៣. កាល

យទា កាលទ្ធានមិច្ចាទិនា‘មាសមាសតេ កោសំ សយតិ’ច្ចាទោ អកម្មកេហិបិ យោគេ កាលភាវទ្ធទេសានំ បរេហិ កម្មត្តមនុញ្ញាតន្តិ ច, យទាត្វិច្ចាទិនា តុ កិរិយាវ សព្ពេនសព្ពំ ន សូយតិ, តថា សតិ កុតោ ច កម្មត្តន្តិ តេហេវ វុត្តន្តី ច ទស្សេតិ, គម្ម មានកិរិយាយោគោបិ ន និស្សិតោ… មាសមាសតេច្ចាទីសុ អាសនាទិ [អាសនាទីសុ (បោត្ថកេ)] កិរិយានំ មាសាទិយោគោ វិយ កល្យាណិត្តគុណាទិយោគោ ច លោកស្ស បតីតិបថមុបយាតីតិ, ន សិជ្ឈតីតិ កិរិយា ន ហោន្តិ គុណទព្ពានីតិ កិរិយាសម្ពន្ធាភាវា កម្មត្តាភាវោតិ ន សិជ្ឈតិ, គុឡេន មិស្សា ធានា ភជ្ជិតយវា គុឡធានា. អជ្ឈយនកិរិយាយ បព្ពតេន ច មាសកោសានំ សាកល្លេន សម្ពន្ធាភាវា អច្ចន្តសំយោគាភាវោតិ មាសស្សាតិអាទីសុ ន ទុតិយា. បុព្ពណ្ហេ សមយន្តិ ឥមិនា បុព្ពណ្ហេ សមយោតិ សត្តមីអាមាទិសមាសំ ទស្សេតិ, អច្ចន្ត មេវាតិ ឥមិនា សមយស្ស សាកល្លេន វិហរណកិរិយាយ សម្ពន្ធមាហ, យំសមយំ ករុណាវិហារេន វិហាសិ, តំ ឯកំសមយន្តិ សម្ពន្ធោ, ឧបសង្កមនកិរិយាយច្ចន្តមេវ យុត្តោតិ ឥមិនា និវាសនវិហរណ កិរិយាហិបិ បុព្ពណ្ហសមយាទីនមច្ចន្តមេវ យុត្តតំ ឧបលក្ខេតិ, បការន្តរេនាបិ សិទ្ធិយមាសង្កមុព្ភាវយតិ ‘យទា ត្វិ’ច្ចាទិនា, វិភត្តិយា វិបល្លាសោ យថាបកតមតិក្កម្ម អញ្ញថា ភវនំ, ឥធ បន សត្តមិ យម្បត្តាយំ សត្តម្យត្ថេ ពាហុលកេន ‘‘កម្មេ ទុតិយា’’ច្ចេវ ទុតិយាប្បត្តិ.

តតិយាភិមតាតិ ‘‘អបវគ្គេ តតិយា’’តិ (២-៣-៦) វចនេន បាណិនិយានំបបញ្ចត្តមភិមតា, កថម្បន កាលទ្ធានំ ករណត្តមិច្ចាសង្កិយ ករណត្តមេសម្បដិបាទេន្តោ អាហ-‘តថាបិ’ច្ចាទិ, តថាបីតិ វុត្តក្កមេន ករណត្តសម្ភវា តតិយាយ វិជ្ជមានាយបិ, សិយាតិ តតិយា សិយា, តញ្ចាតិ តំ ករណញ្ច. ការកមជ្ឈេតិ ឯត្ថ ឆដ្ឋី សមាសោ ការកសទ្ទេន ច សត្តិការកំ គហិតន្តិ (អាហ) ‘ទ្វិន្នំ កត្តុសត្តីនំ មជ្ឈេ’តិ, អភិន្នស្សាបិ ហិ ឯកស្ស ទេវទត្តាទិកត្តុនោ ភិន្នានំ តំសមវេតានំ កត្តុសត្តីនំ មជ្ឈេ កាលទ្ធានានិ, សត្តិភេទមេវ ព្យញ្ជយមាហ-‘តថាហិ’ច្ចាទិ, ឯកត្ថាតិ ឯកស្មិំ ទេវទត្តេ, ទ្វីហេតីតេ (ភុញ្ជិក្រិយា) សាធនន្តិ សម្ពន្ធោ, ទ្វិន្នំ អហានំ សមាហារោ ទ្វីហំ តស្មិំ. ឥសុមសតីតិ វា, ឥសុម្ហិ អាសោ អស្សេតិ វា និប្ផន្នេន ឥស្សាសសទ្ទេន គម្មមានំ កិរិយំ ទស្សេតិ ‘ឥស្វសនេ’តិ, នន្វិច្ចាទិ ចោទ្យំ, ធនុបញ្ចសតំ កោសោ, ឯវមញ្ញតេច្ចាទិ បរិហារោ, ឆដ្ឋិយាសម្បត្តាយន្តិ កោសស្សេកទេសេតិ ឯវំ ឆដ្ឋិយា សម្បត្តាយំ, មុត្តសំសយេនេទំ សមានន្តិ មុត្តោ សំសយោ យស្មិំ អវធ្យាទោ តេនេតំ តុល្យន្តិ អត្ថោ. វុត្តិយំ អភិមតាតិ ‘‘សត្តមី បញ្ចមិយោ ការកមជ្ឈេ’’តិ (២-៣-៧) វចនេន សត្តមីបញ្ចមិយោ បបញ្ចត្តមភិមតា, ទ្វីហេ ភុញ្ជិស្សតីតិ ទ្វីសុ ទិវសេសុ គតេសុ ភុញ្ជិស្សតីតិ អត្ថោ, ‘‘យព្ភាវោ ភាវលក្ខណ’’ន្តិ (២-៣៦) សត្តមី, សកសកការកវចនិច្ឆាយេវាតិ ហិ ឥទំ ពាហុល្លំ និស្សាយ វុត្តំ, ទ្វីហា ភុញ្ជិស្សតិ កោសា វិជ្ឈតីតិ ទ្វីហា និក្ខម្ម ភុញ្ជិស្សតិ, កោសា និក្ខម្ម ឋិតំ លក្ខំ វិជ្ឈតិ ឧបាត្តវិសយោ-យមវធិ, កោសេ វិជ្ឈតីតិ កោសេ ឋិតំ លក្ខំ វិជ្ឈតីតិ អត្ថោ.