២៦. បញ្ច

អវធីយតេ វិសិលិស្សតេ ឯតស្មាត្យវធិ, អវបុព្ពាយ ធាធាតុតោ អវធិម្ហិ‘‘ទាធាត្វី’’តិ (៥-៤៥) ឥ.

យតោ-វធីយតេ កិញ្ចិ, ក្រិយាបុព្ពំ កុតោចិបិ;

ចលញ្ចាចលមញ្ញញ្ច, តំ វទន្ត្យ វធិម្ពុធា.

ឯត្ថាយមត្ថោ ‘‘យតោកុតោចិបិ អត្ថោ កិញ្ចិ វត្ថុអវធីយតេ សំយោគស្ស វា កិរិយានិមិត្តំ គមនទានាទិកិរិយាបុព្ពំ វិសិលិស្សតេ សយំ វា អបេតិ អញ្ញេន វា វិសុំ ករីយតេ, តមេវំវិធំ ចលញ្ចា ចលញ្ច វិសិលេសបរិច្ឆេទភូតំ បទត្ថមវធិំ វទន្តិ ពុធា តព្ពិទុនោ’’តិ, តំ យថា ធាវតាស្សា បុរិសោ បតតិ, បុរិសំ បាតេតិ វា, រុក្ខា បណ្ណំ បតតិ, បណ្ណំ បាតេតិ វាតិ, សោច តិធាប្យុច្ចតេ វិសយភេទេន, យថា–

និទ្ទិដ្ឋវិសយោ កោចិ, ឧបាត្តវិសយោ តថា;

អនុមេយ្យវិសយោ ចាតិ, តិធាវធិ សមីរិតោតិ.

តត្ថ និទ្ទិដ្ឋា វចនោបនីតា កិរិយា វិសយោ យត្ថ សោ និទ្ទិដ្ឋ វិសយោ វធិ, យថា-‘គាមស្មា អាគតោ’តិ, ឧបាត្តាជ្ឈាហដា កិរិយា វិសយោ យត្ថ សោ ឧបាត្តវិសយោ, យថា-‘វលាហកា វិជ្ជោតតេ’តិ, វលាហកា និក្ខម្ម វិជ្ជោភតេតិ អត្ថោ, អនុមេយ្យា កិរិយា វិសយោ យត្ថ សោ អនុមេយ្យវិសយោ, យថា‘មាថុរា បាដលិបុត្តកេហិ អភិរូបតរា’តិ, ឯត្ថ អភិរូបគុណេន ឧក្កំសនមនុមេយ្យំ, អតោយេវេត្ថាយមេវ សញ្ញា បរិប្ផុដា វិញ្ញាយតីតិ ន កាចិទិហ សញ្ញា បរិភាសីយតេ ព្យាមោហការិណី, អថាវធិស្មាតិ វុច្ចមានេ ‘បទត្ថាវធិស្មា’តិ កុតោ-វសីយតេ យេនេវំ វិវរណំ កតន្ត្យាសង្កិយាហ-បទាន’មិច្ចាទិ. យថា គាមស្មាតិអាទិនា ឥទំ ទីបេតិ ‘‘ន កេវលំ កាយសំសគ្គបុព្ពកោវ វិសិលេសោ, កិញ្ចរហិ ពុទ្ធិសំសគ្គបុព្ពកោបិ, អត្ថិ ចេហ ពុទ្ធិសំសគ្គ បុព្ពកោ, តថាហិ ចោរេហិ ភាយតិត្យាទោ យោ (ភយ)បេក្ខណ សីលោ ភវតិ, សោ យទិ មំ ចោរា បស្សេយ្យុំ, ធុវំ មេ មរណន្តិ វិចារេន្តោ តេ ពុទ្ធិយា បប្បោតិ បប្បុយ្យ ច តតោ និវត្តតេ, តថា ចោរេហិ តាយតិត្យាទោ យោ ឯកស្ស មិត្តោ ភវតិ សោ យទ្យេតំ ចោរា បស្សេយ្យុំ ធុវមស្ស មរណន្តិ បស្សន្តោ តេ ពុទ្ធិយា បត្វា តតោ និវត្តយតីត្យវធិត្តា អវធិស្មាវ សព្ពត្ថ បញ្ចមី’’តិ, បរេហិ បន ឯតាទិសេសុ សព្ពត្ថ បដិបត្តុវិសេសានុគ្គហាយ សុត្តេហេវ បបញ្ចោ កតោ, ឥធ បន សាមញ្ញវចនេនេវ សិទ្ធត្តា តទនុគ្គហាយ ឧទាហរណេហេវ បបញ្ចិតំ, ភីតិភាយនត្ថានន្តិ ភីតិ តាយនានំ អត្ថោ យេសំ តេ ភីតិតាយនត្ថា តេសន្តិ អត្ថោ, ននុ ភីត្យត្ថានំ បយោគេ ភយហេតុ សម្ភវតិ នតុ តាយនត្ថានន្តិ, នេស ទោសោ, តាយនញ្ហិ រក្ខនមុច្ចតេ [សាយនាហិ រក្ខនមុប្បជ្ជភេ (បោត្ថកេ)] តញ្ច ភយហេតុតោ វេត្យាហ-‘យោ ភយហេតុ’តិអាទិ, ឥមិនា ច ‘‘ភីត្យត្ថានំ ភយហេតុ’’តិ (១-៤-២៥) បាណិនិយានមបាទានសញ្ញា សុត្តម្បដិក្ខិបតិ, តតោតិ ភយហេតុតោ, តេសន្តិ ភយតាយនានំ, ភយមនិដ្ឋបាតសង្កា, ឧត្តាសោត្យត្ថោ, តាយន មនិដ្ឋបាតតោ បរិរក្ខនំ, យថា ទស្សនំ ហោន្តេវាតីមិនា វចនិច្ឆាយេវ បធានត្តមាហ, កោ ហិ លោកិយំ វចនិច្ឆមតិវត្តិតុំ សក្កោតិ, តថាហិ សព្ពេវ ទព្ពាទយោ សព្ពការកសត្តិយុត្តាវ, តត្ថាយំ ការកវិភាគោ វចនិច្ឆាវសេនេវ, តំ យថា ‘វលាហកោ វិជ្ជោតតេ, វលាហកេន វិជ្ជោតតេ, វលាហកេ វិជ្ជោតតេ’តិ. បរាបុព្ពស្សាតិអាទិនា ‘‘បរាជិស្សាសយ្ហោ’’តិ (១-៤-២៦) សញ្ញាសុត្តំ បច្ចក្ខាតិ, អសយ្ហោ អត្ថោតិ សហិតុំ អភិភវិតុមសមត្ថោ អត្ថោ, អជ្ឈេនសកាសាឥច្ចាទិនា ឧទាហរណត្ថមាចិក្ខតិ, ននុចេវមត្ថំ វទតា យញ្ញទត្តស្សាសយ្ហត្តំ វុត្តំ, តំ កថំ អជ្ឈយនស្សាសយ្ហត្តំ, យេនាសយ្ហត្តស្សាវធិត្តំ បដិបាទយតិ ត្យាសង្កិយាហ-‘យញ្ញទត្តានភិភវោ’ច្ចាទិ, អសយ្ហោតីមស្ស បច្ចុទាហរណំ បដិបាទយតិ ‘យោ បនិ’ច្ចាទិ. ‘‘វារណត្ថានមិច្ឆិតោ’’តិ (១-៤-២៧) សុត្តិតំ, តទាហ ‘វារណត្ថាន’មិច្ចាទិ, វារណមត្ថោ យេសំ តេ វារណត្ថា, អវធិមត្តវចនិច្ឆាយន្តិ វិសេសតោ វិធានមន្តរេនា វធិមត្ត វចនិច្ឆាយំ, វិសេសវិធានេតិ ឥច្ឆិតោតិ វិសេសវិធានេ, ចិត្តស្សាវធិវចនិច្ឆាយម្បន ចិត្តតោ បាបំ និវារយេតិ ភវតិ. ‘‘រក្ខនត្ថានមិច្ឆិត’’ន្តិ (២-៦-៣) សុត្តិតំ, តទាហ-‘រក្ខនត្ថាន’មិច្ចាទិ, កេសញ្ចីតិ កច្ចាយនាទិកេ ទស្សេតិ. ‘‘អន្តរធានេ យេនាទស្សនមិច្ឆតី’’តិ (១-៤-២៨) សញ្ញាសុត្តមារទ្ធំ, តទាហ-‘អន្តរធានេ’ច្ចាទិ, អយមុបជ្ឈាយោ យទិ មំ បស្សតីតិ សម្ពន្ធោ, ទស្សនេ ទោសំ តក្កេតិ ‘នុន’មិច្ចាទិនា, បេសនមសក្ការបុព្ពកោ និយោគោ, អជ្ឈេសនំ សក្ការបុព្ពកោ, មញ្ញមានោ សិស្សា អហំ កថន្នាម ព្យវហិតោ ភវាមីតិ អន្តរធានេ ព្យវធាន និមិត្តំ, យេន អត្តនោ អទស្សនមិច្ឆតីតិ សម្ពន្ធោ, អន្តរធានេតិ និមិត្តសត្តមីចាយំ, អតោ អាហ-‘ព្យវធាននិមិត្ត’ន្តិ, ព្យវហិតោតិ អន្តរហិតោ, មាមំ ឧបជ្ឈាយោត្យាទិនា ឧទាហរណត្ថមាហ, ព្យវធានត្ថំ ព្យវហិតត្ថំ, ‘‘អន្តរធានេតិ កិំ ចោរេ ន ទិទិក្ខតី’’តិ បច្ចុទាហដំ បរេហិ, តម្បដិបាទយមាហ-‘យត្ថាទស្សន’មិច្ចាទិ, ចោរេ ន ទិទិក្ខតី (ត្យ), ត្រ ហិ យោ ចោរេ ន ទិទិក្ខតិ តេហិ អត្តនោ អទស្សនមិច្ឆតីតិ ន អន្តរធាននិមិត្តំ, កិន្តុបឃាតនិវត្យត្ថំ, កិន្តុបឃាតនិវត្តិយាតិ ឯវំ មញ្ញតេ ‘‘នាត្រាន្តរធានមេ (វាវសេយំ), កិន្តុ តន្និមិត្តោ បឃាតនិវត្តិបិ, ‘ឧបជ្ឈាយា អន្តរធាយតី’ត្យត្រ វិនាប្យុបឃាតសម្ភវមន្តរធានសម្បាទនមេវ សម្ភវតី’’តិ. ឥច្ឆតិគ្គហណំ កិមត្ថំ អទស្សនិច្ឆាយំ សតិ សត្យបិ ទស្សនេ យថាសិយា’’តិ វុត្តំ, (តំ) បដិបាទយមាហ-‘អទស្សនិច្ឆាយម្បនិ’ច្ចាទិ, សតីបិ ទស្សនេតិ ឧបជ្ឈាយេន ទស្សនេ សតីបិ, តតោតិ ឧបជ្ឈាយតោ, អវធិរូបតា ឯវាតិ ឧបជ្ឈាយស្សាវធិរូបតា ឯវ. ‘‘អាខ្យាតោ បយោគេ’’តិ (១-៤-២៩) បរវចនំ, តទាហ ‘ឧបយោគេ’ច្ចាទិ, និយមបុព្ពកំ វិជ្ជាគហណមុបយោគោ ត្រាធិប្បេតោ, ឧបយោគវចនសាមត្ថិយា វិជ្ជាគហណត្ថំ សិស្សវត្តំ និយមោ, តតោតិ អាខ្យាតុតោ. ‘‘ជនិកត្តុនោ បកតី’’តិ (១-៤-៣០) សញ្ញាសុត្តំ កតំ, តទាហ-‘ជន្យត្ថស្សា’តិអាទិ, ជនិនោ អត្ថោ ជន្យត្ថោ, កិន្តំ ជននំ, តតោតិ ជនិកត្តុហេតុតោ, បកតិសទ្ទេន ការណមត្តំ គហិតំបរេហិ ‘បុត្តា បមោទា ជាយតេ’ច្ចាទោ បុត្តាទិតោបិ យថា សិយា’តិ, ទុវិធំ (ហិ) ការណំ ឧបាទានការណំ សហការិការណញ្ច, តត្ថ ការិយេនាភិន្នទេសោ ឃដស្ស មត្តិកាបិណ្ឌោ ឧបាទានការណំ, តស្សេវ បន ទណ្ឌចក្កាទិ (ការិយេន ភិន្នទេសោ) សហការិការណំ, តេសូបាទានការណស្សេហ គហណេ’សិង្គា សរោ ជាយតេ’ច្ចត្រេវ សិយា, ន តុ ‘បុត្តា បមោទា ជាយតេ’ច្ចាទោ, ការកន្តរវចនិច្ឆាយន្តិ ឯត្ថ ការកន្តរាទិវចនិច្ឆាយន្តិ បាឋេន ភវិតព្ពំ… ឯត្ថន្តរេ សម្ពន្ធ វចនិច្ឆាយបិ សម្ភវតោ, តត្រ តិដ្ឋន្តីតិ តត្រដ្ឋា, តេសំ, លោកោ-នញ្ញថាវាទី វោហារិកជនោ, តត្ថ ភវា លោកិយា, នវត្តុ បដិពទ្ធាតិ លោកវចនិច្ឆមុល្លង្គិយ អហមេវ វទាមីតិ សកជ្ឈាសយេន វទន្តោ វត្តា, តប្បដិពទ្ធា ន ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘បភវោ ភវតិស្សា’’តិ (១-៤-៣១) សុត្តិតំ, តទាហ-‘ភវតិស្សា’តិអាទិ, បឋមតោ ឧបលព្ភតីតិ អត្ថកថនេន ជន្យត្ថោ-ត្រ ន សម្ភវតីតិ វទតិ, នហិ ហិមវា គង្គាយ ការណំ, សា ហិ អញ្ញេហិ ឯវការណេហិ ឧប្បន្នា, ហិមវតិ តុ កេវលំ បឋមតោ ឧបលព្ភតិ. ‘‘ជិគុច្ឆាវិរាមបមាទត្ថានុមុបសង្ខ្យានំ’’តិ (១-៤-២៤វា) វុត្តំ, តទាហ-‘វិរមណត្ថេ’ត្យាទិ, ជិគុច្ឆាបមាទត្ថធាតុយោគេ បន កម្មាធិករណវចនិច្ឆា ទិស្សតីតិ វុត្តំ, អវធិវចនិច្ឆាបិ បន ទិស្សកេ ‘ជិគុច្ឆតិ នាហិរិកោ បាបា’តិ, ធម្មា បមជ្ជតីតិបិ ហោតេវ បដិសេធាភាវា. ‘‘អញ្ញារាទិតររិតេ ទិសាសទ្ទាញ្ចុត្តរបទាចាហិ យុត្តេ’’តិ (២-៣-២៩) សុត្តិតំ, តទាហ-‘អញ្ញសទ្ទយោគេ’ច្ចាទិ, យតោតិ ទេវទត្តាទិតោ, ‘‘អញ្ញឥត្យត្ថគ្គហណំ, តេន បរិយាយប្បយោគេបិ ភវតី’’តិ អញ្ញេហិ ព្យាខ្យាតត្តា អាហ-‘ភិន្នោ ទេវទត្តា’តិ, អារាសទ្ទស្ស ទូរត្ថត្តា អាសវក្ខយតោ អារា ទូរោ ភវតី(ត្យត្ថោ ឧ) បាទីយតេត្យាហ‘អារាសទ្ទោ ទូរត្ថោ’តិ, និទ្ទិស្សមានបដិយោគីតិ ‘ទេវទត្តោ សូរោ’តិ និទ្ទិស្សមានស្ស កស្សចិ យោ សោ ទុតិយោ, សោ បដិយោគី. ទិសាទេសកាលវុត្តីនំ ទិសាសទ្ទត្តេន បរិគ្គហតោ អាហ‘ទិសា ទេសកាលវាចីនំ យោគេ’តិ, បុព្ពេវ សម្ពោធាតិអាទីនិ កាលវាចីយោគេ ឧទាហរណានិ, អញ្ចុត្តរបទអាចអាហិបច្ចយយោ គេត្វិហ នោទាហដំ. ‘‘បញ្ចមីវិធានេ ល្យប្លោបេ កម្មន្យុបសង្ខ្យានំ ‘‘អធិករណេ ចោបសង្ខ្យាន’’មិតិ (២-៣-២៨-វា) វាត្តិកំ, តទាហ‘យត្ថ’ច្ចាទិ, ល្យប្បច្ចយស្ស យត្រាប្បយោគោ, តស្សត្ថោ ចេ គម្យតេ, សោ ល្យប្លោបោ, ត្វាលោបោ ល្យបលោបោត្យវិសេសោ, បាសាទ មារុយ្ហ បេក្ខតិ អាសនេ ឧបវិសិត្វា បេក្ខតីតិ ឥទំ វិសយោ បទស្សនំ បុព្ពំ យស្សាតិ កិរិយាវិសេសនេ សមាសោ, វក្ខមានសព្ពទស្សនេសុបិ បាសាទតោ-បក្កមនលេសសព្ភាវា បាសាទោ (យេវា) វធិរូបេន វត្តុមិដ្ឋោតិ ទស្សេតុមាហ-‘តថាហិ’ច្ចាទិ, អបក្កមតិ តតោ តំ ទស្សនន្តិ តតោ បាសាទតោ តស្ស ទដ្ឋុនោ ទស្សនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អបក្កមត្យបយាតីត្យត្ថោ, អវធិភាវោ បាសាទស្សាតិ វិញ្ញាយតិ, យេសន្តិ វេសេសិកានំ, តេ ហ្យេវមាចិក្ខន្តិ ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចក្ខុគោឡកតោ-ច្ចន្តសុខុមភាវេន និក្ខម្ម វិសាលីភវន្តំ វិសយទេសមុបគម្ម សកលមត្តនា ទិដ្ឋំ បស្សតិ រំសិរូបេន, យថា កាហលា មូលេ កិសា អគ្គេមហតី, តថា ញាណិន្ទ្រិយានី’’តិ, អធិដ្ឋានទេសន្តិ ឥន្ទ្រិយាធិដ្ឋានភូតំ ចក្ខុគោឡកទេសំ, វិសយប្បវត្តីតិ គោចរេ បវត្តិ, សន្តតិយាតិ ឥន្ទ្រិយបពន្ធស្ស, អធិដ្ឋាន មនិន្ទ្រិយំ នាបជ្ជតេតិ សម្ពន្ធោ, តតោតិ បាសាទតោ, អបក្កន្ត្យាតិ អបគមនេន, យជ្ជបិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ ចក្ខុគោឡកតោ ពហិ និគ្គច្ឆតិ, តថាបិបាសាទដ្ឋស្សចក្ខុគោឡកា និគ្គច្ឆតីតិ បាសាទស្សាប្យវធិភាវោ, យេសន្តូតិ ខណិកវាទីនន្តុ, ឥន្ទ្រិយាធិដ្ឋានម្បត្តេ វិសយេ វិញ្ញាណលក្ខណំ ការិយំ ករោន្តិ សីលេនាតិ បត្តការីនិ, អនិន្ទ្រិយាធិដ្ឋានទោសោ នេតិ សម្ពន្ធោ, តតោតិ បាសាទតោ, យេសម្បនាតិ ខណិកវាទិនោវ ទស្សេតិ, អត្រ ហិ ចត្តារោ បក្ខា បត្តការីនិន្ទ្រិយានិ, អប្បត្តការីនិ, ចក្ខុសោតានិ អប្បត្តការីនិ សេសានិ វុត្តវិបរិតានិ, ចក្ខុយេវ បត្តការី សេសមញ្ញថេតិ, ចតុស្វេវ តេសុ បឋមបក្ខទ្វយមុបន្យស្យ បដិបាទិតំ… តប្បដិបាទនេនេតរេសម្បិ បដិបាទិតត្តា, សព្ពសាមយិកសាធារណត្តាសទ្ទសត្ថស្សាតិ ឥទំ អយុត្តមិវ ទិស្សតិ… សទ្ទសត្ថស្សិមស្ស ពុទ្ធវចនោបយោគិត្តេន សោគតសមយានុគុណប្បវត្តិតោ, ខណិកវាទិនោ បន និស្សាយេទំ សុន្ទរមេវ, មនសិការាទីតិអាទិសទ្ទេន ចក្ខុតោ [ចក្ខុនា (បោត្ថកេ)] អភេទោ រូបាបាថគមោ ច ទស្សិតោ, យោគ្គទេសេតិ ទស្សនយោគ្គេ បទេសេ. ‘‘បុច្ឆនាខ្យានេសុ ច បញ្ចមី វត្តព្ពា’’តិ (២-៣-២៨វា) វុត្តំ, តទាហ-‘បុច្ឆនសទ្ទតោ’ច្ចាទិ, បុច្ឆនាខ្យានេសុ សាមញ្ញេន បញ្ចមីវិធានេ-តិប្បសង្គំ ទស្សេតុមាហ-‘អវស្ស’មិច្ចាទិ, កស្សាតិ បញ្ហោ, ទេវទត្តស្សេត្យាខ្យានំ, កោសោ យញ្ញ ទត្តោតិ បញ្ហោ វិធិរូបោវាយំ, យោ-ង្គទីត្យាទ្យនុវាទរូបមាខ្យានំ, អង្គទីកេយូរី. ‘‘យតោចាទ្ធកាលនិម្មានំ តតោ បញ្ចមី វត្តព្ពា’’តិ (២-៣-២៨វា) វុត្តំ, តទាហ-‘អទ្ធ’ច្ចាទិ, និមីយតេ បរិច្ឆិជ្ជតេ យេន តំ និមានំ, តទេវ និម្មានំ. ‘‘អទ្ធស្ស បឋមា សត្តមី ច វត្តព្ពា’’តិ (២-៣-២៨) វុត្តំ, តត្ថាយមត្ថោ ‘‘តំ យុត្តាតិ វត្តតេ, តំ យុត្តា បញ្ចមិយុត្ថា បរស្សាទ្ធស្ស បឋមា ច សត្តមី ច វត្តព្ពា’’តិ, បាដលិបុត្តស្មាតិ បញ្ចមិ យុត្តំ, ឯតាបិ ន វត្តព្ពាតិ ទស្សេតុមាហ-‘សត្តយោជនានី’តិអាទិ, អត្រ ហិ យទា រាជគហស្ស យោជនញ្ចាភេទោ វត្តុមិច្ឆីយតេ, តទា បាដលិបុត្តស្មា រាជគហំ សត្តយោជនានីតិ, ភេទវចនិច្ឆាយន្តុ ‘‘សព្ភាវោ’’ត្យាទិនា (២-៣៤) សត្តមី សិទ្ធា‘សត្តសុ យោជនេសុ’តិ. តថាហិ បាដលិបុត្តស្មា សត្តសុ យោជនេសុ សតិ រាជគហំភវតីត្យយមត្ថោ បតីយតេ, សត្តយោជនសម្ពន្ធិភវនំ រាជគហ (ភវន)ស្ស លក្ខណម្ភវតិ. សម្ពន្ធេ ឆដ្ឋីតិ ឥមិនា ‘‘តំ យុត្តា កាលេ សត្តមី វត្តព្ពា’’តិ (២-៣-២៨វា) វចនម្បដិក្ខិបតិ. ‘‘ករណេច ថោកប្បកិច្ឆកតិបយស្សា សត្តវចនស្សេ’’តិ (២-៣-៣៣) សុត្តិតំ, តទាហ-‘យទា ឥច្ចាទិ, កិច្ឆាទយោតិអាទិសទ្ទេន ថោកអប្បកតិបយេ សង្គណ្ហាតិ, អសត្តរូបន្តិ អទ្ទព្ពរូបំ, គុណេ ហេតុម្ហីតិ គុណបទត្ថេ ហេតុភូតេ ‘‘គុណេ’’តិ (២-២១) បញ្ចមីតិ អត្ថោ, យថាវុត្តវិធានេនេតិ ‘‘គុណេ’’តិ សុត្តេ វុត្តវិធានេន, ‘‘គុណេ’’តិ សុត្តេ វុត្តវិធានេន, យទាត្វិច្ចាទិនា បរេសំ វិយ ករណេ វិសុំ វិធានេ បយោជនំ នត្ថីតិ ទស្សេតិ. កត្តព្ពរូបស្ស ចលនស្សាតិ សម្ពន្ធោ, សមានាធិករណត្តេន វិសេសនន្តិ យោជនា, សមានាធិករណត្តេនាតិ ច ‘រញ្ញោ បុរិសោ’ត្យាទោ អសមានាធិករណស្សាបិ វិសេសនត្តទស្សនតោ វុត្តំ, សមានាធិករណត្តេន វិសេសនភាវោ ចាស្ស ថោកគុណាន្វិតេ ចលនេ វត្តមានោ ថោកសទ្ទោ អសត្តវចនោវ វិសេសនន្តិ, តេនេវាខ្យាយតេ ‘ថោកស្ស កម្មត្តា កម្មេ ទុតិយា’តិ. បញ្ចមីត្យនុវត្តមានេ ‘‘ទូរន្តិកត្ថេហិ ឆដ្ឋី វា’’តិ (២-៣-៣៤) វុត្តំ, តទាហ‘ទូរន្តិ កត្ថេហិ’ច្ចាទិ, អវធិសម្ពន្ធលក្ខណាតិ អវធិសម្ពន្ធាវ លក្ខណំ និមិត្តមាសំ បញ្ចមីឆដ្ឋីនំ តា តថា វុត្តា, វត្តុមិដ្ឋោតិ ឥមិនា វចនិច្ឆាយេវ បធានត្តមាហ, ឯវំ ចរហិ តំតំ ការកវចនិច្ឆាយមញ្ញាបិ វិភត្តិយោ កស្មា នប្បយុជ្ជេយ្យុន្តិ អាហ-‘លោកិយា ចេត្ថា’តិអាទិ, ឯត្ថ វិភត្តីនំ និយមេ លោកិយា ឯវ វចនិច្ឆា និពន្ធនំ ការណន្តិ អត្ថោ, បញ្ចមីចាត្យនុវត្តមានេ ‘‘ទូរន្តិ កត្ថេហិ ទុតិយា ចេ’’តិ (២-៣-៣៥) វុត្តំ, ‘‘បញ្ចម្យធិករណេច’’ (២-៣-៣៦) ឥច្ចត្រ ច ការេន ទូរន្តិ កត្ថេហិ សត្តមី ច វុត្តា បាដិ បទិកត្ថេ សារសង្គហការាទីហិ, តទក្ខិប្ប អញ្ញាបទេសេន បដិក្ខិបិតុំ កេចិត្យាទិ យំ វុត្តំ វុត្តិយំ, តំ ទស្សេតុមាហ’កេចីតិ សារសង្គហាទយោ’តិអាទិ. ទូរាបាទាវសេចនន្តិ អយំ តេសម្បដិក្ខេបន យោតិ សម្ពន្ធោ, ឥតិសទ្ទោ បនេត្ថ បរិហីនោ, នហិតន្តិអាទីសុ តសទ្ទេនាសត្តរូបំ ទូរាទិ វត្តុមិច្ឆិតន្ត្យវសេយំ, ន ហិ តំ គម្យតេ, ន ហិ តតោ គម្យតេ, ន ហិ តេន គម្យតេ, ន ហិ តស្មិំ ឋីយតេ’តិ វិសុំ សម្ពន្ធោ វសេយោ. បតីយន្តេចាតិ ចោ វត្តព្ពន្តរសមុច្ចយេ, អតោចេតិ វក្ខមានហេតុបរាមាសោ, យន្តិ យស្មា អត្ថេ និបាតោ, វាក្យការោ វររុចិ, តំសាមានាធិករណ្យតោតិ ទូរាទិសា មានាធិករណ្យតោ, តំយុត្តតោបីតិ ទូរាទិយុត្តា គាមាទិសទ្ទតោបិ, បច្ចក្ខន្តោតិ វាក្យការវចនំ បច្ចាចិក្ខន្តោ, តថាហ្យត្រាយំ មហាភាស្ស បាឋោ ‘‘ទូរន្តិកត្ថេហិ បញ្ចមីវិធានេ តំយុត្តា បញ្ចមីបដិសេធោ វត្តព្ពោ ទូរា គាមស្ស, តត្រាបិ ទស្សនា អនត្ថកោ-យម្បដិសេធោ, តត្រាបិ ហិ បញ្ចមី ទិស្សតិ–

ទូរស្មាវសថា មុត្តំ, ទូរាបាទាវសេចនំ;

គុរុតោ កុបិតា ទូរា,ភាព្យំ ទូរា ច ទស្សុហិតិ.

អត្រ ទូរន្តិកេត្យាទិ វត្តព្ពំ វាក្យការវចនំ, ទូរា គាមស្សាតិ តស្សោទាហរណំ, តត្រាបិច្ចាទិ បច្ចក្ខានភាស្សំ, ទូរស្មាវសថាតិ អាវសថស្ស ទូរេតិ អត្ថោហិ ភាស្សបទីបេ កេយ្យដោ, បឋមោ បុរិសោ យស្ស សោ បឋមបុរិសោ ភវតិ ‘‘ទូរន្តិកា’’ទិ (២-៦-៥) កច្ចាយនសុត្តេ សុទ្ធាទិយោគោបិ សង្គហិតោ, តេនាហ–‘សុទ្ធប្ប មោចនវិវិត្តប្បមាណយោគេ’តិ, ‘‘ធាតុនាមានមុបសគ្គយោគាទីស្វបិច’’ ឥតិ (២-៦-២) សុត្តេ ចគ្គហណតោ បភុតិយោគោ ច គហិតោ, តេនាហ–‘បភុតិ យោគេចា’តិ, បភុតិយោគេចាតិ ឥមិនា បភុត្យត្ថយោគោបិ សង្គហិតោ, តេនេវ ‘យតោសរាមិ អត្តាន’ន្តិ ឧទាហដំ.