៣៩. ឆដ្ឋី

កិរិយាការកេច្ចាទិវុត្តិគន្ថស្ស អត្ថសំវណ្ណនំ កត្តុមារភតេ ‘ឯកាយំ សម្ពន្ធោ នាមេ’ច្ចាទិ, កិរិយាយ ការកេហិ ច និប្ផាទិតោតិ ឥមិនា សម្ពន្ធស្ស កិរិយាការកសម្ពន្ធ បុព្ពកត្តមាហ, តតោយេវាយំ នាកស្មីកោតិ ន យេសំកេសញ្ចិ ទ្វិន្នំ ភវតិ, វិសិដ្ឋានំយេវ តុ ទ្វិន្នំ ភវតីត្យតិប្បសង្គាភាវោ, កិរិយាការកសម្ពន្ធបុព្ពកោ ហិ ការកេហិ អញ្ញោ សស្សាមិភាវាទិកោ សម្ពន្ធោ, តថា ច វុត្តំ–

‘‘សម្ពន្ធោ ការកេហញ្ញោ, ក្រិយាការកបុព្ពកោ;

សុតាយមស្សុតាយំវា, ក្រិយាយំ សោ-ភិធីយតេតិ.

តត្ថ អស្សុតាយំ កិរិយាយំ ‘រញ្ញោ បុរិសោ’ច្ចាទោ កិរិយា ការកសម្ពន្ធបុព្ពកោ-ញ្ញោ ឯវ សស្សាមិភាវាទិកោ សម្ពន្ធោ បតីយតេតិ, ‘សរតិ រជ្ជស្ស’ត្យាទោ តុ សុយ្យមានេ កិរិយាសទ្ទេ, ឯត្ថ បន សន្តមបិ កម្មំ វត្តុមនិច្ឆិតំ, វិសេសនភាវោយេវ សរណម្បតិ រជ្ជស្ស បដិបាទីយតេ’រជ្ជសម្ពន្ធិសរណ’ន្តិ, កិរិយាការក សម្ពន្ធោ ហិ សព្ពត្ថ វត្ថុដ្ឋិតិវសេនេវត្ថិ, តន្និមិត្តោ ច សស្សាមិ ភាវាទិ, តត្ថ សស្សាមិភាវវិវច្ឆាយំ វិជ្ជមានោបិ កិរិយាការក សម្ពន្ធោ ន វត្តុមិច្ឆិតោ, យថា ‘អនុទរា កញ្ញា’តិ, សោ ចាយំ សម្ពន្ធោ សស្សាមិភាវជញ្ញជនកភាវា-វយវាវយវវិភាវាទិលក្ខណោ ពហុវិធោតិ វេទិតព្ពោ, តត្ថ សស្សាមិសម្ពន្ធេ រញ្ញោ បុរិសោ, ជញ្ញជនកសម្ពន្ធេ និគ្រោធស្ស ពីជំ, អវយវាវយវិសម្ពន្ធេ រុក្ខស្ស សាខា, ឥទានិ សម្ពន្ធស្សេតស្ស កិរិយាការកសម្ពន្ធសញ្ជាតត្តំ យថាយោគមញ្ញត្រាប្យវគមយិតុំ កិញ្ចិ ឧទាហរណមាហ-‘តថា ហិ’ច្ចាទិ, បរិបាលនកិរិយាកតោ នេសំ សម្ពន្ធោតិ ឥមិនា បរិបាល្យបរិបាលនលក្ខណោ-យំ សម្ពន្ធោតិ ទស្សេតិ, សា អយម្បរិ បាលនលក្ខណា កិរិយា សម្ពន្ធមស្សេទម្ភាវហេតុំ ជនយិត្វា និវត្តតិ, អត្ថប្បករណាទិនា ត្វិមាយ កិរិយាយាយំ សម្ពន្ធោតិ វិសេសោ វសីយតេ, ន ឆដ្ឋិយា វិសេសាវគមនេ សាមត្ថិយំ… តស្សា សព្ពត្ថេករូបត្តា, សុយ្យមានេ ឯវ វា កិរិយាសទ្ទេ ការកភាវស្ស ហេតុនោ វចនិច្ឆាយាភាវេ អស្សេទម្ភាភាវសង្ខាតស្សេវ ផលស្ស វត្តុមិច្ឆិតត្តា តថេវ សម្ពន្ធោ ជាតោ ឆដ្ឋិយាភិធីយតេ ‘រជ្ជស្ស សរតី’តិ, វុត្តំ ហិ–

ជនយិត្វាន សម្ពន្ធំ, ក្រិយា កាចិ និវត្តតិ;

សុយ្យមានេ ក្រិយាសទ្ទេ, សម្ពន្ធោ ជាយតេ ក្វចីតិ.

បរិបាលយតីតិ បុរិសម្បរិបាលយតិ, តតោ បាលនាទិកា ឧបការ សភាវា កិរិយាទ្វិន្នម្បិ តេសំ សម្ពន្ធិនី ភវតិ, រញ្ញា ហិ ការិយមានា តំសម្ពន្ធិនីបុរិសវិសយត្តាវបុរិសយោគិនីត្យុភិន្នម្បិកិរិយាសម្ភវតិ, តតោយេវតស្សា ឧភយសម្ពន្ធិនិយា កិរិយាយ សម្ភវេអស្សេទន្តិ ពុទ្ធិយា ហេតុភូតស្ស អញ្ញមញ្ញាបេក្ខសភាវស្ស សម្ពន្ធស្ស ភាវតោ កិរិយាជនិតត្តមស្ស, អញ្ញមញ្ញាបេក្ខាលក្ខណោ… សព្ពថា និរបេក្ខត្តេ សម្ពន្ធាភាវា, សម្ពន្ធិ ពុទ្ធិសព្ភវស្សាតិ សម្ពន្ធីសុ រាជបុរិសាទីសុ អស្សេទន្តិ ឯវម្បវត្តាយ ពុទ្ធិយា សព្ភវស្ស. បរេសំ វិយ ‘‘គុណេ ឆដ្ឋី’’តិ វចនន្តរាភាវេ ឧភយត្ថបិ (ចេត្ថ) [(យេវ) (បោត្ថកេ)] ឆដ្ឋិប្ប- សង្គោតិ ពោធេតុមាហ-‘ននុ ចេ’ច្ចាទិ, សច្ចន្តិ យថា វុត្តំ ចោទនមព្ភុបគម្ម ចោទកម្បតិ យថាវុត្តំ សម្ពន្ធរូបំ តតោ-ញ្ញត្រាប្យុបសំ ហរិត្វា តត្ថ ឆដ្ឋិប្បសង្គំ ចោទេតុមាហ-‘ទេវទត្តោ’ច្ចាទិ, អថេវ មិច្ចាទិនាសតីបិអញ្ញមញ្ញាបេក្ខាលក្ខណេ សម្ពន្ធេ វចនិច្ឆាយេវេត្ថ ការណន្តិ ចោទកាធិប្បាយមត្រោបនេត្វា តទេវ វិសេសតោ ឆដ្ឋិយា អភាវេ សមុបនេតុំ‘យជ្ជេវមិហាបិ’ច្ចាទិកមាហ, តត្ថ អថាតិ ចោទកាធិប្បាយប្បកាសនារម្ភេ និបាតោ, ឯវំ វត្តព្ពន្តិ ឯវំ យទិបិច្ចាទិនា វក្ខមាននយេន វត្តព្ពំ, បដិបាទេតព្ពតាយាត្យាទិនា ឥទន្ទីបេតិ ‘‘វិសេស្សំ វិធេយតាយ ន បរាធីនន្តិ អប្បធានភាវតោ ព្យតិរិច្ចតេ តតោ-ត្តនិដ្ឋមេវ, ន រូបន្តរម្ភជតិ‘បុរិសស្សេ’តិ, វិសេសនន្តុ រាជាទិកំ តទង្គតាយានុវទិយមានមប្បធានត្តា ការករូបតោ ព្យតិរិច្ចតេ, តតោ រូបន្តរំ ភជតិ ‘រញ្ញោ’តិ, តតោ ព្យតិរេក លក្ខណោ សម្ពន្ធោ ហោតិ, ឯកស្ស សម្ពន្ធិត្តាសម្ភវា វត្ថុតោ ទ្វិដ្ឋោ វិសេសនគតត្តេន បតីយតេ តតោ ឆដ្ឋី វិសេសនមេវានុធាវតិ បតីតិវិសយេ សទ្ទប្បវត្តី’’តិ, យោ ហិ វិកប្បនំ វិសយោ សោ សទ្ទានន្តិ, អតោយេវ សម្ពន្ធោ និយមេន វិសេសនភេទមនុវិទធាតិ… វត្ថុតោ ទ្វិដ្ឋស្សាបិ តគ្គតត្តេន បតីតិយា យថា ភាតូនំ ធនន្តិ, នាវស្សម្ភាតូនំ ធនន្តិច្ចេវ ភវតិ, តថា សត្យបិ វិសេស្ស ភេទេ វិសេសនគតមេវ ភេទមនុ(វិទធា)តិ ‘ទេវទត្តស្ស អស្សា’តិ, តទេតំ សព្ពំ វិសេសនគតត្តេន សម្ពន្ធបតីតិតោ-វកប្បីយតេ, វិសេស្សគតត្តេនាបិ តប្បតីតិយំ និយមេន តគ្គតភេទានុវិធានំ សិយា វិសេសនគតភេទានុវិធានមិវ, ទ្វិដ្ឋត្តន្តុ វត្ថុតោ [ចត្តុនោ] ន វិរុជ្ឈតេ, វត្តុបដិពទ្ធមេវ ច ទ្វិដ្ឋត្តំ មនសិកត្វា តំវាទីហិ ទ្វិដ្ឋោ សម្ពន្ធោភិធីយតេ, អតោយេវាយំ ព្យតិរេកវិភត្តិ (យាគម្យតេ)… ព្យតិរិច្ចមានវិសេសនភូតសម្ពន្ធិគតព្យតិរេកលក្ខណសម្ពន្ធាភិ- ធានប្បវត្តិតោតិ, នីលាទិវិសេសនន្តុ បរត្ថត្តេនាប្បធានម្បិ ន ការកភាវតោ ព្យតិរិច្ចតិ… នីលាទិសទ្ទេនុប្បលាទិទព្ពាភិធានតោ, យថា ‘នីលមុប្បលម្បស្ស, នីលេនុប្បលេន ឋិតំ, នីលស្សុប្បលស្ស គន្ធោ’តិ, យទា តុ ន វិសេស្សបវត្តិ តទា ព្យតិរិច្ចតេវ ‘នីលស្ស គុណស្ស ឧប្បលន្និស្សយោ’តិ ការកភាវលក្ខណា បធានភាវា ព្យតិរិច្ចតេ ឯវ នីលាទិ, តតោ វិសេសនមេវានេកប្បការតាយាវ តិដ្ឋតេ, តតោ វិសេ- សនំ កិញ្ចិទេវ ការករូបតោ បធានភាវា ព្យតិរិច្ចតេតិ វិសេសន មត្តេនាបិ សេសំ សព្ពំ តថា សិយាតិ នាសង្កនីយន្តិ.

ទ្វេបីតិ រាជបុរិសា ទ្វេបិ, តតិយេ គេហសង្ខាតេ សម្ពន្ធិនី. សហយុត្តម្បដិច្ច ឯវន្តិ ឥមិនា បុរិសស្ស អប្បធានត្តមេវ ទីបេតិ, អភិមតាតិ បាណិនិយានំ សុត្តន្តរេន អភិមតា, យតោ ឆដ្ឋីយ-មត្តនោ មតេ សម្ពន្ធនិស្សយា, តេនាហ- ‘សម្ពន្ធមេវិ’ច្ចាទិ, សម្ពន្ធោ ចេត្ថ មាតុ សរណានមវដ្ឋានាទិកិរិយានិមិត្តោតិ កេចិ, អញ្ញេ តុ សរណស្ស កិរិយារូបត្តា កិរិយន្តរមន្តរេនេវ ទព្ពេន សម្ពន្ធោបបត្តិមាហុយថា ទ្វិន្នំ ជតុកតោ សំសិលេសោ, ជតុនោ តុ កដ្ឋេនាត្តនាយេវ, ន ជត្វន្តរកតោ សំសិលេសោតិ. បរេសំ តតិយត្ថេ ទុតិយត្ថេ ច កិតកប្បយោគេ ញ្ញត្រាបិ (បញ្ចម្យត្ថេ) សត្តម្យត្ថេ ច (‘‘ឆដ្ឋី ចា’’) តិ (២-៦-២០) ទុតិយា បញ្ចមីនញ្ចា’’តិ (២-៦-២៩) ច សុត្តន្តរេហិ ឆដ្ឋីតិមតា, តស្សាបិ វត្តិច្ឆាតោវ សាធិតភាវំ ទស្សេតុមាហ-យថាចេត្ថាតិអាទិ, ឯត្ថាប្យាទោ ឧទាហរណទ្វយេ សុត្តន្តរមន្តរេន សម្បទានត្តាភាវា សម្ពន្ធវចនិច្ឆាយមេវ បរេសម្បិ ឆដ្ឋី, តេនាហ-‘ឯត្ថា’តិអាទិ, ពហុលន្តីមស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ ‘យថា ទស្សន’ន្តិ, អវិសំវាទកាលោកស្សត្យាទិកំ កម្មេ ឧទាហរណំ, បញ្ចម្យត្ថេ បន វត្តិច្ឆាតោវ សព្ពេ តសន្តិ ទណ្ឌស្សាត្យាទីនិ ឧទាហរណានិ វេទិតព្ពានិ.