នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

និរុត្តិទីបនីបាឋ

គន្ថារម្ភ

១. ចតុរាសីតិសហស្ស, ធម្មក្ខន្ធាបភង្ករា;

លោកម្ហិ យស្ស ជោតន្តិ, នន្តវណ្ណបភស្សរា.

២. អនន្តវណ្ណំ សម្ពុទ្ធំ, វន្ទេ និរុត្តិបារគុំ;

សទ្ធម្មញ្ចស្ស សង្ឃញ្ច, វិសុទ្ធវណ្ណភាជនំ.

៣. មោគ្គល្លានោ មហាញាណី, និរុត្តារញ្ញកេសរី;

នទិ ព្យាករណំនាទំ, សោគតារញ្ញព្យាបនំ.

៤. តស្សត្ថំ ទីបយិស្សាមិ, នានារាសិំវិភាជយំ;

ឱគាយ្ហ សទ្ទសត្ថានិ, នវង្គំ សត្ថុសាសនន្តិ.

១. សន្ធិកណ្ឌ

សញ្ញារាសិ

គរុសញ្ញារាសិ

វណ្ណោ, សរោ, សវណ្ណោ, ទីឃោ, រស្សោ, ព្យញ្ជនោ, វគ្គោ, និគ្គហីតំ.

១. អអាទយោ តិតាលីសំ [តិតាលីស (ពហូសុ)] វណ្ណា [ក. ២; រូ. ២; នី. ១, ២].

អអាទយោ ពិន្ទន្តា តេចត្តាលីសក្ខរា វណ្ណា នាម ហោន្តិ.

អ, អា, ឥ, ឦ, ឧ, ឩ, ឯត, ឯ, ឱត, ឱ. ក, ខ, គ, ឃ, ង, ច, ឆ, ជ, ឈ, ញ, ដ, ឋ, ឌ, ឍ, ណ, ត, ថ, ទ, ធ, ន, ប, ផ, ព, ភ, ម, យ, រ, ល,វ ស, ហ, ឡ, អំ. អត្ថំ វណ្ណេន្តិ បកាសេន្តីតិ វណ្ណា, អក្ខរាតិ ច វុច្ចន្តិ, នាមបញ្ញត្តិរូបត្តា នក្ខរន្តិ ខយវយំ ន គច្ឆន្តីតិ អក្ខរា. ‘‘នាមគោត្តំ ន ជីរតី’’តិ [សំ. និ. ១.៧៦] ហិ វុត្តំ.

២. ទសាទោ សរា [ក. ៣; រូ. ៣; នី. ៣].

តេសុ វណ្ណេសុ អាទិម្ហិ ទស វណ្ណា សរា នាម ហោន្តិ. សយមេវ លទ្ធសរូបា ហុត្វា រាជន្តិ វិរោចន្តីតិ សរា.

៣. ទ្វេ ទ្វេ សវណ្ណា.

តេសុ សរេសុ ទ្វេ ទ្វេសរា សវណ្ណា នាម ហោន្តិ.

អ, អា អវណ្ណោ, ឥ, ឦ ឥវណ្ណោ, ឧ, ឩ ឧវណ្ណោ, ឯត, ឯ ឯតវណ្ណោ, ឱត, ឱ ឱតវណ្ណោ. សមានោ វណ្ណោ សុតិ ឯតេសន្តិ សវណ្ណា, សរូបាតិ ច វុច្ចន្តិ, សមានំ រូបំ សុតិ ឯតេសន្តិ សរូបា.

៤. បុព្ពោ រស្សោ [ក. ៤; រូ. ៤; នី. ៤.២២].

ទ្វីសុ ទ្វីសុ សវណ្ណេសុ យោ យោ បុព្ពោ ហោតិ, សោ សោ រស្សោ នាម ហោតិ. រស្សេន កាលេន វត្តព្ពាតិ រស្សា, រស្សកាលោ នាម អក្ខិទលានំ ឧម្មិសននិម្មិសនសមកាលោ.

តត្ថ ឯត, ឱត ឥតិ ទ្វេ ឯកបទសំយោគេ បរេ ក្វចិ លព្ភន្តិ. ឯដ្ឋិ, សេដ្ឋោ, ឱដ្ឋោ, សោត្ថិ.

ឯកបទសំយោគេតិ កិំ? បទន្តរសំយោគេ បរេ រស្សា មា ហោន្តូតិ. មំ ចេ ត្វំ និខណំ វនេ, [ជា. ២.២២.៥] បុត្តោ ត្យាហំ មហារាជ [ជា. ១.១.៧].

ក្វចីតិ កិំ? ឯកបទសំយោគេបិ វគ្គន្តេសុ វា យ, រ, ល, វេសុ វា បរេសុ រស្សា មា ហោន្តូតិ. ឯន្តិ, សេន្តិ, ឯយ្យ, ភាសេយ្យ, មេណ្ឌោ, សោណ្ឌោ.

៥. បរោ ទីឃោ [ក. ៥; រូ. ៥; នី. ៥].

ទ្វីសុ ទ្វីសុ សវណ្ណេសុ យោ យោ បរោ ហោតិ, សោ សោ ទីឃោ នាម ហោតិ. ទីឃេន កាលេន វត្តព្ពាតិ ទីឃា, ទីឃកាលោ នាម រស្សេហិ ទិគុណកាលោ.

៦. កាទយោ ព្យញ្ជនា [ក. ៦; រូ. ៨; នី. ៦].

តេសុ វណ្ណេសុ កាទយោ ពិន្ទន្តា វណ្ណា ព្យញ្ជនា នាម ហោន្តិ. អត្ថំ ព្យញ្ជយន្តីតិ ព្យញ្ជនា. តេ បន សុទ្ធា អទ្ធមត្តិកា, រស្សយុត្តា ទិយទ្ធមត្តិកា, ទីឃយុត្តា តិយទ្ធមត្តិកា.

៧. បញ្ចបញ្ចកា វគ្គា [ក. ៧; រូ ៩; នី. ៧].

តេសុ ព្យញ្ជនេសុ កាទិ-មន្តា បញ្ចព្យញ្ជនបញ្ចកា វគ្គា នាម ហោន្តិ.

កាទិ បញ្ចកោ កវគ្គោ, ចាទិ ច វគ្គោ, ដាទិ ដវគ្គោ, តាទិ តវគ្គោ, បាទិ បវគ្គោ. សេសា អវគ្គាតិ សិទ្ធំ. វណ្ណុទ្ទេសេ ឯកដ្ឋានិកានំ ព្យញ្ជនានំ វគ្គេ សមូហេ និយុត្តាតិ វគ្គា.

៨. ពិន្ទុ និគ្គហីតំ [ក. ៨; រូ. ១០; នី. ៨].

អន្តេ ពិន្ទុមត្តោ វណ្ណោ និគ្គហីតំ នាម. និគ្គយ្ហ គយ្ហតិ ឧច្ចារិយតីតិ និគ្គហីតំ.

គរុសញ្ញារាសិ និដ្ឋិតោ.

ព្យញ្ជនវុត្តិរាសិ

ឋានំ, ករណំ, បយតនំ [រូ. ២ (បិដ្ឋេ); នី ៦ (បិដ្ឋេ); ២៣ (សុត្តង្កេ)].

ឆ ឋានានិ – កណ្ឋដ្ឋានំ, តាលុដ្ឋានំ, មុទ្ធដ្ឋានំ, ទន្តដ្ឋានំ, ឱដ្ឋដ្ឋានំ, នាសិកដ្ឋានំ. តេសុ ព្យត្តំ វទន្តេន យត្ថ ‘‘អក្ខ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ កណ្ឋដ្ឋានំ. យត្ថ ‘‘ឥច្ឆ’’ន្តិ, តំ តាលុដ្ឋានំ. យត្ថ ‘‘រដ្ឋ’’ន្តិ, តំ មុទ្ធដ្ឋានំ. យត្ថ ‘‘សត្ថ’’ន្តិ, តំ ទន្តដ្ឋានំ. យត្ថ ‘‘បុប្ផ’’ន្តិ វុច្ចតិ, តំ ឱដ្ឋដ្ឋានំ. នាសបទេសោ នាសិកដ្ឋានំ.

កត្ថចិ បន ឧរដ្ឋានំ, សិរដ្ឋានំ, ជិវ្ហាមូលដ្ឋានន្តិបិ អាគតំ. តត្ថ សិរដ្ឋានំ នាម មុទ្ធដ្ឋានមេវ. ជិវ្ហាមូលដ្ឋានំ បន សព្ពវណ្ណានំ សាធារណន្តិ វទន្តិ.

ករណំ ចតុព្ពិធំ – ជិវ្ហាមូលំ, ជិវ្ហោបគ្គំ, ជិវ្ហគ្គំ, សកដ្ឋានន្តិ.

បយតនំ ចតុព្ពិធំ – សំវុដំ, វិវដំ, ផុដ្ឋំ, ឦសំផុដ្ឋន្តិ. តត្ថ ករណានំ សកសកដ្ឋានេហិ សទ្ធិំ សំវរណាទិកោ វិសេសាការោ សំវុដាទិ នាម.

តត្ថ កណ្ឋបទេសានំ អញ្ញមញ្ញំ សង្ឃដ្ដនេន ឧប្បន្នា អវណ្ណ, កវគ្គ, ហការា កណ្ឋជា នាម. តាលុម្ហិ ជិវ្ហាមជ្ឈសង្ឃដ្ដនេន ឧប្បន្នា ឥវណ្ណ, ចវគ្គ, យការា តាលុជា នាម. មុខព្ភន្តរមុទ្ធម្ហិ ជិវ្ហោបគ្គសង្ឃដ្ដនេន ឧប្បន្នា ដវគ្គ, រ, ឡការា មុទ្ធជា នាម. ឧបរិ ទន្តបន្តិយំ ជិវ្ហគ្គសង្ឃដ្ដនេន ឧប្បន្នា តវគ្គ, ល, សការា ទន្តជា នាម. ឱដ្ឋទ្វយសង្ឃដ្ដនេន ឧប្បន្នា ឧវណ្ណ, បវគ្គា ឱដ្ឋជា នាម. និគ្គហីតំ នាសិកជំ នាម. បញ្ចវគ្គន្តា បន នាសិកដ្ឋានេបិ សកដ្ឋានេបិ ជាយន្តិ. ឯការោ កណ្ឋតាលុជោ. ឱការោ កណ្ឋោដ្ឋជោ. វការោ ទន្តោដ្ឋជោ. អបិច ឥវណ្ណុវណ្ណា កណ្ឋេបិ ជាយន្តិយេវ. យទា ហការោ វគ្គន្តេហិ វា យ, រ, ល, វេហិ វា យុត្តោ ហោតិ, តទា ឧរជោតិ វទន្តិ. បញ្ហោ, តុណ្ហិ, ន្ហាតោ, វិម្ហិតោ, គយ្ហតេ, វុល្ហតេ, អវ្ហានំ.

កណ្ឋំ សំវរិត្វា ឧច្ចារិតោ អការោ សំវុដោ នាម. សកសកដ្ឋាន, ករណានិ វិវរិត្វា ឧច្ចារិតា សេសសរា ច ស, ហការា ច វិវដា នាម. តានិយេវ គាឡ្ហំ ផុសាបេត្វា ឧច្ចារិតា បញ្ចវគ្គា ផុដ្ឋា នាម. ថោកំ ផុសាបេត្វា ឧច្ចារិតា យ, រ, ល, វា ឦសំផុដ្ឋា នាម. តត្ថ ឱដ្ឋជេសុ តាវ បវគ្គំ វទន្តានំ ឱដ្ឋទ្វយស្ស គាឡ្ហំ ផុសនំ ឥច្ឆិតព្ពំ. កស្មា? ផុដ្ឋបយតនិកត្តា បវគ្គស្ស. ឧវណ្ណំ វទន្តានំ បន ឱដ្ឋទ្វយស្ស វិវរណំ ឥច្ឆិតព្ពំ. កស្មា? វិវដបយតនិកត្តា ឧវណ្ណស្ស. ឯស នយោ សេសេសុ សព្ពេសូតិ.

ចូឡនិរុត្តិយំ បន សព្ពេ រស្សសរា សំវុដា នាម, សព្ពេទីឃសរា វិវដា នាមាតិ វុត្តំ. តថា សទ្ទសារត្ថជាលិនិយំ, កត្ថចិ សក្កដគន្ថេ ច. ឥទំ យុត្តតរំ. អញ្ញដ្ឋានិកព្យញ្ជនេហិ យុត្តា សរា អត្តនោ ឋាន, ករណានិ ជហន្តាបិ បយតនំ ន ជហន្តិ. តស្មា នានាវណ្ណានំ សំសគ្គេ បយតនានំ សំសគ្គភេទោបិ វេទិតព្ពោតិ. តត្ថ ‘‘សុណាតុ មេ’’តិ វទន្តោ យទិ ណា-ការំ ជិវ្ហគ្គេន ទន្តដ្ឋានេ កត្វា វទេយ្យ, ទន្តជោ នា-ការោ ឯវ ភវេយ្យ. តុ-ការញ្ច ជិវ្ហោបគ្គេន មុទ្ធដ្ឋានេ កត្វា វទេយ្យ, មុទ្ធជោ ដុ-ការោ ឯវ ភវេយ្យ. ឯវញ្ច សតិ អក្ខរវិបត្តិ នាម សិយា. ឯស នយោ សេសេសុ មុទ្ធជទន្តជេសុ. តស្មា កម្មវាចំ សាវេន្តេហិ នាម ឋាន, ករណ, បយតនេសុ សុដ្ឋុ កុសលេហិ ភវិតព្ពន្តិ.

សិថិលញ្ច, ធនិតញ្ច, ទីឃំ, រស្សំ, គរុំ, លហុំ;

និគ្គហីតំ, វិមុត្តញ្ច, សម្ពន្ធញ្ច, វវត្ថិតំ [នី. ៩, ១០, ១១, ១២, ១៣, ១៤, ១៥, ១៦-១៩, ២០, ២១ សុត្តេសុ បស្សិតព្ពំ].

មុទុនា វចីបយោគេន វត្តព្ពា វគ្គបឋម, តតិយ, បញ្ចមា សិថិលា នាម. ថទ្ធេន វចីបយោគេន វត្តព្ពា វគ្គទុតិយ, ចតុត្ថា ធនិតា នាម. ទីឃ, រស្សា បុព្ពេ វុត្តា. ទីឃា ចេវ សំយោគបុព្ពា ច និគ្គហីតន្តា ច គរុកា នាម. សេសា លហុកា នាម. យថា សទ្ទសហិតោ វាតោ មុខឆិទ្ទេន ពហិ អនិក្ខម្ម នាសសោតាភិមុខោ ហោតិ, តថា មុខំ អវិវដំ កត្វា វត្តព្ពំ ព្យញ្ជនំ និគ្គហីតំ នាម. តេន យុត្តានិ សព្ពព្យញ្ជនានិ និគ្គហីតន្តានិ នាម. សេសា វិមុត្តា នាម. បទសន្ធិវសេន វត្តព្ពំ សម្ពន្ធំ នាម. បទច្ឆេទំ កត្វា វត្តព្ពំ វវត្ថិតំ នាម.

ព្យញ្ជនវុត្តិរាសិ និដ្ឋិតោ.

លហុសញ្ញារាសិ

ឈោ, លោ, បោ, ឃោ, គោ.

៩. យុវណ្ណា [ឥយុវណ្ណា (ពហូសុ)] ឈលា នាមស្សន្តេ [ក. ៥៨; រូ. ២៩; នី. ២០៥].

អនិត្ថិលិង្គស្ស នាមស្ស អន្តេ ឥវណ្ណុវណ្ណា កមេន ឈលសញ្ញា ហោន្តិ.

១០. បិត្ថិយំ [ក. ៥៩; រូ. ១៨២; នី. ២០៦].

ឥត្ថិលិង្គេ នាមស្សន្តេ ឥវណ្ណុវណ្ណា បសញ្ញា ហោន្តិ.

១១. ឃា [ក. ៦០; រូ. ១៧៧; នី. ២០៧].

ឃោ

, អា ឥតិ ទ្វិបទំ. ឥត្ថិលិង្គេ អាការោ ឃសញ្ញោ ហោតិ.

១២. គោ ស្យាលបនេ [ក. ៥៧; រូ. ៧១; នី. ២១៤].

អាលបនេ សិ គសញ្ញោ ហោតិ.

លហុសញ្ញារាសិ និដ្ឋិតោ.

សង្កេតរាសិ

១៣. វិធិ វិសេសនំ យំ តស្ស [ចំ. ១.១.៦; បា. ១.១.៧២; វិធិព្ពិសេសនន្តស្ស (ពហូសុ)].

សុត្តេ យំ វិសេសនំ ទិស្សតិ, តស្ស វិធិ ញាតព្ពោ.

‘អតោ យោនំ ដាដេ’. នរា, នរេ. យោនន្តិ វិសេសនំ. ដាដេតិ វិធិ.

១៤. សត្តមិយំ បុព្ពស្ស [រូ. ៨ (បិដ្ឋេ); ចំ. ១.១.៧; បា. ១.១.៦៦].

សត្តមីនិទ្ទេសេ បុព្ពវណ្ណស្សេវ វិធិ ញាតព្ពោ.

‘សរោ លោបោ សរេ’. លោកគ្គោ [អប. ថេរ ១.១២.៥៧].

១៥. បញ្ចមិយំ បរស្ស [ចំ. ១.១.៨; បា. ១.១.៦៧].

បញ្ចមីនិទ្ទេសេ បរស្សេវ វិធិ ញាតព្ពោ.

‘អតោ យោនំ ដាដេ’. នរា, នរេ.

១៦. អាទិស្ស [ចំ. ១.១.៩; បា. ១.១.៥៤].

បរស្ស សិស្សមានោ [ទិស្សមានោ (មូ)] វិធិ អាទិវណ្ណស្ស ញាតព្ពោ.

‘រ សង្ខ្យាតោ វា’. តេរស.

១៧. ឆដ្ឋិយន្តស្ស [ចំ. ១.១.១០; បា. ១.១.៥២].

ឆដ្ឋីនិទ្ទេសេ តទន្តស្ស វិធិ ញាតព្ពោ.

‘រាជស្សិ នាម្ហិ’. រាជិនា.

១៨. ងានុពន្ធោ [ចំ. ១.១.១១; បា. ១.១.៥៣].

ងានុពន្ធោ អាទេសោ ឆដ្ឋីនិទ្ទិដ្ឋស្ស អន្តស្ស ញាតព្ពោ.

‘គោស្សាវង’. គវស្សំ.

១៩. ដានុពន្ធោនេកវណ្ណោ សព្ពស្ស [ចំ. ១.១.១២; បា. ១.១.៥៥; ដានុពន្ធានេកវណ្ណា សព្ពស្ស (ពហូសុ)].

យោ ច ដានុពន្ធោ អាទេសោ, យោ ច អនេកវណ្ណោ អាទេសោ, តទុភយំ ឆដ្ឋីនិទ្ទិដ្ឋស្ស សព្ពស្សេវ វណ្ណសមុទាយស្ស ញាតព្ពំ.

ដានុពន្ធេ តាវ –

‘ឥមស្សានិត្ថិយំ ដេ’. ឯសុ.

អនេកវណ្ណេ –

‘អនិមិ នាម្ហិ’. អនេន, ឥមិនា.

២០. ញកានុពន្ធា អាទ្យន្តា [ចំ. ១.១.១៣; បា. ១.១.៤៦].

ញានុពន្ធោ អាគមោ ច កានុពន្ធោ អាគមោ ច កមេន ឆដ្ឋីនិទ្ទិដ្ឋស្ស អាទិម្ហិ ច អន្តេ ច ញាតព្ពោ.

ញានុពន្ធេ –

‘ព្រូតោ តិស្សិញ’. ព្រវិតិ.

កានុពន្ធេ –

‘ភូស្ស វុក’. ពភុវ.

២១. មានុពន្ធោ សរានមន្តា បរោ [ចំ. ១.១.១៤; បា. ១.១.៤៧].

មានុពន្ធោ អាគមោ សរានំ អន្តសរម្ហា បរោ ហោតិ.

‘នជ្ជាយោ ស្វាម’. នជ្ជាយោ សន្ទន្តិ. ‘មំ វា រុធាទីនំ’. រុន្ធតិ. ‘ជរ សទានមីម វា’. ជីរតិ, សីទតិ.

ឥមស្មិំ ព្យាករណេ អនេកសរតា នាម នទី, បុរិស ឥច្ចាទីសុ លិង្គបទេសុ ឯវ អត្ថិ, គមុ, បចឥច្ចាទីសុ ធាតុបទេសុ នត្ថិ. សព្ពធាតុយោ ព្យញ្ជនន្តា ឯវ ហោន្តិ, ធាត្វន្តលោបកិច្ចំ នត្ថិ. តស្មា នជ្ជាយោតិ ឯត្ថ ឦ-ការោ អន្តសរោ នាម. តតោ ‘នជ្ជាយោ ស្វាម’ ឥតិ សុត្តេន អា-ការាគមោ. រុន្ធតីតិ ឯត្ថ បន ឧ-ការោ អន្តសរោ នាម, តតោ ‘‘មំ វា រុធាទីន’’ន្តិ សុត្តេន ពិន្ទាគមោ. ឯវំ ជីរតិ, សីទតិ ឥច្ចាទីសុ. ម្រម្មបោត្ថកេសុ បន ‘‘មានុពន្ធោ បទានមន្តា បរោ’’តិ បាឋោ, សោ សីហឡបោត្ថកេហិ ន សមេតិ.

២២. វិប្បដិសេធេ [ចំ. ១.១.១៦; បា. ១.៤.២].

សមានវិសយានំ ទ្វិន្នំ វិធីនំ អញ្ញមញ្ញបដិសេធរហិតេ ឋានេ យេភុយ្យេន បរោ វិធិ ឱកាសំ លភតិ.

ចត្តារោមេ ភិក្ខវេ ធម្មា [អង្គុត្តរនិកាយេ] -ឯត្ថ ចត្តារិមេតិ បុព្ពលោបេ សម្បត្តេ បរលោបោ ឱកាសំ លភតិ.

២៣. សង្កេតោ នាវយវោនុពន្ធោ [ចំ. ១.១.៥].

យោ វណ្ណោ បយោគស្ស អវយវោ ន ហោតិ, សុត្តេសុ សង្កេតមត្តោ ហោតិ, សោ អនុពន្ធោ នាម.

‘គោស្សាវ’. គវស្សំ-ឯតេន បទរូបវិធានេ អនុពន្ធោ ឧបយោគំ ន គច្ឆតីតិ ញាបេតិ.

២៤. វណ្ណបរេន សវណ្ណោបិ.

វណ្ណសទ្ទោ បរោ ឯតស្មាតិ វណ្ណបរោ, វណ្ណបរេន រស្សសរេន សវណ្ណោបិ គយ្ហតិ សយញ្ច, អវណ្ណោតិ វុត្តេ អា-ការោបិ គយ្ហតិ អ-ការោ ចាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ ឥវណ្ណុវណ្ណេសុ.

២៥. ន្តុវន្តុមន្តាវន្តុតវន្តុសម្ពន្ធី [ន្តុ វន្តុមន្ត្វាវន្តុតវន្តុ សម្ពន្ធី (ពហូសុ)].

ន្តុឥតិ វុត្តេ វន្តុ, មន្តុ, អាវន្តុ, តវន្តូនំ សម្ពន្ធីភូតោ ន្តុការោ គយ្ហតិ.

‘ន្តន្តូនំ ន្តោ យោម្ហិ បឋមេ’. គុណវន្តោ, សតិមន្តោ, យាវន្តោ, ភុត្តវន្តោ.

សង្កេតរាសិ និដ្ឋិតោ.

សន្ធិវិធាន

អថ សន្ធិវិធានំ ទីបិយតេ.

លោបោ, ទីឃោ, រស្សោ, វុទ្ធិ, អាទេសោ, អាគមោ, ទ្វិភាវោ, វិបល្លាសោ.

លោបរាសិ

២៦. សរោ លោបោ សរេ [ក. ១២; រូ. ១៣; នី. ៣០].

លុប្បតីតិ លោបោ. សរេ បរេ សរូបោ វា អសរូបោ វា បុព្ពោ សរោ លោបោ ហោតិ.

សរូបេ តាវ –

អវណ្ណេ-លោកគ្គោ [អប. ថេរ ១.១២.៥៧], ភវាសវោ, [ធ. ស. ១១០២] អវិជ្ជាសវោ [ធ. ស. ១១០២], អវិជ្ជានុសយោ [វិភ. ៩៤៩].

ឥវណ្ណេ-មុនិន្ទោ, មុនីរិតោ, វរវាទីរិតោ, ឥត្ថិន្ទ្រិយំ [វិភ. ២១៩].

ឧវណ្ណេ-ពហូបការោ [ជា. ១.២២.៥៨៨], ពហុកា ឩមិ ពហូមិ, សរភុយា ឩមិ សរភូមិ, សរភុយា ឧទកំ សរភូទកំ.

អសរូបេ –

សោតិន្ទ្រិយំ [វិភ. ២១៩], កាមុបាទានំ, ភវេសនា [ទី. និ. ៣.៣០៥], ភវោឃោ [ធ. ស. ១១៥៦], សោ តុណ្ហស្ស [បារា. ៣៨១], ទិដ្ឋានុសយោ [វិភ. ៩៤៩], ទិដ្ឋុបាទានំ, ទិដ្ឋេកដ្ឋំ, ទិដ្ឋោឃោ [ធ. ស. ១១៥៦], មុទិន្ទ្រិយំ [មហាវ. ៩], បុត្តា មត្ថិ [ធ. ប. ៦២], ឧរស្ស ទុក្ខោ [បាចិ. ៤០២], អសន្តេត្ថ ន ទិស្សន្តិ [ធ. ប. ៣០៤] ឥច្ចាទិ.

ឥតិ បុព្ពលោបរាសិ.

២៧. បរោ ក្វចិ [ក. ១៣; រូ. ១៥; នី. ៣១].

បុព្ពសរម្ហា សរូបោ វា អសរូបោ វា បរោ សរោ ក្វចិ លោបោ ហោតិ.

សរូបេ តាវ –

តំ កទាស្សុ ភវិស្សតិ [ជា. ២.២២.១៤៤ អាទយោ; តំ កុទស្សុ], កុទាស្សុ នាម ទុម្មេធោ, ទុក្ខស្សន្តំ ករិស្សតិ [ធ. ប. ៣៧៦], យទាស្ស សីលំ បញ្ញញ្ច [ជា. ២.២២.១៤៧៤], តទាស្សុ កណ្ហំ យុញ្ជន្តិ [ជា. ១.១.២៩] -កណ្ហន្តិ មហាកណ្ហគោណំ, តណ្ហាស្ស វិប្បហីនា, មាស្សុ កុជ្ឈ រថេសភ, សត្ថហារកំ វាស្ស បរិយេសេយ្យ [បារា. ១៦៧, ១៧១], អាគតាត្ថ តុម្ហេ, សោតុកាមាត្ថ តុម្ហេ, មាយ្យោ ឯវរូបមកាសិ, បបំ អវិន្ទុំ [ជា. ១.១.២] -បវឌ្ឍំ អាបំ លភិំសូត្យត្ថោ, នាលំ កពឡំ បទាតវេ [ជា. ១.១.២៧] -ប+អាទាតវេតិ ឆេទោ, គណ្ហិតុន្តត្ថោ, រុប្បតីតិ រូបំ, ពុជ្ឈតីតិ ពុទ្ធោ-ទីឃោ, អគ្គីវ តប្បតិ, ឥត្ថីវ គច្ឆតិ, នទីវ សន្ទតិ, មាតុបដ្ឋានំ, បិតុបដ្ឋានំ, យេតេ ធម្មា អាទិកល្យាណា [ចូឡវ. ៣៩៩] ឥច្ចាទិ.

អសរូបេ –

ឥតិស្ស [បាចិ. ៤៦៥], ឥតិបិ [បារា. ១], អស្សមណីសិ [បារា. ១៣៥], អកតញ្ញូសិ [ធ. ប. ៣៨៣], វន្ទេហំ, សោហំ, យស្សទានិ [មហាវ. ២៤២], ឆាយាវ អនបាយិនី [ធ. ប. ២], មាទិសេសុ កថាវ កា, កិន្នុមាវ សមណិយោ មធុវា មញ្ញតិ ពាលោ [ធ. ប. ៦៩], ចក្ខុន្ទ្រិយំ [វិភ. ២១៩], ទ្វេមេ ភិក្ខវេ ធម្មា [អ. និ. ២.៣], តយោមេ ភិក្ខវេ ធម្មា [អ. និ. ៣.១៧] ឥច្ចាទិ.

ក្វចីតិ កិំ? កតមា ចានន្ទ អនិច្ចសញ្ញា [អ. និ. ១០.៦០].

ឥតិ បរលោបរាសិ.

២៨. ន ទ្វេ វា.

ទ្វេ បុព្ពបរសរា ក្វចិ លោបា ន ហោន្តិ វា.

អប្បមាទោ អមតំ បទំ [ធ. ប. ២១], កោ ឥមំ បថវិំវិចេស្សតិ [ធ. ប. ៤៤].

ក្វចិត្វេវ? សោតិន្ទ្រិយំ [វិភ. ២១៩], ចក្ខុន្ទ្រិយំ [វិភ. ២១៩],

វាតិ កិំ? កោមំ វសលិំ បរាមសិស្សតិ.

ឥតោ បដ្ឋាយ យាវសន្ធិកណ្ឌាវសានា យុត្តដ្ឋានេសុ សព្ពត្ថ ក្វចិសទ្ទោ, វាសទ្ទោ ច វត្តន្តេ. តត្ថ ក្វចិសទ្ទោ នានាបយោគំ ទស្សេតិ. វាសទ្ទោ ឯកបយោគស្ស នានារូបំ ទស្សេតិ. លោបនិសេធោ.

២៩. បរសរស្ស.

និគ្គហីតម្ហា បរសរស្ស ក្វចិ លោបោ ហោតិ វា.

ត្វំសិ [បេ. វ. ៤៧; ជា. ២.២២.៧៦៤], ចន្ទំវ វិមលំ សុទ្ធំ [ធ. ប. ៤១៣; សុ. និ. ៦៤២], ចក្កំវ វហតោ បទំ [ធ. ប. ១], ហលំទានិ បកាសិតុំ [មហាវ. ៨], កិន្តិ វទេយ្យំ, ចីវរន្តិ, បត្តន្តិ, ភិក្ខុន្តិ.

ឥតិ សរលោបរាសិ.

៣០. សំយោគាទិ លោបោ.

សំយោគស្ស អាទិភូតោ ព្យញ្ជនោ ក្វចិ លោបោ ហោតិ វា.

បុប្ផំសា ឧប្បជ្ជតិ [បារា. ៣៦] – ឥធ បុព្ពសុត្តេន សរលោបោ, ឯវំស តេ អាសវា បហីនា ហោន្តិ [ម. និ. ១.២៤], សចេ ភុត្តោ ភវេយ្យាហំ, សាជីវោ គរហិតោ មម [មិ. ប. ៦.១.៥] - អស្ស+អាជីវោតិ ឆេទោ, ភវេយ្យាតិ អត្ថោ.

តីសុ ព្យញ្ជនេសុ សរូបានំ ទ្វិន្នំ អាទិព្យញ្ជនស្ស លោបោ – អគ្យាគារំ [បាចិ. ៣២៦], អគ្យាហិតោ, វុត្យស្ស, វិត្យានុភូយតេ, ឯកសតំ ខត្យា [ជា. ២.២២.៥៩៤], រត្យោ, រត្យា, រត្យំ, សក្វាហំ មារិស ទេវានមិន្ទោ [សំ. និ. ១.២៦៨], ឥច្ចាទិ.

សរូបានន្តិ កិំ? តិត្ថ្យា បុថុសោ វទន្តិ [សុ. និ. ៨៩៧], ចតុត្ថ្យន្តំ, ឆដ្ឋុន្តំ, ចក្ខ្វាពាធំ, វត្ថ្វេត្ថ.

ឥតិ ព្យញ្ជនលោបរាសិ.

៣១. លោបោ.

និគ្គហីតស្ស ក្វចិ លោបោ ហោតិ វា.

សរេ បរេ តាវ –