៥. តទ្ធិត

អថ តទ្ធិតវិធានំ ទីបិយតេ.

តទ្ធិតវុត្តិ នាម វិចិត្រា ហោតិ, សាតិសយេន វិចិត្រញាណហិតំ វហតិ, តស្មា តេសំ តេសំ កុលបុត្តានំ ហិតន្តិ តទ្ធិតំ, ឥមស្មិំ កណ្ឌេ សព្ពវិធានស្ស នាមំ. តំ បន អដ្ឋវិធំ ហោតិ អបច្ចំ, អនេកត្ថំ, អស្សត្ថិ, ភាវកម្មំ, បរិមាណំ, សង្ខ្យា, ខុទ្ទកំ, នានាត្តន្តិ.

អបច្ចរាសិ

៤៣០. ណោ វាបច្ចេ [ក. ៣៤៤; រូ. ៣៦១; នី. ៧៥២; ចំ. ២.៤.១៦; បា. ៤.១.៩២; ‘សរានមាទិស្សា…’ (ពហូសុ)].

ឆដ្ឋ្យន្តា នាមម្ហា តស្ស អបច្ចន្តិ អត្ថេ វិកប្បេន ណបច្ចយោ ហោតិ. វាសទ្ទោ វាក្យ, សមាសានំ វិកប្បនត្ថោ, ឥតោ បរំ អនុវត្តតេ, តេន សព្ពត្ថ វិកប្បវិធិ សិជ្ឈតិ. ណានុពន្ធោ វុទ្ធ្យត្ថោ, សោ បយោគអប្បយោគី. វសិដ្ឋស្ស អបច្ចន្តិ អត្ថេ ឥមិនា សុត្តេន វសិដ្ឋម្ហា ណបច្ចយោ, សោ សាម្យត្ថញ្ច អបច្ចត្ថញ្ច ឧភយំ វទតិ, ឆដ្ឋី ច អបច្ចបទញ្ច តេន វុត្តត្ថា នាម ហោន្តិ, វសិដ្ឋបទំ បច្ចយេន សហ ឯកត្ថំ ហោតិ, ឧភយំ ឯកតោ ហុត្វា បុត្តស្ស នាមំ ហោតីតិ អត្ថោ. តតោ ‘ឯកត្ថតាយ’ន្តិ ឆដ្ឋិយា លោបោ, អបច្ចបទំ បន វុត្តត្ថមត្តេន លុប្បតិ. តញ្ហិ សុត្តេ បធានភាវេន និទ្ទិដ្ឋំ ហោតិ, ន ឆដ្ឋីតិ, មហាវុត្តិនា វា បទានំ លោបោ. ឯវំ សព្ពត្ថ.

៤៣១. បទានមាទិស្សាយុវណ្ណស្សាឯឱ ណានុពន្ធេ [ក. ៤០៥; រូ. ៣៦៥; នី. ៨៦០].

បទានំ អាទិភូតស្ស អការស្ស ច ឥវណ្ណុ’វណ្ណស្ស ច អា, ឯ, ឱ វុទ្ធិយោ ហោន្តិ ណានុពន្ធេ បច្ចយេ បរេតិ បទាទិអ-ការស្ស អាវុទ្ធិ, ស្យាទ្យុប្បត្តិ.

វាសិដ្ឋោ, បុរិសោ, វាសិដ្ឋី, ឥត្ថី, វាសិដ្ឋំ, កុលំ, វសិដ្ឋស្ស បុត្តោ វាសិដ្ឋោ, វសិដ្ឋស្ស ធីតា វាសិដ្ឋី, វសិដ្ឋស្ស កុលំ វាសិដ្ឋន្តិ ឯវម្បិ យោជេតុំ យុជ្ជតិ.

តត្ថ ‘វសិដ្ឋស្សា’តិ ឯតេន គោត្តស្សេវ បិតុភូតំ អាទិបុរិសំ វទតិ. កស្មា? គោត្តសទ្ទត្តា. ឯវញ្ហិ សតិ តស្មិំ គោត្តេ បច្ចាជាតា សព្ពេបិ ជនា តស្ស អបច្ចា នាម ហោន្តិ.

៤៣២. មជ្ឈេ [ក. ៤០៤; រូ. ៣៧០; នី. ៨៥៩].

មជ្ឈេ បវត្តានំ អ, យុវណ្ណានំ អា, ឯ, ឱវុទ្ធិយោ ហោន្តិ វា ក្វចិ.

វាសេដ្ឋោ, វាសេដ្ឋី, វាសេដ្ឋំ. វាសទ្ទេន ‘‘វសិដ្ឋស្ស បុត្តោ ធីតា កុល’’ន្តិ វាក្យំ វា ‘‘វសិដ្ឋបុត្តោ វសិដ្ឋធីតា វសិដ្ឋកុល’’ន្តិ សមាសំ វា វិកប្បេតិ. ឯវំ សព្ពត្ថ.

ភរទ្វាជស្ស អបច្ចំ ភារទ្វាជោ, វិសាមិត្តស្ស [ភារទ្វាជស្ស… វេសាមិត្តស្ស… (រូ.)] អបច្ចំ វេសាមិត្តោ, គោតមស្ស អបច្ចំ គោតមោ, កស្សបស្ស អបច្ចំ កស្សបោ, វសុទេវស្ស អបច្ចំ វាសុទេវោ. ឯវំ ពាលទេវោ.

ឧបគុស្ស អបច្ចន្តិ ឯត្ថ ‘ឧវណ្ណស្សាវង…’តិ ណានុពន្ធេ បច្ចយេ បរេ ឧវណ្ណស្ស អវង ហោតិ. ឱបគវោ, ឱបគវី, ឱបគវំ, មនុនោ អបច្ចំ មានវោ, ភគ្គុនោ អបច្ចំ ភគ្គវោ, បណ្ឌុនោ អបច្ចំ បណ្ឌវោ, ឧបវិន្ទុស្ស អបច្ចំ ឱបវិន្ទវោ ឥច្ចាទិ.

៤៣៣. វច្ឆាទិតោ ណានណាយនា [ក. ៣៤៥; រូ. ៣៦៦; នី. ៧៥៤; បា. ៤.១.៩៣, ៩៤, ១៦២, ១៦៣].

ឆដ្ឋុន្តេហិ វច្ឆាទីហិ គោត្តសទ្ទគណេហិ តស្ស អបច្ចន្តិ អត្ថេ ណានុពន្ធា អាន, អាយនបច្ចយា ហោន្តិ វា.

វច្ឆស្ស អបច្ចំ វច្ឆានោ, វច្ឆាយនោ, វច្ឆានី, វច្ឆាយនី, វច្ឆានំ, វច្ឆាយនំ. ឯវំ កច្ចានោ, កច្ចាយនោ, កាតិយានោ, កាតិយាយនោ, សាកដានោ, សាកដាយនោ, កណ្ហានោ, កណ្ហាយនោ, មោគ្គល្លានោ, មោគ្គល្លាយនោ, អគ្គិវេស្សានោ [អគ្គិវេស្សនោតិបិ ទិស្សតិ ទី. និ. ១.១៧៦; ម. និ. ១.៣៥៣ អាទយោ], អគ្គិវេស្សាយនោ, មុញ្ចានោ, មុញ្ចាយនោ, កុញ្ចានោ, កុញ្ចាយនោ ឥច្ចាទិ.

៤៣៤. កត្តិកាវិធវាទីហិ ណេយ្យណេរា [ក. ៣៤៦; រូ. ៣៦៧; នី. ៧៥៥; បា. ៤.១.១២០, ១២៣, ១២៦, ១២៧, ១២៨, ១២៩, ១៣១].

ឆដ្ឋ្យន្តេហិ កត្តិកាទីហិ វិធវាទីហិ ច តស្ស អបច្ចន្តិ អត្ថេ កមេន ណានុពន្ធា ឯយ្យ, ឯរបច្ចយា ហោន្តិ វា.

ណេយ្យេ – កត្តិកាយ នាម ទេវធីតាយ អបច្ចំ កត្តិកេយ្យោ, វិនតាយ នាម ទេវិយា អបច្ចំ វេនតេយ្យោ, រោហិណិយា នាម ទេវិយា អបច្ចំ រោហិណេយ្យោ, ភគិនិយា អបច្ចំ ភាគិនេយ្យោ, នទិយា នាម ឥត្ថិយា អបច្ចំ នាទេយ្យោ. ឯវំ អន្តេយ្យោ, អាហេយ្យោ, កាមេយ្យោ, សុចិយា អបច្ចំ សោចេយ្យោ, ពាលាយ អបច្ចំ ពាលេយ្យោ ឥច្ចាទិ.

ណេរេ – វិធវាយ អបច្ចំ វេធវេរោ, វិធវា នាម មតបតិកា ឥត្ថី. ពន្ធុកិយា អបច្ចំ ពន្ធុកេរោ, នាឡិកិយា នាម ឥត្ថិយា បុត្តោ នាឡិកេរោ, សមណស្ស ឧបជ្ឈាយស្ស បុត្តោ សាមណេរោ, សមណិយា បវត្តិនិយា ធីតា សាមណេរី ឥច្ចាទិ.

៤៣៥. ណ្យ ទិច្ចាទីហិ [ក. ៣៤៧; រូ. ៣៦៨; នី. ៧៥៦; ចំ. ២.៤.២; បា. ៤.១.៨៥].

ឆដ្ឋុន្តេហិ ទិតិឥច្ចាទីហិ តស្ស អបច្ចន្តិ អត្ថេ ណានុពន្ធោ យបច្ចយោ ហោតិ វា.

៤៣៦. លោបោវណ្ណិវណ្ណានំ [ក. ២៦១; រូ. ៣៦៩; នី. ៥០៩].

យេ បរេ អវណ្ណស្ស ឥវណ្ណស្ស ច លោបោ ហោតីតិ ណ្យម្ហិ បរេ អវណ្ណិ’វណ្ណានំ លោបោ.

ទិតិយា នាម ទេវធីតាយ អបច្ចំ ទេច្ចោ, អទិតិយា អបច្ចំ អាទិច្ចោ.

តត្ថ ឥវណ្ណលោបេ ‘តវគ្គវរណានំ យេ ចវគ្គពយញា’តិ យម្ហិ បរេ តវគ្គស្ស ចវគ្គត្តំ, បុន ‘វគ្គលសេហិ តេ’តិ យស្ស បុព្ពរូបត្តំ, កុណ្ឌនិយា អបច្ចំ កោណ្ឌញ្ញោ.

៤៣៧. ឧវណ្ណស្សាវង សរេ [ក. ៣៤៨; រូ. ៣៧១; នី. ៧៥៧].

សរេ បរេ ឧវណ្ណស្ស អវង ហោតីតិ ឧវណ្ណស្ស អវត្តំ. ‘តវគ្គវរណាន…’ន្តិ សុត្តេន វស្ស ពត្តំ, បុន ‘វគ្គលសេហិ តេ’តិ សុត្តេន យស្ស បុព្ពរូបត្តំ, ភាតុនោ អបច្ចំ ភាតព្យោ.

៤៣៨. អា ណិ [ក. ៣៤៧; រូ. ៣៦៨; នី. ៧៥៦; ចំ. ២.៤.១៩; បា. ៤.១.៩៥].

រស្សា’ការន្តតោ អបច្ចត្ថេ ណានុពន្ធោ រស្សិ’បច្ចយោ ហោតិ វា.

ទក្ខស្ស អបច្ចំ ទក្ខិ. ឯវំ ទោណិ, វាសវិ, សក្យបុត្តិ, នាដបុត្តិ, ទាសបុត្តិ, ទារុនោ អបច្ចំ ទារវិ [វិចារេតព្ពមិទំ], វរុណស្ស អបច្ចំ វារុណិ. ឯវំ កណ្ឌិ, ពាលទេវិ, បាវកិ, ជិនទត្តស្ស អបច្ចំ ជេនទត្តិ, សុទ្ធោទនិ, អនុរុទ្ធិ ឥច្ចាទិ.

៤៣៩. រាជតោ ញោ ជាតិយំ [ក. ៣៤៧; រូ. ៣៦៨; នី. ៧៥៦; ចំ. ២.៤.៧០; បា. ៤.១.១៣៧].

ជាតិយំ គម្យមានាយំ រាជសទ្ទម្ហា អបច្ចត្ថេ ញបច្ចយោ ហោតិ វា.

រញ្ញោ អបច្ចំ រាជញ្ញោ, រាជកុលស្ស បុត្តោតិ អត្ថោ.

ជាតិយន្តិ កិំ? រាជបុត្តោ.

៤៤០. ខត្តា យិយា [ក. ៣៤៧; រូ. ៣៦៨; នី. ៧៥៦; ចំ. ២.៤.៦៩; បា. ៤.១.១៣៨].

ជាតិយំ គម្យមានាយំ ខត្តសទ្ទម្ហា អបច្ចត្ថេ យ, ឥយបច្ចយា ហោន្តិ.

ខត្តកុលស្ស អបច្ចំ ខត្យោ, ខត្តិយោ.

ជាតិយន្ត្វេវ? ខត្តិ.

៤៤១. មនុតោ ស្សសណ [ក. ៣៤៨; រូ. ៣៧១; នី. ៧៥៣; ចំ. ២.៤.៩៤, ៩៥; បា. ៤.១.១៦១].

ជាតិយំ គម្យមានាយំ មនុសទ្ទម្ហា អបច្ចត្ថេ ស្ស, សណបច្ចយា ហោន្តិ.

មនុនោ អបច្ចំ មនុស្សោ, មានុសោ, មនុ នាម កប្បេ អាទិខត្តិយោ មហាសម្មតរាជា, ឥត្ថិយំ មនុស្សី, មានុសី,

ជាតិយន្ត្វេវ? មាណវោ.

៤៤២. ជនបទនាមស្មា ជនខត្តិយា រញ្ញេ ច ណោ [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៧៦៥; ចំ. ២.៤.៩៦; បា. ៤.១.១៦៨; ‘‘ជនបទនាមស្មា ខត្តិយា…’’ (ពហូសុ)].

ជនវាចិនា ច ខត្តិយវាចិនា ច ជនបទនាមម្ហា រញ្ញេ ច អបច្ចេ ច ណោ ហោតិ.

បញ្ចាលានំ ជនានំ រាជា បញ្ចាលោ, បញ្ចាលស្ស ខត្តិយស្ស អបច្ចំ បញ្ចាលោ. ឯវំ កោសលោ, មាគធោ, ឱក្កាកោ [ទី. និ. ១.២៦៧].

ជនបទនាមស្មាតិ កិំ? ទសរថរញ្ញោ បុត្តោ ទាសរថិ [ទាសរដ្ឋិ].

ជនខត្តិយាតិ កិំ? បញ្ចាលស្ស ព្រាហ្មណស្ស អបច្ចំ បញ្ចាលិ.

៤៤៣. ណ្យ កុរុសិវីហិ [ក. ៣៤៦; រូ. ៣៦៧; នី. ៧៥៥; ចំ. ២.៤.១០១ …បេ… ៤.១.១៧២].

កុរុ, សិវិសទ្ទេហិ អបច្ចេ រញ្ញេ ច ណ្យោ ហោតិ.

កុរុរញ្ញោ អបច្ចំ កោរព្យោ [ជា. ១.១៤.២២៨, ២៣២, ២៣៦], កុរុរដ្ឋវាសីនំ រាជា កោរព្យោ, កោរព្ពោ, បុព្ពរូបត្តំ, សិវិរញ្ញោ អបច្ចំ សេព្យោ, សិវិរដ្ឋវាសីនំ រាជា សេព្យោ.

អបច្ចរាសិ និដ្ឋិតោ.

អនេកត្ថរាសិ

៤៤៤. ណ រាគា តេន រត្តំ [ក. ៣៤៧; រូ. ៣៦៨; នី. ៧៥៦; ចំ. ៣.១.១ …បេ… ៤.២.១].

រជ្ជន្តិ វត្ថំ ឯតេនាតិ រាគោ, រជនវត្ថុ, រាគវាចិម្ហា តេន រត្តន្តិ អត្ថេ ណោ ហោតិ.

កសាវេន រត្តំ វត្ថំ កាសាវំ [ធ. ប. ៩], កាសាយំ វា. ឯវំ កោសុម្ភំ, ហលិទ្ទិយា រត្តំ ហាលិទ្ទំ, បាដង្គេន រត្តំ បាដង្គំ, មញ្ជិដ្ឋំ, កុង្កុមំ ឥច្ចាទិ.

‘‘នីលំ វត្ថំ, បីតំ វត្ថ’’ន្តិអាទីសុ បន នីល, បីតាទិសទ្ទា គុណសទ្ទត្តា បច្ចយេន វិនា គុណនិស្សយំ ទព្ពំ វទន្តិ. ឯវំ សព្ពេសុ គុណសទ្ទ, ជាតិសទ្ទ, នាមសទ្ទេសុ.

៤៤៥. នក្ខត្តេនិន្ទុយុត្តេន កាលេ [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៧៦៥; ចំ. ៣.១.៥; បា. ៤.២.៣].

ឥន្ទុយុត្តេន នក្ខត្តេន លក្ខិតេ កាលេ តន្នក្ខត្តវាចីហិ ណោ ហោតិ.

បុណ្ណចន្ទយុត្តេន ផុស្សនក្ខត្តេន លក្ខិតា ផុស្សា, រត្តិ, ផុស្សោ, អហោ. ឯវំ មាឃោ ឥច្ចាទិ.

នក្ខត្តេនាតិ កិំ? គរុគហេន លក្ខិតា រត្តិ.

ឥន្ទុយុត្តេនាតិ កិំ? ផុស្សេន លក្ខិតោ មុហុត្តោ.

កាលេតិ កិំ? ផុស្សេន លក្ខិតា អត្ថសិទ្ធិ.

៤៤៦. សាស្ស ទេវតា បុណ្ណមាសី [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៧៦៥; ចំ. ៣.១.១៨, ១៩ …បេ… ៤.២.២១-២៤].

សា អស្ស ទេវតា, សា អស្ស បុណ្ណមាសីតិ អត្ថេ បឋមន្តា ណោ ហោតិ.

ពុទ្ធោ អស្ស ទេវតាតិ ពុទ្ធោ, យោ ពុទ្ធំ អត្តនោ អារក្ខទេវតំ វិយ គរុំ កត្វា វិចរតិ, និរន្តរំ វា ‘‘ពុទ្ធោ ពុទ្ធោ’’តិ វាចំ និច្ឆារេតិ, តស្សេតំ នាមំ. សុគតោ អស្ស ទេវតាតិ សោគតោ, មហិន្ទទេវោ អស្ស ទេវតាតិ មាហិន្ទោ. ឯវំ យាមោ, សោមោ, វារុណោ.

ផុស្សី អស្ស បុណ្ណមាសីតិ ផុស្សោ, មាសោ. ឯវំ មាឃោ, ផគ្គុនោ, ចិត្តោ, វេសាខោ, ជេដ្ឋមូលោ, អាសឡ្ហោ, សាវណោ, បោដ្ឋបាទោ, អស្សយុជោ, កត្តិកោ, មាគសិរោ.

បុណ្ណមាសីតិ កិំ? ផុស្សី អស្ស បញ្ចមី តិថី.

៤៤៧. តមធីតេ តំ ជានាតិ កណិកា ច [ក. ៣៥១; រូ. ៣៧៤; នី. ៧៦៤; ចំ. ៣.១.៣៧ …បេ… ៤.២.៥៩].

ឯតេសុ អត្ថេសុ ទុតិយន្តា ណោ ច កោ ច ណិកោ ចាតិ ឯតេ បច្ចយា ហោន្តិ.

ណម្ហិ – ព្យាករណំ អធីតេ ជានាតិ វា វេយ្យាករណោ [ទី. និ. ១.២៥៦]. បក្ខេ ‘‘វេយ្យាករណិកោ, ព្យញ្ជនំ អធីតេ ជានាតិ វា វេយ្យញ្ជនិកោ’’តិ ឥមានិ ណិកេន សិជ្ឈន្តិ.

កម្ហិ-ឆន្ទំ អធីតេ ជានាតិ វា ឆន្ទោ. ឯវំ បទកោ [ទី. និ. ១.២៥៦], នាមកោ.

ណិកម្ហិ-វិនយំ អធីតេ ជានាតិ វា វេនយិកោ, សុត្តន្តិកោ, អាភិធម្មិកោ.

ឯត្ថ ច ‘វេយ្យាករណោ’តិ បទេ វិយ្យាករណំ អធីតេតិ វាក្យំ, ‘វេយញ្ជនិកោ’តិ បទេ វិយញ្ជនំ អធីតេតិ. ឧបរិ ‘ទោវារិកោ, សោវគ្គិក’ន្តិ បទេសុបិ ‘ទុវារេ និយុត្តោ, សុវគ្គាយ សំវត្តតី’តិ វាក្យំ, អត្ថំ កថេន្តេន បន ទុវារ, សុវគ្គសទ្ទានំ តទ្ធិតភាវេ ឯវ សិទ្ធត្តា ទ្វារេតិ ច សគ្គាយាតិ ច កថេតព្ពោ.

៤៤៨. តស្ស វិសយេ ទេសេ [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៣៦៥; ចំ. ៣.១.៦១; បា. ៤.២.៥២, ៥៣].

តស្ស ទេសរូបេ វិសយេ ឆដ្ឋុន្តា ណោ ហោតិ.

ថូយមិគា វសាតិនោ នាម, វសាតីនំ វិសយោ ទេសោ វាសាតោ. ឥធ អទេសរូបត្តា ណោ ន ហោតិ, ចក្ខុស្ស វិសយោ រូបំ.

៤៤៩. និវាសេ តន្នាមេ [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៣៦៥; ចំ. ៣.១.៦៤; បា. ៤.២.៦៩].

តន្នាមភូតេ និវាសេ ឆដ្ឋ្យន្តា ណោ ហោតិ.

សិវីនំ និវាសោ ទេសោ សេព្យោ. វសំ អទេន្តិ ភក្ខន្តីតិ វសាទា, ព្យគ្ឃា សីហា វា, វសាទានំ និវាសោ ទេសោ វាសាទោ.

៤៥០. អនុភវេ [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៧៦៥; ចំ. ៣.១.៦៥; បា. ៤.២.៧០].

សមីបេ ភវំ អនុភវំ, ‘‘អទូរភវេ’’តិបិ បាឋោ, តន្នាមេ អនុភវេ ទេសេ ឆដ្ឋ្យន្តា ណោ ហោតិ.

វិទិសាយ អនុភវំ វេទិសំ, នគរំ, ឧទុម្ពរស្ស អនុភវំ ឱទុម្ពរំ, វិមានំ.

៤៥១. តេន និព្ពត្តេ [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៧៦៥; ចំ. ៣.១.៦៦; បា. ៤.២.៦៨].

តន្នាមេ តេន និព្ពត្តេ ទេសេ តតិយន្តា ណោ ហោតិ.

កុសម្ពេន នាម ឥសិនា និព្ពត្តា កោសម្ពី, ឥត្ថិយំ ឦ, នគរី. ឯវំ កាកន្ទី, មាកន្ទី, សហស្សេន ធនេន និព្ពត្តា សាហស្សី, បរិខា, អយញ្ច តតិយា ហេតុម្ហិ កត្តរិ ករណេ ច យថាយោគំ យុជ្ជតិ.

៤៥២. តមិធត្ថិ [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៧៦៥; ចំ. ៣.១.៦៧; បា. ៤.២.៦៧].

តំ ឥធ អត្ថីតិ អត្ថេ តន្នាមេ ទេសេ បឋមន្តា ណោ ហោតិ.

ឧទុម្ពរា អស្មិំ ទេសេ សន្តីតិ ឱទុម្ពរោ, ពទរា អស្មិំ ទេសេ សន្តីតិ ពាទរោ. ឯវំ បព្ពជោ.

៤៥៣. តត្រ ភវេ [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៧៦៥; ចំ. ៣.២.៤៨; បា. ៤.២.១៣៣].

តត្រ ភវត្ថេ សត្តម្យន្តា ណោ ហោតិ.

ឧទកេ ភវោ ឱទកោ, មច្ឆោ, ឧរសិ ភវោ ឱរសោ, បុត្តោ, សាគមោ. នគរេ ភវោ នាគរោ. ឯវំ ជានបទោ, មាគធោ, កបិលវត្ថុម្ហិ ភវោ កាបិលវត្ថវោ, ‘ឧវណ្ណស្សាវង…’តិ ឧស្ស អវត្តំ. កោសម្ពិយំ ភវោ កោសម្ពោ, មិត្តេ ភវា មេត្តា, បុរេ ភវា បោរី [ទី. និ. ១.៩], វាចា, មនស្មិំ ភវោ មានសោ. ឯត្ថ បន –

៤៥៤. មនាទីនំ សក [ក. ៤០៤; រូ. ៣៧០; នី. ៨៥៩].

ណានុពន្ធេ បច្ចយេ បរេ មនាទីនំ អន្តេ សាគមោ ហោតីតិ សព្ពត្ថ មនោគណាទីនំ អន្តេ សាគមោ.

មានសោ, រាគោ, មានសា, តណ្ហា, មានសំ, សុខំ. ឯវំ ចេតសោ, ចេតសា, ចេតសំ. ក្វចិ មនោ ឯវ មានសំ, ចេតោ ឯវ ចេតសោតិបិ យុជ្ជតិ.

៤៥៥. អជ្ជាទីហិ តនោ [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៧៦៥; ចំ. ៣.១៥; បា. ៤.២.១០៥].

តត្រ ភវោតិ អត្ថេ អជ្ជាទីហិ តនោ ហោតិ.

អជ្ជ ភវោ អជ្ជតនោ, អត្ថោ, អជ្ជត្តនី, វិភត្តិ, ទ្វិត្តំ, អជ្ជតនំ, ហិតំ, ស្វេ ភវោ ស្វាតនោ, មហាវុត្តិនា ឯស្ស អាត្តំ. ហិយ្យោ ភវោ ហិយ្យត្តនោ, ហិយ្យត្តនោ, ហិយ្យត្តនំ, ឱស្ស អត្តំ ទ្វិត្តញ្ច.

៤៥៦. បុរាតោ ណោ ច [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៧៦៥].

តត្រ ភវោតិ អត្ថេ បុរាសទ្ទម្ហា ណោ ច តនោ ច ហោន្តិ.

បុរេ ភវោ បុរាណោ, ឥធ ណោ អនុពន្ធោ ន ហោតិ, បោរាណោ វា, បុរាតនោ.

៤៥៧. អមាត្វច្ចោ [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៧៦៥; ចំ. ៣.២.១៣; បា. ៤.២.១០៤].

អមាសទ្ទម្ហា ភវត្ថេ អច្ចោ ហោតិ. ‘អមា’តិ សហត្ថវាចី.

រាជកិច្ចេសុ រញ្ញា សហ ភវតីតិ អមច្ចោ [ទី. និ. ដី. ១.៣៣៩].

៤៥៨. មជ្ឈាទីហិមោ [ក. ៣៥៣; រូ. ៣៧៨; នី. ៧៦៧; ចំ. ៣.២.៨២; បា. ៤.៣.៨, ២២; ‘មជ្ឈាទិត្វិមោ’ (ពហូសុ)].

មជ្ឈាទីហិ ភវត្ថេ ឥមោ ហោតិ.

មជ្ឈេ ភវោ មជ្ឈិមោ. ឯវំ អន្តិមោ, ហេដ្ឋិមោ, ឧបរិមោ, ឱរិមោ, បច្ឆិមោ, អព្ភន្តរិមោ, បច្ចន្តិមោ, បុរត្ថិមោ.

៤៥៩. កណ ណេយ្យ ណេយ្យក យិយា [ក. ៣៥២; រូ. ៣៧៦; នី. ៧៦៥; ចំ. ៣.២.៤, ៥, ៦ …បេ… ៤.២.៩៤, ៩៥, ៩៧, ១១៩-១៣០].

ភវត្ថេ សត្តម្យន្តា ឯតេ បញ្ច បច្ចយា ហោន្តិ.

កណ-កុសិនារាយំ ភវោ កោសិនារកោ, មគធេសុ ភវោ មាគធកោ, អារញ្ញកោ, វិហារោ.

ណេយ្យ-គង្គាយំ ភវោ គង្គេយ្យោ, បព្ពតេយ្យោ, វនេ ភវោ វានេយ្យោ.

ណេយ្យក-កោសលេយ្យកោ, ពារាណសេយ្យកោ, ចម្បេយ្យកោ, មិថិលេយ្យកោ, ឥធ ន វុទ្ធិ.

យ-គាមេ ភវោ គម្មោ, ទិវេ ភវោ ទិព្ពោ,

ឥយ-គាមិយោ, គាមិកោ, យស្ស កត្តំ, ឧទរេ ភវោ ឱទរិយោ, ឱទរិកោ, ទិវេ ភវោ ទិវិយោ, បញ្ចាលិយោ, ពោធិបក្ខិយោ, លោកិយោ.

៤៦០. ណិកោ [ក. ៣៥១; រូ. ៣៧៤; នី. ៧៦៤; ចំ. ៣.២.៤០, ៤១, ៤២; បា. ៤.២.១២៦, ១២៧, ១២៨].

ភវត្ថេ សត្តម្យន្តា ណិកោ ហោតិ.

សារទិកោ, ទិវសោ, សារទិកា, រត្តិ, សារទិកំ, បុប្ផំ. ភវសទ្ទេន ចេត្ថ អញ្ញេបិ អត្ថេ ឧបលក្ខេតិ, បព្ពតតោ បក្ខន្ទា នទី បព្ពតេយ្យា, កិមីនំ កោសេ ជាតំ កោសេយ្យំ, វត្ថំ. ឯវំ សិវេយ្យំ, ពារាណសេយ្យំ.

៤៦១. តមស្ស សិប្បំ សីលំ បណ្យំ បហរណំ បយោជនំ [ក. ៣៥១; រូ. ៣៧៤; នី. ៧៦៤; ចំ. ៣.៤.៤៩-៦៦ …បេ… ៤.៤.៤៧-៦៥].

តមស្ស សិប្បំ, តមស្ស សីលំ, តមស្ស បណ្យំ, តមស្ស បហរណំ, តមស្ស បយោជនន្តិ អត្ថេសុ បឋមន្តា ណិកោ ហោតិ.

សិប្បេ – វីណាវាទនមស្ស សិប្បំ វេណិកោ. ឯត្ថ ច វីណាសទ្ទេន វីណាវាទនំ វុច្ចតិ. ឯកត្ថីភាវសាមត្ថិយញ្ហេតំ. ឯវំ សព្ពត្ថ. ឯវំ មោទិង្គិកោ, បាណវិកោ, វំសិកោ.

សីលេ-បំសុកូលធារណំ អស្ស សីលំ បំសុកូលិកោ, បំសុកូលំ ធារេតុំ សីលមស្សាតិ វា បំសុកូលិកោ. សីលសទ្ទេន ចេត្ថ វត, ធម្ម, សាធុការាបិ គយ្ហន្តិ, បំសុកូលំ ធារេតិ សីលេនាតិ បំសុកូលិកោតិបិ យុជ្ជតិ. ឯវំ តេចីវរិកោ, បិណ្ឌំ បិណ្ឌំ បតតីតិ បិណ្ឌបាតោ, បិណ្ឌាចារេន លទ្ធភោជនំ, បិណ្ឌបាតយាបនំ អស្ស សីលន្តិ បិណ្ឌបាតិកោ, បិណ្ឌបាតេន យាបេតុំ សីលញ្ច វតញ្ច ធម្មោ ច គរុការោ ច អស្សាតិ បិណ្ឌបាតិកោ.

‘បណ្យ’ន្តិ វិក្កេយ្យវត្ថុ វុច្ចតិ, គន្ធោ បណ្យំ អស្សាតិ គន្ធិកោ. ឯវំ តេលិកោ, គោឡិកោ.

បហរន្តិ ឯតេនាតិ បហរណំ, អាវុធភណ្ឌំ, ចាបោ បហរណមស្សាតិ ចាបិកោ. ឯវំ តោមរិកោ, មុគ្គរិកោ.

បយោជនំ វុច្ចតិ ផលំ, ឧបធិ បយោជនមស្សាតិ ឱបធិកំ [អ. និ. ៨.៥៩], បុញ្ញំ, សតំ បយោជនមស្សាតិ សាតិកំ. ឯវំ សាហស្សិកំ [ជា. ២.២១.៤១៥].

៤៦២. តំ ហន្តារហតិ គច្ឆតុញ្ឆតិ ចរតិ [ក. ៣៥១; រូ. ៣៧៤; នី. ៧៦៤; ចំ. ៣.៤.២៧-៤៣; បា. ៤.៤.២៨-៤៦].

តំ ហន្តិ, តំ អរហតិ, តំ គច្ឆតិ, តំ ឧញ្ឆតិ, តំ ចរតីតិ អត្ថេសុ ទុតិយន្តា ណិកោ ហោតិ.

បក្ខីហិ បក្ខិនោ ហន្តីតិ បក្ខិកោ. ឯវំ សាកុណិកោ [អ. និ. ២.២៦៣ (សាកុនិកោតិបិ ទិស្សតិ)], មាយូរិកោ, មច្ឆេហិ មច្ឆេ ហនតីតិ មច្ឆិកោ. ឯវំ ធេនុកោ, មគេហិ មគេ ហនតីតិ មាគវិកោ, មជ្ឈេ វាគមោ. ឯវំ ហារិណិកោ, ‘ហរិណោ’តិ មគោ ឯវ. សូករិកោ, ឥធ ន វុទ្ធិ.

សតំ អរហតីតិ សាតិកំ. ឯវំ សាហស្សិកំ.

បរទារំ គច្ឆតីតិ បារទារិកោ, បរទារិកោ វា. ឯវំ បថិកោ, មគ្គិកោ.

ពទរេ ឧញ្ឆតិ គវេសតីតិ ពាទរិកោ. ឯវំ អាមលកិកោ.

ធម្មំ ចរតីតិ ធម្មិកោ. ឯវំ អធម្មិកោ.

៤៦៣. តេន កតំ កីតំ ពន្ធំ អភិសង្ខតំ សំសដ្ឋំ ហតំ ហន្តិ ជិតំ ជយតិ ទិព្ពតិ ខណតិ តរតិ ចរតិ វហតិ ជីវតិ [ក. ៣៥០; រូ. ៣៧៣; នី. ៣៦៤; ចំ. ៣.៤.១-២៦; បា. ៤.៤.១-២៧].

តេន កតំ, តេន កីតំ…បេ… តេន ជីវតិ ឥច្ចត្ថេសុ តតិយន្តា ណិកោ ហោតិ.

កាយេន កតំ កាយិកំ. ឯវំ វាចសិកំ, មានសិកំ, វាតេន កតោ វាតិកោ, អាពាធោ.

សតេន មូលេន កីតំ ភណ្ឌំ សាតិកំ. ឯវំ សាហស្សិកំ.

វរត្តាយ យោត្តាយ ពន្ធិតោ វារត្តិកោ, អយសា ពន្ធិតោ អាយសិកោ, សាគមោ. ឯវំ បាសិកោ.

ឃតេន អភិសង្ខតំ សំសដ្ឋំ វា ឃាតិកំ. ឯវំ គោឡិកំ, ទាធិកំ, មារិចិកំ.

ជាលេន ហតោ ជាលិកោ, មច្ឆោ.

ជាលេន ហន្តីតិ ជាលិកោ, ជាលកេវដ្ដោ. ឯវំ ពាឡិសិកោ [សំ. និ. ២.១៥៨].

អក្ខេហិ ជិតំ ធនំ អក្ខិកំ. ឯវំ សាលាកិកំ.

អក្ខេហិ ជយតិ ទិព្ពតីតិ វា អក្ខិកោ.

ខណិត្តិយា ខណតីតិ ខាណិត្តិកោ. ឯវំ កុទ្ទាលិកោ, ឥធ ន វុទ្ធិ.

ឧឡុម្បេន តរតីតិ ឱឡុម្បិកោ, ឧឡុម្បិកោ វា. ឯវំ នាវិកោ [ជា. ២.២០.១៤៩], គោបុច្ឆិកោ.

សកដេន ចរតីតិ សាកដិកោ. ឯវំ រថិកោ, យានិកោ, ទណ្ឌិកោ,

ខន្ធេន វហតីតិ ខន្ធិកោ. ឯវំ អំសិកោ, សីសិកោ, ឥធ ន វុទ្ធិ.

វេតនេន ជីវតីតិ វេតនិកោ. ឯវំ ភតិកោ, កសិកោ, កយិកោ, វិក្កយិកោ, ភតិកាទីសុ ន វុទ្ធិ.

៤៦៤. តស្ស សំវត្តតិ [ក. ៣៥១; រូ. ៣៧៤; នី. ៧៦៥; ចំ. ៣.៤.៦៧-៦៩; បា. ៤.៤.៦៦-៦៨].

តស្ស សំវត្តតីតិ អត្ថេ ចតុត្ថ្យន្តា ណិកោ ហោតិ.