១. ទ្វេទ្វេ

អវយវសម្ពន្ធេតិ ស្យាទ្យវយវីសមុទាយេន ទ្វេទ្វេតិ វុត្តានមវយវានំ សម្ពន្ធេ, អតេត្ថ វុត្យនុកូលាយ បញ្ចិកាយ វា ភវិតព្ពំ, បញ្ចិកានុ កូលាយ វុត្តិយា វា, ន ចេត្ថ ទ្វិន្នមញ្ញោញ្ញានុកូលតា ទិស្សតិ, តថាហិ វុត្តិយំ-‘ឯកានេកត្ថេសុ វត្តមានតោ នាមស្មា’តិ ឯត្តកមេវ បកតិវិសេសនវសេន វុត្តំ, បញ្ចិកាយន្តុ តព្ពិសេសន វសេន ច បច្ចយត្ថវិសេសនវសេន ច អត្ថោ ទស្សិតោ, តទេវ មុភិន្នន្នាញ្ញមញ្ញានុកូលតា ទិស្សតិ, តតោ ឯត្ថ យថា ទ្វិន្នមញ្ញោញ្ញានុកូលតា សម្បជ្ជតិ, តថា ព្យាចិក្ខិស្សាម ‘‘យទិ បនេត្ថ វុត្យានុកូលា បញ្ចិកា ភវេយ្យ បច្ចយត្ថបក្ខោ ជហិតព្ពោ សិយាតិ ‘តេ…បេ… ឯកានេកត្ថេសុ’តិ ច, តេន…បេ… យោជនិយ’ន្តិ ច ឯតេសំ ជហិតព្ពតាយ ពហុបាឋវិលោបោ អាបជ្ជតិ, យទិ បន បញ្ចិកានុកូលា វុត្តិ ភវេយ្យ វុត្តិយំ កិញ្ចិមត្តំ បក្ខិបិតព្ព មត្តមេវ សិយាតិ ពហុវិលោបាបត្តិ (ន) ហោតីតិ ឯតេសំ ទ្វេទ្វេ ហោន្តិ ឯកានេ កត្ថេសុ វត្តមានតោ នាមស្មា’តិ វុត្តិយា ភវិតព្ព’’ន្តិ, ឯវញ្ហិ សតិ សត្ថន្តរេនាបិ សហ ឃដតេ, សុត្តេ ‘ទ្វេទ្វេកានេកេសុ នាមស្មា’តិ វុត្តត្តា ‘ឯកានេកេសូ’តិ ឥទំ បច្ចយវិសេសនំ វា យុជ្ជតិ

បកតិវិសេសនវសេន វា យទេតំ បច្ចយវិសេសនំ, តទា សាមត្ថិយា ឯកានេកេសូតិ បកតិវិសេសនម្បិ លព្ភតិ, តត្ថ សាមត្ថិយមត្ថ ពលំ, តថាហ្យេកាទីសុ ភវន្តា បកតិវាច្ចានមេវេកត្តាទិអព្យតិ រិត្តអត្ថមត្តាទីរូបានំ ជោតកា ស្យាទយោ កថមេកត្តាទីសុ វត្តមានតោ នាមស្មា អញ្ញតោ សិយុន្តិ យថាវុត្តនាមវិសេសាក្ខេបោ, តថា ឥត្ថិណាទិប្បច្ចយាទីនម្បិ បន បកតិវិសេសានុបាទានេបិ យតោ ធាត្វាទិ វាច្ចោត្ថោ នត្ថិ, សាមត្ថិយា តតោ, ធាតុត្យាទ្យន្តេហិ [ត្យាទ្យន្ត វាច្ចេហិ (បោត្ថកេ)] ន ហោន្តេ វិត្តិបច្ចយា, តថា ណាទិបច្ចយាបិ… វិភត្យន្តា វិធានតោ, យទេតម្បកតិវិសេសនំ តទាបិ សាមត្ថិយេនេវ ឯកត្តាទីសុ វត្តមានតោ នាមស្មា តជ្ជោតនាយ ភវន្តា ស្យាទយោ កថមញ្ញត្ថ ហោន្តិ អសម្ភវាតិ ឯកានេកេសុ ទ្វេទ្វេតិ លព្ភតិ, អថវា សរូបេន អវុត្តម្បិ សាមត្ថិយេនេកានេកត្ថេសូតិ គម្មមានំ វុត្តមេវ ហោតីតិ កត្វា‘តេចា’តិអាទិកំ វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ, ឯកានេកេសុ វត្តមានតោ នាមស្មាតិ កិមត្ថំ អសត្វភូតាយ កិរិយាយេកត្តាទិសម្ពន្ធាភាវា ក្រិយត្ថាច ត្យាទីហិ យេវេកត្តាទីនំ វុត្តត្តា ត្យាទ្យន្តេហិ ច ន ភវេយ្យុន្តិ បយោជនន្តរមាហ-‘យម្បនា’តិអាទិ, បញ្ចកនាមត្ថស្សាធិប្បេតភាវោ ចេត្ថ បក្ខស្សេតស្សេវ យុត្តត្តា. តថាហិ សង្ខ្យាកម្មាទយោ នាម វាច្ចស្ស ទព្ពស្ស ធម្មោ សកត្ថោ-បសជ្ជនោ ច សទ្ទោ ទព្ពេយេវ វត្តតេ… ទព្ពេយេវាន្យនយាទិវោហារា, តត្ថ ទព្ពវាចិនា សទ្ទេន ទព្ពធម្មានមព្ភន្តរីករណន្តិ នាយុត្តមេតំ នាមេន បញ្ចន្នមភិធានំ, វិភត្តិយោ បន ជោតិកា, ឥត្ថិបច្ចយា ច ឥត្ថិលិង្គស្ស, តថា ចាម្ហេហិ វុត្តំ សម្ពន្ធចិន្តាយំ–

សទ្ទោ សកត្ថំ វត្វាន, បទត្ថំ ទព្ពសញ្ញិតំ;

សមវេតំ វទេ លិង្គំ, សង្ខ្យំ កម្មាទិកម្មិ ចេតិ.

ឯកានេកេសុ ស្យាទីនំ យថាក្កមំ ទស្សេតុំ ‘តេនា’តិអាទិ វុត្តំ, តេនាតិ យេន បញ្ចកោ នាមត្ថោ អធិប្បេតោ ឯកាទីសុ ច អត្ថេសុ ជោ-តនីយេសុ ស្យាទយោ វិធិយិស្សន្តិ តេន, សព្ពត្ថាតិ ‘អំយោ’អាទីសុ សព្ពត្ថ, សភាវតោត្យាទិកស្សាយមធិប្បាយោ ‘‘យទ្យបិ ស្យាទយោ ឯកានេកេសុ ហោន្តិ តថាបិ ឯកាទយោ សង្ខ្យាយ បរិច្ឆិន្នេ អត្ថេ វត្តន្តិ ន សង្ខ្យាមត្តេ, សង្ខ្យាយ សម្ភវាភាវា សង្ខ្យេយេ ភវតីតិ ន សង្ខ្យាបិ ស្យាទីនមត្ថោ’’តិ (ន) កេវលំ សកត្ថ ទព្ពាទិយេវ ស្យាទីនមត្ថោ ន ភវតិ, អបិ តុ សង្ខ្យាបីត្យបិសទ្ទត្ថោ, អនេន សង្ខ្យា វិភត្យត្ថោ ចតុក្កោ នាមត្ថោត្យយម្បក្ខោ និរាកតោ បញ្ចកោ នាមត្ថោតិ ទស្សនេ សង្ខ្យាកម្មាទីនំ វិភត្តិយោ ជោតិកា ហោន្តិ, តិកោ នាមត្ថោតិ ទស្សនេ តុ សង្ខ្យាកម្មាទយោ វិភត្តិវាច្ចា ហោន្តិ, ឥទានិ អធិប្បេតបញ្ចកនាមត្ថេ សកត្ថាទិកំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘តត្ថា’តិអាទិមាហ, តត្ថ សកត្ថោ វិសេសនន្តិ សរូបាទិ យំ កិញ្ចិ វិសេសនត្តេន វត្តុមិច្ឆិតំ តំ សកត្ថោ នាមតិ អត្ថោ, តំ ទស្សេតិ ‘សរូបជាតិគុណទព្ពានិ’តិ.

ពលេន យស្សា ភិន្នេសុ, បវត្តន្តេ គគាទីសុ;

សា ជាត្យភិន្នធីសទ្ទា, សុត្តំ បុប្ផេស្វិវាន្វីតំ.

ទព្ពាធារោ តតោ ភិន្នោ, និមិត្តំ តប្បតីតិយា;

ភាវាភាវសភាវោ យោ, សោ គុណោ និគ្គុណោ មតោ.

សរូបំ សទ្ទរូបំវ, ជាតិយា យំ វិសេសនំ;

វិសេសីយតិ យំកិញ្ចិ, ទព្ពំ តំ សមុទីរិតំ.

ឥទានិ សរូបាទិនោ វិសេសនស្ស សកត្ថភាវំ ជាត្យាទិវិសេសស្ស ទព្ពភាវញ្ច ទស្សេតុំ ‘តត្ថា’តិអាទិមាហ, សរូបេ វត្តតេ សទ្ទោតិ វិយភេទោបចារេនាហ-‘សទ្ទស្ស សរូបេនា’តិ, ឯត្ថ បន គោតិ ជាតិមត្តវាចិនិ គោសទ្ទេ បយុត្តេ គោសទ្ទោ ជាតិមត្តមាហេតិ សោ ជាតិំ វិសេសេតិ នាម. យដ្ឋិអាទិសទ្ទេហិ យដ្ឋិអាទិសហចរិតា ឧបចារតោ គហិតាតិ យដ្ឋិអាទិទព្ពេហិ យដ្ឋិអាទិសហចរិតា បុរិសា វិសេសីយន្តីតិ អាហ-‘ទព្ពម្បិ ទព្ពន្តរស្ស វិសេសនភូតម្ភវតី’តិ, យដ្ឋិយោបវេសយាតិ យដ្ឋិសទ្ទវចនីយ យដ្ឋិទព្ពវិសិដ្ឋេ បុរិសេ បវេសយាតិ អត្ថោ, កុន្តេបវេសយាតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវនយោ, យថាវុត្តចតុព្ពិធសកត្ថតោ បរោបិ អត្ថិ សកត្ថោតិ អាហ-‘កត្ថចី’តិអាទិ, សម្ពន្ធនិមិត្តោតិ សម្ពន្ធោ និមិត្តំ ការណំ បច្ចយប្បវត្តិយា អស្ស បច្ចយស្ស សោតិ សមាសោ, ឯត្ថ ហិ ទណ្ឌោ អស្ស អត្ថីតិ អស្សាតិ សាមិនោ បុរិសស្ស សំសង្ខាតទណ្ឌាទិទព្ពេន សហយោ សស្សាមិសម្ពន្ធោ, សោបិ បច្ចយស្ស និមិត្តំ, តថា ច វក្ខតិ-‘ទណ្ឌបុរិសសម្ពន្ធា ទណ្ឌីតិ បច្ចយោ’តិ, (កិរិ)យា បទត្ថស្សាបិ វិសេសនត្តេន សកត្ថភាវោ ជាតិបទត្ថាទីនំ វុត្ត ឋានេយេវ វត្តព្ពោតិ បាចកោតិ ឯត្ថ កិរិយាការកសម្ពន្ធសង្ខាតំ បរាភិមតំ សកត្ថម្បិ បរោបទេសេនោបទិសិតុកាមោ ឥធ សម្ពន្ធសកត្ថស្ស វុត្តដ្ឋានេយេវ កិរិយាសកត្ថំ ទស្សេតុំ ‘កត្ថចិ កិរិយាបី’តិអាទិមាហ. នាមសភាវេន វិញ្ញាយមានំ បញ្ចមំ នាមសង្ខាតមត្ថំ ទព្ពបទត្ថេន សង្គហេត្វា ជាតិគុណកិរិយាទព្ពានីតិ ហិ ចតុព្ពិធោ នាមត្ថោ, នាមម្បិ អន្វត្ថរុឡ្ហិវសេន ទុវិធំ បុមិត្ថិនបុំសក លិង្គវសេន តិវិធម្បិ ចតុព្ពិធំ ហោតិ… យថាវុត្តេ ចតុព្ពិធេ អត្ថេ នមតិ, តេ វា អត្តនិ នាមេតីតិ ឥមិនា ការណេន. សាមញ្ញគុណ កិរិយាយទិច្ឆាវសេនាញ្ញថាបិ ចតុព្ពិធត្តំ នាមស្ស វទន្តិ, តត្ថាបិ យទិច្ឆានាមស្ស ទព្ពនាមេនេវ សង្គហោ វេទិតព្ពោ, ឥត្ថត្តំ ឯសាតិ បសិទ្ធិមា អត្ថោ, យម្បនាតិអាទិនា វុត្តមេវត្ថំ សាធេតិ ‘តត្ថេ’ច្ចាទិនា, អភិធាយកត្តេន ជោតកត្តេន, ឥការន្តតោតិ មុនិសទ្ទតោ, អញ្ញថាតិ ឥការន្តតោ ន ភវតិ ចេ, អតោតិ អាទេស ភវនតោ ផលំ ទស្សិតំ ន សិយាតិ សម្ពន្ធោ, វុត្តិយំ ‘ឯវំ កុមារី កុមារិយោ’តិអាទីសុ ឯវន្តិ យថា បុល្លិង្គេ ឥការន្តតោ ស្យាទីនមុទាហរណមនាទេសត្ថំ វុត្តំ ឯវមិត្ថិយម្បិ អនាការន្តតោតិ ទស្សេតិ, ឧបលក្ខណំ ចេតមិនី-នី-ឩ-តិ-បច្ចយន្តាទីនំ, អសតិ…បេ… វចនេតិ ឥមិនា បាណិនិយានំ វិភត្តិសញ្ញាវិធាយកស្ស សុត្តន្តរស្ស អត្ថិភាវំ ទស្សេតិ, ‘‘វិភត្តិច’’ (១-៤-១០៤) ឥតិ ហិ តេសំ សុត្តំ, តស្សត្ថោ ‘ស្យាទីនំ ត្យាទីនញ្ច វិភត្តិសញ្ញា ហោតី’តិ, ភវន្តីតិ អន្វត្ថវសេន វិភត្តិសទ្ទវចនីយានិ ភវន្តិ, សោ (យេវត្ថោ) វិភត្តិច្ចនេន វិភជីយតីតិ វិភត្តិ, កម្មេ ក្តិប្បច្ចយន្តោយំ វិភត្តិ សទ្ទោតិ ទស្សេតិ, កថម្បនេតេសុ ស្យាទីសុ វិភជីយតិច្ចស្ស វាក្យត្ថាស្សានុគមោ យេនេវំ វុច្ចតិច្ចាសង្កិយ យេន យថា ច វិភជីយតិ តមុបទស្សេន្តោ អាហ-‘តថា ហិ’ច្ចាទិ.