១៦. កត្តុ

កិំ លក្ខណោ-យំ កត្តាឥច្ចាហ-‘កត្តរិ’ច្ចាទិ, គច្ឆតិ ទេវទត្តោច្ចាទោ កត្តរិ បតិដ្ឋិតំ, បចត្យោទនំ ទេវទត្តោច្ចាទោ កម្មេ បតិដ្ឋិតំ កិរិយំ ករោតីតិ សម្ពន្ធោ, ករោតីតិ ច ឥមិនា អន្វត្ថ ព្យបទេសោវ សិទ្ធោ-យំ កត្តុ វោហារោតិ ញាបេតិ, កេនចិ បយុជ្ជមានោបិ សកេ កម្មេ សយមេវ បធានត្តមនុភវតីតិ‘បយុត្តោ វា បធានភាវេនា’តិ វុត្តំ ហោតិ ចេត្ថ-

បធានតាយ យោ កត្តុ, កម្មដ្ឋំ កុរុតេ ក្រិយំ;

សា កត្តា នាមប្បយុត្តោ, បយុត្តោ វាត្យយំ ទ្វិធាតិ.

តត្ថ បុរិសេន កតន្តិ អប្បយុត្តោ, បុរិសេន ករោតិ ទេវទត្តោតិ បយុត្តោ, ននុ កិរិយា-យមព្យវធានេន ករណាធិករណេ ហេវ សាធ្យតេ កត្តារា តុ ទូរដ្ឋេន, តថាសតិ កថមនេកសាធនសាធនីយំ កិរិយំ កត្តាវ ករោតិ មុខ្យភាវេនាបរេត្វមុខ្យភាវេនាតិ វុច្ចតេ-

កត្តុតោញ្ញេសមុព្ភូត្យា, វិវិត្តាលោចនាទិនា [វវិវេកេច ទស្សនាតិ វាក្យបទីយេ, បវិវេកេច ការកន្ថរាមភាវេទិស្សភេ កត្តរិក្រិយា អត្ថិ ភវតិ វិជ្ជតិច្ចាទោ តិតដីកា, តតិយបាថានំបាត ១០០, នំបាត ២៤៣];

ទូរាទប្យុបការិត្តេ, កត្តុ វាត្តប្បធានតា.

អយមេត្ថ អត្ថោ ‘‘កត្តុនោ សកាសា អញ្ញេសំ ករណាទីនំ ឧព្ភូត្យា សម្ភវេនច, តថាហិ បសិទ្ធករណសភាវោបិ ផរសុ កត្តាយត្តវុត្តិតាយាធិករណម្ភ វតិ‘ផរសុម្ហិ ឋបេត្វា ឆិន្ទតី’តិ, វិវិត្តស្ស ករណាទីហិ បុថព្ភូតស្ស, កត្តុនោ កិរិយាយ អាលោចនេន ទស្សនេន ច ‘ទេវទត្តោ អត្ថិ ភវតិ វិជ្ជតី’តិ [វុថព្ភូតស្សានេន អាលោចនេន ទស្សនេនច កត្តុនោទេវទត្តេនទេវទត្តំ ភវតិ វិជ្ជតីតិ (បោត្ថកេ)], អាទិសទ្ទេន ករណាទិនោ (តទធីន) បវត្តិអាទីនំ គហណំ, ឥមិនា ការណេន ទូរតោ ឧបការិត្តេបិ កត្តុយេវ សប្បធានតា សិយា’’តិ, បុនបិ-

ថាល្យាទីនន្តុ កត្តុត្តំ, ហោតេវាចេតនានបិ;

យតោ សទ្ទស្ស វុត្យត្ថេ, មិច្ឆាត្យាសេន-នាទិនា.

អយមេត្ថ អត្ថោ ‘‘អចេតនានម្បិ ថាលីអសិអាទីនំ កត្តុត្តម្ភវតិ យថាវណ្ណិតសប្បធានត្តនិមិត្តាភាវេបិ, កស្មាតិ ចេ យតោ ការណា អត្ថេ អត្តនោ អភិធេយ្យេសទ្ទស្ស វុត្តិ បដិបត្តិ អនាទិនា មិច្ឆាភ្យាសេនភវតិ តស្មា ថាល្យាទីនន្តិអាទិ បកតំ, កិំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘អញ្ញថា សទ្ទត្ថោ, អញ្ញថា សភាវត្ថោ, ន ហិ សទ្ទោ ពាហ្យេ វត្ថុម្ហិ ព្យាបារមាបជ្ជតិ, តថាហិ–

អញ្ញថេ វាគ្គិ សំសគ្គា, ទាហំ ទឌ្ឍោតិ មញ្ញតិ;

អញ្ញថា ទាហសទ្ទេន, ទាហត្ថោ សម្បតីយតេ.

ពាហ្យបទត្ថស្ស សភាវោ វិយ ហុត្វា មិច្ឆាភ្យាសេន អនាទិនា បន បវត្តេន ពាហ្យេ វត្ថូនិ អវិជ្ជមានេន ករណភូតេន ថាល្យាទីនំ កត្តុត្តំ ហោតី’’តិ. អថ ច បន–

វត្តិច្ឆាទោ បវត្តេហិ, សប្បធានត្ត ហេតុហិ;

កត្តុធម្មេហិ វុត្តេហិ, កត្តា សទ្ទាវ ញាយតេ.

ឯកស្សាមុខ្យវត្ថាហិ, ភេទេន បរិកប្បនេ;

កម្មត្តំ ករណត្តញ្ច, កត្តុត្តំ ចោបជាយតេ.

វុត្តេហីតិ ‘កត្តុតោញ្ញេសមុព្ភូត្យា’ច្ចាទិនា, សទ្ទាវាតិ សទ្ទេ តេធម្មា ហោន្តុ វា មា វា កត្តុសម្ពន្ធិយថាវុត្តធម្មវចនិច្ឆាយ សទ្ទតោវ កត្តា បតីយតេ, និយមេន ន វត្ថុតោតិ អត្ថោ, អមុខ្យា វត្ថាហីតិ ពុទ្ធិយា តទាការតាយ បរិណាមាវត្ថាហិ, ហន្ត្យត្ត នាវត្តានន្តិ ឯកស្សេវាត្តនោ កម្មត្តាទិ ជាយតេ, អតោយេវាច្ចន្តមសន្តោបិ អង្កុរោ ជននកិរិយាយ កត្តា ភវតិ ‘អង្កុរោ ជាយតេ’តិ, វុត្តំ ហិ–

បុរាសញ្ជនិតោ [បុរាសញ្ជាតិតោ] ភាវា, ពុទ្ធយវត្ថានិ ពន្ធនោ;

អវសិដ្ឋោ សតាញ្ញេន, កត្តា ភវតិ ជាតិយាឥតិ.

សតា អញ្ញេន ទេវទត្តាទិនា.

កិន្តំ ករណំ នាមាតិ អាហ-‘យោ បនា’តិអាទិ, យោតិ យោ បទត្ថោ, ឥមិនា ឥទំ ទីបេតិ ‘‘ករណព្យបទេសាយ សុត្តន្តរាភាវេបិ ករោត្យនេនេតិ ករណន្ត្យន្វត្ថតោ បសិទ្ធោ-យំ ករណវោហារោ’’តិ, អត្រេទំ បដិភានំ–

យំ វត្តុមិច្ឆិតំ កត្តុ, ក្រិយាយច្ចន្តសាធនំ;

ករណន្តំ ទ្វិធា ហោតិ, ពាហ្យព្ភន្តរភេទតោតិ.

តត្ថ យំវត្តុមិច្ឆិតំត្យាទិនា ឥទំ ទស្សេតិ-‘‘ន វត្ថុតោ កិញ្ចិ ករណំ នាម អត្ថិ, វចនិច្ឆាវសេន បន បសិទ្ធករណានម្បិ ផរសុអាទីនំ ‘ផរសុ ឆិន្ទតិ, ផរសុម្ហិ ឆិន្ទតី’តិ កត្តុអធិករណត្តស្សបិ, បសិទ្ធាធិករណានម្បិ តទនុត្តាទិវិសេសសម្ភវេ ថាល្យា បចតី’តិ ករណត្តស្សបិ ទស្សនតោ វចនិច្ឆាតោយេវ ករណំ ការកំ វិញ្ញេយ្យ’’ន្តិ, តញ្ច ទុវិធន្តិ អាហ-‘ទ្វិធា ហោតី’តិអាទិ, តត្ថ អសិនា ឆិន្ទតីតិ ពាហ្យំ, ចក្ខុនា បស្សតីត្យព្ភន្តរំ. កិរិយានិមិត្តត្តា ការកន្តិ ឥមិនា ការកសទ្ទស្ស និមិត្តបរិយាយត្តមាហ. បកតិ យាភិរូបោច្ចាទោ កិរិយាយាវិជ្ជមានត្តា សម្ពន្ធមត្តំ វិញ្ញាយតីតិ សម្ពន្ធលក្ខណា ឆដ្ឋី សិយា, សមេន ធាវតីត្យាទោ តុ កិរិយាយ វិជ្ជមានត្តេបិ កម្មត្តំ វត្តុមិច្ឆិតន្តិ ទុតិយា សិយា, សមំ ធាវតិ វិសមំ ធាវតីត្យត្ថោ, តថា ទ្វិទោណេនាតិ ទ្វេទោណេ កិណាតីត្យត្ថោ, បញ្ចកេនាតិ បញ្ច បរិមាណស្ស បញ្ចកោ បញ្ចកំ វគ្គំ កត្វា បសវោ កិណាតិ បញ្ចបញ្ច កត្វា កិណាតីត្យត្ថោតិ វាត្តិកការេន ‘តតិយា វិធានាយោបសង្ខ្យានំ’កតំ, តំ ទស្សេតុមាហ- ‘បកតិអាទីហី’តិអាទិ, យត្ថេសំករណភាវោតិ យស្សំ កិរិយាយមេ សម្បកត្យាទីនំ ករណត្តំ, តំ កិរិយំ កថយតីតិ សម្ពន្ធោ, សព្ពស្សេវ បទត្ថស្ស សត្តាព្យភិចារតោ អាហ-‘ភូ’ឥច្ចាទិ, បកតិយាភិរូបោតិ សភាវេនាយមភិរូបោ ភវតិ, ន តុ វត្ថាលង្ការាទិនេត្យត្ថោ, ករោតិស្ស គម្មមានត្តេ បន បកតិយាភិរូបោ កតោតិអាទិ, តទា កត្តរិយេវ តតិយា, យំ យស្មា អញ្ញគោត្តោ គោតមោ ន ហោតិ អតោច គោតមោ ភវតីតិ សម្ពន្ធោ, ននុច ទ្វិទោណ បញ្ចកា កយម្បដិច្ច កម្មភូតា ហោន្តិ ទ្វិទោណាទិនា កេយត្តា តតោ កិមុច្ចតេ‘កយម្បដិច្ច ទ្វិទោណបញ្ចកា ករណានិ ភវន្តី’ត្យា សង្កីយាហ-‘តថាហិ’ច្ចាទិ, ឥទំ វុត្តំ ហោតិ-‘‘ទ្វិទោណាទិសទ្ទេន ហិ ន គយ្ហុបគំ វត្ថុមុច្ចតិ, តេហិ បន ទ្វិទោណាទ្យត្ថំ មូលំ តាទត្ថិយា ភិហិតន្តិ ន វុត្តទោសាវសរោ’’តិ.