣៤៥. សរេ អន.

នឥច្ចេតស្ស បទស្ស តប្បុរិសេ ឧត្តរបទេ អន ហោតិ សរេ បរេ.

ន អស្សោ អនស្សោ, ន អរិយោ អនរិយោ. ឯវំ អនិស្សរោ, អនិដ្ឋោ, អនុបវាទោ, ន អាទាយ អនាទាយ, អនោលោកេត្វា ឥច្ចាទិ.

កុបុព្ពបទោ យថា – កុច្ឆិតមន្នន្តិ និច្ចសមាសត្តា អញ្ញបទេន វិគ្គហោ, កម្មធារយសមាសេ កតេ –

‘‘តប្បុរិសេ, សរេ’’តិ ច វត្តតេ.

៣៤៦. កទទ កុស្ស.

កុឥច្ចេតស្ស និបាតស្ស តប្បុរិសេ ឧត្តរបទេ កទ ហោតិ សរេ បរេ. កទន្នំ. ឯវំ កទសនំ.

សរេតិ កិំ? កុទារា, កុបុត្តា, កុទាសា, កុទិដ្ឋិ.

‘‘កុស្សា’’តិ វត្តតេ.

៣៤៧. កាប្បត្ថេសុ ច.

កុឥច្ចេតស្ស អប្បត្ថេ វត្តមានស្ស កា ហោតិ តប្បុរិសេ ឧត្តរបទេ បរេ. ពហុវចនុច្ចារណតោ កុច្ឆិតត្ថេ ច ក្វចិ តប្បុរិសេ. អប្បកំ លវណំ កាលវណំ. ឯវំ កាបុប្ផំ, កុច្ឆិតោ បុរិសោ កាបុរិសោ, កុបុរិសោ វា.

បាទិបុព្ពបទោ ច និច្ចសមាសោវ, បធានំ វចនំ បាវចនំ, ភុសំ វទ្ធំ បវទ្ធំ, សរីរំ, សមំ, សម្មា វា អាធានំ សមាធានំ, វិវិធា មតិ វិមតិ, វិវិធោ កប្បោ វិកប្បោ, វិសិដ្ឋោ វា កប្បោ វិកប្បោ, អធិកោ ទេវោ អតិទេវោ. ឯវំ អធិទេវោ, អធិសីលំ, សុន្ទរោ គន្ធោ សុគន្ធោ, កុច្ឆិតោ គន្ធោ ទុគ្គន្ធោ, សោភនំ កតំ សុកតំ, អសោភនំ កតំ ទុក្កដំ ឥច្ចាទិ.

យេ ឥធ អវិហិតលក្ខណា នាមនិបាតោបសគ្គា, តេសំ ‘‘នាមានំ សមាសោ’’តិ យោគវិភាគេន សមាសោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា – អបុនគេយ្យា គាថា, អចន្ទមុល្លោកិកានិ មុខានិ, អស្សទ្ធភោជី, អលវណភោជីតិអាទីសុ អយុត្តត្ថត្តា នាញ្ញេន សមាសោ.

តថា ទិដ្ឋោ បុព្ពន្តិ ទិដ្ឋបុព្ពោ តថាគតំ. ឯវំ សុតបុព្ពោ ធម្មំ, គតបុព្ពោ មគ្គំ, កម្មនិ ទិដ្ឋា បុព្ពន្តិ ទិដ្ឋបុព្ពា ទេវា តេន. ឯវំ សុតបុព្ពា ធម្មា, គតបុព្ពា ទិសា, បហារោ, បរាភវោ, វិហារោ, អាហារោ, ឧបហារោ ឥច្ចាទិ.

កម្មធារយសមាសោ.

ទិគុសមាស

អថ ទិគុសមាសោ វុច្ចតេ.

តយោ លោកា សមាហដា ចិត្តេន សម្បិណ្ឌិតា, តិណ្ណំ លោកានំ សមាហារោតិ វា អត្ថេ –

‘‘នាមានំ សមាសោ យុត្តត្ថោ’’តិ វត្តមានេ ‘‘ទ្វិបទេ’’តិអាទិនា កម្មធារយសមាសោ, តតោ សមាសសញ្ញាយំ, វិភត្តិលោបេ, បកតិភាវេ ច កតេ –

‘‘កម្មធារយោ’’តិ វត្តតេ.

៣៤៨. សង្ខ្យាបុព្ពោ ទិគុ.

សង្ខ្យាបុព្ពោ កម្មធារយសមាសោ ទិគុសញ្ញោ ហោតិ.

ទ្វេ គាវោ ទិគុ, ទិគុសទិសត្តា អយម្បិ សមាសោ ទិគូតិ វុត្តោ. អថ វា សង្ខ្យាបុព្ពត្តនបុំសកេកត្តសង្ខាតេហិ ទ្វីហិ លក្ខណេហិ គតោ អវគតោតិ ទិគូតិ វុច្ចតិ, ទ្វីហិ វា លក្ខណេហិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ ទិគុ. ឯត្ថ ច ‘‘សង្ខ្យាបុព្ពោ’’តិ វុត្តត្តា សង្ខ្យាសទ្ទស្សេវ បុព្ពនិបាតោ, ‘‘ឧភេ តប្បុរិសា’’តិ តប្បុរិសសញ្ញា.

‘‘នបុំសកលិង្គោ’’តិ វត្តតេ.

៣៤៩. ទិគុស្សេកត្តំ.

ទិគុស្ស សមាសស្ស ឯកត្តំ ហោតិ, នបុំសកលិង្គត្តញ្ច.

សមាហារទិគុស្សេតំ គហណំ, តត្ថ សព្ពត្ថេកវចនមេវ ហោតិ, អញ្ញត្រ បន ពហុវចនម្បិ, នាមព្យបទេសស្យាទ្យុប្បត្តិ អមាទេសាទិ.

តិលោកំ, ហេ តិលោក, តិលោកំ, តិលោកេន, តិលោកស្ស, តិលោកា តិលោកស្មា តិលោកម្ហា, តិលោកស្ស, តិលោកេ តិលោកម្ហិ តិលោកស្មិំ.

ឯវំ តយោ ទណ្ឌា តិទណ្ឌំ, តីណិ មលានិ សមាហដានិ, តិណ្ណំ មលានំ សមាហារោតិ វា តិមលំ, តិលក្ខណំ, ចតុស្សច្ចំ, ចតស្សោ ទិសា ចតុទ្ទិសំ, ‘‘សរោ រស្សោ នបុំសកេ’’តិ រស្សត្តំ, បញ្ចសិក្ខាបទំ, សឡាយតនំ, សត្តាហំ, អដ្ឋសីលំ, នវលោកុត្តរំ, ទសសីលំ, សតយោជនំ.

តថា – ទ្វេ រត្តិយោ ទ្វិរត្តំ, តិស្សោ រត្តិយោ តិរត្តំ, ទ្វេ អង្គុលិយោ ទ្វង្គុលំ, សត្ត គោទាវរិយោ, តាសំ សមាហារោតិ វា សត្តគោទាវរំ.

ឯត្ថ ច រត្តិ អង្គុលិ គោទាវរីនមន្តស្ស –

៣៥០. ក្វចិ សមាសន្តគតានមការន្តោ.

រាជាទិគណស្សេតំ គហណំ, តេន សមាសន្តគតានំ រាជាទីនំ នាមានំ អន្តោ ក្វចិ អការោ ហោតីតិ អត្ថោ. ការគ្គហណេន ពហុព្ពីហាទិម្ហិ សមាសន្តេ ក្វចិ កប្បច្ចយោ ហោតិ, សុរភិ សុ ទុ បូតីហិ គន្ធន្តស្សិការោ ច.

អថ វា អ ច កោ ច អកា, រការោ បទសន្ធិករោ, តេន ក្វចិ សមាសន្តគតានមន្តោ ហុត្វា អ ក ឥច្ចេតេ បច្ចយា ហោន្តីតិ អត្ថោ. តេន បញ្ច គាវោ សមាហដាតិ អត្ថេ សមាសាទិំ កត្វា សមាសន្តេ អប្បច្ចយេ, ‘‘ឱ សរេ ចា’’តិ អវាទេសេ ច កតេ ‘‘បញ្ចគវ’’ន្តិអាទិ ច សិជ្ឈតិ. ‘‘ទ្វិរត្ត’’ន្តិអាទីសុ បន អប្បច្ចយេ កតេ បុព្ពសរស្ស ‘‘សរលោបោ’’តិអាទិនា លោបោ.

អសមាហារទិគុ យថា – ឯកោ ច សោ បុគ្គលោ ចាតិ ឯកបុគ្គលោ. ឯវំ ឯកធម្មោ, ឯកបុត្តោ, តយោ ភវា តិភវា, ចតស្សោ ទិសា ចតុទ្ទិសា, ទសសហស្សចក្កវាឡានិ ឥច្ចាទិ.

ទិគុសមាសោ.

តប្បុរិសសមាស

អថ តប្បុរិសសមាសោ វុច្ចតេ.