២. កម្មេ

វុត្តិយំ កត្តុកិរិយាយាតិ កត្តុសាទ្យតាយ តំ សម្ពន្ធិនិយា កត្តុកម្មដ្ឋាយបិ ទុវិធាយ កិរិយាយ, អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ ករោតិ ឯត្ថ សម្ពន្ធនត្ថោតិ អាហ-‘ករីយតិ អភិសម្ពន្ធីយតី’តិ, យំកិញ្ចិ បទត្ថរូបំ សម្ពជ្ឈតីតិ អត្ថោ, ឥមិនា ចាន្វត្ថវសេនេវាយំ កម្មវោហារោ សិទ្ធោតិ ទស្សេតិ, សព្ពការកានម្បិ បន កិរិយាសម្ពន្ធ សព្ភាវេបិ កិរិយាភិសម្ពន្ធីយមានត្តេនេវ យំ វត្តុមិច្ឆិតំ តទេវ កម្មំ វិញ្ញេយ្យំ, កត្តាទិ កត្តុ កិរិយាយាភិសម្ពន្ធីយមានត្តេបិ កត្តាទិត្តវចនិច្ឆាយេវ កម្មំ ន ហោតិ… យស្មា វចនិច្ឆាយេវ ការកានិ ភវន្តិ, ឯវំ សព្ពការកានម្បិ ការកន្តរប្បត្តិយំ តទភាវោ យថាយោគំ វត្តព្ពោ, វាក្យេកទេសេនេត្យនេន ‘‘ទ្វេទ្វេកា’’ទិនោ វាក្យស្ស ‘‘កម្មេ ទុតិយា’’ឥច្ចាទិនោ ច ឯកវាក្យត្តំ សូចេតិ, បករណស្ស មហាវាក្យរូបត្តា វិប្បកដ្ឋានិបិ វាក្យានិ អាកង្ខាទិសភាវេ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធានុភវនេនេកវាក្យភាវម្បដីបជ្ជន្តេ, វុត្តី ហិ–

‘‘អាកង្ខាយោគ្គតា សត្តា, ពីជំ សន្និធិនោ យតោ;

វិប្បកដ្ឋានិ វាក្យានិ, មហាវាក្យំ ករោន្ត្យតោតិ.

សាមញ្ញេនាតិ កម្មាទ្យវិសេសេន, បុព្ពាចរិយសមញ្ញាវសេនាហ ‘ទុតិយាទិកា’តិ, តេន យទ្យបិ ត្យាទិនោបិ ទ្វិន្នំ បូរណិយា ទុតិយាតិ សក្កា វោហរិតុំ, តថាបិ ស្យាទីនំ ទុកេយេវ ទុតិយាតតិយា រុឡ្ហីតិ នត្យាទីនំ ទុកានិ ទុតិយាទិសទ្ទេន គយ្ហន្តិ, វិសិដ្ឋេសូតិ កម្មាទិនា វិសេសិតេសុ, តិវិធំ កម្មន្តិ សកសមយប្បសិទ្ធិយា កម្មស្ស តិវិធត្តមាហ, អញ្ញេ តុ សត្តវិធមិច្ឆន្តិ, កថំ–

និព្ពត្តិវិកតិប្បត្តិ, ភេទេន តិវិធំ មតំ,

តត្ថេច្ឆិតតមំ កម្មំ, កម្មំត្វញ្ញំ ចតុព្ពិធំ;

ឥច្ឆិតញ្ចានិច្ឆិតញ្ច, នេវិច្ឆិតមនិច្ឆិតំ,

តថាញ្ញបុព្ពំ នាញ្ញបុព្ពន្តិ, ឯវមញ្ញំ ចតុព្ពិធន្តិ.

តត្ថ ឥច្ឆិតាទីនិ ឧបរិយេវាបិ ភវិស្សន្តិ, តត្រេច្ចាទិនា តិវិធំ កម្មំ សរូបតោ ទស្សេតិ, តត្ថ និព្ពត្តិកម្មមេកេ-នេកធា បរិកប្បេន្តិ, តទិហ បកាសយិស្សាម–

សតី-សតី វា បកតិ, ន យត្ថ បរិណាមិនី,

និស្សីយតេ តំ និព្ពត្តិ, កម្មមញ្ញេសមញ្ញថា;

អសន្តំ ជាយតេ យំ វា, យំ សន្តមប្បកាសតិ,

ឧប្បត្យា-ភិព្យត្តិយា វា, តន្និព្ពត្តីតិ វុច្ចតីតិ.

អយមេត្ថ អត្ថោ ‘‘កដវិការស្ស កាសសង្ខាតា វិជ្ជមានា បកតិ បរិណាមិនី កដវិការម្បតិ បរិណមន្តី យត្ថប្បយោគេ ន និស្សីយតេ… កដំ ករោតីតេត្ថ កេវលមត្ថាវគមមត្តស្ស វត្តុមិច្ឆិតត្តា កាសេតិ អសុយ្យមានត្តា ច, បកតិយា តុ សុយ្យ មានត្តេ វិការិយំ សិយា, តេនេវ កាសេ កដំ ករោតិ, តណ្ឌុលេ ឱទនំ បចតីតិ ទ្វយត្ថោ ករោតិ បចតិ ច, តស្មា កាសេ ករោតិ តណ្ឌុលេ បចតីតិ វិការីយតិ, កដំ ករោតិ ឱទនម្បចតីតិ និព្ពត្តី យតីតិ អត្ថោ, អសតី វា បកតិ អវិជ្ជមានត្តាយេវ យត្ថ ន និស្សីយតេ… [(យថា) (បោត្ថកេ)] ( ) សំយោគំ ជនយតិ វិភាគមុប្បាទយតីតិ សំយោគវិភាគានំ កស្សាបិ បកតិយា អវិការត្តា សំយោគវិភាគវន្តេ ហ្យវិកតេហេវ តេសំ ជននតោ, តមេវម្ភូតមនិស្សិតបកតិកំ អវិជ្ជមាន (បកតិ) កំ វា ការិយំ និព្ពត្តិកម្មំ នាមាតិ ឯកោ, អញ្ញេសមញ្ញថាតិ វត្វា តន្ទស្សេតិ ‘អសន្ត’មិច្ចាទិនា, យំ អសន្តមវិជ្ជមានំ ជាយតេ, តន្និព្ពត្តិកម្មំ, យថា សុខំ ជនយតិ ពុទ្ធិមុប្បាទយតីតិ, សន្តំ វិជ្ជមានមេវ វា កេវលមប្បកាសិតបុព្ពំ យំ ឧប្បត្តិយា អភិព្យត្តិយា វា បកាសតិ, តម្បិ និព្ពត្តិកម្មំ, យថា បុត្តំ វិជាយតិសាមញ្ញមភិព្យញ្ជយតី’’តិ, តទេវំ កេសញ្ចិ មតេន អនិស្សិតបកតិកំ អវិជ្ជមានបកតិកន្តិ ទុវិធំ និព្ពត្តិកម្មម្បិ អញ្ញេសម្មតេន អសន្តំ ជាយមានំ សន្តមប្បកាសមានន្តិ ទុវិធំ និព្ពត្តិកម្មម្បីតិសព្ពម្បិ អដ្ឋិតបុព្ពមេវ ជាយតីត្យសតោ ជាននា ន ព្យតិរិច្ចតិច្ចាហ-‘អសតោ ជននំ ករីយតី’តិ, អវត្ថន្តរន្តិ ឱទនាទិនោ ក្លេទនាទិលក្ខណមញ្ញមវត្ថំ.

បកត្យុច្ឆេទសម្ភូតំ, វិការិយំ កិញ្ចិ កិញ្ចិ តុ;

គុណន្តរសមុប្បត្យា, ឯវំ សា វិកតិ ទ្វិធា.

កិញ្ចិ វិការិយំ កម្មំ បកតិយា ការណស្ស ឧច្ឆេទេន សម្ភូតំ, យថា កដ្ឋំ ភស្មំ ករោតីតិ កដ្ឋស្សាច្ចន្តបរាវត្តិ [បរាវត្តិយា (បោត្ថកេ)], កិញ្ចិ បន គុណន្តរានមុប្បត្តិយា, យថា សុវណ្ណំ កដកំ កេយុរំ វា ករោតីតិ ឯវំ ទ្វីធា សា វិកតិ ហោតីតិ អត្ថោ, ន វិភាវីយន្តេតិ ន គម្យន្តេ, សា បត្តិ‘បាបីយតិ វិសយីករីយតី’តិ កត្វា.

យត្រ ក្រិយាកតោ កោចិ, វិសេសោ នាវគម្យតេ;

ទស្សនា វានុមានា វា, សា បត្តីតិ បកិត្តិតា.

យត្ថ កិរិយាកតោ កិរិយាសម្បាទិតោ វិសេសោ អតិសយោ កោចិ នាវគម្យតេ នប្បតីយតេ ទស្សនា វា បច្ចក្ខប្បមាណេន អនុមានប្បមាណេន វា យថា និព្ពត្តិវិកតីនមតិសយោ បច្ចក្ខានុមានា វគមនីយោ, តត្រ ហិ និព្ពត្តិយំ វិសេសសិទ្ធិរតិបសិទ្ធា… អត្ថលាភាខ្យស្ស វិសេសស្សាវិជ្ជមានស្ស កិរិយាកត្តា, វិការិយេ ( ) [(ឯវ) (បោត្ថកេ)] តុ ក្វចិ បច្ចក្ខវិសយោ… កដ្ឋំ ឌហតីតិ កណ្ហត្តាទិភាវស្ស បច្ចក្ខេនេវោបលព្ភនតោ, ក្វចិទនុមានគម្មោ… ទេវទត្តំ រោសេតិ បសាទយតិ វេតិ វិសិដ្ឋមុខវណ្ណាទិការិយានុមេយ្យត្តា រោសាទិនោ, ឯវំ យត្ថ ន វិសេសសិទ្ធិ អបិ តុ បត្តិមត្តំ, សា បត្តីតិ បកិត្តិតា កថិតា, អាទិច្ចម្បស្សតិ ធម្មមជ្ឈេតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ, កថញ្ចរហិ អសន្តស្ស [សន្តស្ស (បោត្ថកេ)] បត្តិកម្មស្ស កិញ្ចិ (អករោន្ត)ស្ស ការកត្តំ, ន ហិ កិញ្ចិ អករោន្តំ ការកម្ភវិតុមរហតីតិ ឧច្ចតេ-

ទស្សនក្ខមតាភាសោ, បគមព្យត្តិអាទយោ;

វិសេសា បត្តិកម្មស្ស, ក្រិយាសិទ្ធិយមិច្ឆិតា.

អត្រ ទដ្ឋុំ សក្កា ឥតិ ទស្សនេ ខមតា អាភាសោបគមោ វិសយត្តោបគមោ វិសយត្តោបគមនំ ព្យត្តិ ចេតិ ឯវមាទយោ វិសេសា យថាយោគំ បត្តិកម្មស្ស កិរិយានិប្ផត្តិយំ ឥច្ឆិតា, តតោ តស្ស ការកត្តន្តិ អត្ថោ, អាទិច្ចំ បស្សតីតិ ឯត្ថ ហិ អាទិច្ចោ ទដ្ឋុំ សក្កា, តតោវ សោ ទិស្សតិ អភិព្យត្តិញ្ចោបយាតីតិ ទស្សនកិរិយានិប្ផាទកត្ថេនាស្ស ការកត្តមុបបជ្ជតេ, តថា ញ្ញត្រាប្យាទិសទ្ទគហិតវិសេសវសេន កិរិយាសិទ្ធិតោ ការកត្តំ វេទិតព្ពំ, ននុ វិការិយម្បិ និព្ពត្តិកម្មមេវ… តេន រូបេនាសតោយេវ ជននតោ, បត្តិកម្មម្បិ កិរិយាសម្ពន្ធរូបេនាសន្តមេវ បច្ឆា តថា ភវតីតិ និព្ពត្តិយេវាតិ សច្ចំ-

អត្ថេសា វត្ថុដ្ឋិតិ, សុខុមពុទ្ធិគោចរបតីត្យនុរោធេន,

តត្រ យម្បេតំ ឃដតេ, យថា បតីតិ សទ្ទត្ថាវត្តានតោ.

វិសេសានុបាទានតោតិ ‘‘កម្មេ ទុតិយា’’តិ សាមញ្ញេន វុត្តត្តា វុត្តំ. ករីយតិ កដោ, កតោ កដោ ច្ចេវមាទីសុ ត្យាទិប្បភុតីហិ អតិហិតកម្មាទិនិស្សយេសុបិ ឯកត្តាទីសុ ទុតិយាទយោ បប្បោន្តិ និយមាភាវា, តថាហិ បញ្ចកេ នាមត្ថេ កដាទិវចនីយស្ស សម្ពន្ធី កម្មាទ្យត្ថោ, ត្យាទិប្បភុតីតិ អនភិ ហិតស្ស សង្ខ្យាខ្យស្សាបរស្ស វិភត្យត្ថស្សាភិធានាយ អភិហិតេសុបិ កដាទីសុ កម្មាទីសុ ទុតិយាទយោ សិយុន្តិ បាណិនិយា ‘‘កម្មេ ទុតិយា’’ច្ចាទីសុ (២-៣-២) ‘‘អនភិហិតេ’’តិ (២-៣-១) វចនមធិករោន្តិ, វេយ្យត្តិយាយេវ ទុតិយាទីនប្បសង្គេបិ តន្និស្សយភូតេ-កត្តាទ្យត្ថេ ជោតនាយាភិហិតេសុ ទុតិយាទយោ សិយុំ, តិកេ បន សង្ខ្យាកម្មាទយោ វិភត្តិ វចនីយា, តត្ថ យជ្ជបិ កម្មាទិនោ បច្ចយេនាភិធានំ, តថាប្យេកត្តាទយោ នាភិហិតាតិ តស្ស សង្ខ្យាខ្យស្សាបរស្ស វិភត្យត្ថស្សាតិ ធានាយ អភិហិតេសុបិ កម្មាទីសុ ទុតិយាទយោ សិយុន្តិ បាណិនិយា ‘‘កម្មេ ទុតិយា’’តិ ‘‘អនភិហិតេ’’តិ វចនមធិករោន្តិ, តមុបទស្សេន្តោ អាហ-‘តត្រិទំ សិយា’តិអាទិ, តត្រ តស្មិំ ទុតិយាទិ វិភត្តិវិធានេ ឥទំ ចោទ្យំ សិយា, កិន្តិ អាហ-‘បញ្ចកេ’ឥច្ចាទិ, អនភិហិតកម្មាទិនិស្សយេសុតិ អនភិហិតា កម្មាទយោ និស្សយា យេសមេកត្តាទីនំ, តេសូត្យត្ថោ, ទុតិយាទយោ វិភត្តិយោ យថា សិយុន្តិ ជោតនាយាភិធានាយ ចាតិ យុជ្ជមានវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ, អភិហិតកម្មាទិនិស្សយេសុបីតិ អបិសទ្ទេន អនភិហិតកម្មាទិនិស្សយមេកត្តាទិំ សមុច្ចិនោតិ, អាសង្កិយាតិ បុព្ពកិរិយាយ វុត្តន្តិ អបរកិរិយា វេទិតព្ពា, បញ្ចកេ តិកេ ចា ភិហិតកម្មាទិនិស្សយេ សេកត្តាទីសុ ទុតិយាទិប្បត្តិមាសង្កាវសេន ទស្សេត្វា ចតុក្កវាទីនម្បិ បក្ខមុព្ភាវិយ បរិហរិតុំ ‘យទិច្ចា’ទិមាហ, អយន្តេសមធិប្បាយោ ‘‘យទេសា សង្ខ្យា បាដិបទិកត្ថោ តប្បដិបជ្ជនេ កម្មាទយោ វិភត្តិវចនីយា, តទា ‘អនភិហិតេ កម្មេ’តិអាទិនា អនភិហិតគ្គហណំ កម្មាទិវិសេសានមនុភវន្តមនត្ថកំ… អភិហិតេ វិភត្តិវាច្ចាភាវតោ, យទា បនាយំ បក្ខោ ‘សង្ខ្យា វិភត្តិវចនីយា’តិ តទា ‘‘កម្មេ ទុតិយា’’ ត្យេវមាទយោ និទ្ទេសា វិសយសន្ទស្សនមត្តាយេវ វេទិតព្ពា’’តិ, សព្ពថាតិ បញ្ចកតិកវាទីនំ ចតុក្កវាទីនញ្ច មតវសេន សព្ពប្បការេន, សទ្ទត្ថាព្យតិរិត្តត្ថមត្តោយេវាតិ ព្យតិរេកោ ព្យតិរិត្តំ, នបុំសកេ ភាវេ ក្តោ, ន វិជ្ជតេ ព្យតិរិត្តំ ព្យតិរេកោ ភេទោ យស្ស តំ អព្យតិរិត្តំ, អព្យតិភិន្នន្តិ អត្ថោ, សទ្ទត្ថតោ សកត្ថតោ អព្យតិរិត្តំ អត្ថមត្តំ អត្ថសាមញ្ញំ យស្ស ឱទនាទិសទ្ទស្ស សោ តថា វុត្តោ.

កិញ្ចាបិ វុត្តិយំ តព្ពាទិណាទិសមាសេហិ អភិហិតមវុត្តំ, តថាបិ តេហិ អភិហិតេប្យេវមេវ ទដ្ឋព្ពន្តិ និទស្សេន្តោ អាហ-‘ឯវ’មិច្ចាទិ, ករ-ករណេ ករីយិត្ថាតិ កតោ‘ក្តោ ភាវកម្មេសុ’តិ (៥-៥៦) កម្មេ ក្តោ, សតិកោតិ ឯត្ថ កីតោតិ កម្មត្ថេ ‘‘ទិស្សន្តញ្ញេបិ បច្ចយា’’តិ (៤-១២០) ឥកោ, កម្មតាគម្យតេ កិតប្បច្ចយាទីនំ កម្មេ វិហិតត្តា, ឯវញ្ច ធុហិ កិមេកមុទាហរណំ ទត្តមាចរិយេនេ ត្យតោ អាហ- ‘ឧទាហរណ’ឥច្ចាទិ, អនភិហិតេតិ វចនំ វិនាបីតិ វចនំ វិនា ឯវាតិ អវធារណេ-អបិសទ្ទោ, សម្ភាវនេវា, យទ្យភិហិតេហិ វចនំ វិនាបិ ទុតិយាទីនមប្បវត្តិ ភវេយ្យ, វចនសព្ភាវេ តុ កថាយេវ នត្ថីតិ អត្ថោ, ឯវញ្ច បនេត្ថ ទុតិយាទីនមភិហិតេ បសង្គាភាវោ ជានិតព្ពោ ‘‘បច្ចតេ ឱទនោ, កតោ កដោច្ចាទោបិ យទិ ទុតិយាទយោ សិយុំ បឋមាវិធានស្សាវកាសោ ន ភវេយ្យ តតោ សាមត្ថិយានភិហិតេយេវ កម្មាទោ ទុតិយាទយោ សកិរិយា (យំ តទ)ភិព្យត្តិយា ភវិស្សន្តិ, បឋមេវត្វភិហិតេ’’តិ, ន នុច បឋមាយាការកមវកាសោ រុក្ខោ បិលក្ខោតិ [រុក្ខោ បិលក្ខោតិ ក្រិយាបទំ ន សូយតេតិ វិភត្យន្តរស្សប្បត្តិ មញ្ញតេភស្សាបទីប] កិមិទមុច្ចតេ អការកន្តិ យទ្យ ការកំ នេទម្បយោគមរហតិ តតោ យត្ថ វិសេសកិរិយាន មស្សវនំ តត្ថ បទត្ថសហចរិតាយ សត្តាយ បតីតិយា ‘រុក្ខោ អត្ថិ បិលក្ខោ អត្ថី’តិ អបេក្ខីយតីតិ ការកត្តំ រុក្ខាទីន មត្ថេវេតិ [អត្ថេវេតិ ញ្ញតំ វត្ថុំ បរំ បតិបាទយិតុំ សទ្ទោ បយុជ្ជតេ ញ្ញណញ្ច សតោឥតិ យត្រ ក្រិយាបទន្តរស្ស អប្បយោគោ តត្រ ឧស្សគ្គតោ សត្តា បតីតិតុត្ថីតិ ក្រិយាបទានុសង្គរ កត្តរិ តតិយប្បសង្គរនវកាសា បឋមា ត្យត្ថោ-ភស្សបទីប], ន ច ឧច្ចំ នីចំត្យធិករណវាចិត្តេ [វាចិកា] និបាតស្ស អត្ថីត្យនេន នត្ថិ សម្ពន្ធោតិ ឧច្ចមត្ថីត្យាធេយ្យស្សេវ កត្តុត្តំ នាធារស្សាត្យ ការកត្តមាធារស្សាត្យវកាសោ-ត្ថិ បឋមាយាតិ ‘‘បឋមាវិធា នស្សាវកាសោ ន ភវេយ្យា’’តិ យថាវុត្តោ-យំ ហេតុ អសិទ្ធោតិ ច សក្កា វត្តុំ, អសង្ខ្យតោ បឋមាត្យវត្វា ‘‘បឋមាត្ថ មត្តេ’’តិ (២.៣៩) សាមញ្ញវិធានតោ សិទ្ធោយេវ, យំ ហេតុត្តានភិហិតវចនមនត្ថកមិច្ចេវ ឋិតំ.

យញ្ចាតិ ចសទ្ទោ វត្តព្ពន្តរសមុច្ចយេ អបរម្បិ កិញ្ចិ វត្តព្ពមត្ថីតិ អត្ថោ, យញ្ច ផលំ មញ្ញតេតិ សម្ពន្ធោ, យទេត្ថាន ភិហិតាធិការោ នត្ថិ តទា យថា ‘កតោ កដោ’ច្ចត្រត្តេន កម្មស្សាភិហិតត្តា ទុតិយា ន ហោតិ តថា ‘កដំ ករោតិ វិបុលំ ទស្សនីយ’ន្តិ កដសទ្ទតោ ឧប្បន្នាយ ទុតិយាយ (វិបុលាទិគតស្ស) កម្មស្សា ភិហិតត្តា វិបុលាទីហិ វិសេសនេហិ ទុតិយា ន សិយា, តតោ ត្យាទិ តព្ពាទិណាទិសមាសេហិ កម្មស្សាន ភិហិតត្តមត្តេវាតិ វិបុលាទីហិបិ ទុតិយាវិធានសង្ខាតំ អនភិហិតេ’’តិ (២-៣-១) អនភិហិត វចនស្ស អធិការេ យញ្ច ផលំ ចិន្តយតីតិ អត្ថោ, យុត្តស្សាតិមស្ស អត្ថោ សម្ពន្ធស្សាតិ, បច្ចេកំ ករោត្យភិសម្ពន្ធតាយាតិ ‘កដំ ករោតិ វិបុលំ ករោតិ ទស្សនីយំ ករោតិ’ច្ចេវំ បច្ចេកំ បច្ចេកំ ករោតិស្សាភិសម្ពន្ធតាយាតិ អត្ថោ, កម្មតា អត្ថីតិ សេសោ, ឯវំ មញ្ញតេ-‘‘កដំ ករោមីតិ បវត្តោ វិបុលំ ករោមី ទស្សនិយំ ករោមីតិ ច បវត្តោវាតិ វិបុលាទីនម្បិ បច្ចេកំ កម្មតា អត្ថេវ, តត្ថេកស្សាភិធានេ បរេកស្ស សុខមវលោកយន្តីតិ តទភិធានាយបិ ទុតិយា ភវិស្សតី’’តិ, បការន្តរាវតារោ នាចរិយេ នោបរោធិតោតិ តម្បិ បនេត្ថ ទស្សយិស្សាម-‘‘កដសទ្ទា ឧប្បជ្ជមានា ទុតិយា កដជាតិ កម្មមភិហិតវតី, ន វិបុលាទិគុណកម្មំ, តតោ តទភិធានាយ ច ទុតិយាយេវ ភវតិ, អថវា កដោវ កម្មំ, តំ សាមានាធិករណ្យេន វិបុលាទីហិបិ ទុតិយា ភវិស្សតិ, កដំ ករោតិ វិបុលោ ទស្សនីយោតិ ហិ វុច្ចមានេ វិបុលាទយោ កត្តុសមានាធិករណតាយេវ បតីយេយ្យុំ តស្មា កដសទ្ទសាមានាធិករណ្យម្បដិបាទយតា វស្សមេត្ថ ទុតិយា ករណីយា’’តិ. នន្វេមិច្ចាទិចោទ្យំ, ឯវន្តិ ឯវំ គុណយុត្តស្ស កម្មតាយ សតិ, បប្បោតីតិ កដ កម្មេ-ភិធានិយេ (កតោ) តិ ក្តប្បច្ចយស្ស កតត្តា ឧទារាទិតោ ករោត្យភិសម្ពន្ធា ទុតិយា បប្បោតីតិ អត្ថោ, ឯវំ មញ្ញតេច្ចាទិ បរិហារោ, អវយវេន កម្មំ ន វទតីតិ សម្ពន្ធោ, អវយវេនាតិ វិសុំវិសុំ, កិញ្ចរហីតិ អាហ-‘សភាវតោ សព្ពំ កម្មំ វទតី’តិ. ហោតុ កាមំ ឧទារាទិតោបិ វុត្តេន វិធិនា បឋមា, កតសទ្ទតោ កា បវត្តតីតិ អាហ-‘កតសទ្ទតោ បិ’ច្ចាទិ, អន្តោភូតោ អន្តោគធោ នាមស្ស សទ្ទស្ស អត្ថោ យស្មិំ កម្មលក្ខណត្ថេសោ អត្ថោ កម្មលក្ខណោ អភិហិតោ កថិតោ សម្បន្នោ សម្បជ្ជតីតិ អត្ថោ, ននុ ‘កតោ កដោ’ច្ចាទោ សភាវតោ សព្ពកម្មវុត្តិយា អន្តោភូតនាមត្ថវុត្តិយា ចាត្ថមត្តេ ហោតិ សព្ពត្ថ បឋមាតិ ‘កដំ ករោតិ ឧឡារំ សោភនំ ទស្សនីយ’ន្តិ កដាទិតោបិ ឧប្បន្នាយ ទុតិយាយ កម្មស្សាភិហិតត្តា ឧឡារាទីហិ បឋមាប្បសង្គោ សិយាតិ អភិហិតាភិធានប្បសង្គោបគតំ ចោទនំ មនសិ និធាយាហ-‘កដាទិសទ្ទោ ត្វិ’ច្ចាទិ, សាមញ្ញេនាតិ វិសុំ វិសុំ កដាទិសាមញ្ញេន.

‘‘កត្តុរិច្ឆិតតម’’ន្ត្យនេន (១-៤-៤៩) កត្តុនោ កិរិយាយ សម្ពន្ធិ តុមិដ្ឋតមំ តស្មិំ ឥច្ឆិតតមេ កម្មសញ្ញំ វិធាយ និព្ពត្យាទិកេសុតីសុ កម្មេសុ ទុតិយា វិធីយតេ បាណិនីយេហិ, ឥច្ឆិតតមត្តញ្ច តទត្ថត្តា កិរិយាយ, ឱទនំ បចតិ គាវុម្បយោ ទោហតិត្យាទោ(ហិ) ឱទនាទ្យត្ថា បចនាទិកិរិយារព្ភតេតិ ឱទនបយាទីនមិច្ឆិតតមត្តំ, តទុបទស្សេន្តោ អាហ-‘យំ កត្តុ’ច្ចាទិ, វិភត្តិំ វិធាយ ទុតិយាភិមតាតិ សម្ពន្ធោ, បុន បយាទិនិប្ផត្តិនិមិត្តំ យំកិញ្ចិ ទោហនាទិកិរិយា យុត្តំ ករណាទិរូបេន អកថិតំ គវាទិកមិច្ឆិតំ ការកំ, តត្ថាបិ ‘‘អកថិតញ្ចា’’តិ (១-៤-៥១) កម្មសញ្ញំ វិធាយ តេនេវ ទុតិយា វិធីយតេ, តទុបទស្សេតុមាហ-‘ឧបយុជ្ជមានេ’ច្ចាទិ, អត្រ ចេវមកថិតនិយមោ កតោ វាត្តិកការេន-

បុច្ឆិចិភិក្ខីនំ ទុហិ,យាចីនំ និមិត្តមុបយោគេ;

បុព្ពវិធិម្ហិ-កថិតំ, ព្រូសាសីនញ្ច គុណាសត្តន្តិ.

ឧបយុជ្ជតេ ឥដ្ឋត្ថសិទ្ធិយំ ព្យាបារីយតីត្យុបយោគោ-បយោប្បភុតិ, តស្មិំ, និមិត្តំ គវាទិ, អបុព្ពវិធិម្ហិ អបាទានាធិករណាទិ បុព្ពសញ្ញា វិធានាភាវេ, វិធានេ ហិ មាណវកា មគ្គំ បុច្ឆតិ, រុក្ខា ផលាន្យវចិនាត្យាទិ យថារហំ ភវតិ, គុណាសត្តន្តិ គុណេន សត្តំ សម្ពន្ធី, គុណសទ្ទេនេត្ថ បធានសាធនំ ធម្មាទិកំ វត្តុមិច្ឆិតំ បធានសាធនញ្ហិ កិរិយាយោបការកមុបការិយំ បធានភូតំ កិរិយមបេក្ខិយ គុណោ ភវតិ, ចោ-នុត្តសមុច្ចយេ, បធានន្តុ ធម្មាទិនោ បវត្តិយា តទត្ថត្តា, ឧបយុជ្ជមានញ្ច តំ បយោបភុតិចេតិ វិសេសនសមាសំ កត្វា ឧបយុជ្ជមានបយោប្បភុតិនោ និមិត្តន្តិ ឆដ្ឋីសមាសោ, បភុតិ សទ្ទេន គវាទិនោ គហណំ, អាទិសទ្ទេន គោមន្តាទិនោ, ទុតិយេនាទិ សទ្ទេន អធិករណាទិនោ, ចតុត្ថេន វិនយាទិនោ, វិធានន្តិ ទុតិយា វិធានំ, ទុតិយាវិធានមភិមតន្តិ យោជនីយំ. បាណិនិយេហិ ‘‘តថា យុត្តញ្ចានិច្ឆិតំ’’ (១-៤-៥០) ឥច្ចនេន កម្មសញ្ញំ វិធាយ ‘‘កម្មេ ទុតិយា’’ (២-៣-២) ត្យនេនេវ ទុតិយា វិធីយតេ, តន្ទស្សេតុមាហ-‘យេនេ’ច្ចាទិ, ‘‘តថា យុត្តញ្ចានិច្ឆិត’’ន្តីមស្ស អត្ថោ យេនេវេច្ចាទិបញ្ចិកាបាឋានុសារេន វេទិតព្ពោ, យុជ្ជតេតិ កិរិយាភិសម្ពជ្ឈតេ, យុត្តន្តិ កិរិយាភិសម្ពន្ធំ, អត្រ តុ–

យទ្យពុទ្ធ្យាហិលង្ឃាទិ, តទាហ្យាទិមនិច្ឆិតំ;

យទា លជ្ជាភយាទីហិ, តទេច្ឆិ តតមំ មតំ.

‘‘តថា យុត្តញ្ចានិច្ឆិត’’ន្តិ សុត្តេនស្ស បរិយុទាសវុត្តិតោ ឥច្ឆិតា អញ្ញមនិច្ឆិតមនភិមតមិតរញ្ច, តតោយេវ‘គាមំ គច្ឆន្តោ រុក្ខមូលមុបសប្បតី’ត្យត្រ នេវិច្ឆិតនានិច្ឆិតស្សបិ រុក្ខមូលស្ស កម្ម សញ្ញា សិទ្ធាតិ តត្ថ ‘‘កម្មេ ទុតិយា’’តិ ទុតិយា វិធីយតេ, តន្ទស្សេតិ’នេវិច្ឆិតនានិច្ឆិតស្មា’ឥច្ចាទិ, រុក្ខមូលំ នេវិច្ឆិតំ បុព្ពមនភិមតត្តា, នាប្យនិច្ឆិតំ អប្បដិកូលត្តា, គាមគមេន ហ្យស្ស តប្បរតា, រុក្ខមូលោបសប្បនន្តុ បសង្គាគតន្តិ រុក្ខមូលានម្បិ កិរិយាភិសម្ពន្ធោ អត្ថេវ, អត្រាបិ-

នេវិច្ឆិតានិច្ឆិតន្តុ, មពុទ្ធិយុបសប្បនេ;

មូលំ វិស្សមនត្ថន្តុ, តមិច្ឆិតតមំ សិយា.

ព្រូសាសិនញ្ចាតិ ចសទ្ទោបសង្គហិតេ ទស្សេតុមាហ-‘ឯវ’មិច្ចាទិ, ឯត្ថ គាមទេវទត្តគគ្គានមកថិតសញ្ញា, អជាទយោ ត្វិច្ឆិតតមា, អាទិសទ្ទេន ‘បត្ថេតិ គាវុំ បុរិសំ ទ្វិជោ’ត្យាទយោ សង្គហិតា, នយតិនី=បាបុណនេ, វហតិ វហ=បាបុណនេ, ហរតិ ហរ=ហរណេ, ជយតិជិ=ជយេ, សព្ពត្ថលេច ឯត្តេ អយាទេសេ ច រូបំ, ទណ្ឌ=ទណ្ឌនេ ចុរាទិត្តា ណិម្ហិ រូបំ, អថ ‘‘អធិសីដ្ឋាសានំ កម្មំ’’ត្យាទិនា (១-៤-៤៦) តេន តេន កម្មសញ្ញំ វិធាយ ‘បឋវិំ អធិសេស្សតី’តិ អាទោ (តត្ថ) តត្ថ ‘‘កម្មេ ទុតិយា’’តិ (២-៣-២) ទុតិយា វិធីយតេ តេហិ តេហិ សត្ថ ការេហិ, សព្ពត្ថេវេត្ថ លោកស្ស កម្មវចនិច្ឆាតិ កមេនេតំញ្ញសញ្ញាបុព្ពកំ កម្មមុបទស្សេន្តោ អាហ-‘អធិបុព្ព’ឥច្ចាទិ, យាយ វត្តិច្ឆាយ ទុតិយា សិយា តាយ វត្តិច្ឆាយ កម្មតា កថំហិនាមាតិ សម្ពន្ធោ, នេវ ឧបលព្ភន្តីតិ កទាចិកស្សចិ សិយាតិ សម្ពន្ធោ, បយតិតព្ពន្តិ សុត្តន្តរមារព្ភនីយំ, តត្ថេវំ កិំ ភវតោ មនសិ ទោសធិជម្ភនេនាតិ អត្ថោ, ធម្មេតិ ឯត្ថាបិ ឯវំ សទ្ទំ យោជេត្វា អត្ថោ វេទិតព្ពោ, យថា អាធារេ កម្មវចនិច្ឆា, តថេហាបិ អាធារវចនិច្ឆាតិ អត្ថោ, តេនេវាហ-‘ធម្មេតិ អាធារវចនិច្ឆា’តិ, ធម្មេ អភិនិវិសតេតិ សម្ពន្ធោ, ឯវំសទ្ទសមានត្ថត្តា តថា សទ្ទស្ស តទត្ថានុសារេនេវ វិញ្ញាយតីតិ តថាសទ្ទស្ស អត្ថោ វិសុំ ន វុត្តោ, បានញ្ច អាចារោច បានាចារំ, តំបានាចារមស្ស អាធារស្ស តស្មិំ តប្បានាចារេ, បានត្ថាចារត្ថធាតុសម្ពន្ធី យោ នទ្យាទិ កោ អាធារោ សោ បានាចារវាយេវាតិ អាហ- ‘បានត្ថាចារត្ថានំ ធាតូនមាធារេ’តិ, កេសញ្ចីតិ អនិយមេន កេសញ្ចិ សទ្ទសត្ថការានំ, ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ អាធារវចនិច្ឆាបក្ខេ, បតិបរីហិ ភាគេចេត្យវសិទ្ធាតិ ឥមិនា បតិសទ្ទស្ស ធាតុនា អយុត្តតំ ទស្សេតិ… យទិ យុជ្ជេយ្យ ឆដ្ឋិយាភាវា, តេនាហ-‘យទាត្វិ’ច្ចាទិ, វុត្តិយំ តេនាតិ តសទ្ទេន, អបិសទ្ទោបសង្គហិតំ តតិយម្បិ គហេត្វា វាចាតិ ពហុវចននិទ្ទេសោ.