៣. ការកកណ្ឌ

អថ វិភត្តីនមត្ថភេទា វុច្ចន្តេ.

តត្ថ ឯកម្បិ អត្ថំ កម្មាទិវសេន, ឯកត្តាទិវសេន ច វិភជន្តីតិ វិភត្តិយោ, ស្យាទយោ. តា បន បឋមាទិភេទេន សត្តវិធា.

តត្ថ កស្មិំ អត្ថេ បឋមា?

២៨៣. លិង្គត្ថេ បឋមា.

លិង្គត្ថាភិធានមត្តេ បឋមាវិភត្តិ ហោតិ.

លិង្គស្ស អត្ថោ លិង្គត្ថោ. ឯត្ថ ច លីនំ អង្គន្តិ លិង្គំ, អបាកដោ អវយវោ, បុរិសោតិអាទីនញ្ហិ បកតិប្បច្ចយាទិវិភាគកប្បនាយ និប្ផាទិតានំ សទ្ទប្បតិរូបកានំ នាមិកបទានំ បឋមំ ឋបេតព្ពំ បកតិរូបំ អបាកដត្តា, អវយវត្តា ច លិង្គន្តិ វុច្ចតិ. អថ វា វិសទាវិសទោភយរហិតាការវោហារសង្ខាតេន តិវិធលិង្គេន សហិតត្ថស្ស, តព្ពិនិមុត្តស្សុបសគ្គាទីនមត្ថស្ស ច លីនស្ស គមនតោ, លិង្គនតោ វា លិង្គន្តិ អន្វត្ថនាមវសេន វា ‘‘ធាតុប្បច្ចយវិភត្តិវជ្ជិតមត្ថវំ លិង្គ’’ន្តិ វចនតោ បរសមញ្ញាវសេន វា លិង្គន្តិ ឥធ បាដិបទិកាបរនាមធេយ្យំ ស្យាទិវិភត្យន្តបទបកតិរូបមេវ វុច្ចតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

លិង្គស្សត្ថោ នាម បពន្ធវិសេសាការេន បវត្តមានេ រូបាទយោ ឧបាទាយ បញ្ញាបីយមានោ តទញ្ញានញ្ញភាវេន អនិព្ពចនីយោ សមូហសន្តានាទិភេទោ ឧបាទាបញ្ញត្តិសង្ខាតោ ឃដបដាទិវោហារត្ថោ ច បថវីធាតុផស្សាទីនំ សភាវធម្មានំ កាលទេសាទិភេទភិន្នានំ វិជាតិយវិនិវត្តោ សជាតិយសាធារណោ យថាសង្កេតមារោបសិទ្ធោ តជ្ជាបញ្ញត្តិសង្ខាតោ កក្ខឡត្តផុសនាទិសាមញ្ញាការោ ច.

សោ បន កម្មាទិសំសដ្ឋោ, សុទ្ធោ ចាតិ ទុវិធោ. តត្ថ កម្មាទីសុ ទុតិយាទីនំ វិធីយមានត្តា កម្មាទិសំសគ្គរហិតោ លិង្គសង្ខ្យាបរិមាណយុត្តោ, តព្ពិនិមុត្តុបសគ្គាទិបទត្ថភូតោ ច សុទ្ធោ សទ្ទត្ថោ ឥធ លិង្គត្ថោ នាម.

យោ បន អាខ្យាតកិតកតទ្ធិតសមាសេហិ វុត្តោ កម្មាទិសំសដ្ឋោ អត្ថោ, សោបិ ទុតិយាទីនំ បុន អត្តនា វត្តព្ពស្ស អត្ថវិសេសស្សាភាវេន អវិសយត្តា, លិង្គត្ថមត្តស្ស សម្ភវតោ ច បឋមាយេវ វិសយោ.

ហោតិ ចេត្ថ –

បឋមាវុបសគ្គត្ថេ, កេសញ្ចត្ថេ និបាតសទ្ទានំ;

លិង្គាទិកេ ច សុទ្ធេ-ភិហិតេ កម្មាទិអត្ថេបិ.

សលិង្គេ តាវ – ឯសោ បុរិសោ, ឯតេ បុរិសា, ឯសា កញ្ញា, ឯតា កញ្ញាយោ, ឯតំ ចិត្តំ, ឯតានិ ចិត្តានិ.

សសង្ខ្យេ – ឯកោ ទ្វេ.

សបរិមាណេ – ទោណោ ខារី អាឡ្ហកំ.

លិង្គាទិវិនិមុត្តេ សត្តាមត្តេ – ច វា ហ អហំ អត្ថិ សក្កាលព្ភា ឥច្ចាទិ.

‘‘លិង្គត្ថេ បឋមា’’តិ អធិកិច្ច ‘‘អាលបនេ ចា’’តិ អាលបនត្ថេ ច បឋមា, អភិមុខំ កត្វា លបនំ អាលបនំ, អាមន្តនំ អវ្ហានន្តិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ច អាមន្តនំ នាម បគេវ លទ្ធសរូបស្ស សទ្ទេន អភិមុខីករណំ, កតាភិមុខោ បន ‘‘គច្ឆា’’តិអាទិនា នយេន ក្រិយាយ យោជីយតិ, តស្មា អាមន្តនសមយេ ក្រិយាយោគាភាវតោ ឥទំ ការកវោហារំ ន លភតិ.

វុត្តញ្ច

‘‘សទ្ទេនាភិមុខីការោ, វិជ្ជមានស្ស វត្ថុនោ;

អាមន្តនំ វិធាតព្ពេ, នត្ថិ ‘រាជា ភវេ’តិទ’’ន្តិ.

ភោ បុរិស ឯហិ, ភោ បុរិសា វា, ភវន្តោ បុរិសា ឯថ.

កស្មិំ អត្ថេ ទុតិយា?

២៨៤. កម្មត្ថេ ទុតិយា.

កម្មត្ថេ លិង្គម្ហា ទុតិយាវិភត្តិ ហោតិ.

អនភិហិតេ ឯវាយំ, ‘‘កម្មនិ ទុតិយាយំ ត្តោ’’តិ វចនញ្ចេត្ថ ញាបកំ.

កិំ កម្មំ?

‘‘យេន វា កយិរតេ តំ ករណ’’ន្តិ ឥតោ ‘‘វា’’តិ វត្តតេ.

២៨៥. យំ ករោតិ តំ កម្មំ.

យំ វា ករោតិ, យំ វា វិករោតិ, យំ វា បាបុណាតិ, តំ ការកំ កម្មសញ្ញំ ហោតិ.

ឥធ លិង្គកាលវចនមតន្តំ. ករីយតីតិ កម្មំ. តត្ថ ការកំ, សាធកំ ក្រិយានិប្ផត្តិយា ការណមុច្ចតេ, តំ បន ការកំ ឆព្ពិធំ កម្មំ កត្តា ករណំ សម្បទានមបាទានមោកាសោ ចាតិ. តត្ថ សភាវតោ, បរិកប្បតោ វា កម្មាទិម្ហិ សតិយេវ ក្រិយាភាវតោ កម្មាទីនំ ឆន្នម្បិ ការកវោហារោ សិទ្ធោវ ហោតិ.

តំ បន កម្មំ តិវិធំ និព្ពត្តនីយំ វិករណីយំ បាបណីយញ្ចាតិ. យថា – មាតា បុត្តំ វិជាយតិ, អាហារោ សុខំ ជនយតិ. ឃដំ ករោតិ ទេវទត្តោ, កដ្ឋមង្គារំ ករោតិ, សុវណ្ណំ កេយូរំ, កដកំ វា ករោតិ, វីហយោ លុនាតិ. ទេវទត្តោ និវេសនំ បវិសតិ, អាទិច្ចំ បស្សតិ, ធម្មំ សុណាតិ, បណ្ឌិតេ បយិរុបាសតិ.

វុត្តញ្ច

‘‘និព្ពត្តិវិកតិប្បត្តិ-ភេទេន តិវិធំ មតំ;

កត្តុ ក្រិយាភិគម្មំ តំ, សុខង្គារំ និវេសន’’ន្តិ.

ឯត្ថ ច ឥច្ឆិតានិច្ឆិតកថិតាកថិតាទិភេទមនបេក្ខិត្វា សព្ពសង្គាហកវសេន ‘‘យំ ករោតិ តំ កម្ម’’ន្តិ វុត្តត្តា, អត្ថន្តរវិកប្បនវាធិការតោ ច សព្ពត្ថ ឥមិនាវ កម្មសញ្ញា ហោតិ.

តត្ថ អនិច្ឆិតកម្មំ យថា – កណ្ដកំ មទ្ទតិ, វិសំ គិលតិ, គាមំ គច្ឆន្តោ រុក្ខមូលំ ឧបគច្ឆតិ.

អកថិតកម្មំ យថា – យញ្ញទត្តំ កម្ពលំ យាចតេ ព្រាហ្មណោ. ឯត្ថ ហិ ‘‘កម្ពល’’មិតិ កថិតកម្មំ ទ្វិកម្មិកាយ យាចនក្រិយាយ បត្តុមិច្ឆិតតរត្តា. ‘‘យញ្ញទត្ត’’មិតិ អប្បធានត្តា អកថិតកម្មំ. តថា សមិទ្ធំ ធនំ ភិក្ខតេ, អជំ គាមំ នយតិ, បរាភវន្តំ បុរិសំ, មយំ បុច្ឆាម គោតមំ, ភគវា ភិក្ខូ ឯតទវោច ឥច្ចាទិ.

អភិហិតកម្មេ បន ន ហោតិ, យថា – កដោ ករីយតេ ទេវទត្តេន, សុគតេន ទេសិតោ ធម្មោ, យញ្ញទត្តោ កម្ពលំ យាចីយតេ ព្រាហ្មណេន ឥច្ចាទិ.

‘‘ទុតិយា’’តិ អធិការោ.

២៨៦. គតិ ពុទ្ធិ ភុជ បឋ ហរ ករ សយាទីនំ ការិតេ វា.

គមុ សប្ប គតិម្ហិ, ពុធ ពោធនេ, ពុធ អវគមនេ វា, ភុជ បាលនព្យវហរណេសុ, បឋ ព្យត្តិយំ វាចាយំ, ហរ ហរណេ, ករ ករណេ, សិ សយេ ឥច្ចេវមាទីនំ ធាតូនំ បយោគេ ការិតេ សតិ បយោជ្ជកកត្តុភូតេ កម្មនិ លិង្គម្ហា ទុតិយាវិភត្តិ ហោតិ វា. និច្ចសម្បត្តេ វិកប្បត្ថោយំ, តេន តស្ស បក្ខេ តតិយា ហោតិ.

យោ កោចិ បុរិសោ គាមំ គច្ឆតិ, តមញ្ញោ បយោជយតិ. បុរិសោ បុរិសំ គាមំ គមយតិ, បុរិសេន វា គាមំ គមយតិ. ឯវំ សិស្សំ ធម្មំ ពោធេតិ អាចរិយោ, មាតា បុត្តំ ភោជនំ ភោជយតិ, សិស្សំ ធម្មំ បាឋេតិ អាចរិយោ, បុរិសោ បុរិសំ ភារំ ហារេតិ, តថា បុរិសោ បុរិសំ កម្មំ ការយតិ, បុរិសេន វា កម្មំ ការាបយតិ, បុរិសោ បុរិសំ សយាបយតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ ការិតេ កត្តុកម្មនិ ទុតិយា.

ការិតេតិ កិំ? បុរិសោ គាមំ គច្ឆតិ.

អភិហិតេ ន ភវតិ, បុរិសេន បុរិសោ គាមំ គមីយតេ, សិស្សោ ធម្មំ ពោធីយតេ ឥច្ចាទិ.

២៨៧. កាលទ្ធានមច្ចន្តសំយោគេ.

អច្ចន្តំ និរន្តរំ សំយោគោអច្ចន្តសំយោគោ. កាលទ្ធានំ ទព្ពគុណក្រិយាហិ អច្ចន្តសំយោគេ តេហិ កាលទ្ធានវាចីហិ លិង្គេហិ ទុតិយាវិភត្តិ ហោតិ.

កាលេ តាវ – សត្តាហំ គវបានំ, មាសំ មំសោទនំ, សរទំ រមណីយា នទី, សព្ពកាលំ រមណីយំ នន្ទនំ, មាសំ សជ្ឈាយតិ, តយោ មាសេ អភិធម្មំ ទេសេសិ.

អទ្ធានេ – យោជនំ វនរាជិ, យោជនំ ទីឃោ បព្ពតោ, កោសំ សជ្ឈាយតិ.

អច្ចន្តសំយោគេតិ កិំ? មាសេ មាសេ ភុញ្ជតិ, យោជនេ យោជនេ វិហារំ បតិដ្ឋាបេសិ.

២៨៨. កម្មប្បវចនីយយុត្តេ.

កម្មប្បវចនីយេហិ និបាតោបសគ្គេហិ យុត្តេ យោគេ សតិ លិង្គម្ហា ទុតិយាវិភត្តិ ហោតិ.

កម្មំ បវចនីយំ យេសំ តេ កម្មប្បវចនីយា, បរសមញ្ញាវសេន វា អន្វាទយោ កម្មប្បវចនីយា.

តត្ថ អនុសទ្ទស្ស លក្ខណេ, សហត្ថេ, ហីនេ ច កម្មប្បវចនីយសញ្ញា វុត្តា. យថា – បព្ពជិតមនុ បព្ពជិំសុ, នទិមន្វវសិតា ពារាណសី, នទិយា សហ អវពទ្ធាតិ អត្ថោ, អនុ សារិបុត្តំ បញ្ញវា.

លក្ខណាទីសុ ‘‘លក្ខណិ’ត្ថម្ភូតក្ខានភាគ វិច្ឆាសុ បតិ បរិ អនវោ’’តិ បតិ បរិ អនូនំ កម្មប្បវចនីយសញ្ញា វុត្តា.

លក្ខណេ សូរិយុគ្គមនំ បតិ ទិព្ពា ភក្ខា បាតុភវេយ្យុំ, រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ, រុក្ខំ បរិ, រុក្ខំ អនុ.

ឥត្ថម្ភូតក្ខានេ សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ បតិ, មាតរំ បរិ, មាតរំ អនុ.

ភាគេ យទេត្ថ មំ បតិ សិយា, មំ បរិ, មំ អនុ, តំ ទីយតុ.

វិច្ឆាយោគេ អត្ថមត្ថំ បតិ សទ្ទោ និវិសតិ, រុក្ខំ រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ, រុក្ខំ រុក្ខំ បរិ, រុក្ខំ រុក្ខំ អនុ.

‘‘អភិរភាគេ’’តិ អភិស្ស ភាគវជ្ជិតេសុ លក្ខណាទីសុ កម្មប្បវចនីយសញ្ញា វុត្តា. តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ, សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ អភិ.

និបាតេ ធិ ព្រាហ្មណស្ស ហន្តារ មិច្ចេវមាទិ.

២៨៩. ក្វចិ ទុតិយា ឆដ្ឋីនមត្ថេ.

ឆដ្ឋីនំ អត្ថេ ក្វចិ ទុតិយាវិភត្តិ ហោតិ. អន្តរាអភិតោ បរិតោ បតិ បដិភាតិយោគេ អយំ. អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ, រាជគហស្ស ច នាឡន្ទាយ ច មជ្ឈេតិ អត្ថោ. អភិតោ គាមំ វសតិ, បរិតោ គាមំ វសតិ, នទិំ នេរញ្ជរំ បតិ, នេរញ្ជរាយ នទិយា សមីបេតិ អត្ថោ. បដិភន្តុ តំ ចុន្ទ ពោជ្ឈង្គា, ឧបមា មំ បដិភាតិ, ឧបមា មយ្ហំ ឧបដ្ឋហតីតិ អត្ថោ.

‘‘ក្វចិ ទុតិយា, អត្ថេ’’តិ ច វត្តតេ.

២៩០. តតិយាសត្តមីនញ្ច.

តតិយាសត្តមីនមត្ថេ ច ក្វចិ លិង្គម្ហា ទុតិយាវិភត្តិ ហោតិ.

តតិយត្ថេ សចេ មំ នាលបិស្សតិ, ត្វញ្ច មំ នាភិភាសសិ, វិនា សទ្ធម្មំ កុតោ សុខំ, ឧបាយមន្តរេន ន អត្ថសិទ្ធិ.

សត្តមិយត្ថេ – កាលេ, ឧបាន្វជ្ឈាវសស្ស បយោគេ, អធិសិដ្ឋាវសានំ បយោគេ, តប្បានចារេ ច ទុតិយា.

កាលេ តាវ – បុព្ពណ្ហសមយំ និវាសេត្វា, ឯកំ សមយំ ភគវា. ឥមំ រត្តិំ ចត្តារោ មហារាជានោ.

ឧបាទិបុព្ពស្ស វសធាតុស្ស បយោគេ – គាមំ ឧបវសតិ, គាមំ អនុវសតិ, វិហារំ អធិវសតិ, គាមំ អាវសតិ, អគារំ អជ្ឈាវសតិ. តថា បថវិំ អធិសេស្សតិ, គាមំ អធិតិដ្ឋតិ, គាមំ អជ្ឈាវសតិ.

តប្បានចារេសុ – នទិំ បិវតិ, គាមំ ចរតិ ឥច្ចាទិ.

កស្មិំ អត្ថេ តតិយា?

២៩១. ករណេ តតិយា.

ករណការកេ តតិយាវិភត្តិ ហោតិ.

កិំ ករណំ?

២៩២. យេន វា កយិរតេ តំ ករណំ.

យេន វា កត្តា ឧបករណភូតេន វត្ថុនា ក្រិយំ អព្យវធានេន ករោតិ, យេន វា វិករោតិ, យេន វា បាបុណាតិ, តំ ការកំ ករណសញ្ញំ ហោតិ.

ករីយតេ អនេនាតិ ករណំ, ឯត្ថ ច សតិបិ សព្ពការកានំ ក្រិយាសាធកត្តេ ‘‘យេន វា កយិរតេ’’តិ វិសេសេត្វា វចនំ កត្តូបករណភូតេសុ ការកេសុ សាធកតមស្សេវ គហណត្ថំ.

វុត្តញ្ច

‘‘យស្ស សព្ពវិសេសេន, ក្រិយាសំសិទ្ធិហេតុតា;

សម្ភាវីយតិ តំ វុត្តំ, ករណំ នាម ការក’’ន្តិ.

តំ បន ទុវិធំ អជ្ឈត្តិក ពាហិរវសេន.

យថា – ហត្ថេន កម្មំ ករោតិ, ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ, មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ. ទត្តេន វីហយោ លុនាតិ, អគ្គិនា កុដិំ ឈាបេតិ.

‘‘តតិយា’’តិ អធិការោ.

២៩៣. កត្តរិ ច.

កត្តរិ ច ការកេ លិង្គម្ហា តតិយាវិភត្តិ ហោតិ. ចគ្គហណេន ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ, ក្រិយាបវគ្គេ, បុព្ពសទិសសមូនត្ថ កលហ និបុណ មិស្សក សខិលត្ថាទិយោគេ, កាលទ្ធានេសុ, បច្ចត្តកម្មត្ថបញ្ចមិយត្ថាទីសុ ច តតិយា.

កោ ច កត្តា?

២៩៤. យោ ករោតិ ស កត្តា.

យោ ក្រិយំ អត្តប្បធានោ ហុត្វា ករោតិ, សោ កត្តុសញ្ញោ ហោតិ.

សោ តិវិធោ សុទ្ធកត្តា ហេតុកត្តា កម្មកត្តាតិ. តត្ថ យោ សយមេវ ក្រិយំ ករោតិ, សោ សុទ្ធកត្តា. យោ អញ្ញំ កាតុំ សមត្ថំ អករោន្តំ កម្មំ និយោជេតិ, សោ ហេតុកត្តា, យថា – គន្តុំ សមត្ថោ ទេវទត្តោ, តមញ្ញោ បយោជេតិ ‘‘គមយតិ ទេវទត្ត’’ន្តិ.

យំ បន តត្ថ តត្ថ គច្ឆតិ ទេវទត្តោ, តមញ្ញោ បយោជយតិ ‘‘គមយតិ ទេវទត្ត’’ន្តិ ហេត្វត្ថនិទស្សនំ, តម្បិ សាមត្ថិយទស្សនវសេន វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. អញ្ញថា យទិ សយមេវ គច្ឆតិ, កិំ តត្ថ បយោជកព្យាបារេន អករោន្តំ ពលេន ការយតិ, បាសាណំ ឧដ្ឋាបយតីតិអាទិកញ្ច ន សិជ្ឈេយ្យ.

ឯត្ថ បន

‘‘កត្តា’’តិ វត្តតេ.

២៩៣. យោ ការេតិ ស ហេតុ.

យោ កត្តារំ ការេតិ, សោ ហេតុសញ្ញោ ហោតិ, កត្តា ចាតិ ហេតុកត្តុសញ្ញា.

យោ បន បរស្ស ក្រិយំ បដិច្ច កម្មភូតោបិ សុករត្តា សយមេវ សិជ្ឈន្តោ វិយ ហោតិ, សោ កម្មកត្តា នាម, យថា – សយំ ករីយតេ កដោ, សយមេវ បច្ចតេ ឱទនោតិ.

វុត្តញ្ច

‘‘អត្តប្បធានោ កិរិយំ, យោ និព្ពត្តេតិ ការកោ;

អប្បយុត្តោ បយុត្តោ វា, ស កត្តាតិ បវុច្ចតិ.

ហេតុកត្តាតិ កថិតោ,

កត្តុនោ យោ បយោជកោ;

កម្មកត្តាតិ សុករោ,

កម្មភូតោ កថីយតេ’’តិ.

ននុ ច ‘‘សំយោគោ ជាយតេ’’តិអាទីសុ កថំ បុរេ អសតោ ជននក្រិយាយ កត្តុភាវោសិយាតិ? វុច្ចតេ – លោកសង្កេតសិទ្ធោ ហិ សទ្ទប្បយោគោ, អវិជ្ជមានម្បិ ហិ លោកោ សទ្ទាភិធេយ្យតាយ វិជ្ជមានំ វិយ គហេត្វា វោហរតិ, វិកប្បពុទ្ធិគហិតាការោយេវ ហិ សទ្ទេនាភិធីយតេ, ន តុ វត្ថុសភាវោ, អញ្ញថា សុតមយញាណេនបិ បច្ចក្ខេន វិយ វត្ថុសភាវសច្ឆិករណប្បសង្គោ ច មុសាវាទ កុទិដ្ឋិវាទាទីនមភាវប្បសង្គោ ច សិយា, តស្មា ពុទ្ធិបរិកប្បិតបញ្ញត្តិវសេនបិ សទ្ទប្បវត្តិ ហោតីតិ អសតោ សំយោគាទិស្សបិ ហោតេវ ជននក្រិយាយ កត្តុការកតាតិ.

យថាហ

‘‘វោហារវិសយោ សទ្ទោ, នេកន្តបរមត្ថិកោ;

ពុទ្ធិសង្កប្បិតោ អត្ថោ, តស្សត្ថោតិ បវុច្ចតិ.

ពុទ្ធិយា គហិតត្តា ហិ, សំយោគោ ជាយតេ ឥតិ;

សំយោគោ វិជ្ជមានោវ, កត្តា ភវតិ ជាតិយា’’តិ.

តត្រ តតិយា ជិនេន ទេសិតោ ធម្មោ, ពុទ្ធេន ជិតោ មារោ, អហិនា ទដ្ឋោ នរោ, ពុទ្ធេន ពោធិតោ លោកោ, សទ្ធេហិ ការិតោ វិហារោ.

អភិហិតេ ន ភវតិ. កដំ ករោតិ ទេវទត្តោ, ការេតិ វា.

ឥត្ថម្ភូតស្ស លក្ខណេ – សា ភិន្នេន សីសេន បគ្ឃរន្តេន លោហិតេន បដិវិស្សកានំ ឧជ្ឈាបេសិ, ឩនបញ្ចពន្ធនេន បត្តេន អញ្ញំ នវំ បត្តំ ចេតាបេយ្យ, តិទណ្ឌកេន បរិព្ពាជកមទ្ទក្ខិ.

អបវគ្គេ – ឯកាហេនេវ ពារាណសិំ បាយាសិ, នវហិ មាសេហិ វិហារំ និដ្ឋាបេសិ, យោជនេន អធីតំ ព្យាករណំ, ក្រិយាបវគ្គោតិ ក្រិយាយ អាសុំ បរិនិដ្ឋាបនំ.

បុព្ពាទិយោគេ – មាសេន បុព្ពោ, បិតរា សទិសោ, មាតរា សមោ, កហាបណេន ឩនោ, ធនេន វិកលោ, អសិនា កលហោ, អាចារេន និបុណោ, វាចាយ និបុណោ, គុឡេន មិស្សកំ, តិលេន មិស្សកំ, វាចាយ សខិលោ, មណិនា អត្ថោ, ធនេន អត្ថោ, បិតរា តុល្យោ.

កាលទ្ធានេសុ – មាសេន ភុញ្ជតិ, យោជនេន គច្ឆតិ.

បច្ចត្តេ – អត្តនាវ អត្តានំ សម្មន្នតិ.

កម្មត្ថេ – តិលេហិ ខេត្តេ វបតិ.

បញ្ចមិយត្ថេ – សុមុត្តា មយំ តេន មហាសមណេន.

២៩៦. សហាទិយោគេ ច.

សហ សទ្ធិំ សមំ នានា វិនា អលំ កិមិច្ចេវមាទីហិ យោគេ លិង្គម្ហា តតិយាវិភត្តិ ហោតិ, ចសទ្ទេន សហត្ថេបិ.

តត្ថ សហសទ្ទេន យោគោ ក្រិយា គុណ ទព្ព សមវាយេ សម្ភវតិ. យថា – វិតក្កេន សហ វត្តតិ, បុត្តេន សហ ថូលោ, អន្តេវាសិកសទ្ធិវិហារិកេហិ សហ អាចរិយុបជ្ឈាយានំ លាភោ, និសីទិ ភគវា សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន, សហស្សេន សមំ មិតា, សព្ពេហិ មេ បិយេហិ មនាបេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ, សង្ឃោ វិនាបិ គគ្គេន ឧបោសថំ ករេយ្យ, អលំ តេ ឥធ វាសេន, កិំ មេ ឯកេន តិណ្ណេន, បុរិសេន ថាមទស្សិនា, កិំ តេ ជដាហិ ទុម្មេធ, កិំ តេ អជិនសាដិយា.

សហត្ថេ – ទេវទត្តោ រាជគហំ បាវិសិ កោកាលិកេន បច្ឆាសមណេន, ទុក្ខោ ពាលេហិ សំវាសោ.

២៩៧. ហេត្វត្ថេ ច.

យោគគ្គហណមិហានុវត្តតេ, ហេត្វត្ថេ, ហេត្វត្ថប្បយោគេ ច លិង្គម្ហា តតិយាវិភត្តិ ហោតិ.

កិស្មិញ្ចិ ផលេ ទិដ្ឋសាមត្ថិយំ ការណំ ហេតុ, សោយេវ អត្ថោ, តស្មិំ ហេត្វត្ថេ, អន្នេន វសតិ, ធម្មេន វសតិ, វិជ្ជាយ វសតិ.

ន ជច្ចាវសលោ ហោតិ,

ន ជច្ចា ហោតិ ព្រាហ្មណោ;

កម្មុនា វសលោ ហោតិ,

កម្មុនា ហោតិ ព្រាហ្មណោ.

ទានេន ភោគវា, អាចារេន កុលី.

កេន បាណិ កាមទទោ, កេន បាណិ មធុស្សវោ;

កេន តេ ព្រហ្មចរិយេន, បុញ្ញំ បាណិម្ហិ ឥជ្ឈតិ.

ហេត្វត្ថប្បយោគេ – កេន និមិត្តេន, កេន បយោជនេន, កេនដ្ឋេន, កេន ហេតុនា វសតិ.

២៩៨. សត្តម្យត្ថេ ច.

សត្តម្យត្ថេ ច លិង្គម្ហា តតិយាវិភត្តិ ហោតិ.

កាលទ្ធានទិសាទេសាទីសុ ចាយំ. តេន សមយេន, តេន កាលេន, កាលេន ធម្មស្សវណំ, សោ វោ មមច្ចយេន សត្ថា, មាសេន ភុញ្ជតិ, យោជនេន ធាវតិ. បុរត្ថិមេន ធតរដ្ឋោ, ទក្ខិណេន វិរូឡ្ហកោ, បច្ឆិមេន វិរូបក្ខោ, ឧត្តរេន កសិវន្តោ ជនោឃមបរេន ច, យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ ឥច្ចាទិ.

២៩៩. យេនង្គវិការោ.

យេន ព្យាធិមតា អង្គេន អង្គិនោ វិការោ លក្ខីយតេ, តត្ថ តតិយាវិភត្តិ ហោតិ. ឯត្ថ ច អង្គមស្ស អត្ថីតិ អង្គំ, សរីរំ. អក្ខិនា កាណោ, ហត្ថេន កុណី, បាទេន ខញ្ជោ, បិដ្ឋិយា ខុជ្ជោ.

៣០០. វិសេសនេ ច.

វិសេសីយតិ វិសេសិតព្ពំ អនេនាតិ វិសេសនំ, គោត្តាទិ. តស្មិំ គោត្តនាមជាតិសិប្បវយោគុណសង្ខាតេ វិសេសនត្ថេ តតិយាវិភត្តិ ហោតិ, ចសទ្ទេន បកតិអាទីហិ ច. គោត្តេន គោតមោ នាថោ.

សារិបុត្តោតិ នាមេន, វិស្សុតោ បញ្ញវា ច សោ;

ជាតិយា ខត្តិយោ ពុទ្ធោ, លោកេ អប្បដិបុគ្គលោ.

តទហុ បព្ពជិតោ សន្តោ, ជាតិយា សត្តវស្សិកោ;

សោបិ មំ អនុសាសេយ្យ, សម្បដិច្ឆាមិ មត្ថកេ.

សិប្បេន នឡការោ សោ, ឯកូនតិំសោ វយសា, វិជ្ជាយ សាធុ, បញ្ញាយ សាធុ, តបសា ឧត្តមោ, សុវណ្ណេន អភិរូបោ.

បកតិអាទីសុ – បកតិយា អភិរូបោ, យេភុយ្យេន មត្តិកា, សមេន ធាវតិ, វិសមេន ធាវតិ, ទ្វិទោណេន ធញ្ញំ កិណាតិ, សហស្សេន អស្សកេ កិណាតិ ឥច្ចាទិ.

កស្មិំ អត្ថេ ចតុត្ថី?

៣០១. សម្បទានេ ចតុត្ថី.

សម្បទានការកេ លិង្គម្ហា ចតុត្ថីវិភត្តិ ហោតិ.