៣. ការកកណ្ឌ

បឋមាវិភត្តិរាសិ

អថ នាមវិភត្តីនំ អត្ថភេទា វុច្ចន្តេ.

កស្មិំ អត្ថេ បឋមា?

២៨៩. បឋមត្ថមត្តេ [ចំ. ២.១.៩៣; បា. ២.៣.៤៦].

នាមស្ស អភិធេយ្យមត្តេ បឋមាវិភត្តិ ហោតិ.

រុក្ខោ, មាលា, ធនំ.

ឯត្ថ ច មត្តសទ្ទេន កត្តុ, កម្មាទិកេ វិភត្យត្ថេ និវត្តេតិ. តស្មា អត្ថមត្តន្តិ លិង្គត្ថោយេវ វុច្ចតិ.

តត្ថ អនុច្ចារិតេ សតិ សុណន្តស្ស អវិទិតោ អត្ថោ លីនត្ថោ នាម. តំ លីនមត្ថំ គមេតិ ពោធេតីតិ លិង្គំ, ឧច្ចារិតបទំ.

តំ បន បកតិលិង្គំ, និប្ផន្នលិង្គន្តិ ទុវិធំ. តត្ថ វិភត្តិរហិតំ បកតិលិង្គំ ឥធាធិប្បេតំ លិង្គ, វិភត្តីនំ វិសុំ វិសុំ វិភាគដ្ឋានត្តា.

លីនំ អង្គន្តិ លិង្គំ. តត្ថ ‘លីន’ន្តិ អបាកដំ. ‘អង្គ’ន្តិ អវយវោ. លិង្គំ, នាមំ, បាដិបទិកន្តិ អត្ថតោ ឯកំ.

លិង្គស្ស អត្ថោ បរមត្ថោ, បញ្ញត្តិអត្ថោតិ ទុវិធោ. តថា វិសេសនត្ថោ, វិសេស្យត្ថោតិ.

តត្ថ វិសេសនត្ថោ នាម សកត្ថោ, តស្ស តស្ស សទ្ទស្ស បដិនិយតោ បាដិបុគ្គលិកត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. សោយេវ តស្មិំ តស្មិំ អត្ថេ អាទិម្ហិ សទ្ទុប្បត្តិយា ចិរកាលញ្ច សទ្ទបវត្តិយា និពទ្ធការណត្តា និមិត្តត្ថោតិ ច វុច្ចតិ. សោ សុតិ, ជាតិ, គុណ, ទព្ព, ក្រិយា, នាម, សម្ពន្ធវសេន សត្តវិធោ ហោតិ.

វិសេស្យត្ថោ នាម សាមញ្ញត្ថោ, ពហុនិមិត្តានំ សាធារណត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ, សោយេវ តំតំនិមិត្តយោគា នេមិត្តកត្ថោតិ ច វុច្ចតិ, សោ ជាតិ, គុណ, ទព្ព, ក្រិយា, នាមវសេន បញ្ចវិធោ. គោ, សុក្កោ, ទណ្ឌី, បាចកោ, តិស្សោតិ.

តត្ថ គោសទ្ទោ យទា ជាតិមត្តំ វទតិ គោ ជាតីតិ, តទា សុតិ វិសេសនំ. យទា ទព្ពំ វទតិ គោ គច្ឆតីតិ, តទា សុតិ ច ជាតិ ច វិសេសនំ.

សុក្កសទ្ទោ យទា គុណមត្តំ វទតិ សុក្កោ គុណោតិ, តទា សុតិ វិសេសនំ. យទា គុណវិសេសំ វទតិ គោស្ស សុក្កោតិ, តទា សុតិ ច គុណជាតិ ច វិសេសនំ. យទា គុណវន្តំ ទព្ពំ វទតិ សុក្កោ គោតិ, តទា សុតិ ច គុណជាតិ ច គុណវិសេសោ ច សម្ពន្ធោ ច វិសេសនំ.

ទណ្ឌីសទ្ទោ យទា ជាតិមត្តំ វទតិ ទណ្ឌី ជាតីតិ, តទា សុតិ ច ទព្ពញ្ច វិសេសនំ. យទា ទព្ពវន្តំ ទព្ពំ វទតិ ទណ្ឌី បុរិសោតិ, តទា សុតិ ច ទព្ពញ្ច ជាតិ ច សម្ពន្ធោ ច វិសេសនំ.

បាចកសទ្ទោ យទា ជាតិមត្តំ វទតិ បាចកោ ជាតីតិ, តទា សុតិ ច ក្រិយា ច វិសេសនំ. យទា ក្រិយានិប្ផាទកំ ទព្ពំ វទតិ បាចកោ បុរិសោតិ, តទា សុតិ ច ក្រិយា ច ជាតិ ច ក្រិយាការកសម្ពន្ធោ ច វិសេសនំ.

តិស្សសទ្ទោ យទា នាមមត្តំ វទតិ តិស្សោ នាមន្តិ, តទា សុតិ វិសេសនំ. យទា នាមវន្តំ ទព្ពំ វទតិ, តិស្សោ ភិក្ខូតិ, តទា សុតិ ច នាមជាតិ ច សម្ពន្ធោ ច វិសេសនំ.

សព្ពត្ថ យំ យំ វទតីតិ វុត្តំ, តំ តំ វិសេស្យន្តិ ច ទព្ពន្តិ ច វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច សុតិ នាម សទ្ទសភាវា ឯវ ហោតិ, សទ្ទបក្ខិកា ឯវ. សព្ពោ សទ្ទោ បឋមំ សត្តាភិធាយកោតិ ច ញាសេ វុត្តំ. តស្មា សព្ពត្ថ សុតិដ្ឋានេ សត្តា ឯវ យុត្តា វត្តុន្តិ. សត្តាតិ ច តស្ស តស្ស អត្ថស្ស វោហារមត្តេនបិ លោកេ វិជ្ជមានតា វុច្ចតិ, តំ តំ សទ្ទំ សុណន្តស្ស ច ញាណំ តំតទត្ថស្ស អត្ថិតាមត្តំ សព្ពបឋមំ ជានាតិ, តតោ បរំ ជាតិសទ្ទេ ជាតិំ ជានាតិ. គុណសទ្ទេ គុណន្តិ ឯវមាទិ សព្ពំ វត្តព្ពំ. លិង្គ, សង្ខ្យា, បរិមាណានិបិ វិសេសនត្ថេ សង្គយ្ហន្តិ.

តត្ថ លិង្គំ នាម យេ ឥត្ថិ, បុរិសានំ លិង្គ, និមិត្ត, កុត្តា’កប្បា នាម អភិធម្មេ វុត្តា, យេ ច នបុំសកានំ លិង្គ, និមិត្ត, កុត្តា’កប្បា នាម អវុត្តសិទ្ធា, យេ ច សទ្ទេសុ ចេវ អត្ថេសុ ច វិសទា’វិសទាការ, មជ្ឈិមាការា សន្ទិស្សន្តិ, សព្ពមេតំ លិង្គំ នាម.

ឯវំ វិសេសន, វិសេស្យវសេន ទុវិធោ អត្ថោ បុព្ពេ វុត្តស្ស សទ្ទលិង្គស្ស អត្ថោ នាម, សោ សលិង្គោ, សសង្ខ្យោ, សបរិមាណោ ចាតិ តិវិធោ ហោតិ.

តត្ថ សលិង្គោ យថា? សញ្ញា, ផស្សោ, ចិត្តំ. កញ្ញា, បុរិសោ, កុលំ. មាលា, រុក្ខោ, ធនន្តិ.

សសង្ខ្យោ យថា? ឯកោ, ទ្វេ, តយោ, ពហូ ឥច្ចាទិ.

សបរិមាណោ យថា? វិទត្ថិ, ហត្ថោ, ទោណោ, អាឡ្ហកំ ឥច្ចាទិ.

អបិ ច សុទ្ធោ, សំសដ្ឋោតិ ទុវិធោ លិង្គត្ថោ. តត្ថ កម្មាទិសំសគ្គរហិតោ សុទ្ធោ នាម. សោ សលិង្គោ, សសង្ខ្យោ, សបរិមាណោ, ឧបសគ្គត្ថោ, និបាតត្ថោ, បាដិ-បទិកត្ថោតិ ឆព្ពិធោ. អត្ថិ, សក្កា, លព្ភាឥច្ចាទិ ឥធ បាដិបទិកំ នាម. តុន, ត្វាន, ត្វា, តវេ, តុំ, ខត្តុំបច្ចយន្តាបិ និបាតេសុ គយ្ហន្តិ.

សំសដ្ឋោ វុត្តសំសដ្ឋោ, អវុត្តសំសដ្ឋោតិ ទុវិធោ. តត្ថ វុត្តសំសដ្ឋោ ចតុព្ពិធោ សមាសេន វុត្តសំសដ្ឋោ, តទ្ធិតេន, អាខ្យាតេន, កិតេនាតិ. តត្ថ សមាសេន វុត្តោ ឆការកសម្ពន្ធវសេន សត្តវិធោ, ភាវេន សទ្ធិំ អដ្ឋវិធោ វា, តថា តទ្ធិតេន វុត្តោ. អាខ្យាតេន វុត្តោ កត្តុ, កម្ម, ភាវវសេន តិវិធោ. កិតេន វុត្តោ ឆការក, ភាវវសេន សត្តវិធោ. សព្ពោ សុទ្ធោ ចេវ វុត្តសំសដ្ឋោ ច បឋមាយ វិសយោ.

អវុត្តសំសដ្ឋោបិ កត្តុសំសដ្ឋោ, កម្មសំសដ្ឋោតិអាទិនា អនេកវិធោ. សោ ទុតិយាទីនំ ឯវ វិសយោតិ. ឯត្ថ ច វិភត្តិយា វិនា កេវលោ សទ្ទោ បយោគំ នារហតីតិ កត្វា បយោគារហត្ថមេវ ឆព្ពិធេ សុទ្ធេ ចតុព្ពិធេ ច វុត្តសំសដ្ឋេ បឋមា បយុជ្ជតិ, ន អត្ថជោតនត្ថំ.

កេនចិ វាចកេន អវុត្តានិ បន កម្មាទីនិ វិភត្តីហិ វិនា វិទិតានិ ន ហោន្តីតិកត្វា អត្ថជោតនត្ថម្បិ កម្មាទីសុ ទុតិយាទយោ បយុជ្ជន្តិ. តស្មា អត្ថមត្តេតិ ឥធ ទេសន្តរាវច្ឆេទកេ វិសយមត្តេ ភុម្មំ. កម្មេ ទុតិយាឥច្ចាទីសុ បន និប្ផាទេតព្ពេ បយោជនេ ភុម្មន្តិ ឯវំ ទ្វិន្នំ ភុម្មានំ នានត្តំ វេទិតព្ពន្តិ.

២៩០. អាមន្តនេ [ក. ២៨៥; រូ. ៧០; នី. ៥៧៨; ចំ. ២.១.៩៤; បា. ២.៣.៤៧; អាមន្តណេ (ពហូសុ)].

បគេវ សិទ្ធស្ស វត្ថុនោ នាមេន វា និបាតេន វា អត្តនោ អភិមុខីករណំ អាមន្តនំ នាម. អធិកាមន្តនេ អត្ថមត្តេ បឋមា ហោតិ. ឯត្ថ ច អាមន្តនបទំ នាម ក្រិយាបេក្ខំ ន ហោតិ, តស្មា ការកសញ្ញំ ន លភតិ.

តំ បន ទុវិធំ សាទរា’នាទរវសេន. ឯហិ សម្ម, ឯហិ ជេតិ.

តថា សជីវ, និជ្ជីវវសេន, ភោ បុរិស, វទេហិ ភោ សង្ខ, វទេហិ ភោ សង្ខ [ទី. និ. ២.៤២៦]. ឧម្មុជ្ជ ភោ បុថុសិលេ, ឧម្មុជ្ជ ភោ បុថុសិលេតិ [សំ. និ. ៤.៣៥៨].

តថា បច្ចក្ខា’បច្ចក្ខវសេន, ភោ បុរិស, កហំ ឯកបុត្តក, កហំ ឯកបុត្តកាតិ [សំ. និ. ២.៦៣; ធ. ប. អដ្ឋ. ១.២].

តថា និយមា’និយមវសេន, ភោ បុរិស, អច្ឆរិយំ វត ភោ អព្ភុតំ វត ភោ [ទី. និ. ២.១៩២]. យត្រ ហិ នាម សញ្ញី សមានោតិអាទិ [ទី. និ. ២.១៩២]. ឥទំ អាមន្តនំ នាម បគេវ សិទ្ធេ ឯវ ហោតិ, ន វិធាតព្ពេ, ន ហិ បគេវ រាជភាវំ វា ភិក្ខុភាវំ វា អប្បត្តំ ជនំ ‘‘ភោ រាជា’’តិ វា ‘‘ភោ ភិក្ខូ’’តិ វា អាមន្តេន្តីតិ.

បឋមាវិភត្តិរាសិ និដ្ឋិតោ.

ទុតិយាវិភត្តិរាសិ

កស្មិំ អត្ថេ ទុតិយា?

២៩១. កម្មេ ទុតិយា [ក. ២៩៧; រូ. ២៨៤; នី. ៥៨០; ចំ. ២.១.៤៣; បា. ១.៤.៤៩-៥១].

កម្មត្ថេ ទុតិយា ហោតិ. ករិយតេតិ កម្មំ, តំ និព្ពត្តិកម្មំ, វិកតិកម្មំ, បត្តិកម្មន្តិ តិវិធំ ហោតិ.

តត្ថ និព្ពត្តិកម្មំ យថា? ឥទ្ធិមា ហត្ថិវណ្ណំ មាបេតិ, រាជា នគរំ មាបេតិ, មាតា បុត្តំ វិជាយតិ, ពីជំ រុក្ខំ ជនេតិ, កម្មំ វិបាកំ ជនេតិ, អាហារោ ពលំ ជនេតិ, ជនោ បុញ្ញំ ករោតិ, បាបំ ករោតិ, ពុទ្ធោ ធម្មំ ទេសេសិ, វិនយំ បញ្ញបេសិ, ភិក្ខុ ឈានំ ឧប្បាទេតិ, មគ្គំ ឧប្បាទេតិ ឥច្ចាទិ.

វិកតិកម្មំ យថា? គេហំ ករោតិ, រថំ ករោតិ, ឃដំ ករោតិ, បដំ វាយតិ, ឱទនំ បចតិ, ភត្តំ បចតិ, កដ្ឋំ អង្គារំ ករោតិ, សុវណ្ណំ កដកំ ករោតិ, គេហំ ឈាបេតិ, រុក្ខំ ឆិន្ទតិ, បាការំ ភិន្ទតិ, វិហយោ លុនាតិ, បាណំ ហនតិ, ភត្តំ ភុញ្ជតិ ឥច្ចាទិ.

បត្តិកម្មំ យថា? គាមំ គច្ឆតិ, គេហំ បវិសតិ, រុក្ខំ អារោហតិ, នទិំ តរតិ, អាទិច្ចំ បស្សតិ, ធម្មំ សុណាតិ, ពុទ្ធំ វន្ទតិ បយិរុបាសតិ ឥច្ចាទិ.

បកតិកម្មំ, វិកតិកម្មន្តិ ទុវិធំ. សុវណ្ណំ កដកំ ករោតិ, កដ្ឋំ អង្គារំ ករោតិ, បុរិសំ ឋិតំ បស្សតិ, បុរិសំ គច្ឆន្តំ បស្សតិ, ភិក្ខុំ បស្សតិ សតំ, សម្បជានំ, អភិក្កមន្តំ, បដិក្កមន្តំ, អាលោកេន្តំ, វិលោកេន្តំ, សមិញ្ជេន្តំ, បសារេន្តំ.

ឯត្ថ ‘បុរិសំ, ភិក្ខុ’ន្តិ បកតិកម្មំ, ‘ឋិតំ, សតំ’ឥច្ចាទីនិ វិកតិកម្មានិ.

ធាតុកម្មំ, ការិតកម្មន្តិ ទុវិធំ. គាមំ គច្ឆតិ, បុរិសំ គាមំ គមេតិ.

ធាតុកម្មញ្ច ទ្វិកម្មិកធាតូនំ ទុវិធំ បធានកម្មំ, អប្បធានកម្មន្តិ. អជបាលោ អជំ គាមំ នេតិ, បុរិសោ ភារំ គាមំ វហតិ, ហរតិ, គាមំ សាខំ កឌ្ឍតិ, គាវិំ ខីរំ ទោហតិ, ព្រាហ្មណំ កម្ពលំ យាចតិ, ព្រាហ្មណំ ភត្តំ ភិក្ខតិ, គាវិយោ វជំ អវរុន្ធតិ, ភគវន្តំ បញ្ហំ បុច្ឆតិ, រុក្ខំ ផលានិ ឱចិនាតិ, សិស្សំ ធម្មំ ព្រវីតិ, ភគវា ភិក្ខូ ឯតទវោច [ឧទា. ២៣ (ថោកំ វិសទិសំ)], សិស្សំ ធម្មំ អនុសាសតិ ឥច្ចាទិ.

ឯត្ថ ច ‘អជំ, ខីរំ’ ឥច្ចាទិ បធានកម្មំ នាម កត្តារា បរិគ្គហេតុំ ឥដ្ឋតរត្តា. ‘គាមំ, គាវិំ’ឥច្ចាទិ អប្បធានកម្មំ នាម តថា អនិដ្ឋតរត្តា.

តត្ថ បធានកម្មំ កថិនកម្មំ នាម, កម្មភាវេ ថិរកម្មន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អប្បធានកម្មំ អកថិនកម្មំ នាម, អថិរកម្មន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តញ្ហិ កទាចិ សម្បទានំ ហោតិ, កទាចិ អបាទានំ, កទាចិ សាមិ, កទាចិ ឱកាសោ. យថា – សោ មំ ទកាយ នេតិ, គាវិតោ ខីរំ ទោហតិ, គាវិយា ខីរំ ទោហហិ, គាវិយំ ខីរំ ទោហតិ ឥច្ចាទិ.

កម្មេ ទុតិយាតិ វត្តតេ.

២៩២. គតិពោធាហារសទ្ទត្ថា កម្មក ភជ្ជាទីនំ បយោជ្ជេ [ក. ៣០០; រូ. ២៨៦; នី. ៥៨៧; ចំ. ២.១.៤៤; បា. ១.៤.៥២].

និច្ចវិធិសុត្តមិទំ. គមនត្ថានំ ពោធនត្ថានំ អាហារត្ថានំ សទ្ទត្ថានំ អកម្មកានំ ភជ្ជាទីនញ្ច ធាតូនំ បយោជ្ជេ កម្មនិ ទុតិយា ហោតិ. ឯត្ថ ច បយោជ្ជកម្មំ នាម ការិតកម្មំ វុច្ចតិ.

បុរិសោ បុរិសំ គាមំ គមយតិ, សាមិកោ អជបាលំ អជំ គាមំ នយាបេតិ, អាចរិយោ សិស្សំ ធម្មំ ពោធេតិ, បុរិសោ បុរិសំ ភត្តំ ភោជេតិ, អាចរិយោ សិស្សំ ធម្មំ បាឋេតិ, បុរិសោ បុរិសំ សយាបេតិ, អច្ឆាបេតិ, ឧដ្ឋាបេតិ, បុរិសោ បុរិសំ ធញ្ញំ ភជ្ជាបេតិ, កោដ្ដាបេតិ, ឧទ្ធរាបេតិ.

ឯតេសមីតិ កិំ? បុរិសោ បុរិសេន ឱទនំ បាចេតិ.

ឯត្ថ ច គមនត្ថាទីនំ បយោជ្ជេ តតិយាបិ រូបសិទ្ធិយំ [១៤១ បិដ្ឋេ] សទ្ទនីតិយញ្ច [សុត្ត-១៤៨ បិដ្ឋេ] វុត្តា. សទ្ទនីតិយំ តតិយាបយោគេបិ កម្មត្ថមេវ ឥច្ឆតិ. ញាសាទីសុ កត្វត្ថំ ឥច្ឆន្តិ.

យទា បន បឋមំ បយោជកំ អញ្ញោ ទុតិយោ បយោជេតិ, តទា បឋមោ បយោជ្ជោ នាម. តស្មិំ តតិយាឯវាតិ វុត្តិយំ វុត្តំ. អត្តនា វិប្បកតំ កុដិំ បរេហិ បរិយោសាបេតិ [បារា. ៣៦៣].

២៩៣. ហរាទីនំ វា [ក. ៣០០; រូ. ២៨៦; នី. ៥៨៧; ចំ. ២.១.៤៥; បា. ១.៤.៥៣].

ហរាទីនំ បយោជ្ជេ កម្មនិ វិកប្បេន ទុតិយា ហោតិ.

សាមិកោ បុរិសំ ភារំ ហារេតិ បុរិសេន វា, បុរិសំ អាហារំ អជ្ឈោហារេតិ បុរិសេន វា, បុរិសំ កម្មំ ការេតិ បុរិសេន វា, រាជា បុរិសំ អត្តានំ ទស្សេតិ បុរិសេន វា, បុរិសំ ពុទ្ធំ វន្ទាបេតិ បុរិសេន វា.

១៩៤. ន ខាទាទីនំ [ក. ៣០០; រូ. ២៨៦; នី. ៥៨៧; ចំ. ២.១.៤៧; បា. ១.៤.៥៧].

ខាទាទីនំ បយោជ្ជេ កម្មនិ ន ទុតិយា ហោតិ.

សាមិកោ បុរិសេន ខជ្ជំ ខាទាបេតិ, អទ-ភក្ខនេ, ភត្តំ អាទេតិ, សាមិកោ ទាសេន បុរិសំ អវ្ហាបេតិ, សទ្ទាយាបេតិ, កន្ទយតិ, នាទយតិ. ឯត្ថ ច ‘សទ្ទាយាបេតី’តិ សទ្ទំ ការាបេតិ, នាមធាតុ ចេសា. កន្ទ, នទាបិ សទ្ទត្ថាយេវ.

២៩៥. វហិស្សានិយន្តុកេ [ក. ៣០០; រូ. ២៨៦; នី. ៥៨៧; ចំ. ២.១.៤៨; បា. ១.៤.៥២].

វហិស្សាតិ ធាតុនិទ្ទេសោ ឥ-ការោ, និយាមេតិ បយោជេតីតិ និយន្តា, នត្ថិ និយន្តា ឯតស្សាតិ អនិយន្តុកោ. យស្ស អញ្ញេន បយោជកេន កិច្ចំ នត្ថិ, សយមេវ ញត្វា វហតិ, សោ អនិយន្តុកោ នាម, វហធាតុស្ស តាទិសេ អនិយន្តុកេ បយោជ្ជេ កម្មនិ ទុតិយា ន ហោតិ.

សាមិកោ ទាសេន ភារំ វាហេតិ.

អនិយន្តុកេតិ កិំ? ពលីពទ្ទេ ភារំ វាហេតិ.

២៩៦. ភក្ខិស្សាហិំសាយំ [ក. ៣០០; រូ. ២៨៦; នី. ៥៨៧; ចំ. ២.១.៤៩; បា. ១.៤.៥].

ភក្ខិតុំ ឥច្ឆន្តស្ស ភក្ខាបនំ ហិំសា នាម ន ហោតិ, អនិច្ឆន្តស្ស ភក្ខាបនំ ហិំសា នាម, ភក្ខធាតុស្ស បយោជ្ជេ កម្មនិ អហិំសាវិសយេ ទុតិយា ន ហោតិ.

សាមិកោ បុរិសេន មោទកេ ភក្ខាបេតិ.

អហិំសាយន្តិ កិំ? ពលីពទ្ទេ សស្សំ ភក្ខាបេតិ. ឯត្ថ ‘សស្ស’ន្តិ ថូលតរំ សស្សន្តិ វទន្តិ.

បាឡិយំ ‘‘សព្ពេសំ វិញ្ញាបេត្វាន [អប. ថេរ ១.១.៤៣៨], តោសេន្តិ សព្ពបាណិនំ [អប. ថេរ ១.១.៣០០]. ថេរស្ស បត្តោ ទុតិយស្ស គាហេតព្ពោ’’ ឥច្ចាទិនា [បារា. ៦១៥] បយោជ្ជេ ឆដ្ឋីបិ ទិស្សតិ.

២៩៧. ឈាទីហិ យុត្តា [ក. ២៩៩; រូ. ២៨៨; នី. ៥៨២, ៥៨៦; ចំ. ២.១.៥០; បា. ២.៣.២].

ធីឥច្ចាទីហិ និបាតោបសគ្គេហិ យុត្តា លិង្គម្ហា ទុតិយា ហោតិ.

ធី ព្រាហ្មណស្ស ហន្តារំ [ធ. ប. ៣៨៩], ធីរត្ថុ’មំ បូតិកាយំ [ជា. ១.៣.១២៩], ធីរត្ថុ តំ ធនលាភំ [ជា. ១.៤.៣៦], ធីរត្ថុ ពហុកេ កាមេ. តតិយាបិ ទិស្សតិ, ធីរត្ថុ ជីវិតេន មេ [ជា. ២.១៧.១៣៥]. អន្តរា ច រាជគហំ អន្តរា ច នាឡន្ទំ [ទី. និ. ១.១], អភិតោ គាមំ វសតិ, បរិតោគាមំ វសតិ, នទិំ នេរញ្ជរំ បតិ [សុ. និ. ៤២៧], ឯតេសុ ឆដ្ឋ្យត្ថេ ទុតិយា.

តថា បដិភាតិ មំ ភគវា [ឧទា. ៤៥; សំ. និ. ១.២១៧], អបិស្សុ មំ តិស្សោ ឧបមាយោ បដិភំសុ [ម. និ. ១.៣៧៤], បដិភាតុ តំ ភិក្ខុ ធម្មោ ភាសិតុំ [មហាវ. ២៥៨]. បដិភន្តុ តំ ចុន្ទ ពោជ្ឈង្គា [សំ. និ. ៣.៧៩] – ‘ម’ន្តិ មម, ‘ត’ន្តិ តវ, សម្បទានត្ថេ ទុតិយា. ‘ម’ន្តិ មមញាណេ, ‘ត’ន្តិ តវញាណេតិបិ វណ្ណេសុំ. ន ឧបាយមន្តរេន អត្ថស្ស សិទ្ធិ, នត្ថិ សមាទានមន្តរេន សិក្ខាបដិលាភោ, នេវិធ ន ហុរំ ន ឧភយមន្តរេន, ឯសេវន្តោ ទុក្ខស្ស [ម. និ. ៣.៣៩៣; ឧទា. ៧៤]. តត្ថ ‘អន្តរេនា’តិ និបាតបទមេតំ, វជ្ជេត្វាត្យត្ថោ. បុព្ពេន គាមំ, ទក្ខិណេន គាមំ, ឧត្តរេន គាមំ, គាមស្ស បុព្ពេតិ អត្ថោ.

ឧបសគ្គបុព្ពានំ អកម្មកធាតូនំ បយោគេ អាធារេ ទុតិយា, បថវិំ អធិសេស្សតិ, គាមំ អធិតិដ្ឋតិ, រុក្ខំ អជ្ឈាវសតិ, មញ្ចំ វា បីឋំ វា អភិនិសីទេយ្យ វា អភិនិបជ្ជេយ្យ វា [បាចិ. ១៣០], គាមំ ឧបវសតិ, គាមំ អនុវសតិ, បព្ពតំ អធិវសតិ, ឃរំ អាវសតិ, អគារំ អជ្ឈាវសតិ [ទី. និ. ១.២៥៨; បារា. ៥១៩], ឧបោសថំ ឧបវសតិ, កាមាវចរំ ឧបបជ្ជតិ, រូបាវចរំ ឧបបជ្ជតិ, អរូបាវចរំ ឧបបជ្ជតិ, សក្កស្ស សហព្យតំ ឧបបជ្ជតិ, និបន្នំ វា ឧបនិបជ្ជេយ្យ [ទី. និ. ៣.២៨២], និសិន្នំ វា ឧបនិសីទេយ្យ [ទី. និ. ៣.២៨២], ឋិតំ វា ឧបតិដ្ឋេយ្យ [ទី. និ. ៣.២៨២] ឥច្ចាទិ.

តប្បាន, ចារេបិ ទុតិយា, នទិំ បិវតិ, សមុទ្ទំ បិវតិ, គាមំ ចរតិ, អរញ្ញំ ចរតិ, នទិយំ, គាមេតិ អត្ថោ.

កាល, ទិសាសុបិ អាធារេ ឯវ ទុតិយា, តំ ខណំ, តំ មុហុត្តំ, តំ កាលំ, ឯកមន្តំ [ខុ. បា. ៥.១], ឯកំ សមយំ [ខុ. បា. ៥.១; ទី. និ. ១.១], បុព្ពណ្ហសមយំ [បារា. ១៦], សាយន្ហសមយំ, តំ ទិវសំ, ឥមំ រត្តិំ [ទី. និ. ៣.២៨៥], ទុតិយម្បិ, តតិយម្បិ, ចតុត្ថំ វា បញ្ចមំ វា អប្បេតិ, តតោ បុព្ពំ, តតោ បរំ, បុរិមំ ទិសំ [ទី. និ. ២.៣៣៦], ទក្ខិណំ ទិសំ [ទី. និ. ២.៣៣៦], បច្ឆិមំ ទិសំ [ទី. និ. ២.៣៣៦], ឧត្តរំ ទិសំ [ទី. និ. ២.៣៣៦], ឥមា ទស ទិសាយោ, កតមំ ទិសំ តិដ្ឋតិ នាគរាជា [ជា. ១.១៦.១០៤], ឥមាសុ ទិសាសុ កតមាយ ទិសាយ តិដ្ឋតិ ឆទ្ទន្តនាគរាជាតិ អត្ថោឥច្ចាទិ.

២៩៨. លក្ខណិត្ថម្ភូតវិច្ឆាស្វភិនា [ក. ២៩៩; រូ. ២៨៨; នី. ៥៨២, ៥៨៦; ចំ. ២.១.៥៤; បា. ១.៤.៩០, ៩១; ២.៣.៨].

លក្ខណាទីសុ អត្ថេសុ បវត្តេន អភិនា យុត្តា លិង្គម្ហា ទុតិយា ហោតិ.

លក្ខីយតិ លក្ខិតព្ពំ អនេនាតិ លក្ខណំ. អយំ បការោ ឥត្ថំ, ឦទិសោ វិសេសោតិ អត្ថោ. ឥត្ថំ ភូតោ បត្តោតិ ឥត្ថម្ភូតោ. ភិន្នេ អត្ថេ ព្យាបិតុំ ឥច្ឆា វិច្ឆា.

តត្ថ លក្ខណេ –

រុក្ខមភិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ, រុក្ខំ អភិ ព្យាបេត្វា វិជ្ជោតតេតិ អត្ថោ, វិជ្ជោភាសេន ព្យាបិតោ រុក្ខោ វិជ្ជុប្បាទស្ស លក្ខណំ សញ្ញាណំ ហោតិ.

ឥត្ថម្ភូតេ –

សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមភិ, មាតរំ អភិ វិសិដ្ឋំ កត្វា សាធូតិ អត្ថោ, ទេវទត្តោ សក្កច្ចំ មាតុបដ្ឋានេ អគ្គបុរិសោតិ វុត្តំ ហោតិ. តំ ខោ បន ភវន្តំ គោតមំ ឯវំ កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គតោ [បារា. ១]. ឯត្ថ ច ‘អព្ភុគ្គតោ’តិ អភិ វិសិដ្ឋំ កត្វា ឧគ្គតោតិ អត្ថោ, អយំ កិត្តិសទ្ទោ ភោតោ គោតមស្ស សកលលោកគ្គភាវំ បកាសេត្វា ឧគ្គតោតិ វុត្តំ ហោតិ, កិត្តិសទ្ទសម្ពន្ធេ បន តស្ស ខោ បន ភោតោ គោតមស្សាតិ អត្ថោ.

វិច្ឆាយំ –

រុក្ខំ រុក្ខំ អភិ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ, ព្យាបេត្វា វិជ្ជោតតេត្យត្ថោ.

ឯត្ថ ច លក្ខណាទិអត្ថា អភិសទ្ទេន ជោតនីយា បិណ្ឌត្ថា ឯវ, ន វចនីយត្ថា, ព្យាបនាទិអត្ថា ឯវ វចនីយត្ថាតិ.

២៩៩. បតិបរីហិ ភាគេ ច [ក. ២៩៩; រូ. ២៨៨; នី. ៥៨២, ៥៨៦; ចំ. ២.១.៥៥; បា. ១.៤.៩០].

លក្ខណិ’ត្ថម្ភូត, វិច្ឆាសុ ច ភាគេ ច បវត្តេហិ បតិ, បរីហិ យុត្តា លិង្គម្ហា ទុតិយា ហោតិ.

លក្ខណេ –

រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ, រុក្ខំ បរិ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ. តត្ថ ‘បតី’តិ បដិច្ច, ‘បរី’តិ ផរិត្វា.

ឥត្ថម្ភូតេ –

សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ បតិ, សាធុ ទេវទត្តោ មាតរំ បរិ.

វិច្ឆាយំ –

រុក្ខំ រុក្ខំ បតិ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ, រុក្ខំ រុក្ខំ បរិ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ.

ភាគេ –

តំ ទីយតុ, យទេត្ថ មំ បតិ សិយា, តំ ទីយតុ, យទេត្ថ មំ បរិ សិយា. តត្ថ ‘បតី’តិ បដិច្ច, ‘បរី’តិ បរិច្ច, ឧទ្ទិស្សាតិ អត្ថោ, ‘ឋបិត’ន្តិ បាឋសេសោ. ឯត្ថ មំ ឧទ្ទិស្ស យំ វត្ថុ ឋបិតំ សិយា, តំ មេ ទីយតូត្យត្ថោ, ឯតេសុ ពហូសុ ភាគេសុ យោ មម ភាគោ, សោ មយ្ហំ ទីយតូតិ វុត្តំ ហោតីតិ.

៣០០. អនុនា [ក. ២៩៩; រូ. ២៨៨; នី. ៥៨២, ៥៨៦; ចំ. ២.១.៥៦; បា. ១.៤.៨៤, ៩០].

លក្ខណិ’ត្ថម្ភូត, វិច្ឆាសុ ច ភាគេ ច បវត្តេន អនុនា យុត្តា លិង្គម្ហា ទុតិយា ហោតិ.

លក្ខណេ –

រុក្ខំ អនុ វិជ្ជោតតេ វិជ្ជុ, រុក្ខំ អនុ ផរិត្វាតិ អត្ថោ. ចតុរាសីតិសហស្សានិ, សម្ពុទ្ធមនុបព្ពជុំ [ពុ. វំ. ២១.៥], ‘សម្ពុទ្ធ’ន្តិ ពោធិសត្តំ, អនុ គន្ត្វា បព្ពជិំសូតិ អត្ថោ, វិបស្សិពោធិសត្តេ បព្ពជិតេ សតិ តានិបិ ចតុរាសីតិកុលបុត្តសហស្សានិ បព្ពជិំសូតិ វុត្តំ ហោតិ. សច្ចក្រិយមនុ វុដ្ឋិ បាវស្សិ, ‘អនូ’តិ អន្វាយ, បដិច្ចាតិ អត្ថោ, សច្ចក្រិយាយ សតិ សច្ចក្រិយហេតុ ទេវោ បាវស្សីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ហេតុ ច លក្ខណំ ភវតី’’តិ វុត្តិយំ វុត្តំ. សច្ចក្រិយាយ សហេវាតិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘សហ សច្ចេ កតេ មយ្ហ’’ន្តិ [ចរិយា. ៣.៨២] ហិ វុត្តំ.

ឥត្ថម្ភូតេ –

សាធុ ទេវទត្តោ មាតរមនុ. តត្ថ ‘អនូ’តិ អន្វាយ បដិច្ច.

វិច្ឆាយំ –

រុក្ខំ រុក្ខំ អនុ វិជ្ជោតតេ ចន្ទោ. តត្ថ ‘អនូ’តិ អនុ ផរិត្វា.

ភាគេ –

យទេត្ថ មំ អនុ សិយា, តំ ទីយតុ. តត្ថ ‘អនូ’តិ អន្វាយ. សេសំ វុត្តនយមេវ.

៣០១. សហត្ថេ [ក. ២៩៩; រូ. ២៨៨; នី. ៥៨២, ៥៨៦; ចំ. ២.១.៥៧; បា. ១.៤.៨៥].

សហត្ថេ អនុនា យុត្តា លិង្គម្ហា ទុតិយា ហោតិ.

បព្ពតំ អនុ តិដ្ឋតិ [បព្ពតមនុសេនា តិដ្ឋតិ (មោគ្គល្លានវុត្តិយំ)]. នទិំ អន្វាវសិតា ពារាណសី. ‘អនូ’តិ អនុគន្ត្វា, នទិយា សហ អាពទ្ធា តិដ្ឋតីតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣០២. ហីនេ [ក. ២៩៩; រូ. ២៨៨; នី. ៥៨២, ៥៨៦; ចំ. ២.១.៥៨; បា. ១.៤.៨៦].

ហីនេ បវត្តេន អនុនា យុត្តា លិង្គម្ហា ទុតិយា ហោតិ.

អនុ សារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ, អនុគតា បច្ឆតោ គតាតិ អត្ថោ, សព្ពេ បញ្ញវន្តោ សារិបុត្តតោ ហីនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៣០៣. ឧបេន [ក. ២៩៩; រូ. ២៨៨; នី. ៥៨២, ៥៨៦; ចំ. ២.១.៥៩; បា. ១.៤.៨៧].

ហីនេ ឧបេន យុត្តា លិង្គម្ហា ទុតិយា ហោតិ.

ឧប សារិបុត្តំ បញ្ញវន្តោ, ឧបេច្ច គតា សមីបេ គតាតិ អត្ថោ, ហីនាត្វេវ វុត្តំ ហោតិ.

ឯត្ថ ច អភិឥច្ចាទយោ កម្មប្បវចនីយាតិ សទ្ទសត្ថេសុ វុត្តា. តត្ថ បការេន វុច្ចតីតិ បវចនីយំ, បការោ ច លក្ខណិ’ត្ថម្ភូត, វិច្ឆាទិកោ បិណ្ឌត្ថោ វុច្ចតិ, កម្មន្តិ ព្យាបនាទិក្រិយា, កម្មំ បវចនីយំ យេហិ តេ កម្មប្បវចនីយា.

តត្ថ ព្យាបនាទិក្រិយាវិសេសវាចីហិ ឧបសគ្គេហិ សម្ពន្ធេសតិ កម្មត្ថេ ទុតិយា ហោតិ, អសម្ពន្ធេ បន អាធារ, សាម្យាទិអត្ថេសុ ហោតិ, លក្ខណាទយោ បន សាមត្ថិយសិទ្ធា បិណ្ឌត្ថា ឯវាតិ.

៣០៤. កាលទ្ធានមច្ចន្តសំយោគេ [ក. ២៩៨; រូ. ២៨៧; នី. ៥៨១; បា. ២.៣.៥]

កាលស្ស វា អទ្ធុនោ វា ទព្ព, គុណ, ក្រិយាហិ អច្ចន្តំ និរន្តរំ សំយោគេ កាល’ទ្ធានវាចីហិ លិង្គេហិ បរំ ទុតិយា ហោតិ.

កាលេ –

សត្តាហំ គវបានំ, មាសំ មំសោទនំ, សរទំ រមណីយា នទី, សព្ពកាលំ រមណីយំ នន្ទនំ, មាសំ សជ្ឈាយតិ, វស្សសតំ ជីវតិ, តយោ មាសេ អភិធម្មំ ទេសេតិ.

អទ្ធានេ –

យោជនំ វនរាជិ, យោជនំ ទីឃោ បព្ពតោ, កោសំ សជ្ឈាយតិ.

អច្ចន្តសំយោគេតិ កិំ? មាសេ មាសេ ភុញ្ជតិ, យោជនេ យោជនេ វិហារោ.

ឯត្ថ ច ក្រិយាវិសេសនម្បិ កត្តារា សាធេតព្ពត្តា កម្មគតិកំ ហោតិ, តស្មា តម្បិ ‘កម្មេ ទុតិយា’តិ ឯត្ថ កម្មសទ្ទេន គយ្ហតិ.

សុខំ សេតិ, ទុក្ខំ សេតិ, សីឃំ គច្ឆតិ, ខិប្បំ គច្ឆតិ, ទន្ធំ គច្ឆតិ, មុទុំ បចតិ, គរុំ ឯស្សតិ, លហុំ ឯស្សតិ, សន្និធិការកំ ភុញ្ជតិ, សម្បរិវត្តកំ ឱតាបេតិ, កាយប្បចាលកំ គច្ឆតិ [បាចិ. ៥៩០], ហត្ថប្បចាលកំ គច្ឆតិ, សីសប្បចាលកំ គច្ឆតិ [បាចិ. ៥៩៤-៥៩៥], សុរុសុរុការកំ ភុញ្ជតិ [បាចិ. ៦២៧], អវគណ្ឌការកំ ភុញ្ជតិ [បាចិ. ៦២២], បិណ្ឌុក្ខេបកំ ភុញ្ជតិ [បាចិ. ៦២០], ហត្ថនិទ្ធុនកំ ភុញ្ជតិ [បាចិ. ៦២៣], ហត្ថនិល្លេហកំ ភុញ្ជតិ [បាចិ. ៦២៨], ចន្ទិមសូរិយា សមំ បរិយាយន្តិ, វិសមំ បរិយាយន្តិ ឥច្ចាទិ.

ទុតិយាវិភត្តិរាសិ និដ្ឋិតោ.

តតិយាវិភត្តិរាសិ

កស្មិំ អត្ថេ តតិយា?

៣០៥. កត្តុករណេសុ តតិយា [ក. ២៨៦, ២៨៨; រូ. ២៩១, ២៩៣; នី. ៥៩១, ៥៩៤; ចំ. ២.១.៦២-៣; បា. ២.៣.១៨].

កត្តរិ ករណេ ច តតិយា ហោតិ. កត្តាតិ ច ការកោតិ ច អត្ថតោ ឯកំ ‘‘ករោតីតិ កត្តា, ករោតីតិ ការកោ’’តិ, តស្មា ‘‘កត្តុការកោ’’តិ វុត្តេ ទ្វិន្នំ បរិយាយសទ្ទានំ វសេន អយមេវ ក្រិយំ ឯកន្តំ ករោតិ, សាមី ហុត្វា ករោតិ, អត្តប្បធានោ ហុត្វា ករោតីតិ វិញ្ញាយតិ, តតោ ក្រិយា នាម កត្តុនោ ឯវ ព្យាបារោ, ន អញ្ញេសន្តិ ច, អញ្ញេ បន ក្រិយាសាធនេ កត្តុនោ ឧបការកត្តា ការកា នាមាតិ ច, តថា អនុបការកត្តា អការកា នាមាតិ ច វិញ្ញាយន្តីតិ.

តត្ថ កត្តា តិវិធោ សយំកត្តា, បយោជកកត្តា, កម្មកត្តាតិ.

តត្ថ ធាត្វត្ថំ សយំ ករោន្តោ សយំកត្តា នាម, បុរិសោ កម្មំ ករោតិ.

បរំ និយោជេន្តោ បយោជកកត្តា នាម, បុរិសោ ទាសំ កម្មំ ការេតិ.

កម្មកត្តា នាម បយោជ្ជកកត្តាបិ វុច្ចតិ, បុរិសោ ទាសេន កម្មំ ការេតិ ទាសស្ស វា, យោ ច អញ្ញេន កតំ បយោគំ បដិច្ច កម្មភូតោបិ សុករត្តា វា កម្មភាវេន អវត្តុកាមតាយ វា អជាននតាយ វា វញ្ចេតុកាមតាយ វា កត្តុភាវេន វោហរីយតិ, សោ កម្មកត្តា នាម, កុសូលោ សយមេវ ភិជ្ជតិ, ឃដោ សយមេវ ភិជ្ជតិ. អបិច សុករោ វា ហោតុ ទុក្ករោ វា, យោ កម្មរូបក្រិយាបទេ បឋមន្តោ កត្តា, សោ កម្មកត្តាតិ វុច្ចតិ. សទ្ទរូបេន កម្មញ្ច តំ អត្ថរូបេន កត្តា ចាតិ កម្មកត្តា, កុសូលោ ភិជ្ជតិ, ឃដោ ភិជ្ជតិ, បច្ចតិ មុនិនោ ភត្តំ, ថោកំ ថោកំ ឃរេ ឃរេ ឥច្ចាទិ.

ឯត្ថ ច សទ្ទត្ថោ ទុវិធោ បរមត្ថោ, បញ្ញត្តត្ថោតិ. តត្ថ បរមត្ថោ ឯកន្តេន វិជ្ជមានោយេវ. បញ្ញត្តត្ថោ បន កោចិ វិជ្ជមានោតិ សម្មតោ. យថា? រាជបុត្តោ, គោវិសាណំ, ចម្បកបុប្ផន្តិ. កោចិ អវិជ្ជមានោតិ សម្មតោ. យថា? វញ្ឈាបុត្តោ, សសវិសាណំ, ឧទុម្ពរបុប្ផន្តិ. សទ្ទោ ច នាម វត្តិច្ឆាបដិពទ្ធវុត្តី ហោតិ, វត្តមានោ ច សទ្ទោ អត្ថំ ន ទីបេតីតិ នត្ថិ, សង្កេតេ សតិ សុណន្តស្ស អត្ថវិសយំ ពុទ្ធិំ ន ជនេតីតិ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឥតិ អវិជ្ជមានសម្មតោបិ អត្ថោ សទ្ទពុទ្ធីនំ វិសយភាវេន វិជ្ជមានោ ឯវ ហោតិ. ឥតរថា ‘វញ្ឈាបុត្តោ’តិ បទំ សុណន្តស្ស តទត្ថវិសយំ ចិត្តំ នាម ន បវត្តេយ្យាតិ, សទ្ទពុទ្ធីនញ្ច វិសយភាវេន វិជ្ជមានោ នាម អត្ថោ សទ្ទនានាត្តេ ពុទ្ធិនានាត្តេ ច សតិ នានា ហោតិ, វិសុំ វិសុំ វិជ្ជមានោ នាម ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ សទ្ទពុទ្ធិវិសយភាវេន វិជ្ជមានញ្ច នានាភូតញ្ច អត្ថំ បដិច្ច ការកនានាត្តំ ក្រិយាការកនានាត្តញ្ច ហោតិ, ន បន សភាវតោ វិជ្ជមានមេវ នានាភូតមេវ ច អត្ថន្តិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ. តស្មា ‘‘សំយោគោ ជាយតេ’’ ឥច្ចាទីសុ សទ្ទពុទ្ធីនំ នានាត្តសិទ្ធេន អត្ថនានាត្តេន ទ្វិន្នំ សទ្ទានំ ទ្វិន្នំ អត្ថានញ្ច ក្រិយាការកតាសិទ្ធិ វេទិតព្ពាតិ.

កយិរតេ អនេនាតិ ករណំ, ក្រិយាសាធនេ កត្តុនោ សហការីការណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តំ ទុវិធំ អជ្ឈត្តិកករណំ, ពាហិរករណន្តិ.

តត្ថ កត្តុនោ អង្គភូតំ ករណំ អជ្ឈត្តិកំ នាម, បុរិសោ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ, មនសា ធម្មំ វិជានាតិ, ហត្ថេន កម្មំ ករោតិ, បាទេន មគ្គំ គច្ឆតិ, រុក្ខោ ផលភារេន ឱណមតិ.

កត្តុនោ ពហិភូតំ ពាហិរំ នាម, បុរិសោ យានេន គច្ឆតិ, ផរសុនា [បរសុនា (សក្កតគន្ថេសុ)] ឆិន្ទតិ, រុក្ខោ វាតេន ឱណមតិ.

៣០៦. សហត្ថេន [ក. ២៨៧; រូ. ២៩៦; នី. ៥៩២; ចំ. ២.១.៦៥; បា. ២.៣.១៩].

សហសទ្ទស្ស អត្ថោ យស្ស សោតិ សហត្ថោ, សហត្ថេន សទ្ទេន យុត្តា លិង្គម្ហា តតិយា ហោតិ. សហសទ្ទស្ស អត្ថោ នាម សមវាយត្ថោ.

សោ តិវិធោ ទព្ពសមវាយោ, គុណសមវាយោ, ក្រិយាសមវាយោតិ. បុត្តេន សហ ធនវា បិតា, បុត្តេន សហ ថូលោ បិតា, បុត្តេន សហ អាគតោ បិតា. សហ, សទ្ធិំ, សមំ, នានា, វិនាឥច្ចាទិកោ សហត្ថសទ្ទោ នាម.

និសីទិ ភគវា សទ្ធិំ ភិក្ខុសង្ឃេន [មហាវ. ៥៩], សហស្សេន សមំ មិតា [សំ. និ. ១.៣២], បិយេហិ នានាភាវោ វិនាភាវោ [ទី. និ. ២.១៨៣, ២០៧], សង្ឃោ សហ វា គគ្គេន វិនា វា គគ្គេន ឧបោសថំ ករេយ្យ [មហាវ. ១៦៧].

៣០៧. លក្ខណេ [រូ. ១៤៧ បិដ្ឋេ; នី. ៥៩៨; ចំ. ២.១.៦៦; បា. ២.៣.២១].

លក្ខណំ វុច្ចតិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណំ, តស្មិំ តតិយា ហោតិ.

អស្សុបុណ្ណេហិ នេត្តេហិ, បិតរំ សោ ឧទិក្ខតិ [ជា. ២.២២.២១២៣]. ព្រហ្មភូតេន អត្តនា វិហរតិ [អ. និ. ៣.៦៧], អសម្ភិន្នេន វិលេបនេន រាជានមទក្ខិ, តិទណ្ឌកេន បរិព្ពាជកមទក្ខិ, ឩនបញ្ចពន្ធនេន បត្តេន អញ្ញំ បត្តំ ចេតាបេតិ [បារា. ៦១២ (ថោកំ វិសទិសំ)], ភិក្ខុ បាសាទិកេន អភិក្កន្តេន បដិក្កន្តេន អាលោកិតេន វិលោកិតេន សមិញ្ជិតេន បសារិតេន គាមំ បិណ្ឌាយ បាវិសិ, សា កាឡី ទាសី ភិន្នេន សីសេន លោហិតេន គលន្តេន បតិវិស្សកានំ ឧជ្ឈាបេសិ [ម. និ. ១.២២៦], ឧក្ខិត្តកាយ អន្តរឃរេ គច្ឆន្តិ [បាចិ. ៥៨៤], បល្លត្ថិកាយ អន្តរឃរេ និសីទន្តិ [បាចិ. ៥៩៩].

អង្គវិការោបិ ឥធ សង្គយ្ហតិ [ក. ២៩១; រូ. ២៩៩; នី. ៦០៣], អក្ខិនា កាណំ បស្សតិ, ‘អក្ខី’តិ ឥទំ ‘កាណ’ន្តិ បទេ វិសេសនំ, វិកលេន ចក្ខុអង្គេន សោ កាណោ នាម ហោតិ. ហត្ថេន កុណិំ បស្សតិ, បាទេន ខញ្ជំ បស្សតិ.

៣០៨. ហេតុម្ហិ [ក. ២៨៩; រូ. ២៩៧; នី. ៦០១].