២៦. ឥត្ថិ

ឥត្ថិវិធីសុ ‘‘បុថុស្ស បថវបុថវា’’តិ (៣-៣៩) សុត្តបរិយន្តេសុ. ឥត្ថិយន្តិ ឥទំ នាមវិសេសនំ វា សិយា បច្ចយត្ថវិសេសនំ វា, តត្ថ នាមវិសេសនមេវិទំ ន បច្ចយត្ថវិសេសនន្តិ ទស្សេតុមាហ- ‘នាមេ’ច្ចាទិ. អការន្តតោ នាមស្មាតិ ឯកត្តាទិមហន្តត្ថវាចិតោ អការន្តតោ នាមស្មា. ឥត្ថត្តន្តិ ឯត្ថ ឥត្ថីតិ ឥត្ថិលិង្គំ វុច្ចតិ. ឥត្ថិយេវ ហិ ឯសាតិ លិង្គីយតិ សង្កេតីយតីតិ លិង្គំ. ឥត្ថិយា ឯសាតិ បសិទ្ធិមតោ អត្ថស្ស ភាវោ សាមញ្ញំ ពាលយុវត្តាទិ លក្ខណំ ឥត្ថត្តំ. កិមេត្ថ លិង្គំ នាម–

ឯសេសោ ឯតមិតិ ច,

បសិទ្ធិ អត្ថេសុ យេសុ លោកស្ស;

ថីបុំ នបុំសកានីតិ,

វុច្ចន្តេ តានិ នាមានិ.

អត្ថេសុ យេសុ ឯសា ឯសោ ឯតន្តិ បសិទ្ធិ លោកស្ស ហោតិ ឯតានិ យថាក្កមំ ឥត្ថិបុរិសនបុំសកលិង្គានីតិ លោកេន វុច្ចន្តីតិ អត្ថោ. ឯវញ្ចកត្វា វុច្ចតេ ‘‘លិង្គំ នានុសាសនីយំ លោកនិស្ស យត្តា លិង្គស្សា’’តិ. តត្ថ គោឥច្ចាទីស្វេសា ឯសោតិ បសិទ្ធិយា ឥត្ថិលិង្គត្តំ, អច្ចិអាទីស្វេសា ឯតន្តិ បសិទ្ធិយា ឥត្ថិនបុំសកត្តំ, តដោភដី តដមិច្ចាទីស្វេសោ ឯសាឯតន្តិ បសិទ្ធិយា បុមិត្ថិនបុំសកត្តំ, មាលាឥច្ចាទីស្វេសាតិ បសិទ្ធិយា ឥត្ថត្តំ, រុក្ខោច្ចាទីស្វេសោតិ បសិទ្ធិយា បុល្លិង្គត្តំ, កុលមិច្ចាទោ ឯតន្តិ បសិទ្ធិយា នបុំសកត្តំ. សមាសស្សាប្យេវំ ទដ្ឋព្ពំ, ជោតកាតិ ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ. ជោតកា ឥត្ថត្តស្សេតិ បករណតោ វិញ្ញាយតិ. តតោ វេច្ចាទិនា បច្ចយត្ថភាវិនោ យេ ទោសា តេសមេត្ថនាវកាសោតិ ទស្សេតិ. សមានាធិករណត្តំ ពហុវចនម្បិ ហោតីតិសម្ពន្ធោ. ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ ‘‘ឥត្ថត្តស្ស បច្ចយត្ថត្តេ សតិ បធានត្តាស្ស ព្យតិរេកលក្ខណាយ ឆដ្ឋិយា ‘កុមារិត្តំ (ទេវទត្តាយា’តិភវិតព្ពំ, តតោ ច ន សិយា កុមារី) ទេវទត្តា’តិ សមានាធិករណត្តំ, តថា កុមារិយោតិ ពហុវចនម្បិ ឥត្ថត្តស្សេកត្តា. បកតិយត្ថ វិសេសនបក្ខេ តុ បកតិយា ឥត្ថត្តវិសិដ្ឋំ ទព្ពមេវោច្ចតេ, អាអាទយោ តុ ជោតកតាតិ តត្ថ ព្យតិរេកាភាវា ឆដ្ឋិយា អប្បសង្គោ ច ពហុវចនម្បិ អនេកត្តាវ ទព្ពស្ស យុត្តន្តិ យថាវុត្តទោសាវសរាភាវា ឥដ្ឋត្ថសិទ្ធី’’តិ. អញ្ញេតិ ជយាទិច្ច ជិនិន្ទពុទ្ធ្យាចរិយាទយោ ទស្សេតិ.

ឥត្ថិយមភិធេយ្យាយន្តិ ឥត្ថិលិង្គសង្ខាតេ ឥត្ថត្តេ អត្ថភូតេ, យថេវហីតិអាទិនា ឧបមាវសេន យថាវុត្តមេវត្ថំ វិភាវេតិ. តត្ថ ឥត្ថត្តមិច្ចាទិនា បរោបវណ្ណិតបក្ខស្សាយុត្តត្តន្និច្ឆិន្ទេតិ, នោ បបជ្ជតេ [នោបបជ្ជេយ្យ (បញ្ចិកា)] ទេវទត្តាសទ្ទវចនីយស្សាបិ ឥត្ថត្តតោ អព្យតិរិត្តត្តា ‘ឥត្ថត្តំ ទេវទត្តាយា’តិ ភិន្នាធិករណតា ន យុជ្ជតេ, អនុបបត្តិមេវ សមត្ថេតិ ‘ទេវទត្តាយាតិ’ច្ចាទិនា. សមានាធិករណត្តមេវ សិយា ឥត្ថិសទ្ទវចនីយតោ អនញ្ញត្តា ទេវទត្តា សទ្ទវចនីយស្ស ឥត្ថី ទេវទត្តាតិ.

អតោឯវាតិ ឥត្ថត្តេ អាវិធានតោយេវ. តព្ពតោត្ថស្សាតិ ឥទំ ជយាទិច្ចាទិមតានុគាមិនា [នុគាមី បន (បោត្ថកេ)] វុត្តំ, តថា ហិ តេ ឯវំ លិង្គលក្ខណ មាហុ (បា, ៤-១-៣ កាសិកាយំ) ‘‘សាមញ្ញវិសេសា ឥត្ថត្តាទយោ គោត្តាទយោ វិយ ពហុប្បការព្យត្តិយោតិ [សាមញ្ញានិ ច តុល្យជាតិយបទត្ថសាធារណត្តា តានិ វិសេសា ច អញ្ញ មញ្ញេហិ វិជាតិយេតិ ច វិសិស្សន្តេ ព្យាវត្តន្តេតិ សាមញ្ញវិសេសា. ព្យញ្ជីយន្តិអា ឯតេហីតិ ព្យត្តិយោ សាមញ្ញវិសេសានំ និស្សយា, ពហុប្បការា ព្យត្តិ យោ យេសំ សាមញ្ញវិសេសានំ តេ តថាវុត្តាតិ– (កាសិកាវិវរណ បញ្ជិកា.)] តេ ហ្យេវំ មញ្ញន្តេ ‘‘យថា គោត្តាទយោ សមានជាតិយេសុ សព្ពេស្វនុវត្តន្តេ, វិជាតិយេហិ បន និវត្តន្តេ, តថា ឥត្ថត្តាទយោបិ. វិចិត្តត្តា បន សាមញ្ញវិសេសនិស្សយានំ ព្យញ្ជកានំ កោចិយេវ សាមញ្ញវិសេសោ កេនចិទេវ និស្សយេន ព្យញ្ជតេ, ន សព្ពោ សព្ពេន (បតិ) និយតវិសយត្តា ភាវសត្តីនំ, តត្ថ យេនត្ថេន ឥត្ថត្តមេវ ព្យញ្ជតេ ន បុមត្តំ នាបិ នបុំសកត្តំ, សា ឥត្ថិយេវ ភវតិ ន បុមា នាបិ នបុំសកំ. យេន បុមត្តមេវ ព្យញ្ជតេ, សោ បុមាយេវ. យេន តុ នបុំសកត្តំ តំ នបុំសកមេវ. យោ តុ ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ (វា) ព្យញ្ជកោ, សោ ទ្វិលិង្គោ តិលិង្គោ វេ’’តិ (បា, ៤-១-៣ កាសិកាវិវរណបញ្ជិកា) តស្មា បព្ពតោ យថា វុត្តឥត្ថត្តវតោ អត្ថស្ស អភិធេយ្យស្សាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

អថេច្ចាទិនា យថាវុត្តទោសបរិហារាយ ជិនិន្ទពុទ្ធិនា យទុបវណ្ណិ តំ តំ បរិកប្បេតិ. សោ ឯវ ចរហិច្ចាទិនា ឧបហាសបុព្ពកមុត្តរ មាចិក្ខតេ. មសិមក្ខិតកុក្កុដោវិយាតិ យទា កោចិ អញ្ញកុក្កុដោ អញ្ញស្មា ភីតោ សិយា, តទា វិជយិនោ កុក្កុដស្ស មុខំ មសិយា មក្ខេត្វា ឧបនេន្តិ សោ បឋមំ តតោ ភីតោបិ បុន អញ្ញោតិ មន្ត្វា យុជ្ឈិតុមុស្សហតេ. យថាត្រ សោវ កុក្កុដោ ព្យាជេ នោបទស្សិតោ, តថា ត្រាមីត្យត្ថោ.