៦. អាខ្យាតកណ្ឌ

សុទ្ធកត្តុរូប

អថ ធាតុបច្ចយសំសិទ្ធំ កាល, ការក, បុរិស, សង្ខ្យាភេទទីបកំ លិង្គភេទរហិតំ ក្រិយាបធានវាចកំ ត្យាទ្យន្តនាមកំ អាខ្យាតបទំ ទីបិយតេ.

តត្ថ ក្រិយំ ធារេតីតិ ធាតុ. សា បកតិធាតុ, វិកតិធាតុ, នាមធាតុវសេន តិវិធា.

តត្ថ ភូ, ហូ, គមុ, បច ឥច្ចាទិ បកតិធាតុ នាម សភាវេន សិទ្ធត្តា.

តិតិក្ខ, តិកិច្ឆ, ពុភុក្ខ, ជិឃច្ឆឥច្ចាទិ វិកតិធាតុ នាម សង្ខតវសេន សិទ្ធត្តា.

បុត្តីយ, បព្ពតាយ ឥច្ចាទិ នាមធាតុ នាម នាមភូតស្ស សតោ ក្រិយវាចីបច្ចយយោគេន ធាតុដ្ឋានេ ឋិតត្តា.

បកតិធាតុ ច សកម្មិកា’កម្មិកវសេន ទុវិធា.

តត្ថយា ធាតុ កម្មាបេក្ខំ ក្រិយំ វទតិ, សា សកម្មិកា នាម. គាមំ គច្ឆតិ, ឱទនំ បចតិ ឥច្ចាទិ.

យា កម្មនិរបេក្ខំ ក្រិយំ វទតិ, សា អកម្មិកា នាម. ភវតិ, ហោតិ, តិដ្ឋតិ, សេតិ ឥច្ចាទិ.

សកម្មិកា ច ឯកកម្មិក, ទ្វិកម្មិកវសេន ទុវិធា.

តត្ថ យា ឯកកម្មាបេក្ខំ ក្រិយំ វទតិ, សា ឯកកម្មិកា នាម. គាមំ គច្ឆតិ, ឱទនំ បចតិ ឥច្ចាទិ.

យា បធានា’បធានវសេន កម្មទ្វយាបេក្ខំ ក្រិយំ វទតិ, សា ទ្វិកម្មិកា នាម.

សា ច ន្យាទិ, ទុហាទិវសេន ទុវិធា.

តត្ថ យា ធាតុ បាបនត្ថា ហោតិ, សា ន្យាទិ នាម. អជំ គាមំ នេតិ, ភារំ គាមំ វហតិ, សាខំ គាមំ អាកឌ្ឍតិ.

សេសា ទ្វិកម្មិកា ទុហាទិ នាម. គាវិំ ខីរំ ទុហតិ, ព្រាហ្មណំ កម្ពលំ យាចតិ, ទាយកំ ភិក្ខំ ភិក្ខតិ, គោណំ វជំ រុន្ធតិ, ភគវន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, សិស្សំ ធម្មំ អនុសាសតិ, ភគវា ភិក្ខូ ឯតំ [វចនំ] អវោច, រាជា អមច្ចំ វចនំ ព្រវីតិ ឥច្ចាទិ.

តត្ថ យទា កម្មស្មិំ រូបំ សិជ្ឈតិ, តទា វិភត្តិ, បច្ចយា ន្យាទិម្ហិ បធានកម្មំ វទន្តិ, ទុហាទិម្ហិ អបធានកម្មំ, សព្ពធាតូសុ ការិតយោគេ ការិតកម្មន្តិ, សព្ពញ្ចេតំ ធាតូនំ បកតិអត្ថវសេន វុត្តំ, អនេកត្ថត្តា បន ធាតូនំ អត្ថន្តរវចនេ វា នានុបសគ្គយោគេ វា អកម្មិកាបិ សកម្មិកា ហោន្តិ, សកម្មិកាបិ អកម្មិកា ហោន្តិ.

អត្ថន្តរវចនេ តាវ –

វិទ – សត្តាយំ, ធម្មោ វិជ្ជតិ, សំវិជ្ជតិ.

វិទ – ញាណេ, ធម្មំ វិទតិ.

វិទ – លាភេ, ធនំ វិន្ទតិ.

វិទ – អនុភវនេ, សុខំ វេទេតិ, វិបាកំ បដិសំវេទេតិ [ម. និ. ៣.៣០៣].

វិទ – អារោចនេ, វេទយាមហំ ភន្តេ វេទយតីតិ មំ ធារេតុ [ចូឡវ. អដ្ឋ. ១០២], ការណំ និវេទេតិ, ធម្មំ បដិវេទេតិ ឥច្ចាទិ.

នានុបសគ្គយោគេ –

បទ-គតិយំ, មគ្គំ បជ្ជតិ, បដិបជ្ជតិ, មគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ, និបជ្ជតិ, សម្បជ្ជតិ, ភោគោ ភវតិ, សម្ភវតិ, ភោគំ អនុភវតិ, តណ្ហំ អភិភវតិ, បរិភវតិ, អធិភវតិ, អរញ្ញំ អភិសម្ភវតិ, អជ្ឈោគាហតីតិ អត្ថោ. គច្ឆន្តំ មគ្គេ អភិសម្ភវតិ, សម្បាបុណាតីតិ អត្ថោ ឥច្ចាទិ.

បទានំ ព្យញ្ជនសម្បត្តិយា វា អត្ថសម្បត្តិយា វា ឧបការកា វិភត្តិ, បច្ចយា បច្ចយា នាម.

តត្ថ វិភត្តិយោ ត្យាទិ, ត្វាទិឥច្ចាទិនា អដ្ឋវិធា ភវន្តិ, សរូបតោ ឆន្នវុតិវិធា.

តត្ថ បុព្ពឆក្កភូតានិ អដ្ឋចត្តាលីសរូបានិ បរស្សបទានិ នាម. បរឆក្កភូតានិ អដ្ឋចត្តាលីសរូបានិ អត្តនោបទានិ នាម.

តត្ថ បរហិតបដិសំយុត្តេសុ ឋានេសុ បវត្តិពហុលានិ បទានិ បរស្សបទានិ នាម. អត្តហិតបដិសំយុត្តេសុ បវត្តិពហុលានិ អត្តនោបទានិ នាមាតិ ឯកេ.

បរោ វុច្ចតិ កត្តា សព្ពក្រិយាសាធារណត្តា, អត្តា វុច្ចតិ កម្មំ សកសកក្រិយាសាធារណត្តា, បរស្ស អភិធាយកានិ បទានិ បរស្សបទានិ, អត្តនោ អភិធាយកានិ បទានិ អត្តនោបទានីតិ អញ្ញេ.

អត្តា វុច្ចតិ បទត្ថានំ សរីរភូតា ក្រិយា, កត្តុនា បន សាធ្យដ្ឋេន ក្រិយរូបានិ ភាវ, កម្មានិបិ អត្តាតិ វុច្ចន្តិ. សាធកដ្ឋេន តេហិ បរភូតោ កត្តា បរោ នាមាតិ អបរេ.

អត្តា វុច្ចតិ អម្ហត្ថោ, បរោ វុច្ចតិ តុម្ហ, នាមត្ថោ, បុព្ពឆក្កានិ បរពហុលត្តា បរស្សបទានិ នាម, បរឆក្កានិ បន រូឡ្ហីវសេន អត្តនោបទានិ នាមាតិបិ វទន្តិ. ឥទំ ន យុជ្ជតិ បរឆក្កេសុ តព្ពហុលមត្តស្សាបិ អសិទ្ធត្តា. បាឡិភាសំ បន បត្វា ទ្វិន្នំ ឆក្កានំ អត្តហិត, បរហិតេសុ វា តីសុ ការកេសុ វា បវត្តិនានាត្តំ ន ទិស្សតិយេវ, តស្មា ឥមស្មិំ គន្ថេ តំ នាមទ្វយំ ន គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

បច្ចយា បន ចតុព្ពិធា វិករណ, កិច្ច, ការិត, ធាតុបច្ចយវសេន.

តត្ថ យេ ធាតុសិទ្ធានិ ត្យាទិបទានិ តព្ពាទិបទានិ ច គណវិភាគវសេន អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសរូបានិ ករោន្តិ, តេ វិករណបច្ចយា នាម, ល, យ, ណោឥច្ចាទយោ.

ភាវ, កម្មវិសយោ ក្យោ កិច្ចបច្ចយោ នាម.

បរេសំ អាណាបនសង្ខាតេ បយោជកព្យាបារេ បវត្តា ណិ, ណាបិបច្ចយា ការិតបច្ចយា នាម.

វិសុំ តំតំក្រិយវាចីភាវេន ធាតុរូបា ខ, ឆ, សឥច្ចាទិកា បច្ចយា ធាតុបច្ចយា នាម.

‘‘កាល, ការក, បុរិស, សង្ខ្យាភេទទីបក’’ន្តិ ឯត្ថ អតីត, បច្ចុប្បន្នា’នាគត, កាលវិមុត្តវសេន កាលភេទោ ចតុព្ពិធោ.

តត្ថ ហិយ្យត្តនី, អជ្ជត្តនី [អជ្ជតនី (ពហូសុ)], បរោក្ខាតិ ឥមា តិស្សោ វិភត្តិយោ អតីតេ កាលេ វត្តន្តិ.

វត្តមានា, បញ្ចមីតិ ទ្វេ បច្ចុប្បន្នេ.

ឯកា ភវិស្សន្តី អនាគតេ.

សត្តមី, កាលាតិបត្តីតិ ទ្វេ កាលវិមុត្តេ វត្តន្តិ, អយំ កិរ បោរាណិកោ វិភត្តីនំ កមោ, សោ ច បាឡិយា សមេតិយេវ.

‘‘សព្ពេ សទ្ធម្មគរុនោ, វិហំសុ វិហរន្តិ ច.

អថោបិ វិហរិស្សន្តិ, ឯសា ពុទ្ធាន ធម្មតា’’តិ [អ. និ. ៤.២១] ច –

‘‘អព្ភតីតា ច យេ ពុទ្ធា, វត្តមានា អនាគតា’’តិ ច [អប. ថេរ ១.១.៥៨៨] បាឡី. ឥមស្មិំ កមេ បញ្ចមី, សត្តមីតិ នាមទ្វយម្បិ អន្វត្ថវសេន សិទ្ធំ ភវតិ. បច្ឆា បន គរុនោ វត្តិច្ឆាវសេន វិភត្តីនំ នានាកមំ ករោន្តិ.

កត្តុ, កម្ម, ភាវា បន ការកភេទោ នាម. តត្ថ ភាវោ ទុវិធោ សាធ្យ, សាធនវសេន វិសេសន, វិសេស្យវសេន ច. តត្ថ ធាត្វត្ថក្រិយា សាធ្យភាវោ នាម. បច្ចយត្ថក្រិយា សាធនភាវោ នាម.

តេសុ សាធ្យភាវោ នានាធាតូនំ វសេន នានាវិធោ ហោតិ. សាធនភាវោ នានាធាត្វត្ថានំ បវត្តាការសង្ខាតេន ឯកដ្ឋេន ឯកោវ ហោតិ. សោ បន យថា ជាតិ នាម អនុប្បន្នបក្ខេ ឋិតេ សង្ខតធម្មេ ឧប្បាទេន្តី វិយ ខាយតិ, តថា វោហារវិសយមត្តេ ឋិតេ សព្ពធាត្វត្ថេ បាតុភោន្តេ ករោន្តោ វិយ ខាយតិ, តស្មា សោ សាធនន្តិ ច ការកន្តិ ច វុច្ចតិ. យថា ច ជាតិវសេន ឧប្បន្នា សង្ខតធម្មា ‘‘ចិន្តនំ ជាតំ, ផុសនំ ជាត’’ មិច្ចាទិនា ឯកន្តមេវ ជាតិំ វិសេសេន្តិ, តថា បច្ចយត្ថវសេន បាតុភោន្តា នានាធាត្វត្ថាបិ ‘‘ភុយ្យតេ, គម្យតេ, បច្ចតេ, ភវនំ, គមនំ, បចន’’ មិច្ចាទិនា ឯកន្តមេវ បច្ចយត្ថំ វិសេសេន្តិ. វត្តិច្ឆាវសេន បន ភាវសាធនបទេសុ ធាត្វត្ថ, បច្ចយត្ថានំ អភេទោបិ វត្តុំ យុជ្ជតិយេវ. ឥធ បន ទ្វីសុ ភាវេសុ សាធនភាវោ អធិប្បេតោតិ.

បឋម, មជ្ឈិមុ’ត្តមបុរិសា បុរិសភេទោ. ‘បុរិសោ’តិ ច ‘‘យំកិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា’’តិ [ម. និ. ៣.១] ឯត្ថ អត្តា ឯវ វុច្ចតិ, សោ ច អត្តា ‘‘សោ ករោតិ, សោ បដិសំវេទេតី’’តិ [អ. និ. ៦.៤៣; វិសុទ្ធិ. ២.៥៨០] ឯត្ថ ការកោតិ វុច្ចតិ. ឥតិ ‘បុរិសោ’តិ ការកោ ឯវ.

សោ ច តិវិធោ នាមត្ថោ, តុម្ហត្ថោ, អម្ហត្ថោ ចាតិ. តត្ថ អត្តនោ អជ្ឈត្តសន្តានភូតត្តា អម្ហត្ថោ ឧត្តមបុរិសោ នាម, សេសា បន កមេន បឋមបុរិសោ, មជ្ឈិមបុរិសោតិ វុច្ចន្តិ. វិភត្តិយោ បន តទ្ទីបកត្តា បឋមបុរិសាទិនាមំ លភន្តិ. ឥទញ្ច នាមំ ការកភេទេ អន្តោគធមេវាតិ កត្វា ឥមស្មិំ គន្ថេ ន គហិតន្តិ.

សង្ខ្យាភេទោ ទុវិធោ ឯកត្ត, ពហុត្តវសេន.

‘លិង្គភេទរហិត’ន្តិ ‘‘បុរិសោ គច្ឆតិ, ឥត្ថី គច្ឆតិ, កុលំ គច្ឆតិ’’ ឥច្ចាទីសុ ‘បុរិសោ’ឥច្ចាទីនំ អភិធេយ្យបទានំ លិង្គានុគតោ រូបភេទោ អាខ្យាតបទេ នត្ថិ.

‘ក្រិយាបធានវាចក’ន្តិ ឯត្ថ ក្រិយំ ឯវ បធានតោ អភិធាតិ, ន នាមបទំ វិយ ទព្ពំ បធានតោ អភិធាតីតិ អធិប្បាយោ.

តត្ថ ក្រិយា នាម ធាត្វត្ថភាវោ វុច្ចតិ, សា ច កាលវសេន អតីតក្រិយា, បច្ចុប្បន្នក្រិយា, អនាគតក្រិយា, កាលវិមុត្តក្រិយាតិ ចតុព្ពិធា ហោតិ.

អាណត្តិក្រិយា, អាសិដ្ឋក្រិយា, អនុមតិក្រិយា, បរិកប្បក្រិយា, អរហ, សក្ក, វិធិ, និមន្តនា’មន្តនាទិក្រិយាតិ ពហុវិធោ ក្រិយាភេទោតិ.

ភូ-សត្តាយំ, សន្តស្ស ភាវោ សត្តា, តស្សំ សត្តាយំ, ភូធាតុ សត្តាយមត្ថេ វត្តតេ, សព្ពបទត្ថានំ សទ្ទ, ពុទ្ធិវិសយភាវេន វិជ្ជមានភាវេ វត្តតេត្យត្ថោ.

៥៦១. ក្រិយត្ថា [ក. ៤៣២, ៤៥៥; រូ. ៣៦២, ៥៣០; នី. ៩០៥, ៩៣៦; បា. ៣.១.៩១].

អធិការសុត្តមិទំ, ក្រិយត្ថា បរំ វិភត្តិ, បច្ចយា ភវន្តីតិ អត្ថោ. ក្រិយា អត្ថោ យស្សាតិ ក្រិយត្ថោ. បកតិធាតុ, វិកតិធាតុ, នាមធាតុវសេន តិវិធោ ធាតុ, ការិតបច្ចយន្តរូបម្បិ វិកតិធាតុម្ហិ សង្គយ្ហតិ.

៥៦២. វត្តមានេតិ អន្តិ សិ ថ មិ ម តេ អន្តេ សេ វ្ហេ ឯ ម្ហេ [ក. ៤១៤; រូ. ៤២៨; នី. ៨៧២; ចំ. ១.២.៨២; បា. ៣.២.១២៣].

អារភិត្វា និដ្ឋំ អនុបគតោ ភាវោ វត្តមានោ នាម, តំសម្ពន្ធីកាលោបិ តទូបចារេន វត្តមានោតិ វុច្ចតិ. វត្តមានេ កាលេ ក្រិយត្ថា បរំ ត្យាទិវិភត្តិយោ ភវន្តិ. អយញ្ច វិភត្តិ ត្យាទីតិ ច វត្តមានកាលវិសយត្តា វត្តមានាតិ ច សិជ្ឈតិ.

៥៦៣. បុព្ពាបរឆក្កានមេកានេកេសុ តុម្ហម្ហសេសេសុ ទ្វេ ទ្វេ មជ្ឈិមុត្តមបឋមា [ក. ៤០៨; រូ. ៤៣១; នី. ៨៦៧].

តុម្ហនាមំ, អម្ហនាមំ, តទុភយតោ សេសនាមន្តិ តីសុ នាមេសុ បយុជ្ជមានេសុ វា គម្យមានេសុ វា ឯកស្មិំ វា អនេកេសុ វា អត្ថេសុ បុព្ពឆក្ក, បរឆក្កានំ ទ្វេ ទ្វេ មជ្ឈិម, ឧត្តម, បឋមា វិភត្តិយោ ភវន្តិ. ‘‘ឧត្តមន្តិ ឧត្តរំ អន្តិម’’ន្តិ ចូឡមោគ្គល្លានេ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច វិភត្តិវិធានមុខេន តំតំសញ្ញាវិធានម្បិ សិទ្ធំ ហោតិ.

កថំ?តិ, អន្តិ, សិ, ថ, មិ, ម ឥតិ បុព្ពឆក្កំ នាម.

តេ, អន្តេ, សេ, វ្ហេ, ឯ, ម្ហេ ឥតិ បរឆក្កំ នាម.

បុព្ពឆក្កេ ច-តិ, អន្តិទ្វយំ បឋមទុកំ នាម, សិ, ថទ្វយំ មជ្ឈិមទុកំ នាម, មិ, មទ្វយំ ឧត្តមទុកំ នាម. ឯវំ បរឆក្កេ.

តត្ថ តុល្យាធិករណភូតេ សេសនាមេ បយុជ្ជមានេ វា គម្យមានេ វា បឋមទុកំ ភវតិ. តថា តុម្ហនាមេ មជ្ឈិមទុកំ, អម្ហនាមេ ឧត្តមទុកំ. ទុកេសុ ច ឯកស្មិំ អត្ថេ វត្តព្ពេ ឯកវចនំ, ពហុម្ហិ វត្តព្ពេ ពហុវចនំ.

ឯត្ថ ច នាមានំ អត្ថនិស្សិតា កត្វត្ថ, កម្មត្ថា ឥធ នាមត្ថាតិ វុច្ចន្តិ. កត្តុ, កម្មសង្ខាតេ យស្មិំ នាមត្ថេ ត្យាទិវិភត្តិយោ ភវន្តិ, សោ នាមត្ថោ ត្យាទិវាចកានំ ឯវ វាច្ចភូតោ វុត្តត្ថោ នាម ហោតិ, ន ស្យាទិវិភត្តីនំ.

វុត្តកត្តុ, កម្មាធិដ្ឋានស្ស ច លិង្គត្ថស្ស វាចកំ នាមបទំ អភិធេយ្យបទំ នាម, ឯតទេវ តុល្យាធិករណបទន្តិ ច វុច្ចតិ.

អមាទយោ ច អត្ថវាចកវិភត្តិយោ ឯតស្មិំ ឱកាសំ ន លភន្តិ, លិង្គត្ថមត្តជោតិកា បឋមាវិភត្តិ ឯវ ឱកាសំ លភតិ. ឯវរូបានិ តុល្យាធិករណភូតានិ អភិធេយ្យបទានិ សន្ធាយ សុត្តេ ‘តុម្ហម្ហសេសេសូ’តិ វុត្តំ.

ឥទញ្ច សុត្តំ សុទ្ធេហិ តុម្ហ’ម្ហ, សេសនាមេហិ យុត្តវាក្យេ ច មិស្សកេហិ យុត្តវាក្យេ ចាតិ ទ្វីសុ ទ្វីសុ វាក្យេសុ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ សុទ្ធេហិ យុត្តេ បច្ចេកំ ទុកានិ វត្តន្តិ. យថា? សោ គច្ឆតិ, តេ គច្ឆន្តិ, ត្វំ គច្ឆសិ, តុម្ហេ គច្ឆថ, អហំ គច្ឆាមិ, មយំ គច្ឆាមាតិ.

តថា សុទ្ធទ្វន្ទេបិ. យថា? សោ ច សោ ច គច្ឆតិ, គច្ឆន្តិ វា. តេ ច តេ ច គច្ឆន្តិ, សោ ច តេ ច គច្ឆន្តិ, ត្វញ្ច ត្វញ្ច គច្ឆសិ, គច្ឆថ វា. តុម្ហេ ច តុម្ហេ ច គច្ឆថ, ត្វញ្ច តុម្ហេ ច គច្ឆថាតិ.

មិស្សកេហិ យុត្តេ ទ្វន្ទវាក្យេ បន ‘វិប្បដិសេធេ’តិ សង្កេតត្តា បរទុកានិ ឯវ ឱកាសំ លភន្តិ, តេសុ ច ពហុវចនានិ ឯវ. យថា? សោ ច ត្វញ្ច គច្ឆថ, សោ ច អហញ្ច គច្ឆាម, ត្វញ្ច អហញ្ច គច្ឆាម, សោ ច ត្វញ្ច អហញ្ច គច្ឆាម. ឯកវចនចតុក្កំ.

តេ ច តុម្ហេ ច គច្ឆថ, តេ ច មយញ្ច គច្ឆាម, តុម្ហេ ច មយញ្ច គច្ឆាម, តេ ច តុម្ហេ ច មយញ្ច គច្ឆាម. ពហុវចនចតុក្កំ.

សោ ច តុម្ហេ ច គច្ឆថ, សោ ច មយញ្ច គច្ឆាម, ត្វញ្ច មយញ្ច គច្ឆាម, សោ ច ត្វញ្ច មយញ្ច គច្ឆាម. ឯកវចនមូលចតុក្កំ.

តេ ច ត្វញ្ច គច្ឆថ, តេ ច អហញ្ច គច្ឆាម, តុម្ហេ ច អហញ្ច គច្ឆាម, តេ ច តុម្ហេ ច អហញ្ច គច្ឆាម. ពហុវចនមូលចតុក្កំ.

អបិ ច ត្វញ្ច សោ ច គច្ឆថ, អហញ្ច សោ ច គច្ឆាម, ត្វញ្ច អហញ្ច សោ ច គច្ឆាម, តុម្ហេ ច សោ ច គច្ឆថ, មយញ្ច សោ ច គច្ឆាម, ត្វញ្ច តេ ច គច្ឆថ, អហញ្ច តេ ច គច្ឆាមឥច្ចាទីនិបិ ចតុក្កានិ វេទិតព្ពានិ.

អត្រិមា បាឡី – តុវញ្ច បុត្តោ សុណិសា ច នត្តា, សម្មោទមានា ឃរមាវសេថ [ជា. ១.៨.៧]. អហញ្ច បុត្តោ សុណិសា ច នត្តា, សម្មោទមានា ឃរមាវសេម [ជា. ១.៨.៧].

អហញ្ច ទានិ អាយស្មា ច សារិបុត្តោ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិហរិស្សាម [ម. និ. ២.១៦០].

អហញ្ច ឥមេ ច ភិក្ខូ សមាធិនា និសីទិម្ហា.

អហញ្ច ភរិយា ច ទានបតី អហុម្ហា [ជា. ២.២២.១៥៩៣].

អហញ្ច សាមិកោ ច ទានបតី អហុម្ហា [ជា. ២.២២.១៦១៧] ឥច្ចាទិ.

យំ បន ‘‘សោ ច គច្ឆតិ, ត្វញ្ច គច្ឆសី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘តុម្ហេ គច្ឆថា’’តិ វា ‘‘សោ ច គច្ឆតិ, អហញ្ច គច្ឆាមី’’តិ វត្តព្ពេ ‘‘មយំ គច្ឆាមា’’តិ វា វចនំ, តំ បកតិពហុវចនមេវ, ន បរោបុរិសពហុវចនំ.

យញ្ច កច្ចាយនេ – ‘‘សព្ពេសមេកាភិធានេ បរោ បុរិសោ’’តិ [នី. ២១៦ បិដ្ឋេ] សុត្តំ, តត្ថបិ សព្ពេសំ ទ្វិន្នំ វា តិណ្ណំ វា មិស្សកភូតានំ នាម, តុម្ហ’ម្ហានំ ឯកតោ អភិធានេ មិស្សកទ្វន្ទវាក្យេ បរោ បុរិសោ យោជេតព្ពោតិ អត្ថោ ន ន សម្ភវតីតិ.

៥៦៤. កត្តរិ លោ [ក. ៤៥៥; រូ. ៤៣៣; នី. ៩២៥].

អបរោក្ខេសុ មាន, ន្ត, ត្យាទីសុ បរេសុ ក្រិយត្ថា បរំ កត្តរិ លានុពន្ធោ អបច្ចយោ ហោតិ. លានុពន្ធោ ‘ឩលស្សេ’តិ សុត្តេ វិសេសនត្ថោ.

ឯតេន យត្ថ មាន, ន្ត, ត្យាទយោ កត្តរិ វត្តន្តិ, តត្ថ អយំ លបច្ចយោតិ លបច្ចយេន តេសំ កត្តុវាចកភាវំ ញាបេតិ, ឯស នយោ ‘‘ក្យោ ភាវកម្មេសុ…’’ ឥច្ចាទីសុបិ.

ឯត្ថ ច វិករណបច្ចយា នាម ព្យញ្ជនបូរណា ឯវ ហោន្តិ, ន អត្ថបូរណា, តស្មា យស្មិំ បយោគេ តេហិ វិនា បទរូបំ ន សិជ្ឈតិ, តត្ថេវ តេ វត្តន្តិ. យត្ថ សិជ្ឈតិ, តត្ថ ន វត្តន្តិ, អយម្បិ លបច្ចយោ ធាតុតោ បរំ វិភត្តិសរេ វា អាគមសរេ វា អសន្តេ វត្តតិ, សន្តេ បន ‘‘បចាមិ, បចាម, បចាហិ, គមេតិ, គមេន្តិ, វជ្ជេតិ, វជ្ជេន្តិ’’-ឥច្ចាទីសុ ការិយន្តរត្ថាយ វត្តតិ. យត្ថ ច បច្ចយានំ លោបោ វិហិតោ, តត្ថ គណន្តរ, រូបន្តរប្បសង្គបដិសិទ្ធាយ វត្តតិ, អញ្ញត្ថ ន វត្តតិ.

៥៦៥. យុវណ្ណានមេឱ បច្ចយេ [ក. ៤៨៥; រូ. ៤៣៤; នី. ៩៧៥; ចំ. ១.១.៨២; បា. ៣.១.៦០].

វិភត្តិ, បច្ចយា បច្ចយោ នាម. ឥ, កី, ខិ, ចិ, ជិ ឥច្ចាទយោ ឥវណ្ណា នាម. ចុ, ជុ, ភូ, ហូ ឥច្ចាទយោ ឧវណ្ណា នាម. បច្ចយេ បរេ ឯកក្ខរធាត្វន្តានំ ឥវណ្ណុ’វណ្ណានំ កមេន ឯ, ឱវុទ្ធិយោ ហោន្តិ. ‘បរោ ក្វចី’តិ បរសរលោបោ.

សំបុព្ពោ-សម្ភោតិ, សម្ភោន្តិ, សម្ភោសិ, សម្ភោថ, សម្ភោមិ, សម្ភោម.

អនុបុព្ពោ-អនុភវនេ, សោ ភោគំ អនុភោតិ, តេ ភោគំ អនុភោន្តិ, ត្វំ ភោគំ អនុភោសិ, តុម្ហេ ភោគំ អនុភោថ, អហំ ភោគំ អនុភោមិ, មយំ ភោគំ អនុភោម.

តត្ថ យថា ‘‘នីលោ បដោ’’តិ ឯត្ថ នីលសទ្ទស្ស អត្ថោ ទុវិធោ វាច្ចត្ថោ, អភិធេយ្យត្ថោតិ.

តត្ថ គុណសង្ខាតោ សកត្ថោ វាច្ចត្ថោ នាម.

គុណនិស្សយោ ទព្ពត្ថោ អភិធេយ្យត្ថោ នាម.

នីលសទ្ទោ បន វច្ចាត្ថមេវ ឧជុំ វទតិ, នីលសទ្ទមត្តំ សុណន្តោ នីលគុណមេវ ឧជុំ ជានាតិ, តស្មា ‘‘បដោ’’ ឥតិ បទន្តរេន នីលសទ្ទស្ស អភិធេយ្យត្ថោ អាចិក្ខីយតិ.

តថា ‘‘អនុភោតី’’តិ ឯត្ថ តិសទ្ទស្ស អត្ថោ ទុវិធោ វាច្ចត្ថោ, អភិធេយ្យត្ថោតិ.

តត្ថ កត្តុសត្តិសង្ខាតោ សកត្ថោ វាច្ចត្ថោ នាម.

សត្តិនិស្សយោ លិង្គត្ថោ អភិធេយ្យត្ថោ នាម.

តិសទ្ទោ បន វាច្ចត្ថមេវ ឧជុំ វទតិ, ន អភិធេយ្យត្ថំ. ‘‘អនុភោតី’’តិ សុណន្តោសាធ្យក្រិយាសហិតំ កត្តារមេវ ឧជុំ ជានាតិ, ន កិញ្ចិ ទព្ពន្តិ អត្ថោ. តស្មា ‘‘សោ’’ ឥតិ បទន្តរេន តិសទ្ទស្ស អភិធេយ្យត្ថោ អាចិក្ខីយតិ, វាច្ចត្ថស្ស បន តិសទ្ទេនេវ ឧជុំ វុត្តត្តា តតិយាវិភត្តិយា បុន អាចិក្ខិតព្ពកិច្ចំ នត្ថិ, លិង្គត្ថជោតនត្ថំ អភិធេយ្យបទេ បឋមាវិភត្តិ ឯវ បវត្តតីតិ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

៥៦៦. ឯឱនមយវា សរេ [ក. ៥១៣, ៥១៤; រូ. ៤៣៥, ៤៩១; នី. ១០២៧, ១០២៨].

សរេ បរេ ឯ, ឱនំ កមេន អយ, អវា ហោន្តិ. យ, វេសុ អ-ការោ ឧច្ចារណត្ថោ.

ភវតិ, ភវន្តិ, ភវសិ, ភវថ.

៥៦៧. ហិមិមេស្វស្ស [ក. ៤៧៨; រូ. ៤៣៨; នី. ៩៥៩].

ហិ, មិ, មេសុ បរេសុ អ-ការស្ស ទីឃោ ហោតិ.

ភវាមិ, ភវាម.

បរឆក្កេ – ភវតេ, ភវន្តេ, ភវសេ, ភវវ្ហេ, ភវេ, ភវម្ហេ.

បបុព្ពោ ភូ-បវត្តិយំ, នទី បភវតិ.

អធ្យា’ភិ, បរិបុព្ពោ ហិំសាយំ, អធិភវតិ, អភិភវតិ, បរិភវតិ.

វិបុព្ពោ វិនាសេ, បាកដេ, សោភណេ ច, វិភវតិ.

បរាបុព្ពោ បរាជយេ, បរាភវតិ.

អភិ, សំបុព្ពោ បត្តិយំ, អជ្ឈោគាហេ ច, អភិសម្ភវតិ, តថា បាតុព្ភវតិ, អាវិភវតិ ឥច្ចាទិ.

ឥតិ សុទ្ធកត្តុរូបំ.

សុទ្ធភាវកម្មរូប

៥៦៨. ក្យោ ភាវកម្មេស្វបរោក្ខេសុ មាន ន្ត ត្យាទីសុ [ក. ៤៤០; រូ. ៤៤៥; នី. ៩២០; ចំ. ១.១.៨០; បា. ៣.១.៦៧].

បរោក្ខាវជ្ជិតេសុ មាន, ន្តបច្ចយេសុ ត្យាទីសុ ច បរេសុ ក្រិយត្ថា ភាវស្មិំ កម្មនិ ច កានុពន្ធោ យបច្ចយោ ហោតិ, ពហុលាធិការា ក្វចិ កត្តរិ ច.

រូបំ វិភុយ្យតិ, សោ បហីយិស្សតិ [សំ. និ. ១.២៤៩], ភត្តំ បច្ចតិ, គិម្ហេ ឧទកំ ឆិជ្ជតិ, កុសូលោ ភិជ្ជតិ.

៥៦៩. ន តេ កានុពន្ធនាគមេសុ.

កានុពន្ធេ នាគមេ ច ឥវណ្ណុ’វណ្ណានំ អស្ស ច តេ ឯ, ឱ,-អា ន ហោន្តីតិ ក្យម្ហិ វុទ្ធិ នត្ថិ.

កម្មេ-តេន បុរិសេន ភោគោ អនុភូយតិ, តេន ភោគា អនុភូយន្តិ, តេន ត្វំ អនុភូយសិ, តេន តុម្ហេ អនុភូយថ, តេន អហំ អនុភូយាមិ, តេន មយំ អនុភូយាម. យស្ស ទ្វិត្តំ រស្សត្តញ្ច, អនុភុយ្យតិ, អនុភុយ្យន្តិ.

តត្ថ ‘‘អនុភូយតី’’តិ ឯត្ថ ក្យបច្ចយសហិតស្ស តិសទ្ទស្ស អត្ថោ ទុវិធោ វាច្ចត្ថោ, អភិធេយ្យត្ថោតិ.

តត្ថ កម្មសត្តិសង្ខាតោ សកត្ថោ វាច្ចត្ថោ នាម.

សត្តិនិស្សយោ លិង្គត្ថោ អភិធេយ្យត្ថោ នាម.

តិសទ្ទោ បន ក្យបច្ចយសហិតោ វាច្ចត្ថមេវ ឧជុំ វទតិ, ន អភិធេយ្យត្ថំ. ‘‘អនុភូយតី’’តិ សុណន្តោ សាធ្យក្រិយាសហិតំ កម្មសត្តិំ ឯវ ឧជុំ ជានាតិ, ន កិញ្ចិ ទព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. សេសំ បុព្ពេ វុត្តនយមេវ.

អនុភូយតេ, អនុភុយ្យតេ, អនុភូយន្តេ, អនុភុយ្យន្តេ, អនុភូយសេ, អនុភូយវ្ហេ, អនុភូយេ, អនុភុយ្យេ, អនុភូយម្ហេ, អនុភុយ្យម្ហេ.

៥៧០. គរុបុព្ពា រស្សា រេ ន្តេន្តីនំ [ក. ៥១៧; រូ. ៤៨៨; នី. ១១០៥; ‘គុរុ…’ (ពហូសុ)].

គរុបុព្ពម្ហា រស្សតោ ន្តេ, ន្តីនំ រេអាទេសោ ហោតិ.

ជាយរេ, ជាយន្តិ, ជាយរេ, ជាយន្តេ, គច្ឆរេ, គច្ឆន្តិ, គច្ឆរេ, គច្ឆន្តេ, គមិស្សរេ, គមិស្សន្តិ, គមិស្សរេ, គមិស្សន្តេ.

គរុបុព្ពាតិ កិំ? បចន្តិ, បចន្តេ.

រស្សាតិ កិំ? បាចេន្តិ, បាចន្តេ.

ឯត្ថ ច សុត្តវិភាគេន ‘‘សព្ពំ ហិទំ ភញ្ជរេ កាលបរិយាយំ [ជា. ១.១៥.៣៧០], មុញ្ចរេ ពន្ធនស្មា [ជា. ២.២២.១៦៤៨], ជីវរេ’ វាបិ សុស្សតី’’តិ [ជា. ២.២២.៨៤០] ឯតានិ បាឡិបទានិ សិជ្ឈន្តិ.

តត្ថ ‘ភញ្ជរេ’តិ ភិជ្ជតិ, ‘មុញ្ចរេ’តិ មុញ្ចន្តុ, ‘ជីវរេ’ វាបី’តិ ជីវន្តោ’វាបិ. អនុភូយរេ, អនុភូយន្តិ, អនុភូយរេ, អនុភូយន្តេ.

ភាវោ នាម ភវន, គមនាទិកោ ក្រិយាការោ, សោ ធាតុនា ឯវ តុល្យាធិករណភាវេន វិសេសីយតិ, ន នាមបទេន, តស្មា តត្ថ តុម្ហ’ម្ហ, សេសនាមវសេន ត្យាទិទុកវិសេសយោគោ នាម នត្ថិ, បឋមទុកមេវ តត្ថ ភវតិ, ទព្ពស្សេវ ច តស្ស អព្យត្តសរូបត្តា សង្ខ្យាភេទោបិ នត្ថិ, ឯកវចនមេវ ភវតិ.

តេន ភោគំ អនុភូយតិ, អនុភុយ្យតិ, អនុភូយតេ, អនុភុយ្យតេ, អនុភវនំ ហោតីតិ អត្ថោ.

ឥតិ សុទ្ធភាវកម្មរូបានិ.

ហេតុកត្តុរូប

៥៧១. បយោជកព្យាបារេ ណាបិ ច [ក. ៤៣៨; រូ. ៥៤០; នី. ៩១៤].

យោ សុទ្ធកត្តារំ បយោជេតិ, តស្ស បយោជកស្ស កត្តុនោ ព្យាបារេ ក្រិយត្ថា ណិ ច ណាបិ ច ហោន្តិ. ណានុពន្ធា វុទ្ធុត្ថា.

តេសុ ច អាការន្តតោ [‘អតោ’ (មោគ.)] ណាបិយេវ ហោតិ, ទាបេតិ, ទាបយតិ.

ឧវណ្ណន្តតោ ណិយេវ, សាវេតិ, សាវយតិ.

សេសតោ ទ្វេបិ, បាចេតិ, បាចយតិ, បាចាបេតិ, បាចាបយតិ.

បយោជកព្យាបារោបិ ក្រិយា ឯវាតិ តទត្ថវាចីហិ ណិ,-ណាបីហិ បរំ វិភត្តិ, បច្ចយា ភវន្តិ, ធាត្វន្តស្ស ច ណិ, ណាបីនញ្ច វុទ្ធិ.

សោ មគ្គំ ភាវេតិ, តេ មគ្គំ ភាវេន្តិ, ត្វំ មគ្គំ ភាវេសិ, តុម្ហេ មគ្គំ ភាវេថ, អហំ មគ្គំ ភាវេមិ, មយំ មគ្គំ ភាវេម.

៥៧២. អាយាវា ណានុពន្ធេ [ក. ៥១៥; រូ. ៥៤១; នី. ១០២៩].

ឯ, ឱនំ កមេន អាយ, អាវា ហោន្តិ សរាទោ ណានុពន្ធេ បច្ចយេ បរេ, សុត្តវិភត្តិយា អណានុពន្ធេបិ អាយា’វា ហោន្តិ.

គេ-សទ្ទេ, គាយតិ, គាយន្តិ.

អបបុព្ពោ ចេ-បូជាយំ, អបចាយតិ, អបចាយន្តិ.

ឈេ-ចិន្តាយំ, ឈាយតិ, ឈាយន្តិ, ឧជ្ឈាយតិ, និជ្ឈាយតិ ឥច្ចាទិ.

៥៧៣. ណិណាប្យាបីហិ ច [‘‘…វា’’ (ពហូសុ)].

ណិ, ណាបិ, អាបីហិ ច កត្តរិ លោ ហោតិ វា.