២. នាមកណ្ឌ

វិភត្តិរាសិ

អថ លិង្គម្ហា ស្យាទិវិភត្តិវិធានំ ទីបិយតេ.

លិង្គំ, នាមំ, បាដិបទិកន្តិ អត្ថតោ ឯកំ, ទព្ពាភិធានស្ស បុរិសាទិកស្ស បកតិរូបស្សេតំ នាមំ. តញ្ហិ សត្តន្នំ វិភត្តីនំ វសេន វិភាគំ បត្វា កិញ្ចិ វិសទរូបំ ហោតិ, កិញ្ចិ អវិសទរូបំ, កិញ្ចិ មជ្ឈិមរូបន្តិ ឯវំ តិវិធេន លិង្គរូបេន យុត្តត្តា លិង្គន្តិ វុច្ចតិ.

តទេវ កិញ្ចិ សទ្ទលិង្គានុរូបំ, កិញ្ចិ អត្ថលិង្គានុរូបញ្ច បរិណមន្តំ បវត្តតិ, តស្មា នាមន្តិ ច វុច្ចតិ.

តទេវ ធាតុ, បច្ចយ, វិភត្តិបទេហិ ចេវសទ្ទបទត្ថកបទេហិ ច ‘វិសុំ ភូតំ បទ’ន្តិ កត្វា បាដិបទិកន្តិ ច វុច្ចតិ.

តត្ថ ធាតុបទំ នាម ព្រូ, ភូ, ហូឥច្ចាទិ.

បច្ចយបទំ នាម ណ, តព្ព, អនីយ ឥច្ចាទិ.

វិភត្តិបទំ នាម សិ, យោ, អំ, យោ,តិ, អន្តិ ឥច្ចាទិ.

សទ្ទបទត្ថកបទានិ នាម រាជស្ស, សខស្ស, បុមស្ស ឥច្ចាទីនិ. ឯត្ថ ច រាជស្សឥច្ចាទីនិ សទ្ទសុត្តេ សទ្ទបទត្ថកានិ ហោន្តិ, បយោគេ អត្ថបទត្ថកានិ. ធាតុបច្ចយវិភត្តិបទានិ បន និច្ចំ សទ្ទបទត្ថកានិ ឯវ ហោន្តិ, សទ្ទសុត្តេស្វេវ ច លព្ភន្តិ, ន បយោគេតិ, ឥទំ ទ្វិន្នំ នានត្តំ.

យទិឯវំ ភុស្ស, ព្រុស្ស, ភូតោ, ហូតោ, ណេ, តព្ពេ, សិម្ហិ, តិម្ហិ ឥច្ចាទិនា តេហិ កថំ វិភត្តុប្បត្តិ ហោតីតិ? អនុករណបទានិ នាម តានិ អត្ថិស្ស, ករោតិស្ស ឥច្ចាទីនិ វិយ, តស្មា តានិ ច រាជស្ស ឥច្ចាទីនិ ច អនុករណលិង្គភាវេន ឯត្ថ សង្គយ្ហន្តិ, ន ឯកន្តលិង្គភាវេនាតិ. ឯវញ្ច កត្វា ‘ធាតុ- បច្ចយ, វិភត្តិវជ្ជិតមត្ថវំ លិង្គ’ន្តិ អវោចុំ. តត្ថ អត្ថវន្តិ អត្ថបទត្ថកំ វុច្ចតិ, រាជស្សឥច្ចាទិកំ សទ្ទបទត្ថកំ វិវជ្ជេតិ, ឯតេន អត្ថបទត្ថកេ សតិ តទ្ធិត, សមាស, កិតកបទានម្បិ ឯកន្តលិង្គភាវំ សាធេន្តិ. ន ហិ តេសំ លិង្គនាមព្យបទេសកិច្ចំ អត្ថិ, យានិ ច នាមស្ស វិសេសនានិ ភវិតុំ អរហន្តិ, តានិ ឧបសគ្គ, និបាតបទានិ ត្វាន្តាទិបទានិ ច ឥធ វិសេសននាមភាវេន សង្គយ្ហន្តីតិ.

៦១. ទ្វេ ទ្វេកានេកេសុ នាមស្មា សិ យោ អំយោ នា ហិ ស នំ ស្មាហិ សនំស្មិំសុ [ក. ៥៥; រូ. ៦៣; នី. ២០០].

ឯកស្មិំ អត្ថេ ច អនេកេសុ អត្ថេសុ ច បវត្តា នាមស្មា ទ្វេ ទ្វេ សិ, យោ…បេ… ស្មិំ, សុវិភត្តិយោ ហោន្តិ.

វិភជន្តីតិ វិភត្តិយោ, ឯកមេកំ បកតិនាមបទំ នានារូបវិភាគវសេន កត្តុ, កម្មាទិនានាអត្ថវិភាគវសេន ឯកត្ត, ពហុត្តសង្ខ្យាវិភាគវសេន ច វិភជន្តីតិ អត្ថោ. សិ, លោ ឥតិ បឋមា នាម…បេ… ស្មិំ, សុ ឥតិ សត្តមី នាម. ទ្វីសុ ទ្វីសុ បុព្ពំ បុព្ពំ ‘ឯកស្មិំ អត្ថេ បវត្តំ វចន’ន្តិ ឯកវចនំ នាម. បរំ បរំ ‘អនេកេសុ អត្ថេសុ បវត្តំ វចន’ន្តិ អនេកវចនំ នាម. ពហុវចនន្តិ ច បុថុវចនន្តិ ច ឯតស្ស នាមំ. សព្ពមិទំ ឥមិនា សុត្តេន សិទ្ធំ.

៦២. បឋមាត្ថមត្តេ [ក. ២៨៤; រូ. ៦៥; នី. ៥៧៧; ចំ. ២.១.៩៣; បា. ២.៣.៤៦].

កត្តុ, កម្មាទិកំ ពាហិរត្ថំ អនបេក្ខិត្វា លិង្គត្ថមត្តេ បវត្តា នាមស្មា បឋមាវិភត្តិ ហោតិ.

អយំ មម បុរិសោ, ឥមេ មម បុរិសា.

៦៣. អាមន្តនេ [ក. ២៨៥; រូ. ៧០; នី. ៥៧៨; ចំ. ២.១.៩៤; បា. ២.៣.៤៧].

អាមន្តនំ វុច្ចតិ អាលបនំ. អាមន្តនវិសយេ លិង្គត្ថមត្តេ បវត្តា នាមស្មា បឋមាវិភត្តិ ហោតិ.

ភោ បុរិស, ភោន្តោ បុរិសា.

៦៤. កម្មេ ទុតិយា [ក. ២៩៧; រូ. ៧៦, ២៨៤; នី. ៥៨០; ចំ. ២.១.៤៣; បា. ១.៤.៤៩-៥១].

នាមស្មា កម្មត្ថេ ទុតិយាវិភត្តិ ហោតិ.

បុរិសំ បស្សតិ, បុរិសេ បស្សន្តិ.

៦៥. កត្តុករណេសុ តតិយា [ក. ២៨៦, ២៨៨; រូ. ៨៣; នី. ៥៩១, ៥៩៤; ចំ. ២.១.៦២, ៦៣; បា. ២.៣.១៨].

នាមស្មា កត្តរិ ច ករណេ ច តតិយាវិភត្តិ ហោតិ.

បុរិសេន កតំ, បុរិសេហិ កតំ, បុរិសេន កុលំ សោភតិ, បុរិសេហិ កុលំ សោភតិ.

៦៦. ចតុត្ថី សម្បទានេ [ក. ២៩៣; រូ ៨៥, ៣០១; នី. ៦០៥; ចំ. ២.១.៧៣; បា. ២.៣.១៣].

នាមស្មា សម្បទានត្ថេ ចតុត្ថីវិភត្តិ ហោតិ.

បុរិសស្ស ទេតិ, បុរិសានំ ទេតិ.

៦៧. បញ្ចម្យាវធិស្មិំ [ក. ២៩៥; រូ. ៨៩, ៣០៧; នី. ៦០៧ ចំ. ២.១.៨១; បា. ២.៣.២៨; ១.៤.២៤ បញ្ចម្យវធិស្មា (ពហូសុ)].

អវធិ វុច្ចតិ អបាទានំ. នាមស្មា អវធិអត្ថេ បញ្ចមីវិភត្តិ ហោតិ.

បុរិសស្មា អបេតិ, បុរិសេហិ អបេតិ.

៦៨. ឆដ្ឋី សម្ពន្ធេ [ក. ៣០; រូ. ៩២, ៣១៥; នី. ៦០៩; ចំ. ២.១.៩៥; បា. ២.៣.៥០].

នាមស្មា សម្ពន្ធត្ថេ ឆដ្ឋីវិភត្តិ ហោតិ.

បុរិសស្ស ធនំ, បុរិសានំ ធនំ.

៦៩. សត្តម្យាធារេ [ក. ៣១២; រូ. ៩៤, ៣១៩; នី. ៦៣០; ចំ. ២.១.៨៨; បា. ២.៣.៣៦; ១.៣.៤៥].

នាមស្មា អាធារត្ថេ សត្តមីវិភត្តិ ហោតិ.

បុរិសស្មិំ តិដ្ឋតិ, បុរិសេសុ តិដ្ឋតិ.

វិភត្តិរាសិ និដ្ឋិតោ.

ឥត្ថិបច្ចយរាសិ

៧០. ឥត្ថិយមត្វា [ក. ២៣៧; រូ. ១៧៦; នី. ៤៦៦; ចំ. ២.៣.១៥; បា. ៤.១.៤].

ឥត្ថិយំ+អតោ+អាតិ ឆេទោ. អការន្តនាមម្ហា ឥត្ថិយំ អាបច្ចយោ ហោតិ.

អភាសិតបុមេហិ កេហិចិ សញ្ញាសទ្ទេហិ និច្ចំ –

កញ្ញា, បញ្ញា, សញ្ញា, នាវា, សាលា, តណ្ហា, ឥច្ឆា, ភិក្ខា, សិក្ខា, គីវា, ជិវ្ហា, វីសា, តិំសា, ចត្តាលីសា, បញ្ញាសា ឥច្ចាទិ.

ភាសិតបុមេហិបិ សព្ពនាមេហិ តព្ពា, នីយ, តបច្ចយន្តេហិ ច និច្ចំ –

សព្ពា, កតរា, កតមា, អនុភវិតព្ពា, អនុភវនីយា, គតា, ជាតា, ភូតា, ហូតា ឥច្ចាទិ.

អញ្ញេហិ បន អនិច្ចំ –

កល្យាណា, កល្យាណី, សុន្ទរា, សុន្ទរី, សោភណា, សោភណី, កុម្ភការា, កុម្ភការី, កុម្ភការិនី, អត្ថកាមា, អត្ថកាមី, អត្ថកាមិនី, បរិព្ពាជិកា, បរិព្ពាជិកិនី, ឯកាកា, ឯកាកិនី, ទីបនា, ទីបនី ឥច្ចាទិ.

សុត្តវិភត្តេន សមាសេ មាតុ, ធីតុ ឥច្ចាទីហិ អាបច្ចយោ ហោតិ. នន្ទមាតា, ឧត្តរមាតា, ទេវធីតា, រាជធីតា, អស្សមណី ហោតិ អសក្យធីតរា ឥច្ចាទិ.

ឯត្ថ ច ‘ឥត្ថិយ’ន្តិ កត្ថចិ សទ្ទមត្តស្ស វា, កត្ថចិ អត្ថមត្តស្ស វា ឥត្ថិភាវេ ជោតេតព្ពេតិ អត្ថោ. ឯវញ្ច សតិ ឥត្ថិបច្ចយាបិ ស្យាទយោ វិយ ជោតកមត្តា ឯវ ហោន្តិ, ន វាចកាតិ សិទ្ធំ ហោតិ.

៧១. នទាទីហិ ងី [ក. ២៣៨; រូ. ១៨៧; នី. ៤៦៧; នទាទិតោ វី (ពហូសុ)].

នទាទីហិ ឥត្ថិយំ ងី ហោតិ. ងានុពន្ធោ ‘ន្តន្តូនំ ងីម្ហិ តោ វា’តិ ឯត្ថ វិសេសនត្ថោ.

នទី, មហី, ឥត្ថី, កុមារី, តរុណី, វាសេដ្ឋី, គោតមី, កច្ចានី, កច្ចាយនី, មាណវី, សាមណេរី, នាវិកី, បញ្ចមី, ឆដ្ឋី, ចតុទ្ទសី, បញ្ចទសី, សហស្សី, ទសសហស្សី, សតសហស្សី, កុម្ភការី, មាលការី, ចក្ខុករណី, ញាណករណី, ធម្មទីបនី ឥច្ចាទិ.

៧២. ន្តន្តូនំ ងីម្ហិ តោ វា [ក. ២៣៩, ២៤១; រូ. ១៩០, ១៩១; នី. ៤៦៨, ៤៧១].

ន្ត, ន្តូនំ តោ ហោតិ វា ងីម្ហិ បរេ.

គច្ឆតី, គច្ឆន្តី, សតី, សន្តី, ភវិស្សតី, ភវិស្សន្តី, គុណវតី, គុណវន្តី, សតិមតី, សតិមន្តី, សព្ពាវតី, សព្ពាវន្តី, យាវតី, យាវន្តី, តាវតី, តាវន្តី, ភុត្តវតី, ភុត្តវន្តី.

៧៣. គោតោ វា [ក. ២៣៨; រូ. ១៨៧; នី. ៤៦៧].

គោសទ្ទម្ហា ឥត្ថិយំ វី ហោតិ វា.

គាវី.

វាតិ កិំ? គោកាណា បរិយន្តចារិនីតិ បាឡិ. តត្ថ កាណាតិ អន្ធា.

៧៤. យក្ខាទីហិនី ច [ក. ២៣៨, ២៤០; រូ. ២៨៧, ១៩៣; នី. ៤៦៧, ៤៦៩; យក្ខាទិត្វិនី ច (ពហូសុ)].

យក្ខាទីហិ អការន្តេហិ ឥត្ថិយំ វី ច ហោតិ ឥនី ច.

យក្ខី, យក្ខិនី, នាគី, នាគិនី, មហិំសី, មហិំសិនី, មិគី, មិគិនី, សីហី, សីហិនី, ទីបី, ទីបិនី, ព្យគ្ឃី, ព្យគ្ឃិនី, កាកី, កាកិនី, កបោតី, កបោតិនី, មានុសី, មានុសិនី ឥច្ចាទិ.

៧៥. អារាមិកាទីហិ [ក. ២៤០; រូ. ១៩៣; នី. ៤៦៩].

អារាមិកាទីហិ អការន្តេហិ ឥត្ថិយំ ឥនី ហោតិ.

អារាមិកិនី, អន្តរាយិកិនី, នាវិកិនី, ឱលុម្ពិកិនី, បំសុកូលិកិនី, បរិព្ពាជិកិនី, រាជិនី, ឯកាកិនី ឥច្ចាទិ.

សញ្ញាយំ –

មានុសិនី មានុសា វា, អញ្ញត្រ មានុសី សម្បត្តិ.

៧៦. ឃរណ្យាទយោ [ក. ២៤០; រូ. ១៩៣; នី. ៤៦៩].

ឃរណីឥច្ចាទយោ ឥត្ថិយំ នីបច្ចយន្តា សិជ្ឈន្តិ.

ឃរណី, វេត្រណី, បោក្ខរណី-ឯសុ នស្ស ណត្តំ. អាចរិនីយលោបោ, អាចរិយា វា.

៧៧. មាតុលាទិត្វានី ភរិយាយំ [ក. ៩៨; រូ. ១៨៩; នី. ២៦១].

មាតុលាទីហិ អការន្តេហិ ភរិយាយំ អានី ហោតិ.

មាតុភាតា មាតុលោ, តស្ស ភរិយា មាតុលានី, ឯវំ វរុណានី, គហបតានី, អាចរិយានី, ខត្តិយានី.

‘ពហុលា’ធិការា ខត្តិយី ខត្តិយា ច.

៧៨. យុវណ្ណេហិ នី.

ឥវណ្ណន្តេហិ ឧវណ្ណន្តេហិ ច ឥត្ថិយំ នី ហោតិ.

ឆត្តបាណិនី, ទណ្ឌបាណិនី, ទណ្ឌិនី, ឆត្តិនី, ហត្ថិនី, មាលិនី, មាយាវិនី, មេធាវិនី, បិយបសំសិនី, ព្រហ្មចារិនី, ភយទស្សាវិនី, អត្ថកាមិនី, ហិតចារិនី, ភិក្ខុនី, ខត្តិយពន្ធុនី, បដុនី, បរចិត្តវិទុនី, មត្តញ្ញុនី, អត្ថញ្ញុនី, ធម្មញ្ញុនី ឥច្ចាទិ.

៧៩. តិម្ហាញ្ញត្ថេ [ក្តិម្ហាញ្ញត្ថេ (ពហូសុ), មោគ្គល្លានេ ៣១ សុត្តង្កេ].

អញ្ញបទត្ថសមាសេ តិបច្ចយន្តម្ហា ឥត្ថិយំ នី ហោតិ.

អហិំសារតិនី, ធម្មរតិនី, វច្ឆគិទ្ធិនី, បុត្តគិទ្ធិនី, មុដ្ឋស្សតិនី, មិច្ឆាទិដ្ឋិនី, សម្មាទិដ្ឋិនី, អត្តគុត្តិនី ឥច្ចាទិ.

អញ្ញត្ថេតិ កិំ? ធម្មេ រតិ ធម្មរតិ.

៨០. យុវាតិ.

យុវតោ ឥត្ថិយន្តិ ហោតិ.

យុវតិ.

ឯត្ថ ច ‘តិ’ ឥតិ សុត្តវិភត្តេន វីស, តិំសតោបិតិ ហោតិ វា. វីសតិ, វីសំ, តិំសតិ, តិំសំ.

៨១. ឧបមា សំហិត សហិត សញ្ញត សហ សផ វាមលក្ខណាទិតូរុត្វូ [ចំ. ២.៣.៧៩; បា. ៤.១.៦៩, ៧០ តូរុតូ (ពហូសុ)].

លក្ខណាទិតោ+ឩរុតោ+ឩតិ ឆេទោ.

អញ្ញបទត្ថសមាសេ ឧបមាទិបុព្ពា ឩរុសទ្ទម្ហា ឥត្ថិយំ ឩ ហោតិ.

នាគស្ស នាសា វិយ ឩរូ យស្សាតិ នាគនាសូរូ, សំហិតា សម្ពន្ធា ឩរូ យស្សាតិ សំហិតោរូ, សហិតា ឯកពទ្ធា ឩរូ យស្សាតិ សហិតោរូ, សញ្ញតា អលោលា ឩរូ យស្សាតិ សញ្ញតោរូ, ឩរុយា [ឩរុនា?] សហ វត្តតីតិ សហោរូ, សផោ វុច្ចតិ ខុរោ, សំសិលិដ្ឋតាយ សផភូតា ឩរូ យស្សាតិ សផោរូ, វាមា សុន្ទរា ឩរូ យស្សាតិ វាមោរូ, លក្ខណសម្បន្នា ឩរូ យស្សាតិ លក្ខណោរូ.

សុត្តវិភត្តេន ព្រហ្មពន្ធូតិ សិជ្ឈតិ.

‘‘សចេ មំ នាគនាសូរូ, ឱលោកេយ្យ បភាវតី’’តិ [ជា. ២.២០.១៤] ច ‘‘ឯកា តុវំ តិដ្ឋសិ សហិតូរូ’’តិ [ជា. ១.១៦.២៩៧] ច ‘‘សញ្ញតូរូ មហាមាយា, កុមារិ ចារុទស្សនា’’តិ [ជា. ២.១៧.១០៩] ច ‘‘វាមោរូ សជ មំ ភទ្ទេ’’តិ [ទី. និ. ២.៣៤៨] ច ‘‘ការណំ នប្បជានាមិ, សម្មត្តោ លក្ខណូរុយា’’តិ [ទី. និ. ២.៣៤៨] ច ‘‘គារយ្ហស្សំ ព្រហ្មពន្ធុយា’’តិ [ជា. ២.២២.២១០៩] ច បាឡិបទានិ ទិស្សន្តិ.

តត្ថ ‘សជា’តិ អាលិង្គាហិ, ‘គារយ្ហស្ស’ន្តិ អហំ គារយ្ហោ ភវេយ្យំ.

ឯត្ថ ច តាបច្ចយន្តា សភាវឥត្ថិលិង្គា ឯវ – លហុតា, មុទុតា, គាមតា, ជនតា, ទេវតា ឥច្ចាទិ.

តថា តិបច្ចយន្តា – គតិ, មតិ, រត្តិ, សតិ, តុដ្ឋិ, ទិដ្ឋិ, ឥទ្ធិ, សិទ្ធិ ឥច្ចាទិ, តថា យាគុ, ធាតុ, ធេនុ, កណ្ឌុ, កច្ឆុ, មាតុ, ធីតុ, ទុហិតុ ឥច្ចាទិ, ជម្ពូ, វធូ, ចមូ, សុតនូ, សរពូ ឥច្ចាទិ ច. សក្កតគន្ថេសុ បន សុតនូ, សរពូ ឥច្ចាទីសុបិ ឩបច្ចយំ វិទហន្តិ.

តត្ថ ឥត្ថិលិង្គភូតា សព្ពេ ‘ឥវណ្ណុវណ្ណា បិត្ថិយ’ន្តិ សុត្តេន និច្ចំ បសញ្ញា ហោន្តិ. ‘អាការោ ច ឃា’តិ សុត្តេន និច្ចំ ឃសញ្ញោ.

ឥត្ថិបច្ចយរាសិ និដ្ឋិតោ.

អាការន្តិត្ថិលិង្គរាសិ

ឥត្ថិលិង្គំ ឆព្ពិធំ អាការន្តំ, ឥការន្តំ, ឦការន្តំ, ឧការន្តំ, ឩការន្តំ, ឱការន្តំ. តត្ថ កញ្ញាសទ្ទម្ហា អត្ថមត្តេ បឋមា.

៨២. គសីនំ [ក. ២២០; រូ. ៧៤; នី. ៤៤៧].

កេនចិ សុត្តេន អលទ្ធវិធីនំ គសីនំ លោបោ ហោតីតិ សិលោបោ.

កញ្ញា តិដ្ឋតិ.

៨៣. ជន្តុហេត្វីឃបេហិ វា [ក. ១១៨; រូ. ១៤៦; នី. ២៩៣].

ជន្តុ, ហេតូហិ ច បុន្នបុំសកេសុ ឦការន្តេហិ ច ឃតោ ច បសញ្ញេហិ ឥវណ្ណុវណ្ណេហិ ច យោនំ លោបោ ហោតិ វា.

កញ្ញា តិដ្ឋន្តិ, កញ្ញាយោ តិដ្ឋន្តិ.

អាមន្តនត្ថេ បឋមា, ‘គោស្យាលបនេ’តិ គសញ្ញា.

៨៤. ឃព្រហ្មាទិត្វេ [ក. ១១៤, ១៩៣; រូ. ១២២, ១៧៨; នី. ២៨៨; ឃព្រហ្មាទិតេ (ពហសុ)].

ឃតោ ច ព្រហ្មាទិតោ ច គស្ស ឯ ហោតិ វា. អាទិសទ្ទេន ឥសិ, មុនិ, រេវតី, កត្តុ, ខត្តុឥច្ចាទិតោបិ.

ភោតិ កញ្ញេ, ភោតិ កញ្ញា, ភោតិយោ កញ្ញាយោ, ភោតី កញ្ញាយោ, ‘‘ឧដ្ឋេហិ បុត្តិក បព្ពជ្ជា ទុក្ករា បុត្តិក’’ ឥតិ ថេរីបាឡិ [ថេរីគា. ៤៦៥], តស្មា គេ បរេ មហាវុត្តិនា រស្សោបិ យុជ្ជតិ. កុសជាតកេ ‘‘ន មេ អកាសិ វចនំ, អត្ថកាមាយ បុត្តិកេ’’តិបិ [ជា. ២.២០.៤៧] អត្ថិ.

កម្មត្ថេ ទុតិយា, ‘សរោ លោបោ សរេ’តិ បុព្ពសរលោបោ.

កញ្ញំ បស្សតិ, កញ្ញា បស្សតិ, កញ្ញាយោ បស្សតិ.

កត្តរិ តតិយា.

៨៥. ឃបតេកស្មិំ នាទីនំ យយា [ក. ១១១, ១១២; រូ. ១៧៩, ១៨៣ នី. ២៨៣, ២៨៤].

ឃតោ ច បសញ្ញេហិ ឥវណ្ណុវណ្ណេហិ ច ឯកត្តេ បវត្តានំ នាទីនំ បញ្ចន្នំ ឯកវចនានំ កមេន យ, យា ហោន្តិ.

កញ្ញាយ កតំ, កញ្ញាហិ កតំ. ឯត្ថ ច ឃតោបិ យាអាទេសោ ទិស្សតិ. ‘‘តេ ច តត្ថ និសីទិត្វា, តស្ស រុក្ខស្ស ឆាយយា’’ [ជា. ១.១៤.១៨២] តិ ច ‘‘សមន្តា បរិវារិំសុ, តស្ស រុក្ខស្ស ឆាយយា’’ [ជា. ១.១៤.១៨៩] តិ ច បាឡិ, តថា ‘‘សក្ខរោបមយា វទេ’’ [សច្ចសង្ខេប ១៧៦ គាថា], ‘‘ពាលទារកលីលយា’’តិ [វិភាវិនី ១៥៤] ច ទិស្សន្តិ. មហាវុត្តិនា ឃស្ស រស្សោ.

៨៦. ស្មាហិស្មិំនំ ម្ហាភិម្ហិ វា [ក. ៩៩; រូ. ៨១].

តេសំ កមេន ម្ហា, ភិ, ម្ហិ ហោន្តិ វា. ឯតេ អាទេសា គាថាសុ ពហុលំ ទិស្សន្តិ.

កញ្ញាហិ កតំ, កញ្ញាភិ កតំ.

សម្បទានេ ចតុត្ថី, កញ្ញាយ ទេតិ, កញ្ញានំ ទេតិ, កញ្ញាយ អាភតំ វត្ថំ, កញ្ញានំ អាភតំ វត្ថំ.

អបាទានេ បញ្ចមី, កញ្ញាយ អបេតិ, កញ្ញម្ហា អបេតិរស្សត្តំ, កញ្ញាហិ កញ្ញាភិ អបេតិ.

សម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី, កញ្ញាយ សន្តកំ, កញ្ញានំ សន្តកំ.

ឱកាសេ សត្តមី, កញ្ញាយ តិដ្ឋតិ.

៨៧. យំ [ក. ១១៦; រូ. ១៨០; នី. ៤៤៣].

ឃតោ ច បសញ្ញេហិ ឥវណ្ណុវណ្ណេហិ ច ស្មិំនោ យំ ហោតិ វា.

កញ្ញាយំ តិដ្ឋតិ, កញ្ញាយ តិដ្ឋតិ, កញ្ញាសុ តិដ្ឋតិ.

សទ្ធា មេធា បញ្ញា វិជ្ជា, ចិន្តា មន្តា វីណា តណ្ហា.

ឥច្ឆា មុច្ឆា ឯជា មាយា, មេត្តា មត្តា សិក្ខា ភិក្ខា.

ជង្ឃា គីវា ជិវ្ហា វាចា, ឆាយា អាសា គង្គានាវា.

គាថា សេនា លេខា សាខា, មាលា វេលា បូជា ខិឌ្ឌា.

បិបាសា វេទនា សញ្ញា, ចេតនា តសិណាបជា.

ទេវតា វដ្ដកា គោធា, ពលាកា បរិសា សភា.

ឩកា សេផាលិកា លង្កា, សលាកា វាលិកា សិខា.

វិសាខា វិសិខា សាខា, គច្ឆា វញ្ឈា ជដា ឃដា.

ជេដ្ឋា សោណ្ឌា វិតណ្ឌា ច, វរុណា វនិតា លតា.

កថា និទ្ទា សុធា រាធា, វាសនា សីសបា បបា.

បភា សីមា ខមា ជាយា, ខត្តិយា សក្ខរា សុរា.

ទោលា តុលា សិលា លីលា, លាលេ’លា មេខលា កលា.

វឡវា’ លម្ពុសា មូសា, មញ្ជូសា សុលសា ទិសា.

នាសា ជុណ្ហា គុហា ឦហា, លសិកា វសុធាទយោ.

៨៨. នម្ពាទីហិ [នម្ពាទីហិ (ពហូសុ)].

គសញ្ញេហិ អម្ព, អន្ន, អម្មឥច្ចេតេហិ គស្ស ឯ ន ហោតិ.

៨៩. រស្សោ វា.

អម្ពាទីនំ រស្សោ ហោតិ វា គេ បរេ.

ភោតិ អម្ព, ភោតិ អម្ពា, ភោតិ អន្ន, ភោតិ អន្នា, ភោតិ អម្ម, ភោតិ អម្មា, សេសំ កញ្ញាសមំ.

ឯត្ថ វិសេសវិធានមុច្ចតេ.

៩០. តិ សភាបរិសាយ.

សភាបរិសាហិ ស្មិំនោតិ ហោតិ. ‘ឃោ ស្សំស្សាស្សាយ តីសូ’តិ សុត្តេន តិម្ហិ រស្សោ.

សភតិ, សភាយ, សភាយំ, សភាសុ, បរិសតិ, បរិសាយ, បរិសាយំ, បរិសាសុ, តមទ្ទស មហាព្រហ្មា, និសិន្នំ សម្ហិ បរិសតិ, ឥតិ ភគវា តស្មិំ បរិសតិ សុវណ្ណវណ្ណំ កាយំ វិវរិ [ម. និ. ១.៣៥៩].

នន្ទមាតា, រាជធីតាឥច្ចាទីសុ ‘ឃព្រហ្មាទិត្វេ’តិ ឃស្ស ឯត្តំ.

អច្ឆរិយំ នន្ទមាតេ, អព្ភុតំ នន្ទមាតេ [អ. និ. ៧.៥៣], ភោតិ ទេវធីតេ, ភោតិ សក្យធីតរេ-មហាវុត្តិនា សមាសេ ស្យាទីសុ អារត្តំ រស្សត្តញ្ច. ល្តុបច្ចយន្តា បន យេភុយ្យេន តីសុ លិង្គេសុ សមានរូបា ហោន្តិ, ‘‘អត្ថធម្មំ បរិបុច្ឆិតា ច ឧគ្គហេតា ច ធម្មានំ សោតា ច បយិរូបាសិតា ចា’’តិ ថេរីបាឡិ. តថា ក្វចិ គច្ឆន្តាទិសទ្ទាបិ. តមោខន្ធំ បទាលយំ, ឯវំ ទុព្ភាសិតំ ភណំ ឥច្ចាទិ-តត្ថ បទាលយន្តិ បទាលយន្តី, ភណន្តិ ភណន្តីតិ អត្ថោ.