៧. កិតកណ្ឌ

ធាត្វន្តវិការរាសិ

វិសំយោគរូបរាសិ

អថ ធាតុបច្ចយសំសិទ្ធំ កាល, ការក, លិង្គ, សង្ខ្យា, ក្រិយាភេទទីបកំ ទព្ពប្បធានវាចកំ កិតកបទំ ទីបិយតេ.

តត្ថ អតីតាទយោ កាលភេទោ នាម.

កត្តា ច កម្មញ្ច ករណញ្ច សម្បទានញ្ច អបាទានញ្ច អធិករណញ្ច ភាវោ ចាតិ សត្ត សាធនានិ ការកភេទោ នាម.

ឥត្ថិលិង្គាទីនិ លិង្គភេទោ នាម.

ឯកត្ត, ពហុត្តភេទោ សង្ខ្យាភេទោ នាម.

តស្សីលក្រិយា, តទ្ធម្មក្រិយា, តស្សាធុការក្រិយា, អត្តមានក្រិយា, អភិក្ខញ្ញក្រិយា, អរហក្រិយា, សក្កក្រិយា, បេសនក្រិយា, អតិសគ្គក្រិយា, បត្តកាលារោចនក្រិយា, អវស្សម្ភាវីក្រិយាទយោ ក្រិយាភេទោ នាម.

‘‘គមនំ ភវតិ, បចនំ ជានាតិ’’ ឥច្ចាទីសុ បច្ចយត្ថភូតោ ភាវោ នាម សាធនរូបោ ហោតិ. ជាតិ វិយ សង្ខតធម្មស្ស ធាត្វត្ថភូតាយ សាធ្យក្រិយាយ សាធកត្តា លិង្គត្តយយុត្តោ ច ហោតិ, ក្រិយា, ការោ, ករណន្តិ សិទ្ធត្តា សង្ខ្យាភេទយុត្តោ ច ហោតិ-នានាធាត្វត្ថានញ្ច កត្តុ, កម្មានញ្ច កាលាទីនញ្ច ភេទេន សរូបភេទសព្ភវតោ, តស្មា សោបិ ទព្ពេ ឯវ សង្គយ្ហតីតិ កត្វា ‘ទព្ពប្បធានវាចក’ន្តិ វុត្តំ. សេសំ សព្ពំ ត្យាទិកណ្ឌេ ភាវសាធនវិនិច្ឆយេ វុត្តមេវ.

‘ពហុល’ន្តិ ច ‘ក្រិយត្ថា’តិ ច វត្តន្តេ –

៧១៥. កត្តរិ ភូតេ ក្ត ក្តវន្តុ ក្តាវី [ក. ៥៥៥; រូ. ៦១២; នី. ១១៤២; ចំ. ១.២.៦៦ …បេ… ៣.២.១០២].

អភវីតិ ភូតោ, អតីតោ, ភូតេ វត្តព្ពេ ក្រិយត្ថា កត្តរិ កានុពន្ធា ត, តវន្តុ, តាវីបច្ចយា ហោន្តិ, កានុពន្ធា ‘ន តេ កានុពន្ធនាគមេសូ’តិ សុត្តេ វិសេសនត្ថា.

៧១៦. ក្តោ ភាវកម្មេសុ [ក. ៥៥៦; រូ. ៦២២; នី. ១១៤៣; ចំ. ១.២.៦៧ …បេ… ៣.២.១០២; ៣.៤.៧០].

ភូតេ វត្តព្ពេ ក្រិយត្ថា ភាវ, កម្មេសុ កានុពន្ធោ តបច្ចយោ ហោតិ.

អភវីតិ ភូតោ-បុរិសោ, ភូតា-ឥត្ថី, ភូតំ-កុលំ, ការិតេ ធាតុតោ ណានុពន្ធានំ បឋមំ សម្បត្តត្តា ‘ន តេ កានុពន្ធនាគមេសូ’តិ បដិសេធោ ន បាបុណាតិ, ‘យុវណ្ណានមេឱ បច្ចយេ’តិ ឱវុទ្ធិ, ‘អាវាយា ណានុពន្ធេ’តិ ឱស្ស អាវត្តំ, តតោ តបច្ចយោ.

៧១៧. ញី ព្យញ្ជនស្ស [ក. ៦០៥; រូ. ៥៤៧; នី. ១២១០].

ព្យញ្ជនាទិបច្ចយស្ស អាទិម្ហិ ញានុពន្ធោ ឦការោ អាគច្ឆតិ.

កត្តរិ-អភាវយិត្ថាតិ ភាវិតោ-បុរិសោ, ភាវិតាឥត្ថី, ភាវិតំ-កុលំ.

កម្មេ-អនុភូយិត្ថាតិ អនុភូតោ-ភោគោ, អនុភូតាសម្បត្តិ, អនុភូតំ-សុខំ.

ការិតេ-ភាវីយិត្ថាតិ ភាវិតោ-មគ្គោ, ភាវិតាបដិបទា, ភាវិតំ-ចិត្តំ.

តវន្តុ, តាវីសុ-អភវីតិ ភូតវា-បុរិសោ, ភូតវន្តី, ភូតវតី-ឥត្ថី, ភូតវំ-កុលំ, គុណវន្តុសមំ. ភូតាវី-បុរិសោ. ភូតាវិនី-ឥត្ថី, ភូតាវិ-ចិត្តំ, ទណ្ឌី, ទណ្ឌិនីសមំ. បុរិសោ ភោគំ អនុភូតោ, បុរិសេន ភោគោ អនុភូតោ.

ឯត្ថ ច កិតបច្ចយានំ អត្ថោ ទុវិធោ វាច្ចត្ថោ, អភិធេយ្យត្ថោ ចាតិ សព្ពំ ត្យាទិកណ្ឌេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ.

បុរិមេសុ បន ឆសុ សាធនេសុ បច្ចយានំ អភិធេយ្យត្ថោ បទន្តរេន អាចិក្ខីយតិ, ភាវសាធនេ បន អត្តនោ ធាតុនា ឯវ.

តត្ថ ច កត្តុសត្តិ, កម្មសត្តិ, ករណសត្តិ, សម្បទានសត្តិ, អបាទានសត្តិ, អធិករណសត្តិសង្ខាតំ វាច្ចត្ថំ ឧជុំ វទន្តា កិតបច្ចយា អត្តនោ អភិធេយ្យបទេន សមានលិង្គ, វិភត្តិ, សង្ខ្យាយុត្តា ហុត្វា វទន្តិ.

តំ យថា? –

កត្តរិ តាវ-បុរិសោ ភោគំ អនុភូតោ, បុរិសា ភោគំ អនុភូតា…បេ… បុរិសេសុ ភោគំ អនុភូតេសុ, ឥត្ថី ភោគំ អនុភូតា, ឥត្ថិយោ ភោគំ អនុភូតាយោ…បេ… ឥត្ថីសុ ភោគំ អនុភូតាសុ, កុលំ ភោគំ អនុភូតំ, កុលានិ ភោគំ អនភូតានិ…បេ… កុលេសុ ភោគំ អនុភូតេសុ.

កម្មេ-ភោគោ បុរិសេន អនុភូតោ, ភោគា បុរិសេន អនុភូតា…បេ… ភោគេសុ បុរិសេន អនុភូតេសុ, សម្បត្តិ បុរិសេន អនុភូតា, សម្បត្តិយោ បុរិសេន អនុភូតាយោ…បេ… សម្បត្តីសុ បុរិសេន អនុភូតាសុ, សុខំ បុរិសេន អនុភូតំ, សុខានិ បុរិសេន អនុភូតានិ…បេ… សុខេសុ បុរិសេន អនុភូតេសុ. ឯស នយោ ករណាទីសុបិ.

ឯវំ កិតវាចកា អត្តនោ អភិធេយ្យបទេន សមានលិង្គ, វិភត្តិ, សង្ខ្យាយុត្តា ហុត្វា តំ តំ សាធនំ វទន្តិ.

‘ឥត្ថិយមណតិកយក្យា ចា’តិ ឥត្ថិយំ តិបច្ចយោ, អនុភវនំ, អនុភូយតេ វា អនុភូតិ. ‘‘តិស្សស្ស អនុភូតិ, ផុស្សស្ស អនុភូតិ’’ ឥច្ចាទិកា ពហូ អនុភូតិយោបិ សិជ្ឈន្តិ, តស្មា ‘‘អនុភូតិ, អនុភូតិយោ, អនុភូតិំ, អនុភូតិយោ…បេ… អនុភូតីសូ’’តិ យុជ្ជតិ.

៥០៣. ៧១៨. កត្តរិ ល្តុណកា [ក. ៥២៧, ៥៣០; រូ. ៥៦៨, ៥៩០; នី. ១១០៩, ១១១៤; ចំ. ១.១.១៣៩; បា. ៣.១.១៣៣, ១៣៤].

កត្តុការកេ ក្រិយត្ថា ល្តុ, ណកា ហោន្តិ, លានុពន្ធោ តុស្ស កត្តរិ និពន្ធនត្ថោ, ‘ល្តុបិតាទីនមា’តិ វិសេសនត្ថោ ច.

អនុភវតីតិ អនុភូតា, អនុភូតារោ, សត្ថុសមំ.

សាមញ្ញវិធានត្តា អរហត្ថេ សត្តិអត្ថេ តស្សីល, តទ្ធម្ម, តស្សាធុការ, អត្តមានេសុ ច កាលត្តយេ ច ភវន្តិ.

អរហត្ថេ-ព្រហ្មណោ ព្រហ្មណិយា បរិគ្គហិតា.

សត្តិអត្ថេ-ភគវា អនុប្បន្នស្ស មគ្គស្ស ឧប្បាទេតា.

តស្សីលាទីសុ-បសយ្ហបវត្តា.

អត្តមានេ-អត្តានំ បណ្ឌិតំ មញ្ញតីតិ បណ្ឌិតមានិតា.

៧១៩. បុព្ពេកកត្តុកានំ [ក. ៥៦៤; រូ. ៦៤០; នីតិ. ១១៥០-៦; ចំ. ១.៣.១៣១; បា. ៣.៤.២១].

យាសំ វិសេសន, វិសេស្យានំ ទ្វិន្នំ បុព្ពា’បរក្រិយានំ កត្តា ឯកោវ ហោតិ. តាសុ បុព្ពក្រិយាយំ ភាវត្ថេ តុន, ត្វាន, ត្វាបច្ចយា ហោន្តិ. ‘ឯឱនមយវា សរេ’តិ ឦការេ បរេ ឱវុទ្ធិយា អវត្តំ.

ភោគំ អនុភវិតុន, អនុភុត្វាន, អនុភុត្វា.

ឯកកត្តុកានន្តិ កិំ? ទេវទត្តោ ភុញ្ជិ, យញ្ញទត្តោ គច្ឆតិ.

បុព្ពេតិ កិំ? បច្ឆា ភុញ្ជតិ, បឋមំ បចតិ.

ពហុលាធិការា សមានា’បរក្រិយាសុបិ នានាកត្តុកាសុបិ តុនាទយោ ភវន្តិ. ថក្កច្ច ទណ្ឌោ បតតិ, ទ្វារំ សំវរិត្វា និក្ខមតិ, បុរិសោ សីហំ ទិស្វា ភយំ ឧប្បជ្ជតីតិ.

យស្មិំ វាក្យេ អបរក្រិយាបទំ ន ទិស្សតិ. យថា? បព្ពតំ អតិក្កម្ម នទី, អតិក្កម្ម នទិំ បព្ពតោ, យេ តេ សន្តា វិមោក្ខា អតិក្កម្ម រូបេ អរូបាតិ, តត្ថបិ សត្តាក្រិយា វិញ្ញាយតេវ សព្ពបទត្ថានំ សត្តានាតិវត្តនតោ. អបរក្រិយារហិតេ អសមានកត្តុកេ ច វាក្យេ បឋមន្តយោគស្ស ទិដ្ឋត្តា កត្តរិបិ តុនាទីនំ សម្ភវោ យុត្តោ.

៧២០. បដិសេធាលំខលូនំ តុន ត្វាន ត្វា វា [បដិសេធេលំខលូនំ តុនត្ត្វាន ត្ត្វា វា’ (ពហូសុ)].

បដិសេធត្ថានំ អលំ, ខលូនំ យោគេ តុនាទយោ ហោន្តិ វា.

អលំ ភុត្វា, ខលុ ភុត្វា, អលំ ភុត្តេន, ខលុ ភុត្តេន វា.

៧២១. តុំតាយេតវេ ភាវេ ភវិស្សតិក្រិយាយំ តទត្ថាយំ [ក. ៥៦១-២-៣; រូ. ៦៣៦, ៦៣៨-៩; នី. ១១៤៨-៩].

តស្សា តស្សា ក្រិយាយ អត្ថភូតាយ ភវិស្សមានក្រិយាយ គម្យមានាយ ភាវត្ថេ តុំ, តាយេ, តវេបច្ចយា ភវន្តិ. សុត្តបទវឌ្ឍនេន តុយេបច្ចយោបិ.

អនុភវិតុំ គច្ឆតិ, អនុភវិតាយេ គច្ឆតិ, អនុភវិតវេ គច្ឆតិ, អនុភវិតុំ ឥច្ឆតិ, កាមេតិ, សក្កោតិ, ជានាតិ. តថា កាលោ អនុភវិតុំ, សមយោ អនុភវិតុំ, វេលា អនុភវិតុំ. តថា អនុភវិតុំ មនោ, អនុភវិតុំ សោកោ, ចក្ខុ ទដ្ឋុំ, សោតំ សោតុំ, មនោ វិញ្ញាតុំ, ហត្ថោ កាតុំ, បាទោ គន្តុំ, ធនុ យុជ្ឈិតុំ, ជឡោ វត្តុំ, មន្ទោ គន្តុំ, អលសោ កត្តុន្តិ.

ឯត្ថ ច ‘‘កាលោ អនុភវិតុ’’ន្តិអាទីសុ សត្តាវសេន ហេតុក្រិយា សិជ្ឈតិ, តស្មា ‘‘អនុភវិតុំ កាលោ ភវតី’’តិអាទិនា អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឥមេ បនេត្ថ តាយេ, តុយេបយោគា – អាគតាម្ហ ឥមំ ធម្មសមយំ, ទក្ខិតាយេ អបរាជិតសង្ឃំ [ទី. និ. ២.៣៣២]. អលញ្ហិ តេ ជគ្ឃិតាយេ, មមំ ទិស្វាន ឯទិសំ [ជា. ១.៥.១៣៧]. កោ តាទិសំ អរហតិ ខាទិតាយេ [ជា. ១.១៦.៩២], អត្ថិ ហេហិតិ សោ មគ្គោ, ន សោ សក្កា ន ហោតុយេ [ពុ. វំ. ២.៩ ‘ហេតុយេ’], អរហសិ នំ យាចិតុយេ តុវម្បិ, អរហសិ នោ ជានិតុយេ កតានិ ឥច្ចាទិ.

៧២២. ភាវកម្មេសុ តព្ពានីយា [ក. ៥៤០; រូ. ៥៤៥; នី. ១១២៥].

ភាវេ កម្មនិ ច តព្ព, អនីយា ហោន្តិ. សុត្តបទវឌ្ឍនេន តព្យ, តាយ, តេយ្យបច្ចយាបិ ហោន្តិ.

អនុភវិតព្ពោ-ភោគោ, អនុភវិតព្ពា-សម្បត្តិ, អនុភវិតព្ពំ-សុខំ.

ពហុលាធិការា កត្តាទីស្វបិ ភវន្តិ, តបន្តីតិ តបនីយាបាបធម្មា, ឧបដ្ឋាតីតិ ឧបដ្ឋានីយោ-សិស្សោ. បវុច្ចតិ ឯតេនាតិ បវចនីយោ-ឧបជ្ឈាយោ, និយ្យន្តិ ឯតេនាតិ និយ្យានីយោ, សោ ឯវ និយ្យានិកោ.

សិនា-សោចេយ្យេ, សិនាយន្តិ ឯតេនាតិ សិនានីយំចុណ្ណំ, ទីយតេ អស្សាតិ ទានីយោ-ព្រាហ្មណោ. សម្មា វត្តតិ ឯត្ថាតិ សម្មាវត្តនីយោ-គុរុ.

ឥធ គាថា វុច្ចតិ –

អរហត្ថេ ច សក្កត្ថេ, បត្តកាលេ ច បេសនេ;

តព្ពាទយោ អតិសគ្គេ, អវស្សាធមិណេសុ ច.

តត្ថ ‘‘អរហ សក្ក វិសិដ្ឋេ កត្តរី’’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ, តស្មា ភវតីតិ ភព្ពោ, ភវិតុំ អរហតីតិ អត្ថោ, មជ្ជតីតិ មជ្ជំ, មទនីយំ, មជ្ជិតុំ សក្កោតីតិ អត្ថោ, ឯវម្បិ យុជ្ជតិ.

បត្តកាលេ-កត្តព្ពោ ភវតា កដោ, ឯស កាលោ កដករណស្សាតិ ទីបេតិ.

បេសនេ-គន្តព្ពោ ភវតា គាមោ, គច្ឆតុ ភវំ គាមន្តិ ទីបេតិ.

អតិសជ្ជនំ សម្ពោធនំ អតិសគ្គោ, ឧបទេសោ ចេវ វិធិ ច. តត្ថ កត្តព្ពា’កត្តព្ពស្ស កម្មស្ស អាចិក្ខណំ ឧបទេសោ, ទានំ ទាតព្ពំ, សីលំ រក្ខិតព្ពំ, បាណោ ន ហន្តព្ពោ, អទិន្នំ ន អាទាតព្ពំ [ទី. និ. ៣.៨៥]. កត្តព្ពា’កត្តព្ពាការទស្សនំ វិធិ, សក្កច្ចំ ទានំ ទាតព្ពំ, នោ អសក្កច្ចំ.

អវស្សកេ-គមនីយោ អភិសម្បរាយោ, អវស្សំ គន្តព្ពោតិ អត្ថោ.

យំ ឥណំ អទេន្តស្ស ទណ្ឌោ អាគច្ឆតិ, ឥទំ អធមិណំ នាម, សតំ មេ ទាតព្ពំ ភវតាតិ.

ឥមេ បនេត្ថ តព្យ, តាយ, តេយ្យបយោគា – ន ព្រាហ្មណេ អទ្ធិកេ តិដ្ឋមានេ, គន្តព្យមាហុ ទ្វិបទិន្ទ សេដ្ឋ [ជា. ១.១០.១៣ (គន្តព្ព)]. ភូតគាមបាតព្យតា, កាមេសុ បាតព្យតា [បាចិ. ៩០], អលជ្ជិតាយេ លជ្ជន្តិ [ធ. ប. ៣១៦], លជ្ជិតាយេ ន លជ្ជរេ. ឃាតេតាយំ វា ឃាតេតុំ, បព្ពាជេតាយំ វា បព្ពាជេតុំ [ម. និ. ១.៣៥៧], ញាតេយ្យំ, ទិដ្ឋេយ្យំ, បត្តេយ្យំ, វិទ្ធេយ្យំ មំ អមញ្ញថ [ជា. ២.២២.២៩៧].

ត,តិ, តុ, តវន្តុ, តាវី, ត្វា, ត្វាន, តុន, តុំ, តវេ, តាយេ, តុយេ, តព្ព. ឥមេ តការបច្ចយា នាម.

ករ, ខនុ, គា, គមុ, ជន, ឋា, តនុ, ថរ, ធា, ធរ, នមុ, បា, ផរ, ភរ, មន, មរ, រមុ, សរ, ហរ, ហន.

៧២៣. គមាទិរានំ លោបោន្តស្ស [ក. ៥៨៦-៧; រូ. ៦០០, ៦៣២; នី. ១១៩០, ១១៩១].

គមាទីនំ មការ, នការន្តានំ រការន្តានញ្ច ធាតូនំ អន្តស្ស លោបោ ហោតិ កានុពន្ធេ តបច្ចយេ បរេ ត្វាទិវជ្ជិតេ.

ករ-ករណេ, ករីយិត្ថាតិ កតោ-វិហារោ, កតាគូហា, កតំ-គេហំ, សក្ករីយិត្ថាតិ សក្កតោ, មហាវុត្តិនា សន្តស្ស សោ.

‘ករោតិស្ស ខោ’តិ បាទិតោ ករស្ស កស្ស ខោ, សង្ខរីយិត្ថាតិ សង្ខតោ, អភិសង្ខតោ, វិសង្ខរិត្ថ វិកិរីយិត្ថាតិ វិសង្ខតោ, ឧបករីយិត្ថ សជ្ជីយិត្ថាតិ ឧបក្ខដោ, ‘តថនរានំ ដឋណលា’តិ តស្ស ដោ. ឯវំ ទុក្កដំ.

បរិតោ ករីយិត្ថាតិ បរិក្ខតោ, បុរតោ ករីយិត្ថាតិ បុរក្ខតោ, បុរេក្ខតោ វា, មហាវុត្តិនា បុរស្ស ឯត្តំ.

ខនុ-អវទារណេ, ខញ្ញិត្ថាតិ ខតោ-អាវាដោ.

គា-សទ្ទេ.

៧២៤. គាបានមី [ក. ៥៨៨; រូ. ៦២០; នី. ១១៩២].

គា, បានំ អន្តោ ឦការោ ហោតិ កានុពន្ធេ តបច្ចយេ បរេ ត្វាទិវជ្ជិតេ.

គាយិត្ថាតិ គីតំ, សមោធានេត្វា គាយិត្ថាតិ សង្គីតោបរិយត្តិធម្មោ.

គមុ-គតិម្ហិ អគច្ឆីតិ គតោ, អគច្ឆីយិត្ថាតិ វា គតោ. ឯវំ អាគតោ, ឧគ្គតោ, ទុគ្គតោ, និគ្គតោ, វិគតោ, សុគតោ, សង្គតោ, អនុគតោ, អបគតោ, អវគតោ, ឧបគតោ, អធិគតោ.

ជន-ជាតិយំ.

៧២៥. ជនិស្សា [ក. ៥៨៥; រូ. ៦១៩; នី. ១១៨៩].

ជនិស្ស នស្ស អា ហោតិ កានុពន្ធេ តបច្ចយេ បរេ ត្វាទិវជ្ជិតេ.

អជាយិត្ថាតិ ជាតោ, ទុជ្ជាតោ, សុជាតោ, សញ្ជាតោ, អនុជាតោ, អវជាតោ, អតិជាតោ.

សុត្តវិភត្តេន អញ្ញស្មិម្បិ វណ្ណេ បរេ នស្ស អា ហោតិ, បុត្តំ វិជាយិត្វា, វិជាយិតុំ, វិជាយនំ, វិជាយន្តី-ឥត្ថី, វិជាយមានា, បុត្តំ ជនេតីតិ ជាយា ឥច្ចាទិ, សព្ពត្ថ មហាវុត្តិនា សរេ បរេ យាគមោ, មហាវុត្តិនា វា សព្ពត្ថ នស្ស យាទេសោ អាទិទីឃោ ច.

ឋា-គតិនិវត្តិយំ.

៧២៦. ឋាស្សិ [ក. ៥៨៨; រូ. ៦២០; នី. ១១៩២].

ឋាស្ស ឥ ហោតិ កានុពន្ធេ តការេ ត្វាទិវជ្ជិតេ.

អដ្ឋាសីតិ ឋិតោ, ឧដ្ឋិតោ, និដ្ឋិតោ, សណ្ឋិតោ, អធិដ្ឋិតោ.

តនុ-វិត្ថារេ, អាតញ្ញិត្ថាតិ អាតតំ, វិតតំ, អាតតវិតតំ, តូរិយភេទោ.

ថរ-សន្ថរណេ, សន្ថរីយិត្ថាតិ សន្ថតោ, វិត្ថតោ.

ធា-ធារណេ.

៧២៧. ធាស្ស ហិ [ក. ៥១៧; រូ. ៤៨៨; នី. ១១០៥].

ធាធាតុស្ស ធស្ស ហិ ហោតិ កានុពន្ធេ តការេ ត្វាទិវជ្ជិតេ.

អាធីយិត្ថាតិ អាហិតោ, អាគ្យាហិតោ, វិធីយិត្ថាតិ វិហិតោ, និធីយិត្ថាតិ និហិតោ, សន្ធីយិត្ថាតិ សំហិតោ, ឱធីយិត្ថាតិ ឱហិតោ, អភិធីយិត្ថាតិ អភិហិតោ, បិធីយិត្ថាតិ បិហិតោ, អបិហិតោ. ទ្វិត្តេ បុព្ពស្ស តតិយត្តំ, ‘ធាស្ស ហោ’តិ សុត្តេន បរស្ស ហត្តំ, អាទហិតោ, វិទហិតោ, និទហិតោ, សំទហិតោ, សទ្ទហិតោ វា, សន្និទហិតោ, ឱទហិតោ, បិទហិតោ, អបិទហិតោ, បរិទហិតោ.

ធរ-ធារណេ, ឧទ្ធរីយិត្ថាតិ ឧទ្ធដោ, សមុទ្ធដោ, និទ្ធដោ, តស្ស ដត្តំ.

នមុ-នមនេ, នមិត្ថាតិ នតោ, ឧន្នតោ, សមុន្នតោ, ឱនតោ, អវនតោ.

បា-បានេ, ‘គាបានមី’តិ ឦត្តំ, បីយិត្ថាតិ បីតំ.

ផរ-ផរណេ, ផរិត្ថ, ផរីយិត្ថាតិ វា ផុដោ, វិប្ផុដោ, សម្ផុដោ, ឱផុដោ, មហាវុត្តិនា ផស្ស ឧត្តំ, តស្ស ដត្តំ.

ភរ-ធារណេ, ភរីយិត្ថាតិ ភតោ, អាភតោ, អាភដោ វា. ឧទកាតលមុព្ភតោ, ឧព្ភតំ សង្ឃេន កថិនំ [មហាវ. ៣១៧], សម្ភតំ ធនំ.

មន-ញាណេ, មតោ, មហាជនេន សម្មតោតិ មហាសម្មតោ, សម្មតា សីមា [មហាវ. ១៣៩], អនុមតោ, អភិមតោ.

មរ-បាណចាគេ, មរិត្ថាតិ មតោ, កាលង្កតោ.

រមុ-កីឡាយំ, រមិត្ថាតិ រតោ, អភិរតោ.

រមុ-ឧបរមេ, វិរតោ, បដិវិរតោ, ឧបរតោ.

សរ-គតិ, ចិន្តាសុ, ពហុលាធិការា កាលត្តយេបិ តបច្ចយោ, សរតិ, អសរិ, សរិស្សតីតិ សតោ, អនុស្សតោ, បតិស្សតោ.

ហរ-ហរណេ, ហរីយិត្ថាតិ ហតោ, អាហតោ, និហតោ.

តស្ស ដត្តេ-អាហដោ, និហដោ, ឧទាហដោ, សមុទាហដោ, អវហដោ.

ហន-ហិំសាយំ, ហញ្ញិត្ថាតិ ហតោ, វិហតោ, សមូហតោ អវិប្បវាសោ [មហាវ. ១៤៥], សមូហតា សីមា [មហាវ. ១៤៦].

តិបច្ចយម្ហិ ពហុលាធិការា អកានុពន្ធេបិ អន្តលោបោ. បឋមំ ករីយតីតិ បកតិ, អាការោ អាកតិ, វិការោ វិកតិ, គាយនំ គីតិ, ឧគ្គីតិ, សង្គីតិ, អនុគាយនំ អនុគីតិ, គមនំ គតិ, គន្តព្ពាតិ វា គតិ, គច្ឆន្តិ ឯត្ថាតិ វា គតិ, អាគមនំ អាគតិ, សុគតិ, ទុគ្គតិ, សមាគមនំ សង្គតិ, ជននំ ជាតិ, ជាយន្តិ ឯតាយ, ឯត្ថាតិ វា ជាតិ, ឋានំ ឋិតិ, សណ្ឋិតិ, អវដ្ឋិតិ, បុនប្បុនំ តននំ សន្តតិ, ធារេន្តិ ឯតាយាតិ ធីតិ, មហាវុត្តិនា ឦត្តំ.

នមនំ នតិ, ឧន្នតិ, សមុន្នតិ, ឱនតិ, អវនតិ, ភរិតព្ពាតិ ភតិ, មនតិ ជានាតិ ឯតាយាតិ មតិ, វិវិធា មតិ វិមតិ, រមណំ រតិ, អារមណំ អារតិ, វិរមណំ វិរតិ, អភិរមណំ អភិរតិ, បដិវិរមណំ បតិវិរតិ, សរណំ សតិ, សរន្តិ ឯតាយាតិ វា សតិ, អនុស្សតិ, បដិស្សតិ, ឧបហននំ ឧបហតិ.

តវន្តុបច្ចយម្ហិ-អកាសីតិ កតវា, អហនីតិ ហតវា.

តាវីបច្ចយម្ហិ-កតាវី, ហតាវី.

ត្វាទីសុ –

៧២៨. តុំតុនតព្ពេសុ វា.

ករធាតុស្ស រ-ការស្ស អា ហោតិ វា តុំ, តុន, តព្ពេសុ. តុនសទ្ទេន ត្វាន, ត្វាបិ សង្គយ្ហន្តិ.

៧២៩. ករស្សា តវេ.

ករស្ស រ-ការស្ស អា ហោតិ តវេបច្ចយម្ហិ.

កាតុំ, កាតវេ, កាតុន, កាតព្ពំ.

យថា ករស្ស, តថា មហាវុត្តិនា ហរស្ស រូបំ សិជ្ឈតិ, ហាថុំ, ហាតវេ, ហាតុន. តេសំ តុណ្ឌេន ហាតូន, មុញ្ចេ បុព្ពកតំ ឥណំ [ជា. ១.១៤.១០].

ត្វាម្ហិ អាស្ស ឥត្តំ, អាហិត្វា, សោណ្ឌាយុទកមាហិត្វា [ជា. ១.១០.៩ (…ហត្វា)].

ឥតិ វិសំយោគរូបរាសិ.

សទិសសំយោគរូបរាសិ

អថ សទិសសំយោគរូបរាសិ វុច្ចតេ.

តុបច្ចយម្ហិ –

៧៣០. បររូបមយការេ ព្យញ្ជនេ.

យការវជ្ជិតេ ព្យញ្ជនបច្ចយេ បរេ សព្ពធាតូនំ អន្តព្យញ្ជនោ បររូបំ អាបជ្ជតេ.

ករោតីតិ កត្តា, កាតុំ អរហតិ, កាតុំ សក្កោតិ, ករណសីលោ, ករណធម្មោ, សក្កច្ចំ វា ករោតីតិ អត្ថោ. ភរតីតិ ភត្តា, ហរតីតិ ហត្តា.

ត្វាទីសុ រ-ការស្ស អាត្តំ, សំយោគេ បរេ រស្សត្តញ្ច, កត្វា, កត្វាន.

បររូបត្តំ, កត្តុន, កត្តុំ, កត្តព្ពំ, ភរណំ ភត្តុំ, ភត្តវេ, ហរណំ ហត្តុំ, អភិហត្តុំ, ហត្តវេ.

អាប, ណាប, ខិប, គុប, ចជ, ញប, ញាប, តប, ទីប, ធូប, បទ, ភជ, ភុជ, មទ, មិទ, យុជ, រិច, រន្ជ, លិប, លុប, វច, វតុ, វទ, វប, វិច, សន្ជ, សិច, សម្ភុ, សូច, សូទ, សុប.

ធាត្វន្តព្យញ្ជនស្ស បររូបត្តំ, តបច្ចយម្ហិ វិបុព្ពោ អាបព្យាបនេ, ព្យាបយតិ ខិប្បំ ញាណព្យាបនេន ព្យាបិតុំ សក្កោតីតិ ព្យត្តោ, វិយត្តោ.

បរិបុព្ពោ បរិយាបុណនេ បហុត្តេ ច, បរិយត្តោ.

សំបុព្ពោ បរិបុណ្ណភាវេ, សមាបយិត្ថាតិ សមត្តោ, បរិសមត្តោ.

អាបុព្ពោ ណាប-បេសនេ, អាណាបីយិត្ថាតិ អាណត្តោ.

ខិប-ខិបនេ, ខិបីយិត្ថាតិ ខិត្តោ-ទណ្ឌោ, ខិត្តា-មត្តិកា, ខិត្តំ-លេដ្ដុ. ឯវំ សព្ពត្ថ. បក្ខិត្តោ, ឧក្ខិត្តោ, និក្ខិត្តោ, វិក្ខិត្តោ, ឱក្ខិត្តោ, សំខិត្តោ.

គុប-គុត្តិយំ, គោបីយិត្ថាតិ គុត្តោ, សំគុត្តោ.

ចជ-ចាគេ, ចជីយិត្ថាតិ ចត្តោ.

ឧប-បញ្ញាបនេ, បញ្ញបីយិត្ថាតិ បញ្ញត្តោ-វិនយោ, បញ្ញត្តំសិក្ខាបទំ, បញ្ញត្តំ-អាសនំ.

ញាប-ញាបនេ, វិកតិធាតុ នាមេសា ការិតន្តត្តា, បញ្ញាបីយិត្ថាតិ បញ្ញត្តោ, សញ្ញាបីយិត្ថាតិ សញ្ញត្តោ, វិញ្ញាបីយិត្ថាតិ វិញ្ញត្តោ.

តប-សន្តាបេ, អតប្បីតិ តត្តោ, សន្តត្តោ.

ទីប-ទិត្តិយំ, អទីបិត្ថាតិ ទិត្តោ, បទិត្តោ, អាទិត្តោ.

ធូប-សោណ្ឌិយេ, ធូបតិ, អធូបិ, ធូបិស្សតីតិ ធុត្តោ, សុរាធុត្តោ, អក្ខធុត្តោ [សុ. និ. ១០៦].

បទ-គតិយំ, អបជ្ជីតិ បត្តោ, និបត្តោ, សម្បត្តោ.

ភជ-សម្ភត្តិយំ, ភជតីតិ ភត្តោ, សម្ភត្តោ.

វិបុព្ពោ បុថក្ករណេ, វិភជិត្ថាតិ វិភត្តោ.

ភុជ-បាលន, ព្យវហរណេសុ, ភុញ្ជិត្ថ, ភុញ្ជីយិត្ថាតិ វា ភុត្តោ, បរិភុត្តោ.

មទ-ឧម្មាទេ, មជ្ជិត្ថាតិ មត្តោ, សម្មត្តោ, បមត្តោ, ឧម្មត្តោ.

មិទ-សិនេហនេ, មិជ្ជតីតិ មិត្តោ.

យុជ-យោគេ, យុញ្ជតីតិ យុត្តោ, បយុត្តោ, ឧយ្យុត្តោ, និយុត្តោ, វិយុត្តោ, សំយុត្តោ, សញ្ញុត្តោ.