៤. សមាសកណ្ឌ

អថ យុត្តត្ថានំ ស្យាទ្យន្តបទានំ ឯកត្ថីភាវោ វុច្ចតេ. ឯកត្ថីភាវោតិ ច ឥធ សមាសោ វុច្ចតិ. សោ ច សមាសោ ឆព្ពិធោ អព្យយីភាវោ, តប្បុរិសោ, កម្មធារយោ, ទិគុ, ពហុព្ពីហិ, ទ្វន្ទោតិ.

អព្យយីភាវសមាស

តត្ថ អព្យយីភាវោ បឋមំ វុច្ចតេ. ព្យយោ វុច្ចតិ វិការោ, នត្ថិ ព្យយោ ឯតស្សាតិ អព្យយោ, អព្យយោ ហុត្វា ភវតីតិ អព្យយីភាវោ, នានាលិង្គ, វិភត្តិ, វចនេសុ រូបវិការរហិតោ ហុត្វា ភវតីតិ អត្ថោ, សព្ពលិង្គ,-វិភត្តិ, វចនេសុបិ យេភុយ្យេន ឯករូបេន បវត្តតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

អព្យយន្តិ វា ឧបសគ្គនិបាតានំ ឯវ នាមំ, អយំ បន បកតិ អព្យយំ ន ហោតិ, អសង្ខ្យេហិ សហ ឯកត្ថតាវសេន អព្យយំ ហោតិ, ឥតិ អនព្យយម្បិ អព្យយំ ភវតីតិ អព្យយីភាវោ.

៣៣១. ស្យាទិស្យាទិនេកត្ថំ [ក. ៣១៦; រូ. ៣៣១; នី. ៦៧៥; ចំ. ២.២.១; បា. ២.១.៤].

អធិការសុត្តមិទំ. ស្យាទិ វុច្ចតិ ស្យាទ្យន្តបទំ, ‘ស្យាទិនា’តិ ស្យាទ្យន្តបទេន, ឯកោ អត្ថោ យស្ស តំ ឯកត្ថំ, ស្យាទិបទំ ស្យាទិបទេន សហ ឯកត្ថំ ហោតីតិ អត្ថោ.

ឯត្ថ ច ‘ស្យាទី’តិ វចនេន ឧបសគ្គ, និបាតេហិ សទ្ធិំ សព្ពានិ នាមិកបទានិ នាមបដិរូបកានិ ច សង្គណ្ហាតិ, ត្យាទ្យន្តបទានិ និវត្តេតិ.

តត្ថ នាមបដិរូបកានិ នាម ‘យេវាវនកធម្មា’ ឥច្ចាទីនិ. តថា សញ្ញាសទ្ទភាវំ បត្តានិ ‘‘អត្ថិបច្ចយោ, នត្ថិបច្ចយោ, អត្ថិខីរា ព្រាហ្មណី, អញ្ញាសិកោណ្ឌញ្ញោ, មក្ខលិគោសាលោ’’ ឥច្ចាទីសុ ‘អត្ថិ’ ឥច្ចាទីនិ.

‘ឯកត្ថ’ន្តិ ឯតេន ទ្វន្ទសមាសេបិ បទានំ ឯកកត្តុ, ឯកកម្មាទិភាវេន ឯកត្ថីភាវោ វុត្តោ ហោតីតិ.

៣៣២. អសង្ខ្យំ វិភត្តិសម្បត្តិសមីបសាកល្យាភាវយថាបច្ឆាយុគបទត្ថេ [ក. ៣១៩; រូ. ៣៣០; នី. ៦៩៦; ចំ. ២.២.២; បា. ២.១.៦].

‘អសង្ខ្យ’ន្តិ ឧបសគ្គបទំ និបាតបទញ្ច វុច្ចតិ. តំ ទ្វយម្បិ ហិ ឯកត្ត, ពហុត្តសង្ខ្យំ បដិច្ច រូបវិការរហិតត្តា ‘អសង្ខ្យ’ន្តិ វុច្ចតិ. វិភត្យត្ថេ, សម្បត្យត្ថេ, សមីបត្ថេ, សាកល្យត្ថេ, អភាវត្ថេ, យថាត្ថេ, បច្ឆាត្ថេ, យុគបទត្ថេ បវត្តំ អសង្ខ្យំ នាម ស្យាទិបទំ អញ្ញេន ស្យាទិបទេន សហ ឯកត្ថំ ហោតិ. អយញ្ច សមាសោ អន្វត្ថវសេន ‘អសង្ខ្យោ’តិ ច ‘អព្យយីភាវោ’តិ ច វុច្ចតិ.

វិភត្យត្ថេ តាវ –

អធិត្ថិ. ឯត្ថ ច អធិតោ សិ, តស្ស ‘អសង្ខ្យេហិ សព្ពាស’ន្តិ សុត្តេន លោបោ, ឥត្ថិតោ សុ, ‘អធិ ឥត្ថីសូ’តិ វាក្យំ, តស្ស ច អត្ថំ កថេន្តេន និច្ចសមាសត្តា អញ្ញបទេន វិគ្គហោ កាតព្ពោ ‘‘ឥត្ថីសុ បវត្តា កថា’’តិ វា ‘‘ឥត្ថីសុ បវត្តោ វចនបថោ’’តិ វា ‘‘ឥត្ថីសុ បវត្តំ វចន’’ន្តិ វា, តតោ បុរិមសុត្តេន ឯកត្ថសញ្ញា, ឥមិនា សុត្តេន អសង្ខ្យេកត្ថសញ្ញា ច ករិយតេ, ឯកត្ថសញ្ញាយ បន កតាយ វាក្យត្ថាយ បយុត្តានំ វិភត្តីនំ អត្ថោ ឯកត្ថបទេន វុត្តោ ហោតិ, តទា វិភត្តិយោ វុត្តត្ថា នាម.

ឥទានិ វុត្តត្ថានំ អប្បយោគារហត្តា លោបវិធានមាហ.

៣៣៣. ឯកត្ថតាយំ [ក. ៣១៦; រូ. ៣៣១; នី. ៦៧៥; ចំ. ២.១.៣៩; បា. ២.៤.៧១; ១.២.៤៥, ៤៦].

ឯកោ អត្ថោ យេសំ តានិ ឯកត្ថានិ, ‘អត្ថោ’តិ ចេត្ថ បទន្តរេ កត្តុ, កម្មាទិភាវេន វិធេយ្យោ បធានត្ថោ ឯវ វេទិតព្ពោ. តថា ហិ ‘រាជបុត្តោ’តិ ឯត្ថ បុត្តសទ្ទត្ថោ ឯវ តថាវិធេយ្យោ ហោតិ, ន រាជសទ្ទត្ថោ, សព្ពញ្ច វចនវាក្យំ នាម វិធេយ្យត្ថេហិ ឯវ សិជ្ឈតិ, នោ អញ្ញថា, យស្មា ច ‘រាជបុត្តោ’តិ ឯតំ បុត្តសទ្ទត្ថស្សេវ នាមំ ហោតិ, ន រាជសទ្ទត្ថស្ស, តស្មា ឯកោ បធានភូតោ បុត្តសទ្ទត្ថោ ឯវ តេសំ ទ្វិន្នំ សទ្ទានំ អត្ថោ នាម ហោតិ, ន រាជសទ្ទត្ថោតិ, ឯកត្ថានំ ភាវោ ឯកត្ថតា, ឯកត្ថីភាវោតិ វុត្តំ ហោតិ. សោ តិវិធោ សមាសោ, តទ្ធិតោ, ធាតុបច្ចយន្តោ ចាតិ. តិស្សំ តិវិធាយំ ឯកត្ថតាយំ សព្ពាសំ វុត្តត្ថានំ ស្យាទិវិភត្តីនំ លោបោ ហោតីតិ ឥមិនា សុស្ស លោបោ. ពហុលាធិការត្តា បន អលុត្តសមាសោបិ ទិស្សតិ.

៣៣៤. តំ នបុំសកំ [ក. ៣២០; រូ. ៣៣៥; នី. ៦៩៨; ចំ. ២.២.១៥; បា. ២.៤.១៨].

តំ អសង្ខ្យំ នាម ឯកត្ថំ នបុំសកំ ហោតីតិ ឥមិនា អធិត្ថីសទ្ទស្ស នបុំសកភាវំ កត្វា តតោ ស្យាទ្យុប្បត្តិ.

៣៣៥. ស្យាទីសុ រស្សោ [ក. ៣៤២; រូ. ៣៣៧; នី. ៧៣៤; ចំ. ២.២.៨៤; បា. ១.២.៤៧].

នបុំសកស្ស ឯកត្ថស្ស រស្សោ ហោតិ ស្យាទីសុ វិភត្តីសូតិ ឥមិនា ឦការស្ស រស្សោ.

៣៣៦. បុព្ពស្មាមាទិតោ [ក. ៣៤៣; រូ. ៣៣៨; នី. ៣៧៥; ចំ. ២.១.៤០; បា. ១.១.៤១].

បុព្ពអមាទិ នាម បុព្ពបទត្ថបធានភូតោ អសង្ខ្យសមាសោ វុច្ចតិ, តតោ បរាសំ សព្ពាសំ វិភត្តីនំ លោបោ ហោតិ, អាទិសទ្ទេន ចេត្ថ បឋមាវិភត្តិបិ គយ្ហតិ. អថ វា អមាទិ វុច្ចតិ តប្បុរិសោ, តតោ បុព្ពំ នាម អសង្ខ្យសមាសោ, ឥតិ អមាទិតោ បុព្ពភូតា អសង្ខ្យេកត្ថា បរាសំ សព្ពាសំ វិភត្តីនំ លោបោ ហោតីតិ ឥមិនា អធិត្ថិសទ្ទតោ សព្ពវិភត្តីនំ លោបោ.

អធិត្ថិ តិដ្ឋតិ, ឥត្ថីសុ បវត្តា កថា តិដ្ឋតីតិ អត្ថោ. អធិត្ថិ តិដ្ឋន្តិ, ឥត្ថីសុ បវត្តា កថាយោ តិដ្ឋន្តីតិ អត្ថោ. ឯស នយោ សេសវិភត្តីសុ សេសវចនេសុ សេសលិង្គេសុ ច. ឯវំ សព្ពលិង្គេសុ សព្ពវិភត្តីសុ សព្ពវចនេសុ ច ឯកេនេវ រូបេន តិដ្ឋតិ, តស្មា អយំ សមាសោ រូបវិការរហិតត្តា ‘អព្យយីភាវោ’តិ វុច្ចតិ.

ឯត្ថ ច វិភត្យត្ថោ នាម ‘‘អធិត្ថិ, ពហិគាមំ, ឧបរិគង្គ’’ មិច្ចាទីសុ សម្បត្យាទីហិ វិសេសត្ថេហិ រហិតោ កេវលោ វិភត្តីនំ អត្ថោ វុច្ចតិ. វិគ្គហេ បន ‘‘កថា, បវត្តា’’ ឥច្ចាទីនិ សមាសសាមត្ថិយេន វិទិតានិ អត្ថបទានិ នាម, អធិសទ្ទស្ស អត្ថបទានីតិបិ វទន្តិ. ឯវំ អធិកុមារិ, អធិវធុ, អធិជម្ពុឥច្ចាទិ.

អត្តនិ បវត្តោ ធម្មោ, បវត្តា វាធម្មាតិ អត្ថេ វិភត្តីនំ លោបេ កតេ អធិអត្តសទ្ទស្ស នបុំសកភាវំ កត្វា តតោ ស្យាទ្យុប្បត្តិ, ‘បុព្ពស្មាមាទិតោ’តិ ស្យាទីនំ លោបេ សម្បត្តេ –

៣៣៧. នាតោមបញ្ចមិយា [ក. ៣៤១; រូ. ៣៣៦; នី. ៧៣៣; ចំ. ២.១.៤១; បា. ២.៤.៨៣; មុ. ៤.៣.៣៧៤].

អការន្តម្ហា អសង្ខ្យេកត្ថា បរំ សព្ពាសំ វិភត្តីនំ លោបោ ន ហោតិ, បញ្ចមីវជ្ជិតានំ វិភត្តីនំ អំ ហោតិ.

អជ្ឈត្តំ ធម្មោ ជាយតិ, អជ្ឈត្តំ ធម្មា ជាយន្តិ, អជ្ឈត្តំ ធម្មំ បស្សតិ, អជ្ឈត្តំ ធម្មេ បស្សន្តិ.

អបញ្ចមិយាតិ កិំ? អជ្ឈត្តា អបេតិ, អជ្ឈត្តេហិ អបេតិ.

៣៣៨. វា តតិយាសត្តមីនំ [ក. ៣៤១; រូ. ៣៣៦; នី. ៧៣៣; ចំ. ២.១.៤២; បា. ២.៤.៨៤; មុ. ៤.៣.៣៧៥].

អការន្តម្ហា អសង្ខ្យេកត្ថា បរំ តតិយា, សត្តមីនំ វិកប្បេន អំ ហោតិ.

អជ្ឈត្តំ ធម្មេន វត្តតិ អជ្ឈត្តេន វា, អជ្ឈត្តំ ធម្មេហិ វត្តតិ អជ្ឈត្តេហិ វា, អជ្ឈត្តំ ធម្មស្ស ទេតិ, អជ្ឈត្តំ ធម្មានំ ទេតិ, អជ្ឈត្តា ធម្មា អបេតិ, អជ្ឈត្តេហិ ធម្មេហិ អបេតិ, អជ្ឈត្តំ ធម្មស្ស សន្តកំ, អជ្ឈត្តំ ធម្មានំ សន្តកំ, អជ្ឈត្តំ ធម្មេ តិដ្ឋតិ អជ្ឈត្តេ វា, អជ្ឈត្តំ ធម្មេសុ តិដ្ឋតិ អជ្ឈត្តេសុ វា. ឯត្ថ ច ‘អជ្ឈត្តំ ធម្មោ’តិ អជ្ឈត្តភូតោ ធម្មោ, ‘អជ្ឈត្តំ ធម្មា’តិ អជ្ឈត្តភូតា ធម្មា ឥច្ចាទិនា អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អត្តានំ អធិកិច្ច បវត្តោ បវត្តាតិ វា វុត្តេបិ អត្តស្ស អាធារភាវោ សិជ្ឈតិយេវ. ឯវំ អធិចិត្តំ, អត្តនិ វិសុំ វិសុំ បវត្តំ បវត្តានិ វា បច្ចត្តំ. ឯត្ថ ច ‘‘អជ្ឈត្តំ អភិនិវិសិត្វា អជ្ឈត្តំ វុដ្ឋាតិ, ពហិទ្ធា អភិនិវិសិត្វា អជ្ឈត្តំ វុដ្ឋាតី’’តិ [ធ. ស. អដ្ឋ. ៣៥០; សំ. និ. អដ្ឋ. ២.២.៣២] បាឋោ អត្ថិ, តស្មា បញ្ចមិយា អំភាវវជ្ជនំ អប្បកត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អជ្ឈត្តា ធម្មា, ពហិទ្ធា ធម្មា’’តិ [ធ. ស. តិកមាតិកា ២០] បាឋោ អត្ថិ, តស្មា បឋមាទីនម្បិ វិកប្បោ លព្ភតីតិ.

សម្បត្តិអត្ថេ –

សម្បន្នំ ព្រហ្មំ សព្រហ្មំ, ‘ព្រហ្ម’ន្តិ វេទោ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច ‘អកាលេ សកត្ថស្សា’តិ សុត្តេន សហសទ្ទស្ស សាទេសោ, ភិក្ខានំ សមិទ្ធិ សុភិក្ខំ, ‘ស្យាទីសុ រស្សោ’តិ សុត្តេន កតនបុំសកស្ស រស្សត្តំ.

សមីបេ –

នគរស្ស សមីបំ ឧបនគរំ, កុម្ភស្ស សមីបំ ឧបកុម្ភំ, មណិកាយ សមីបំ ឧបមណិកំ, វធុយា សមីបំ ឧបវធុ, គុន្នំ សមីបំ ឧបគុ, ‘គោស្សូ’តិ សុត្តេន ឱស្ស ឧត្តំ.

សាកល្យេ –

តិណេន សហ សកលំ សតិណំ, តិណេន សទ្ធិំ សកលំ វត្ថុំ អជ្ឈោហរតីតិ អត្ថោ. សហសទ្ទស្ស សាទេសោ.

អភាវេ –

មក្ខិកានំ អភាវោ និម្មក្ខិកំ, ទរថានំ អភាវោ និទ្ទរថំ, ភិក្ខានំ អភាវោ ទុព្ភិក្ខំ, អភាវត្ថោបិ ទុសទ្ទោ អត្ថិ. យថា? ទុស្សីលោ ទុប្បញ្ញោតិ. ឯត្ថ ច ‘សម្បន្នំ ព្រហ្ម’ន្តិអាទិនា សទ្ទព្យាករណេសុ អត្ថវចនំ សទ្ទត្ថវិភាវនមត្តំ. សុត្តន្តេសុ បន ឥមេសំ បទានំ យុត្តំ អភិធេយ្យត្ថំ ញត្វា តទនុរូបំ អត្ថវចនម្បិ វេទិតព្ពំ.

យថាសទ្ទត្ថេ –

រូបស្ស សភាវស្ស យោគ្យំ អនុរូបំ, អត្តានំ អត្តានំ បដិច្ច បវត្តំ បច្ចត្តំ, អឌ្ឍមាសំ អឌ្ឍមាសំ អនុគតំ អន្វឌ្ឍមាសំ, ឃរំ ឃរំ អនុគតំ អនុឃរំ, វស្សំ វស្សំ អនុគតំ អនុវស្សំ, ជេដ្ឋានំ អនុបុព្ពំ អនុជេដ្ឋំ, សត្តិយា អនុរូបំ យថាសត្តិ, ពលស្ស អនុរូបំ យថាពលំ, កមស្ស អនុរូបំ យថាក្កមំ. ឯវំ យថាសង្ខ្យំ, យថាលាភំ. សោតស្ស បដិលោមំ បដិសោតំ, បដិវាតំ, បដិសទ្ទំ.

បច្ឆាបទត្ថេ –

រថស្ស បច្ឆា អនុរថំ.

យុគភូតោ បទត្ថោ យុគបទត្ថោ, សហភាវីអត្ថទ្វយស្សេតំ នាមំ. តត្ថ អសនិផលេន សហ បវត្តំ ចក្កំ សចក្កំ, គទាវុធេន យុគឡបវត្តំ វាសុទេវស្ស ចក្កាវុធន្តិបិ វទន្តិ [យុគបទត្ថេ សចក្កំ និធេហិ, (មោគ្គល្លានវុត្តិយំ). ចក្កេន យុគបត ធេហិ សចក្កំ, (មុគ្ធពោធវុត្តិយំ). ហេ ពិសណុ! ចក្កេន សហ យុគបទេកកាលេ គទំ ធារយ. (មុគ្ធពោធដីកាយំ ២២៦ បិដ្ឋេ)], សហស្ស សត្តំ.

៣៣៩. យថា នតុល្យេ [ក. ៣១៩; រូ. ៣៣០; នី. ៦៩៦; ចំ. ២.២.៣; បា. ២.១.៧].

តុល្យតោ អញ្ញស្មិំ អត្ថេ បវត្តោ យថាសទ្ទោ ស្យាទិនា សហ ឯកត្ថោ ហោតិ [មោគ្គល្លានេ អញ្ញថាវុត្តិ ទស្សិតា].

យថាសត្តិ, យថាពលំ, យថាក្កមំ, យេ យេ វុឌ្ឍា យថាវុឌ្ឍំ, វុឌ្ឍានំ បដិបាដិ វា យថាវុឌ្ឍំ.

នតុល្យេតិ កិំ? យថា ទេវទត្តោ, តថា យញ្ញទត្តោ.

៣៤០. យាវាវធារណេ [ក. ៣១៩; រូ. ៣៣០; នី. ៦៩៦; ចំ. ២.២.៤; បា. ២.១.៨].

អវធារណំ វុច្ចតិ បរិច្ឆិន្ទនំ, អវធារណេ បវត្តោ យាវសទ្ទោ ស្យាទិនា សហ ឯកត្ថោ ភវតិ.

យត្តកំ អត្ថោ វត្តតីតិ យាវទត្ថំ, ទាគមោ. យត្តកំ ជីវោ វត្តតីតិ យាវជីវំ, យត្តកំ អាយុ វត្តតីតិ យាវតាយុកំ, តការ, កការា អាគមា.

៣៤១. បរាបាពហិតិរោបុរេបច្ឆា វា បញ្ចម្យា [ក. ៣១៩; រូ. ៣៣០; នី. ៦៩៦; ចំ. ២.២.៧; បា. ២.១.១២, ១៣; ‘បយ្យបា…’ (ពហូសុ)].

បរិ, អប, អាឥច្ចាទយោ សទ្ទា បញ្ចម្យន្តេន ស្យាទិនា សហ ឯកត្ថា ភវន្តិ វា.

បព្ពតតោ បរិ សមន្តា វស្សីតិ ទេវោ បរិបព្ពតំ បរិបព្ពតា វា, បព្ពតំ វជ្ជេត្វា វស្សីតិ អត្ថោ. បព្ពតតោ ពហិទ្ធា អបបព្ពតំ អបបព្ពតា វា, បាដលិបុត្តតោ ពហិទ្ធា វស្សីតិ ទេវោ អាបាដលិបុត្តំ អាបាដលិបុត្តា វា, អាកុមារេហិ កច្ចាយនស្ស យសោ វត្តតីតិ អាកុមារំ អាកុមារា វា, អាភវគ្គា ភគវតោ យសោ វត្តតីតិ អាភវគ្គំ អាភវគ្គា វា, អាបាណកោដិយា សរណគមនំ វត្តតីតិ អាបាណកោដិកំ, កាគមោ. គាមតោ ពហិ ពហិគាមំ ពហិគាមា វា, ឯវំ ពហិនគរំ, ពហិលេណំ, បព្ពតតោ តិរោ តិរោបព្ពតំ តិរោបព្ពតា វា, ឯវំ តិរោបាការំ, តិរោកុដ្ដំ. ឯត្ថ ច ‘តិរោ’តិ បរភាគោ វុច្ចតិ. ភត្តម្ហា បុរេ បុរេភត្តំ បុរេភត្តា វា, អរុណម្ហា បុរេ បុរារុណំ បុរារុណា វា, ភត្តស្ស បច្ឆា បច្ឆាភត្តំ បច្ឆាភត្តា វា.

៣៤២. សមីបាយាមេស្វនុ [ក. ៣១៩; រូ. ៣៣០; នី. ៦៩៦; ចំ. ២.២.៩; បា. ២.១.១៥, ១៦].

សមីបេ អាយាមេ ច បវត្តោ អនុសទ្ទោ ស្យាទិនា សហ ឯកត្ថោ ភវតិ វា.

វនស្ស សមីបំ អនុវនំ, អសនិ អនុវនំ គតា, គង្គំ អនុយាតា អនុគង្គំ, ពារាណសី.

៣៤៣. ឱរោ បរិ បដិ បារេ មជ្ឈេ ហេដ្ឋុទ្ធាធោន្តោ វា ឆដ្ឋិយា [ក. ៣១៩; រូ. ៣៣០; នី. ៦៩៦; ចំ. ២.២.១១; បា. ២.១.១៨; ‘ឱរេបរិ…’ (ពហូសុ)].

ឱរាទយោ សទ្ទា ឆដ្ឋីយន្តេន ស្យាទិនា សហ ឯកត្ថា ភវន្តិ វា.

ឯត្ថ ច ឱរេ, បារេ, មជ្ឈេសទ្ទេសុ ‘តទមិនាទីនី’តិ សុត្តេន ឯការោ, គង្គាយ ឱរំ ឱរេគង្គំ, សិខរស្ស ឧបរិ ឧបរិសិខរំ. ឯវំ ឧបរិបាសាទំ, ឧបរិមញ្ចំ, ឧបរិបព្ពតំ, សោតស្ស បដិលោមំ បដិសោតំ. ឯវំ បដិវាតំ, យមុនាយ បារំ បារេយមុនំ, គង្គាយ មជ្ឈំ មជ្ឈេគង្គំ, បាសាទស្ស ហេដ្ឋា ហេដ្ឋាបាសាទំ, ហេដ្ឋាមញ្ចំ, គង្គាយ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំគង្គំ, គង្គាយ អធោ អធោគង្គំ, បាសាទស្ស អន្តោ អន្តោបាសាទំ. ឯវំ អន្តោគាមំ, អន្តោនគរំ, អន្តោវស្សំ.

វាតិ កិំ? គង្គាឱរំ, មជ្ឈេសមុទ្ទស្មិំ ឥច្ចាទិ.

៣៤៤. តិដ្ឋគ្វាទីនិ [ក. ៣១៩; រូ. ៣៣០; នី. ៦៩៧; ចំ. ២.២.១០; បា. ២.១.១៧].

តិដ្ឋគុឥច្ចាទីនិ អសង្ខ្យេកត្ថេ សិជ្ឈន្តិ.

តិដ្ឋន្តិ គាវោ យស្មិំ កាលេ តិដ្ឋគុ, វហន្តិ គាវោយស្មិំ កាលេ វហគុ, ‘គោស្សូ’តិ សុត្តេន ឱស្ស ឧត្តំ. អាយតិំ យវោ យស្មិំ កាលេតិ អាយតិយវោ, ខលេ យវោ យស្មិំ កាលេតិ ខលេយវំ. បុព្ពបទេ វិភត្តិអលោបោ. លុនា យវា យស្មិំ កាលេតិ លុនយវំ, ឯត្ថ ‘លុនា’តិ លាវិតា, លុយមានា យវា យស្មិន្តិ លុយមានយវំ ឥច្ចាទិ.

តថា បាតោ នហានំ យស្មិំ កាលេតិ បាតនហានំ. ឯវំ សាយនហានំ, បាតោ កម្មករណកាលោ យស្មិន្តិ បាតកាលំ. ឯវំ សាយកាលំ, បាតោ វស្សតិ មេឃោ យស្មិន្តិ បាតមេឃំ. ឯវំ សាយមេឃំ, បាតោ គន្តព្ពោ មគ្គោ យស្មិន្តិ បាតមគ្គំ. ឯវំ សាយមគ្គំ ឥច្ចាទិ. មហាវុត្តិនា បាតោសទ្ទស្ស បាតត្តំ. ឯត្ថ ច ‘តិដ្ឋគុ’ ឥច្ចាទីនិ វិគ្គហត្ថវសេន អញ្ញបទត្ថេ សិទ្ធានិ វិយ ទិស្សន្តិ, អញ្ញបទស្ស បន លិង្គាទីនំ វសេន តេសំ រូបវិការោ នាម នត្ថិ, តស្មា អព្យយរូបត្តា ឥធ គហិតានិ, សព្ពញ្ចេតំ អសង្ខ្យសមាសបទំ នាម នបុំសកំ ឯវ ហោតិ, រស្សន្តមេវ ហោតិ. សព្ពវិភត្តីនញ្ច អការន្តម្ហា ពហុលំ អំ ហោតិ, ឥការុការន្តេហិ លោបោ ហោតិ.

អព្យយីភាវសមាសោ និដ្ឋិតោ.

តប្បុរិសសមាស

ទុតិយាតប្បុរិស

អថ អមាទិសមាសោ វុច្ចតេ, សោ តប្បុរិសោតិ ច វុច្ចតិ. តស្ស បុរិសោ តប្បុរិសោ, តប្បុរិសសទ្ទេន សទិសត្តា អយំ សមាសោ តប្បុរិសោតិ វុច្ចតិ. យថា ហិ តប្បុរិសសទ្ទោ វិសេសនបទត្ថំ ជហិត្វា វិសេស្យបទត្ថេ តិដ្ឋតិ, ឯវំ អយំ សមាសោបីតិ.

៣៤៥. អមាទិ [ក. ៣២៧; រូ. ៣៥១; នី. ៧០៤; ចំ. ២.២.១៦].

អមាទិវិភត្តិយុត្តំ ស្យាទ្យន្តបទំ បឋមន្តេន ស្យាទ្យន្តបទេន សហ ឯកត្ថំ ភវតិ, អយញ្ច សមាសោ អន្វត្ថវសេន ‘‘អមាទិសមាសោ’’តិ ច ‘‘តប្បុរិសសមាសោ’’តិ ច វុច្ចតិ. ឥមិនា អមាទិសហិតស្ស វាក្យស្ស អមាទេកត្ថសញ្ញំ កត្វា វុត្តត្ថានំ វិភត្តីនំ លោបោ, តតោ ឯកត្ថបទន្តេ ស្យាទ្យុប្បត្តិ ហោតិ.

សោ បន សមាសោ ទុតិយាតប្បុរិសោ, តតិយាតប្បុរិសោ, ចតុត្ថីតប្បុរិសោ, បញ្ចមីតប្បុរិសោ, ឆដ្ឋីតប្បុរិសោ, សត្តមីតប្បុរិសោតិ ឆព្ពិធោ. ឯកមេកស្មិញ្ចេត្ថ ‘‘និច្ចសមាសោ, អនិច្ចសមាសោ’’តិ ច ‘‘លុត្តសមាសោ, អលុត្តសមាសោ’’តិ ច ទុវិធោ.

តត្ថ ទុតិយាតប្បុរិសោ កត្តុវាចកេសុ គត, និស្សិត,-អតីត, អតិក្កន្ត, បត្ត, អាបន្នឥច្ចាទីសុ បរេសុ ហោតិ.

គាមំ គតោតិ គាមគតោ គាមំ គតោ វា. ឯវំ អរញ្ញគតោ, ភូមិគតោ, រាជានំ និស្សិតោតិ រាជនិស្សិតោ. ឯវំ អត្ថនិស្សិតោ, ធម្មនិស្សិតោ. ភវំ អតីតោ ភវាតីតោ. ឯវំ ភយាតីតោ, កាលាតីតោ, ខណាតីតោ, បមាណំ អតិក្កន្តោតិ បមាណាតិក្កន្តោ, សុខំ បត្តោតិ សុខប្បត្តោ. ឯវំ ទុក្ខប្បត្តោ, សោតំ អាបន្នោតិ សោតាបន្នោ. ឯវំ និរោធសមាបន្នោ, អទ្ធានមគ្គំ បដិបន្នោតិ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ, រុក្ខំ អារូឡ្ហោតិ រុក្ខារូឡ្ហោ, រថារូឡ្ហោ, ឱឃំ តិណ្ណោតិ ឱឃតិណ្ណោ ឱឃំ តិណ្ណោ វា ឥច្ចាទិ.

កម្មុបបទវិហិតេហិ កិតន្តបទេហិ បន និច្ចសមាសោយេវ, កុម្ភំ ករោតីតិ កុម្ភការោ, រថការោ, បត្តំ គណ្ហាតីតិ បត្តគ្គាហោ, អត្ថំ កាមេតីតិ អត្ថកាមោ, ធម្មកាមោ, វិនយំ ធារេតីតិ វិនយធរោ, ធម្មធរោ, ព្រហ្មំ ចរតិ សីលេនាតិ ព្រហ្មចារី, ភវបារំ គច្ឆតិ សីលេនាតិ ភវបារគូ, សព្ពំ ជានាតីតិ សព្ពញ្ញូ, អត្ថញ្ញូ, ធម្មញ្ញូឥច្ចាទិ.

ពហុលាធិការត្តា ត, តវន្តុ, តាវី, អន្ត, មាន, តុន, ត្វាន, ត្វា, តុំ, តវេបច្ចយន្តេសុ បរេសុ សមាសោ ន ហោតិ, វស្សំ វុត្ថោ, ឱទនំ ភុត្តោ, ឱទនំ ភុត្តវា, ឱទនំ ភុត្តាវី, ធម្មំ សុណន្តោ, ធម្មំ សុណមានោ ធម្មំ សោតុន, ធម្មំ សុត្វាន, ធម្មំ សុត្វា, ធម្មំ សោតុំ, ធម្មំ សោតវេ.

ឥតិ ទុតិយាតប្បុរិសោ.

តតិយាតប្បុរិស

តតិយាតប្បុរិសោ កម្មវាចកេសុ កិតន្តេសុ ច សម្បន្ន, សហគតាទីសុ ច បុព្ព, សទិស, សម, ឩនត្ថ, កលហ, និបុណ,-មិស្សក, សខិលាទីសុ ច បរេសុ ហោតិ.

ពុទ្ធេន ភាសិតោ ពុទ្ធភាសិតោ. ឯវំ ពុទ្ធទេសិតោ, ពុទ្ធបញ្ញត្តោ, ពុទ្ធរក្ខិតោ, សត្ថារា វណ្ណិតោ សត្ថុវណ្ណិតោ, វិញ្ញូហិ គរហិតោ វិញ្ញុគរហិតោ, វិញ្ញុបសត្ថោ, ឥស្សរេន កតំ ឥស្សរកតំ, អត្តនា កតំ សយំកតំ, បរេហិ កតំ បរំកតំ, ពិន្ទាគមោ. សុកេហិ អាហដំ សុកាហដំ, រញ្ញា ហតោ រាជហតោ, រោគេន បីឡិតោ រោគបីឡិតោ, អគ្គិនា ទឌ្ឍោ អគ្គិទឌ្ឍោ, សប្បេន ទដ្ឋោ សប្បទដ្ឋោ, សល្លេន វិទ្ធោ សល្លវិទ្ធោ, ឥច្ឆាយ អបកតោ អភិភូតោ ឥច្ឆាបកតោ.

សីលេន សម្បន្នោ សីលសម្បន្នោ. ឯវំ សុខសហគតំ, ញាណសម្បយុត្តំ, មិត្តសំសគ្គោ, បិយសម្បយោគោ, បិយវិប្បយោគោ, ជាតិយា អន្ធោ ជច្ចន្ធោ, គុណហីនោ, គុណវុឌ្ឍោ, ចតុវគ្គេន សង្ឃេន ករណីយំ កម្មំ ចតុវគ្គករណីយំ. ឯវំ បញ្ចវគ្គករណីយំ, កាកេហិ បេយ្យា កាកបេយ្យា, នទី.

ឯកក្ខរេសុ បរបទេសុ និច្ចសមាសោ, ឧរេន គច្ឆតីតិ ឧរគោ, បាទេន បិវតីតិ បាទបោ ឥច្ចាទិ.

ក្វចិ មជ្ឈេបទលោបោ, គុឡេន សំសដ្ឋោ ឱទនោ គុឡោទនោ. ឯវំ ខីរោទនោ, អស្សេន យុត្តោ រថោ អស្សរថោ. ឯវំ អាជញ្ញរថោ, មគ្គេន សម្បយុត្តំ ចិត្តំ មគ្គចិត្តំ, ជម្ពុយា បញ្ញាតោ ទីបោ ជម្ពុទីបោ, ឯកេន អធិកា ទស ឯកាទស ឥច្ចាទិ.

បុព្ពាទីសុ – មាសេន បុព្ពោ មាសបុព្ពោ, មាតរា សទិសោ មាតុសទិសោ. ឯវំ មាតុសមោ, បិតុសមោ, ឯកេន ឩនា វីសតិ ឯកូនវីសតិ, សីលេន វិកលោ សីលវិកលោ, អសិនា កលហោ អសិកលហោ, វាចាយ និបុណោ វាចានិបុណោ. ឯវំ យាវកាលិកសម្មិស្សំ, វាចាសខិលោ, សត្ថារា សទិសោ សត្ថុកប្បោ, បុញ្ញេន អត្ថោ បុញ្ញត្ថោ, បុញ្ញេន អត្ថិកោ បុញ្ញត្ថិកោ. ឯវំ សេយ្យត្ថិកោ, មហគ្ឃត្ថិកោ, គុណេន អធិកោ គុណាធិកោ ឥច្ចាទិ.

ពហុលាធិការា ក្វចិ សមាសោ ន ហោតិ, ផរសុនា ឆិន្នំ, កាកេហិ បាតព្ពា, ទស្សនេន បហាតព្ពា ធម្មា, ភាវនាយ បហាតព្ពា ធម្មា ឥច្ចាទិ.

ឥតិ តតិយាតប្បុរិសោ.

ចតុត្ថីតប្បុរិស

ចតុត្ថីតប្បុរិសោ តទត្ថេ វា អត្ថ, ហិត, ទេយ្យាទីសុ វា បរេសុ ហោតិ.

កថិនស្ស ទុស្សំ កថិនទុស្សំ, កថិនត្ថាយ អាភដំ ទុស្សន្តិ អត្ថោ. ឯវំ កថិនចីវរំ, កថិនាយ ទុស្សំ, កថិនាយ ចីវរន្តិបិ យុជ្ជតិ, កថិនត្ថារាយាតិ អត្ថោ. ចីវរាយ ទុស្សំ ចីវរទុស្សំ. ឯវំ ចីវរមូលំ [ចីវរមូល្យំ (រូ. នី.)], សង្ឃស្ស អាភដំ ភត្តំ សង្ឃភត្តំ, សង្ឃត្ថាយ វា បដិយត្តំ ភត្តំ សង្ឃភត្តំ. ឯវំ អាគន្តុកភត្តំ, គមិកភត្តំ, គិលានភត្តំ.

សង្ឃស្ស អត្ថោ សង្ឃត្ថោ, លោកស្ស ហិតោ លោកហិតោ, ពុទ្ធស្ស ទេយ្យំ ពុទ្ធទេយ្យំ, ពុទ្ធស្ស បណាមោ ពុទ្ធប្បណាមោ. ឯវំ ពុទ្ធថោមនា, ពុទ្ធុបដ្ឋានំ, សុត្តស្ស អនុលោមំ សុត្តានុលោមំ. ឯវំ សុត្តានុរូបំ, សុត្តានុកូលំ, សុត្តានុគុណំ, ឋានស្ស អរហំ ឋានារហំ, រញ្ញោ អរហំ រាជារហំ. ឯវំ រាជគ្ឃំ, រាជទេយ្យំ, កត្តុំ កាមេតីតិ កត្តុកាមោ. ឯវំ គន្តុកាមោ, កថេតុកាមោ, ទដ្ឋុកាមោ, សោតុកាមោ. ឯត្ថ ច តុមន្តស្ស អសង្ខ្យត្តា ‘អសង្ខ្យេហិ សព្ពាស’ន្តិ តតោ និច្ចំ ចតុត្ថីលោបោ ហោតិ, សមាសេ កតេ និច្ចំ និគ្គហីតលោបោ ច. ‘‘សង្ឃស្ស ទាតព្ពំ, សង្ឃស្ស ទាតុំ’’ ឥច្ចាទីសុ សមាសោ ន ហោតិ.

ឥតិ ចតុត្ថីតប្បុរិសោ.

បញ្ចមីតប្បុរិស

បញ្ចមីតប្បុរិសោ អបគមន, ភយ, វិរតិ, មោចនាទិអត្ថេសុ បរេសុ ហោតិ.

មេថុនា អបេតោតិ មេថុនាបេតោ, បលាសតោ អបគតោតិ បលាសាបគតោ, នគរម្ហា និគ្គតោតិ នគរនិគ្គតោ, បិណ្ឌបាតតោ បដិក្កន្តោតិ បិណ្ឌបាតប្បដិក្កន្តោ. ឯវំ គាមនិក្ខន្តោ, រុក្ខបតិតោ, សាសនម្ហា ចុតោតិ សាសនចុតោ, អាបត្តិយា វុដ្ឋានំ អាបត្តិវុដ្ឋានំ, ឧទកតោ ឧគ្គតោ ឧទកុគ្គតោ, ភវតោ និស្សដោ ភវនិស្សដោ, ខន្ធសង្គហតោ និស្សដន្តិ ខន្ធសង្គហនិស្សដំ, ចោរម្ហា ភីតោតិ ចោរភីតោ, បាបតោ ភាយតិ សីលេនាតិ បាបភីរុកោ, បាបតោ ជិគុច្ឆតិ សីលេនាតិ បាបជិគុច្ឆី, វដ្ដតោ និព្ពិន្ទតីតិ វដ្ដនិព្ពិន្នោ, កាយទុច្ចរិតតោ វិរតិ កាយទុច្ចរិតវិរតិ. ឯវំ វចីទុច្ចរិតវិរតិ, ពន្ធនា មុត្តោ ពន្ធនមុត្តោ. ឯវំ ពន្ធនមោក្ខោ, កម្មតោ សមុដ្ឋិតំ កម្មសមុដ្ឋិតំ. ឯវំ កម្មជាតំ, កម្មសម្ភូតំ, កម្មនិព្ពត្តំ, លោកតោ អគ្គោ លោកគ្គោ. ឯវំ លោកជេដ្ឋោ, លោកុត្តមោ, សព្ពេហិ ជេដ្ឋោ សព្ពជេដ្ឋោ, សព្ពេហិ កនិដ្ឋោ សព្ពកនិដ្ឋោ. ឯវំ សព្ពហីនោ, សព្ពបច្ឆិមោ, ឧក្កដ្ឋតោ ឧក្កដ្ឋោតិ ឧក្កដ្ឋុក្កដ្ឋោ, ឱមកតោ ឱមកោតិ ឱមកោមកោ.

ក្វចិ និច្ចសមាសោ ហោតិ, មាតិតោ ជាតោ មាតុជោ. ឯវំ បិតុជោ, កម្មជំ, ចិត្តជំ, ឧតុជំ ឥច្ចាទិ.

ឥតិ បញ្ចមីតប្បុរិសោ.

ឆដ្ឋីតប្បុរិស

រញ្ញោ បុត្តោ រាជបុត្តោ. ឯវំ រាជបុរិសោ, ពុទ្ធសាវកោ, សមុទ្ទឃោសោ, ធញ្ញានំ រាសិ ធញ្ញរាសិ, មត្តិកាយ បត្តោតិ មត្តិកាបត្តោ, វិការសម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី, មត្តិកាមយបត្តោតិ អត្ថោ. ឯវំ សុវណ្ណកដាហំ, សុវណ្ណភាជនំ, បានីយស្ស ថាលកំ បានីយថាលកំ.

សមាសមជ្ឈេ ឦ, ឩនំ ពហុលំ រស្សត្តំ, ទណ្ឌិនោ កុលំ ទណ្ឌិកុលំ, ហត្ថិបទំ, ឥត្ថិរូបំ, នទិកូលំ, នទិតីរំ, ភិក្ខុនីនំ សង្ឃោ ភិក្ខុនិសង្ឃោ, ជម្ពុយា សាខា ជម្ពុសាខា ឥច្ចាទិ.

អន្ត, មាន, និទ្ធារណិយ, បូរណ, ភាវ, សុហិតត្ថេហិ សមាសោ ន ហោតិ, មមំ អនុកុព្ពន្តោ, មមំ អនុកុរុមានោ, គុន្នំ កណ្ហា សម្បន្នខីរតមា. វិភត្តាវធិឆដ្ឋិយា បន ហោតិយេវ, នរានំ ឧត្តមោ នរុត្តមោ, នរសេដ្ឋោ, នរវរោ, គណានំ ឧត្តមោ គណុត្តមោ, ទ្វិបទានំ ឧត្តមោ ទ្វិបទុត្តមោ ឥច្ចាទិ. សិស្សានំ បញ្ចមោ សិស្សោ, កប្បស្ស តតិយោ ភាគោ, បក្ខស្ស អដ្ឋមី, បដស្ស សុក្កតា, រូបស្ស លហុតា, រូបស្ស មុទុតា, រូបស្ស កម្មញ្ញតា. ក្វចិ ហោតិ, កាយលហុតា, ចិត្តលហុតា, ពុទ្ធសុពុទ្ធតា. ធម្មសុធម្មតា, ផលានំ សុហិតោ, ផលានំ តិត្តោ, ផលានំ អសិតោ, ករណត្ថេ ឆដ្ឋី.

‘‘ភដោ រញ្ញោ បុត្តោ ទេវទត្តស្សា’’តិ ឯត្ថ ‘រាជបុត្តោ’តិ ន ហោតិ អញ្ញមញ្ញានបេក្ខត្តា. ‘‘ទេវទត្តស្ស កណ្ហា ទន្តា’’តិ ឯត្ថ ‘ទេវទត្តកណ្ហទន្តា’តិ ន ហោតិ អញ្ញសាបេក្ខត្តា [នី. ៦៩០]. អញ្ញសាបេក្ខត្តេបិ និច្ចំ សម្ពន្ធីបេក្ខសទ្ទានំ សមាសោ ហោតិ វាក្យេ វិយ សមាសេបិ សម្ពន្ធស្ស វិទិតត្តា. វុត្តញ្ច ‘‘សតិបិ សាបេក្ខត្តេ គមកត្តា សមាសោ ហោតី’’តិ [ក. ៣២៨; រូ. ៣៥២; នី. ៦៩១], ទេវទត្តគុរុកុលំ, រាជទាសីបុត្តោ, ទេវទាសីបុត្តោ ឥច្ចាទិ. តត្ថ ទេវទត្តស្ស គុរុ ទេវទត្តគុរុ, តស្ស កុលំ ទេវទត្តគុរុកុលន្តិ វិគ្គហោ. គុរុនោ កុលំ គុរុកុលំ, ទេវទត្តស្ស គុរុកុលំ ទេវទត្តគុរុកុលន្តិបិ វទន្តិ. ‘‘រញ្ញោ មាគធស្ស ពិម្ពិសារស្ស បុត្តោ’’តិ ឯត្ថបិ អញ្ញសាបេក្ខត្តា ‘ពិម្ពិសារបុត្តោ’តិ ន ហោតិ, រញ្ញោ គោ ច អស្សោ ច បុរិសោ ចាតិ អត្ថេ ‘រាជគវស្សបុរិសា’តិ ហោតិ ទ្វន្ទតោ បុព្ពបទស្ស ទ្វន្ទបទេហិបិ បច្ចេកំ សម្ពន្ធស្ស វិទិតត្តា. តថា ទ្វន្ទតោ បរបទស្សបិ, នរានញ្ច ទេវានញ្ច សារថិ នរទេវសារថិ.

ឥតិ ឆដ្ឋីតប្បុរិសោ.

សត្តមីតប្បុរិស

សត្តមីតប្បុរិសេ រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញា. ឯត្ថ ច ការកានំ ក្រិយាសាធនលក្ខណត្តា ក្រិយាបទេហេវ សម្ពន្ធោ ហោតិ, តស្មា អក្រិយវាចកេន បរបទេន សទ្ធិំ សមាសេ ជាតេ មជ្ឈេ អនុរូបំ ក្រិយាបទំ វិញ្ញាយតិ, យថា ‘អស្សេន យុត្តោ រថោ អស្សរថោ’ ឥតិ ‘រូបេ សញ្ញា’តិ រូបេ ឧប្បន្នា សញ្ញាតិ អត្ថោ. ចក្ខុស្មិំ វិញ្ញាណំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, ធម្មេ រតោ ធម្មរតោ. ឯវំ ធម្មរុចិ, ធម្មគារវោ, ទានេ អជ្ឈាសយោ ទានជ្ឈាសយោ. ឯវំ ទានាធិមុត្តិ, វដ្ដេ ភយំ វដ្ដភយំ, វដ្ដទុក្ខំ, គាមេ សូករោ គាមសូករោ, វនមហិំសោ, សមុទ្ទមច្ឆោ, ឥត្ថីសុ ធុត្តោ ឥត្ថិធុត្តោ, ឥត្ថិសោណ្ឌោ.

ឧបបទកិតន្តេសុ និច្ចសមាសោ [នី. ៦៨២], វនេ ចរតីតិ វនចរោ, កាមាវចរោ, កុច្ឆិម្ហិ សយតីតិ កុច្ឆិស្សយោ, គព្ភេ សេតីតិ គព្ភសេយ្យោ, ថលេ តិដ្ឋតីតិ ថលដ្ឋោ, ជលដ្ឋោ, បព្ពតដ្ឋោ, បង្កេ ជាតំ បង្កជំ. ឯវំ អត្រជោ, ខេត្រជោ ឥច្ចាទិ. ឥធ ន ហោតិ [នី. ៦៨១], ភោជនេ មត្តញ្ញុតា, ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោ, អាសនេ និសិន្នោ, អាសនេ និសីទិតព្ពំ.

ឥតិ សត្តមីតប្បុរិសោ.

លុត្តតប្បុរិស

តប្បុរិសបទានំ មហាវុត្តិសុត្តេន ក្វចិ វិបល្លាសោ.

ឧបរិគង្គា, ហេដ្ឋានទី, អន្តោវិហារោ, អន្តោសមាបត្តិ, ហំសានំ រាជា រាជហំសោ ហំសរាជា វា, មាសស្ស អឌ្ឍំ អឌ្ឍមាសំ, កហាបណស្ស អឌ្ឍំ អឌ្ឍកហាបណំ, អឌ្ឍមាសំ, រត្តិយា អឌ្ឍំ អឌ្ឍរត្តំ. ឯវំ បុព្ពរត្តំ, បររត្តំ, ឥស្ស អត្តំ. កាយស្ស បុព្ពភាគោ បុព្ពកាយោ, បរកាយោ, អហស្ស បុព្ពោ បុព្ពណ្ហោ, មជ្ឈណ្ហោ, សាយន្ហោ, បុព្ពេទិដ្ឋោ ទិដ្ឋបុព្ពោ, តថាគតំ ទិដ្ឋបុព្ពោ ថេរោ, តថាគតោ ទិដ្ឋបុព្ពោ ថេរេន ឥច្ចាទិ.

ឥតិ លុត្តតប្បុរិសោ.

អលុត្តតប្បុរិស

ឥទានិ អលុត្តតប្បុរិសា វុច្ចន្តេ.

ទីបង្ករោ, បភង្ករោ, អមតន្ទទោ, បុរិន្ទទោ, វេស្សន្តរោ, អត្តន្តបោ, បរន្តបោ, រណញ្ជហោ, ជុតិន្ធរោ, វិជ្ជន្ធរោ, ទស្សនេនបហាតព្ពធម្មោ, កុតោជោ, តតោជោ, ឥតោជោ, ភយតោ ឧបដ្ឋានំ ភយតុបដ្ឋានំ, កដត្តាកម្មំ, កដត្តារូបំ, បរស្សបទំ, អត្តនោបទំ, ទេវានមិន្ទោ, ទេវានំបិយតិស្សោ, គវម្បតិត្ថេរោ, បុព្ពេនិវាសោ, មជ្ឈេកល្យាណំ, ទូរេរូបំ, សន្តិកេរូបំ, ទូរេនិទានំ, សន្តិកេនិទានំ, អន្តេវាសិកោ, ជនេសុតោ, កាមេសុមិច្ឆាចារោ ឥច្ចាទិ [ក. ៣២៧; រូ. ៣៥១; នី. ៦៨៦].

ឥតិ អលុត្តតប្បុរិសោ.

សព្ពោ ចាយំ អមាទិតប្បុរិសោ អភិធេយ្យវចនោ បរបទលិង្គោ ច.

អមាទិតប្បុរិសោ និដ្ឋិតោ.

កម្មធារយសមាស

អថ កម្មធារយសញ្ញិតោ បឋមាតប្បុរិសោ វុច្ចតេ.

កម្មមិវ ទ្វយំ ធារេតីតិ កម្មធារយោ. យថា កម្មំ ក្រិយញ្ច បយោជនញ្ច ទ្វយំ ធារេតិ កម្មេ សតិ តស្ស ទ្វយស្ស សម្ភវតោ, តថា អយំ សមាសោ ឯកស្ស អត្ថស្ស ទ្វេ នាមានិ ធារេតិ ឥមស្មិំ សមាសេ សតិ ឯកត្ថជោតកស្ស នាមទ្វយស្ស សម្ភវតោតិ [ក. ៣២៤; រូ. ៣៣៩; នី. ៧០២].

អបិ ច កត្តព្ពន្តិ កម្មំ, ធារេតព្ពន្តិ ធារិយំ, កម្មញ្ច តំ ធារិយញ្ចាតិ កម្មធារិយំ, យំកិញ្ចិ ហិតកម្មំ, កម្មធារិយសទ្ទសទិសត្តា សព្ពោ ចាយំ សមាសោ កម្មធារយោតិ វុច្ចតិ ឥស្ស អត្តំ កត្វា. យថា ហិ កម្មធារិយសទ្ទោ ឯកស្ស អត្ថស្ស ទ្វេ នាមានិ ធារេតិ, តថា អយំ សមាសោបីតិ. សោ ឯវ ឧត្តរបទត្ថបធានតាសង្ខាតេន តប្បុរិសលក្ខណេន យុត្តត្តា ‘តប្បុរិសោ’តិ ច វុច្ចតិ. ភិន្នបវត្តិនិមិត្តានំ ទ្វិន្នំ បទានំ វិសេសនវិសេសិតព្ពភាវេន ឯកស្មិំ អត្ថេ បវត្តិ តុល្យាធិករណតា នាម, តេន តុល្យាធិករណលក្ខណេន យុត្តត្តា ‘តុល្យាធិករណសមាសោ’តិ ច វុច្ចតិ. សោ ឯវ ច វិសេសនបទវសេន គុណវិសេសទីបនត្តា ‘វិសេសនសមាសោ’តិ ច វុច្ចតិ. តស្មិំ វិសេសនសមាសេ –

៣៤៦. វិសេសនមេកត្ថេន [ក. ៣២៤; រូ. ៣៣៩; នី. ៧០២; ចំ. ២.២.១៨; បា. ២.១.៥៧].

វិសេសនភូតំ ស្យាទ្យន្តបទំ ឯកត្ថេន វិសេស្យភូតេន ស្យាទ្យន្តបទេន សទ្ធិំ ឯកត្ថំ ហោតិ.

ឯត្ថ ច វិសេសីយតិ ទព្ពំ វិសិដ្ឋំ ករីយតិ ឯតេនាតិ វិសេសនំ. ឯកោ អត្ថោ យស្សាតិ ឯកត្ថំ, ‘ឯកោ’តិ សមានោ, ‘អត្ថោ’តិ អភិធេយ្យត្ថោ, នេមិត្តកត្ថោ, សោយេវ ទ្វិន្នំ បវត្តិនិមិត្តានំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន ‘អធិករណ’ន្តិ ច វុច្ចតិ. បវត្តិនិមិត្តានញ្ច អធិដ្ឋានត្តេ សតិ បទានម្បិ អធិដ្ឋានតា សិទ្ធា ហោតិ. ឥតិ ឯកត្ថន្តិ តុល្យាធិករណំ, សមានាធិករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ, តេន ឯកត្ថេន. ‘ឯកត្ថំ ហោតី’តិ ឯកត្ថីភូតំ ហោតីតិ អត្ថោ.

សោ ច សមាសោ នវវិធោ វិសេសនបុព្ពបទោ, វិសេសនុត្តរបទោ, វិសេសនោភយបទោ, ឧបមានុត្តរបទោ, សម្ភាវនាបុព្ពបទោ, អវធារណបុព្ពបទោ, ននិបាតបុព្ពបទោ, កុនិបាតបុព្ពបទោ, បាទិបុព្ពបទោ ចាតិ.

តត្ថ វិសេសនបុព្ពបទោ យថា? មហាបុរិសោ, មហានទី, មហព្ភយំ. ឯត្ថ ច ‘‘សា សេនា ទិស្សតេ មហា [ជា. ២.២២.៧៧១], ពារាណសិរជ្ជំ នាម មហា’’តិ [ជា. អដ្ឋ. ១.១.មហាសីលវជាតកវណ្ណនា] បាឡិ ទិស្សតិ. តស្មា សមាសេបិ តិលិង្គេ និបាតរូបោ មហាសទ្ទោ យុជ្ជតិ. មហា ច សោ បុរិសោ ចាតិ មហាបុរិសោ, មហា ច សា នទី ចាតិ មហានទី, មហា ច តំ ភយញ្ចាតិ មហព្ភយំ, ទ្វិត្តំ សំយោគេ ច រស្សត្តំ. មហាសទ្ទវេវចនេន មហន្តសទ្ទេនបិ វាក្យំ ទស្សេតុំ យុជ្ជតិ, មហន្តោ បុរិសោ មហាបុរិសោ, មហន្តី នទី មហានទី, មហន្តំ ភយំ មហព្ភយន្តិ. ច, តសទ្ទេហិ ច សទ្ធិំ បរិបុណ្ណំ កត្វា ទស្សេតុំ យុជ្ជតិ, មហន្តោ ច សោ បុរិសោ ចាតិ មហាបុរិសោ, មហន្តី ច សា នទី ចាតិ មហានទី, មហន្តញ្ច តំ ភយញ្ចាតិ មហព្ភយន្តិ. មហន្តសទ្ទោ វា មហា ហោតិ, ‘ដ ន្តន្តូន’ន្តិ សុត្តេន ឧត្តរបទេ បរេ ន្តស្ស សព្ពស្ស អត្តំ, មហាវុត្តិនា ទីឃោ ច.

ឯត្ថ ច ទ្វីហិ ចសទ្ទេហិ ទ្វិន្នំ បទានំ សកត្ថនានាត្តំ ទីបេតិ. តំសទ្ទេន សកត្ថនានាត្តេបិ សកត្ថានំ អធិករណភូតស្ស ទព្ពត្ថស្ស ឯកត្តំ ទីបេតិ. ឥមស្មិំ ព្យាករណេ វិសុំ រូបវិធានកិច្ចំ នាម នត្ថិ, តំតំសុត្តវិធានញ្ច តទនុរូបំ ទស្សិតវិគ្គហវាក្យញ្ច ទិស្វា តស្ស តស្ស សិទ្ធបទស្ស អត្ថព្យញ្ជនវិនិច្ឆយេ ញាតេ រូបវិធានកិច្ចំ សិទ្ធំ ហោតិ, សន្តោ ច សោ បុរិសោ ចាតិ សប្បុរិសោ, សេតហត្ថី, នីលុប្បលំ, លោហិតចន្ទនំ.

វិសទិសលិង្គ, វចនាបិ សទ្ទា ឯកត្ថា ហោន្តិ, វិនយោ ច សោ បរិយត្តិ ចាតិ វិនយបរិយត្តិ, វិនយោ ច សោ បិដកញ្ចាតិ វិនយបិដកំ, អវិជ្ជា ច សា បច្ចយោ ចាតិ អវិជ្ជាបច្ចយោ, អវិជ្ជា ច សា នីវរណញ្ចាតិ អវិជ្ជានីវរណំ. ឯវំ ឥត្ថិរតនំ, សីលញ្ច តំ គុណោ ចាតិ សីលគុណោ, សីលញ្ច តំ បតិដ្ឋា ចាតិ សីលបតិដ្ឋា ឥច្ចាទិ.

តថា វីសតិ ច សា បុរិសា ចាតិ វីសតិបុរិសា, សតញ្ច តំ បុរិសា ចាតិ សតបុរិសា, សង្ខារា ច តេ បច្ចយោ ចាតិ សង្ខារបច្ចយោ, អង្គា ច តេ ជនបទញ្ចាតិ អង្គជនបទំ, មគធា ច តេ រដ្ឋញ្ចាតិ មគធរដ្ឋំ. ឯវំ កាសិរដ្ឋំ ឥច្ចាទិ.

ឥធ ន ហោតិ [រូ. ៣៤១; នី. ៦៨១], បុណ្ណោ មន្តានីបុត្តោ, ចិត្តោ គហបតិ, សក្កោ ទេវរាជា, ព្រហ្មា សហម្បតិ ឥច្ចាទិ.

ក្វចិ និច្ចសមាសោ, កណ្ហសប្បោ, លោហិតមាលំ ឥច្ចាទិ.

វិសេសនុត្តរបទោ យថា? សារិបុត្តត្ថេរោ, ពុទ្ធឃោសាចរិយោ, អាចរិយគុត្តិលោ វា, មហោសធបណ្ឌិតោ, បុរិសុត្តមោ, បុរិសវរោ, បុរិសវិសេសោ ឥច្ចាទិ.

វិសេសនោភយបទោ យថា? ឆិន្នញ្ច តំ បរូឡ្ហញ្ចាតិ ឆិន្នបរូឡ្ហំ, សីតញ្ច តំ ឧណ្ហញ្ចាតិ សីតុណ្ហំ, ខញ្ជោ ច សោ ខុជ្ជោ ចាតិ ខញ្ជខុជ្ជោ. ឯវំ អន្ធពធិរោ, កតញ្ច តំ អកតញ្ចាតិ កតាកតំ, ឆិទ្ទាវឆិទ្ទំ, ឆិន្នភិន្នំ, សិត្តញ្ច តំ សម្មដ្ឋញ្ចាតិ សិត្តសម្មដ្ឋំ, សន្តស្ស ភាវោ សច្ចំ, អខេមដ្ឋេន ទុក្ខញ្ច តំ អវិបរីតដ្ឋេន សច្ចញ្ចាតិ ទុក្ខសច្ចំ ឥច្ចាទិ.

ឧបមានុត្តរបទោ យថា? សីហោ វិយាតិ សីហោ, មុនិ ច សោ សីហោ ចាតិ មុនិសីហោ. ឯវំ មុនិបុង្គវោ, ពុទ្ធនាគោ, ពុទ្ធាទិច្ចោ, រំសិ វិយាតិ រំសិ, សទ្ធម្មោ ច សោ រំសិ ចាតិ សទ្ធម្មរំសិ. ឯវំ វិនយសាគរោ, សមណបទុមោ, សមណបុណ្ឌរីកោ ឥច្ចាទិ.

សម្ភាវនាបុព្ពបទោ យថា? ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ ហេតុបច្ចយោ. ឯវំ អារម្មណបច្ចយោ, មនុស្សភូតោ, ទេវភូតោ, ធម្មោ ឥតិ សង្ខាតោ ធម្មសង្ខាតោ, ធម្មសម្មតោ, ធម្មសញ្ញិតោ, ធម្មលក្ខិតោ, ឯវ ឥតិ សង្ខាតោ សទ្ទោ ឯវសទ្ទោ. ឯវំ ចសទ្ទោ, វាសទ្ទោ, អរិយភូតោ សង្ឃោ អរិយសង្ឃោ. ឯវំ ពុទ្ធមុនិ, បច្ចេកមុនិ ឥច្ចាទិ. ឯត្ថ ច សម្ភាវនា នាម សាមញ្ញភូតស្ស ឧត្តរបទត្ថស្ស ទឡ្ហំ កត្វា ថោមនា សរូបវិសេសទីបនា, ន គុណមត្តទីបនាតិ អធិប្បាយោ. គរូ បន ‘‘ធម្មោ ឥតិ ពុទ្ធិ ធម្មពុទ្ធិ. ឯវំ ធម្មសញ្ញា, អនិច្ចសញ្ញា, ធាតុសញ្ញា, មាតុសញ្ញា, បាណសញ្ញិតា, អត្តទិដ្ឋិ’’ ឥច្ចាទីនិបិ ឯត្ថ អាហរន្តិ, ឥមានិ បន ‘‘សរណំ ឥតិ គតោ ឧបគតោ សរណង្គតោ’’តិ បទំ វិយ ឥតិលុត្តានិ បឋមាតប្បុរិសបទានិ នាម យុជ្ជន្តីតិ [រូ. ៣៤៣; នី. ៧០២].

អវធារណបុព្ពបទោ យថា? គុណោ ឯវ ធនំ ន មណិសុវណ្ណាទីតិ គុណធនំ. ឯវំ សទ្ធាធនំ, សីលធនំ, ចក្ខុ ឯវ ទ្វារំ ន គាមទ្វារាទីតិ ចក្ខុទ្វារំ. ឯវំ ចក្ខុវត្ថុ, ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខាយតនំ, ចក្ខុធាតុ, ខន្ធា ឯវ ភារា ខន្ធភារា. ឯត្ថ ច យទិ ភរិតព្ពដ្ឋេន ភារា នាម សិយុំ, បញ្ចក្ខន្ធា ឯវ ភារា នាម សិយុំ, ន សីសភារ, អំសភារាទយោ. ខន្ធា ហិ និច្ចភារា ហោន្តិ, ឥតរេ តាវកាលិកា, ខន្ធមូលិកា ចាតិ. ឯវំ អតិសយត្ថសម្ភាវនត្ថំ ខន្ធា ឯវ ភារាតិ អវធារណវាក្យំ បយុជ្ជតិ, ន សីសភារាទីនំ សព្ពសោ ភារភាវបដិក្ខិបនត្ថន្តិ. ឯវំ សព្ពត្ថ, អវិជ្ជា ឯវ មលំ ន កំសមលាទិកន្តិ អវិជ្ជាមលំ, អវិជ្ជា ឯវ អាសវោ ន មធ្វាសវាទិកោតិ អវិជ្ជាសវោ. ឯវំ តណ្ហាសល្លំ, បញ្ញាសត្ថំ, បញ្ញាលោកោ, បញ្ញាបជ្ជោតោ, រាគគ្គិ, ទោសគ្គិ, មោហគ្គិ ឥច្ចាទិ. គរូ បន ‘‘ធនំ វិយាតិ ធនំ, សទ្ធា ឯវ អរិយានំ ធនំ សទ្ធាធនំ, សត្ថំ វិយាតិ សត្ថំ, បញ្ញា ឯវ សត្ថំ បញ្ញាសត្ថ’’ន្តិ យោជេន្តិ, ឯវំ សតិ អតិសយសម្ភាវនត្ថោ ន សិជ្ឈតិ [រូ. ៣៤៣; នី. ៧០២].

៣៤៧. ននិបាតបុព្ពបទេ នឧ [ក. ៣២៦; រូ. ៣៤១; នី. ៧០៧].

ញានុពន្ធោ បដិសេធម្ហា អញ្ញនការ និវត្តនត្ថោ, នឧឥច្ចេតំ ស្យាទ្យន្តំ អញ្ញេន ស្យាទ្យន្តេន សហ ឯកត្ថំ ហោតិ. ឥមិនា នញេ កត្ថសញ្ញំ កត្វា –

៣៤៨. ដ នឧស្ស [ក. ៣៣៣; រូ. ៣៤៤; នី. ៧១៧; ចំ. ២.២.២០; បា. ២.២.៦; ‘‘នឧ’’ (ពហូសុ)].

ឧត្តរបទេ បរេ នឧឥច្ចេតស្ស ដានុពន្ធោ អ ហោតីតិ នស្ស អត្តំ.

ន ព្រាហ្មណោ អព្រាហ្មណោ. ឯត្ថ សិយា – កិំ វិជ្ជមានស្ស វាយំ និសេធោ, ឧទាហុ អវិជ្ជមានស្ស វាតិ, កិញ្ចេត្ថ – យទិ វិជ្ជមានស្ស និសេធោ, ឯវំ សតិ លោកេ វិជ្ជមានា សព្ពេ ព្រាហ្មណា អព្រាហ្មណា នាម ភវេយ្យុំ. តស្មា ‘‘ឥធ ជនោ ន ព្រាហ្មណោ, តត្ថ ជនោ ន ព្រាហ្មណោ’’តិអាទិនា ទេសាទិនិយមំ វិនា លោកេ វិជ្ជមានស្ស ព្រាហ្មណស្ស និសេធោ ន យុជ្ជតិ, អថ លោកេ អវិជ្ជមានស្ស និសេធោ, ឯវញ្ច សតិ កិំ អវិជ្ជមានស្ស និសេធេន និសេធនីយស្សេវ អវិជ្ជមានត្តាតិ? វុច្ចតេ – តំសទិសាទិអត្ថេសុ តព្ពោហារស្សេវាយំ និសេធោ. តថា ហិ ព្រាហ្មណសទិសេ អព្រាហ្មណេ កេសញ្ចិ ព្រាហ្មណសញ្ញា សណ្ឋាតិ, សញ្ញានុរូបញ្ច ព្រាហ្មណវោហារោ តស្មិំ បវត្តតិ, ឯវំ បវត្តស្ស អព្រាហ្មណេ ព្រាហ្មណវោហារស្ស អយំ បដិសេធោ ហោតិ. យថា តំ? លោកស្មិំ ពាលជនានំ មិច្ឆាសញ្ញាវសេន មិច្ឆាវោហារោ បវត្តតិយេវ ‘‘រូបំ អត្តា, វេទនា អត្តា’’ ឥច្ចាទិ, តេសំ តស្ស មិច្ឆាភាវខ្យាបនត្ថំ បដិសេធោ យោជិយតិ ‘‘រូបំ អនត្តា, វេទនា អនត្តា’’ [មហាវ. ២០] ឥច្ចាទិ. ឯត្តាវតា សុទ្ធព្រាហ្មណសទ្ទស្សបិ មិច្ឆាវសេន តំសទិសេ អត្ថេ បវត្តិសម្ភវោ សិទ្ធោ ហោតិ, នការស្ស ច តទត្ថជោតកមត្តតា សិទ្ធា ហោតិ, ឯវញ្ច សតិ ឧត្តរបទត្ថបធានតាសង្ខាតំ តប្បុរិសលក្ខណម្បិ ឥធ ន វិរុជ្ឈតិ, តស្មា អព្រាហ្មណោតិ ព្រាហ្មណសទិសោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯស នយោ តទញ្ញ, តព្ពិរុទ្ធ, តទភាវត្ថាទីសុ.

តត្ថ តទញ្ញត្ថេ –

សង្ខតា ធម្មា អសង្ខតា ធម្មា [ធ. ស. ទុកមាតិកា ៨]. ឯត្ថ ច ន សង្ខតា អសង្ខតា, សង្ខតធម្មេហិ អញ្ញេ ធម្មាតិ អត្ថោ.

តព្ពិរុទ្ធេ –

អកុសលោ, កុសលបដិបក្ខោ ធម្មោតិ អត្ថោ.

តទភាវេ –

ន កត្វា អកត្វា, ករណេន សព្ពសោ វិនាតិ អត្ថោ.

ទុវិធោ បដិសេធោ បសជ្ជបដិសេធោ, បយិរុទាសបដិសេធោ ចាតិ.

តត្ថ អត្តនា យុត្តបទត្ថំ បសជ្ជ លគ្គេត្វា បដិសេធេតីតិ បសជ្ជបដិសេធោ, តទភាវមត្តជោតកោ នការោ, ក្រិយាមត្តនិសេធោតិ វុត្តំ ហោតិ. អកត្វា, អកាតុំ, អករោន្តោ, ន ករោតិ, ន កាតព្ពំ ឥច្ចាទិ.