៤. គតិ

កតចត្ថសមាសាតិ កតោ ចត្ថសមាសោ យេសុ តេ តថា វុត្តា, អញ្ញបទត្ថវុត្តយោតិ អញ្ញបទត្ថេ វុត្តិ យេសន្តិ ព្យធិករណញ្ញបទត្ថសមាសោ, ចត្តសមាសេ គត្យាទីនំ វិសុំវិសុំ បធានត្តា តេហិ បរំ បយុជ្ជមានោ អត្ថសទ្ទោ គត្យាទីហិ បច្ចេកមភិសម្ពជ្ឈតីតិ មញ្ញតេ, អថ សុត្តេ ‘បយោជ្ជេ’ឥច្ចេតាវត្យុច្ចមានេ បយោជ្ជោ សយំ កត្តាតិ កថំ វិញ្ញាយតិ យេន ‘បយោជ្ជេ កត្តរី’តិ វិវរណំ កតមិច្ចាសង្កិយាហ-‘គត្យាទ្យត្ថ’មិច្ចាទិ, អាទិសទ្ទេន ពោធា ទីនំ គហណំ, តក្កិរិយាសមត្ថោវាតិ តស្សា គត្យាទិកាយ កិរិយាយ សមត្ថោ ឯវ និយុជ្ជតេតិ សម្ពន្ធោ, កិរិយាករណេ សមត្ថោ នាម កត្តាវាតិ អាហ-‘សោច កត្តា’តិ. ទុតិយាយ សិទ្ធាយាតិ វក្ខមាននយេន បយោជ្ជស្ស កត្តុនោ កម្មត្តសិទ្ធិយា ‘‘កម្មេ ទុតិយា’’តិ សុត្តេនេវ កម្មេ ទុតិយាយ សិទ្ធាយ. កិំ លក្ខណោ-យំ និយមោ យទត្ថមិ ទមារភីយតិច្ចាហ-‘គត្យាទ្យត្ថាន’មិច្ចាទិ, បច្ចុទាហរីយិស្សតេ ‘ឯតេសមេវេ’ច្ចាទិនា, តថាចាព្ភុបគមេ, បយោជ្ជោ កត្តា ន កម្មំ ត្យព្ភុបគម្ម បយោជ្ជេ កត្តរី’តិ វិវរិតន្តិ អត្ថោ, សាមត្ថិយម្បនឥច្ចាទិនា សាមត្ថិយសរូបមាហ, គតិ អាទ្យត្ថានន្តិ បទច្ឆេទោ, និយុជ្ជមានោ បយោជកព្យាបារសង្ខាតាយ កិរិយាយ សម្ពន្ធីយមានត្តា កម្មភូតោវ ភវតីតិ អត្ថោ, អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘‘គមនាទិកិរិយាយ សាធនត្តា យទិបិ បយោជ្ជោ កត្តា, តថាបិ សោ បយោជកេន គមនាទីសុ ព្យាបារិយមានោ បយោជកស្ស ព្យាបារលក្ខណាយ កិរិយាយ សម្ពន្ធីយមានោ យទិ កម្មំ ន ហោតិ អញ្ញថា កិំ ហោតីតិ អញ្ញថានុបបត្តិលក្ខណេន សាមត្ថិយេន កម្មភូតោវ ហោតី’’តិ [(អត្ថោ) (បោត្ថកេ)] ( ), បតីយតេតិ ឥមិនា បតីតិវសេនេវាស្ស កម្មតា, សភាវតោ តុ បយោជ្ជោ កត្តាវាតិបិ ញាបេតិ, បយោជកោតិ សព្ពត្ថ ទេវទត្តាទិកោ វិញ្ញេយ្យោ, អត្ថគហណស្សាតិ ‘‘សទ្ទាកម្មកភជ្ជាទីន’’ន្តិ អវត្វា ‘‘សទ្ទត្ថាកម្មកភជ្ជាទីន’’ន្តិ អត្ថគ្គហណស្ស, ពោធត្ថស្ស ឧទាហរណន្តិ សេសោ, ននុ វចនប្បយោជនំ ទស្សយតា វចនមេវោបទស្សិយ បញ្ហោ កាតព្ពោ, អថ ‘ឯតេសមេវា’ត្យវិជ្ជមានេនេវ កថំ ត្យាសង្កិយាហ ‘ឯតេសមេវេ’ច្ចាទិ, ហេដ្ឋា វុត្តក្កមេន និយមត្ថត្តា វចនស្ស ឯវការោ លព្ភតិ, សម្ពន្ធិវចនត្តា ឯតសទ្ទស្ស តេន យថាបឋិតា គត្យាទយោវ វិសេស្សភូតា សង្ខេបេន បរាមសីយន្តីតិ ឯតេ សមេវាតិ កតន្តិ មញ្ញតេ [ឯវោសញ្ចាតិ មញ្ញតេ (បោត្ថកេ)], (គច្ឆតិ ទេវទត្តោតិ…បេ… នហោតីតិ) ឥមិនា ឥមមត្ថញ្ច ជោតេតិ ‘‘យទិបិ កិរិយាភិសម្ពន្ធា បយោជ្ជស្ស វិយ កត្តុនោបិ កម្មត្តម្បសជ្ជតិ, តថាបិ បយោជ្ជេតិ វុត្តត្តា កត្តរិ ទេវទត្តេ ទុតិយា នប្បសជ្ជតី’’តិ, អភិមតាតិ ‘‘គតិពុទ្ធ្យា’’ទិ (១-៤-៥២) សុត្តេន បយោជ្ជស្ស កត្តុនោ កម្មសញ្ញំ វិធាយ តស្មិំ បយោជ្ជេទុតិយាភិមតា, ចរហិសទ្ទោ បុច្ឆាយំ, បយោជេតីតិ អស្មិំ ឧទ្ទេសេ តទា កថំ ភវិតព្ពន្តិ សេសោតិ យទាចរហិច្ចាទិវាក្យស្សាវសានេ បយោជេតីតិ អស្មិំ ឧទ្ទេសេ វចនសមីបេ’តទា កថម្ភវិតព្ព’ន្តិ បាឋសេសោ ហោតីតិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ, យាវតាតិ តតិយន្តបដីរូបកោ និបាតោ, យស្មា ទត្ថោ វត្តតេ, យស្មា ទុតិយា បប្បោតិ តស្មា ‘យញ្ញទត្តេនេ’តិ ភវិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.