២៥. តាទ

បយោជនបរិយាយេ អត្ថសទ្ទេ សតិ ឥទន្តិ បយោជនំ បរាមដ្ឋុំ សក្កាតិ ‘តស្សេទ’ន្តិអាទិ វុត្តំ, តសទ្ទេនេត្ថ វិកតិយាតិសម្ពន្ធោ, អត្ថសទ្ទេន តុ បកតិយា, អត្ថ កថនមេតន្តិ ឥមិនា វចនិច្ឆាយ មេតិស្សំ នត្ថិ សមាសោតិ ទីបេតិ, វិគ្គហេ វាស្មិមិមស្មាយេវ និបាតនា សមាសោ ទដ្ឋព្ពោ,សោ វិកតិសង្ខាតោ អត្ថោ, បកតិត្វញ្ញបទត្ថេនាក្ខិបីយតេ, តតោ តទត្ថសទ្ទតោ, កោយំ តទត្ថ ភាវោ ច្ចាហ-‘តទត្ថភាវោ នាមា’តិអាទិ, និមិត្តំ យូបាទិវិកតិ, និមិត្តីទារុអាទិបកតិ តសទ្ទេនាត្ថសទ្ទេន ច គហិតា, តេសំ សម្ពន្ធោ តទត្ថសទ្ទស្ស បវត្តិនិមិត្តំ តទត្ថភាវោ នាមាតិ អត្ថោ, ហេតុ ហេតុមន្តភាវលក្ខណោ សម្ពន្ធោ នាមាតិ វុត្តំ ហោតិ, បធានាវច្ឆេទគុណស្មាតិ វិធីយមានត្តេន បធានស្ស បុរិសស្ស អាច្ឆេទកា វិសេសកា គុណា, យញ្ហិ វិធីយតេ ញាបីយតេ តម្បធាន, មិតរមប្បធានមនុវជ្ជមានត្តា, យទា ឧបាទីយតេតិ វត្វា ឧបាទីយមានប្បការំ ទិដ្ឋន្តេន ផុដយិតុមាហ-‘យថា’ឥច្ចាទិ, យូបោ និមិត្តំ យស្ស ទារុនោ តំ តថា វុត្តំ នាញ្ញនិមិត្តន្តិ យទា និមិត្យវច្ឆេទកត្តេនុបាទីយតេ តទា និមិត្តសទ្ទតោវ ចតុត្ថី សម្ពន្ធោ, តតោ អញ្ញនិមិត្តតោ, និមិត្តនិមិត្តីនំ សម្ពន្ធស្ស អភិមុខភាវេន តត្ថេវ និមិត្តេ បវត្តីតិ សម្ពន្ធោ, និមិត្តសទ្ទតោ ហេតុតតិយាបិ នាសង្កនីយាតិ សម្ពន្ធោ, ការណមាហ-‘និមិត្ត’ [ហេតុ] ឥច្ចាទិ. ឧភយត្ថាតិ យូបាយ បាកាយាតិ ឧភយត្ថ.

បិណិយមានា កិំ សទ្ទាទិវចនីយា បរោ សាទុអាទិកោ យោ-ត្ថោ សោ អញ្ញោ កត្តា យស្ស សោ អញ្ញកត្តុកោ-ភិលាសោ, អភិលាសោ រុចីតិ ឥមិនា ទិត្យាទ្យនេកត្ថន្តោបិ រុចិសទ្ទោ-ភិលាសេ រុឡ្ហោវ គយ្ហតីតិ វទតិ, សា រុចិ អត្ថោ-ភិធេយ្យោ យេសំ ភេ តទត្ថា, តេសំ សម្ពន្ធិនោ បិណិយមានស្ស, ឥមិនា ច កិញ្ចាបិ រុចិរយំ យស្សុប្បជ្ជតេយោ វា តស្សា ជនកោ, តេសមុភិន្នម្បិ អត្ថិ, តថាបិ យស្សុប្បជ្ជតេ សោវ តស្សាធិករណំ, អជនកោបិ សោ តាយ សំសត្តោតិ តស្សេវ បិណិយមានស្ស សម្បទានសញ្ញា, នតុជនកស្ស តាយាសំសត្តស្សាតិ ទីបេតិ, ឥធាតិ ឥមិនា សក្កតេ ឧទាហរណានមសមានរូបកំ ទស្សេតិ, ឥមិនា ច ឧទាហរណានមសមាន រូបត្តមេវ ចតុត្ថីវិធានេ ការណំ, អញ្ញថា ឆដ្ឋីយេវ តេហិបិ វិធីយេយ្យ ការណាសម្ភវា [ការណសព្ភាវា] ហិ ទីបេតិ, ឦទិសស្ស បច្ចុទាហរណ(ស្ស) ភាវេ ការណមាហ-‘អនញ្ញកត្តុ កត្តា-ភិលាសស្សា’តិ, បរេសមិទម្បច្ចុទាហរណម្ភវតុ ឥធ កថន្តិ អាហ-‘ឥហត្វិ’ច្ចាទិ, ត្វន្តិ អត្តមត្តេ បឋមាយេវ, សម្ភវេ ការណន្តរមាហ-‘អថវា’តិអាទិ, នត្ថិ អញ្ញោ កត្តា យស្សា សា អនញ្ញកត្តុកា រុចិ, ភាយ រុចិយា សម្ពន្ធិនោ បិណិយមានស្ស សម្បទានសញ្ញំ យេ បន ឥច្ឆន្តីតិ សម្ពន្ធោ, យេ បន អាហុ ចាតិសម្ពន្ធោ, ឧប្បជ្ជនមុប្បត្តិ, កស្ស ឧប្បត្តិ, រុចិយា, ឧប្បត្តិយា អាធារោ ឧប្បត្យាធារោ‘ទេវទត្តាយ រោចតេ’ច្ចាទោ ទេវទត្តាទិំ ឧបលក្ខេតីតិ ឧប្បត្យាធារោបលក្ខណំ វចនំ, ឯត្ថ រុចិយា ឧប្បត្យាធារោបលក្ខណមេវ វចនន្តិ សាវធារណ មត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ… សព្ពេសំ វាក្យានមវធារណផលត្តា, តេន បិណិយ មានវចនមភិលាសស្ស អញ្ញកត្តុកតាសន្ទស្សនបរំ ន ហោតីតិ ព្យវច្ឆិន្នម្ភវតិ, តេសំ កច្ចាយនស្ស ចេហាបិ បសជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ, ឥហាបីតិ ត្វមិតិ ឯត្ថាបិ, អញ្ញថាសិទ្ធត្តាតិ អត្ថមត្តេ បឋមាយ ឯវ សិទ្ធត្តា, វចនស្សាតិ ឧភិន្នម្បិ ចតុត្ថីវិធានវចនស្ស, អតិប្បសង្គោចាតិ ‘‘កស្ស វា ត្វំ ធម្មំ រោចេសី’’តិអាទោ តវាតិ អនភិមតដ្ឋានប្បត្តិច.

ធារិប្បយោគេតិ ធារិធាតុនោ បយោគេ, ឧត្តមីណោ អធមីណោតិ ធនិកគហេតូនំ រុឡ្ហីត្យាហ-‘ឧត្តមីណោ ធនសាមី’តិ, ឧត្តមីណមស្សាតិ ឧត្តមីណោ, ធារយតីតិមស្សត្ថមាហ-‘វហតី’តិ, ធារិតោតិ ធារំធាតុតោ. សុត្តន្តរេន (តំ តំ) និយមេន និយមិតានំ តេសំតេសំ សម្បទានសញ្ញំ វិធាយ ចតុត្ថី វិហិតា បរេហិ, តទាហ ‘សិលាឃ ហនុដ្ឋាសបាន’មិច្ចាទិ, សព្ពត្ថ យោគសម្ពន្ធេ ឆដ្ឋី, ញាបេតុន្តិ សិលាឃាទិកេ ពោធេតុំ, ឥច្ឆិតោតិ អតិមតោ. តទត្ថវាចីនញ្ច ធាតូនំ សង្គហណត្ថំ ‘កុធទុហិស្សោសូយត្ថាន’ន្តិ វុត្តំ, យម្បតិ កោបោតិ ឥមិនា កោបស្ស វិសយមាហ, យស្សាតិ ឥមិនា យំការកន្តិ វុត្តមេវ បរាមសតិ, យស្សាតិ រាជាទិនោ, បុច្ឆតីតិ បុច្ឆិយតេ, តេនេវ វក្ខតិ-‘យស្ស សម្ពន្ធិំ សុភាសុភំ បុច្ឆតិ នេមិត្តិកោ’តិ, យោចានុកូលត្តម្ភ ជតីតិ ឥមិនា ឥទំ ទស្សេតិ ‘‘បតិបុព្ពកោ អាបុព្ពកោច សុណោតិ អព្ភុបគមេ បដិជាននេច វត្តតេ, យទាយមព្ភុបគមោ បត្ថនា បុព្ពតោ ភវតិ តទា បត្ថនាយ កត្តុ បត្ថយិតុនោ ចតុត្ថី រូបម្ភវតិ, យទាត្វបត្ថតម្បិ កេវលមានុកូល្យេន វត្តមានំទិស្វា ទេយ្យមព្ភុបគច្ឆន្តិ ឥទមិទំ វោទស្សាមាតិ [កោបិស្សសាមាតិ (បោត្ថកេ)] តទានុកូល្យេន បវត្តនសង្ខាតាយ កិរិយាយ កត្តុនោ ចតុត្ថីរូបម្ភវតី’’តិ, ឥមិនា ច បាណិនិយវុត្តិការស្ស ជយាទិច្ចស្សមតេ ព្យភិចារមាហ, សោ ហិ ‘‘អព្ភុបគមោ នាម បរេន បត្ថិតស្ស ភវតិ តត្ថ បត្ថយិតុយេវ ចតុត្ថីរូបម្ភវតី’’តិ វទតិ, បុព្ពស្សាកិរិយាយ យោ កត្តាតិ វេទវាក្យេន វិហិតថុតិកករណ សង្ខាតាយ ឧស្សាហានុជាននតោ បុព្ពភូតាយ កិរិយាយ យោ កត្តា ហោតា បោតា ច, សព្ពត្ថាបិ‘តស្សា’តិ ឥទំ ‘ចតុត្ថីយាយទភិមតំ រូប’ន្តិឥមិនា សម្ពន្ធិតព្ពំ, ឆដ្ឋិយា សព្ពព្យាបិភាវមាលម្ព ឯវន្តិ អតិទេសោតិ អាហ ‘ឯវន្តី’តិអាទិ, រូបសាម្យតោ បន តាទត្ថិយត្ថសព្ភាវាច យថាយោគំ តាទត្ថ្ហ ចតុត្ថីបិ ន វិរុជ្ឈតិ, វក្ខតិ ហិ‘តាទត្ថ្ហ វចនិច្ឆាយន្តុ ‘ឥច្ចាទិនា, ឥច្ឆិតោ រាជា, កម្ម វចនិច្ឆាតិ ឥមិនា វចនិច្ឆាយ បធានត្តមាហ… វចនិច្ឆាភិមុខត្តា សព្ពេសំ ការកានំ, អប្បចុរប្បយោគត្តាតិ អពហុប្បយោគត្តា, ហនុតេ អបនយតិ, ឧបតិដ្ឋតេ ឧបដ្ឋានំ ឧបគមនំ ករោតិ, បិហយន្តិ បត្ថេន្តិ, កុជ្ឈ អមរិសំ ករោតិ, ទុហនាទយោ កោបប្បភវា នានន្តរេន តេ សម្ភវន្តីតិ ទូភាទយោប្យុទាហដា ‘‘ព្យញ្ជនេ ទីឃរស្សា’’តិ (១-៣៣) រស្សេ អបរជ្ឈាមិ, ឥស្សយន្តិ នសហន្តិ, អារជ្ឈតិ បុច្ឆិតោ នេមិត្តិកោ ឧបបរិក្ខតិ, ភាទត្ថ្ហំ វិភាវេតិ ‘យស្សេ’ច្ចាទិនា, បរិយា លោចេតិ ឧបបរិក្ខតិ, កិំ លក្ខណោ-យមនិយមោច្ចាហ-‘នាវស្ស’មិច្ចាទិ, យាចិតុស្មាយេវ [យាចិតុយេវ (បោត្ថកេ)] ឆដ្ឋីតិ នាវស្សមយន្និយមោតិ អត្ថោ, កុតោច្ចាហ-‘សម្ពន្ធេ’ច្ចាទិ, អញ្ញស្មាបីតិ អយាចិតុតោអបិ, ថុតិករណស្ស កត្តុភូតា ហោតាបោតារោ ឧស្សាហនានុជាននានំ កម្មំ ហោតីតិ អាហ-‘បច្ចនុបុព្ពស្ស គិណាតិស្ស កម្មេ’តិ. ហោតុបោតុសទ្ទេហិច្ចាទិនា បោតុសទ្ទស្សបិ ឆដ្ឋិរូបំ ទស្សិតំ, វុត្តិយន្តុ ‘ហោតុ បតិគិណាតិ’ច្ចេវ បាឋោ ទិស្សតិ, ហោត្វេវម្បិត្យម្ហាកមត្រោបេក្ខា, ឧស្សាហយតីត្យត្ថេ គិណាតិ អន្តោគតណ្យត្ថោ. អនាវាទោតិ នាវាអន្នាទិវជ្ជិតេ. ឯត្ថ បន តថា បដិសេធាភាវេបិ ពហុលាធិការតោ ‘ន តំ នាវម្មញ្ញេ នតំ អន្នម្មញ្ញេ’ច្ចាទិ ភវតិ, អត្ថេវ ហិ ពហុលាធិការតោវា តិប្បសង្គាភាវោ, បឋមន្តំ រូបន្តិ មញ្ញមានោតិ បឋមន្តំ រូបំ, ឯត្ថច យទា តិណាទិតោបិ ខិកំសីយតេ តទា និន្ទាវគមោ, តត្ថ ច និយោគតោវ នញ្បយោគោ ញាថានុប បត្តិយាតិ សប្បដិសេធមុទាហដំ ‘ន មញ្ញមានោ’តិ, អវធិម្ហិយេវ បញ្ចមីតិណាតិ, នញ្បយោគេវ និយោគតោ និន្ទាវគមា តិណន្តិ កម្មេយេវ ទុតិយា, អថវា សតីបិ និន្ទាវគមេ វចនិច្ឆាតោ សវិសយេយេវ ទុតិយា, សម្មុតិប្បយោគេតិ សម្មុតិសទ្ទស្ស បយោគេ, ចតុត្ថិំ ឥច្ឆន្តីតិ មត្តាយាតិ ឯត្ថ ចតុត្ថិំ ឥច្ឆន្តិ, បុន រុត្តត្តេ ការណមាហ-‘អថ សោតិវិជ្ជមានត្តា’តិ, ចណ្ឌស្ស កុក្កុរស្សាតិអាទិសុត្តេ ‘‘អថ សោ’’តិ បាឋស្ស វិជ្ជមានត្តា ‘ភិយ្យោសោ មត្តាយា’តិ ឯត្ថ សោការោ បុនរុត្តោតិ អធិប្បាយោ, ចគ្គហណេនាតិ ‘‘សិលាឃហនុ…បេ… សត្តម្យត្ថេសុចា’’តិ សុត្តេ ចគ្គហណេន, ចតុត្ថីភិមតាតិ ‘‘នមោ យោគាទិស្វបិចា’’តិ សុត្តេន.