បញ្ចិកាដីកា

បណាមាទិកថា

វិជ្ជាធនស្ស សមនុស្សរណម្បិ យស្ស,

បញ្ញាវិសុទ្ធរតនានយនេកហេតុ;

តំ ធម្មរាជមមលុជ្ជលកិត្តិមាលំ,

សាមោទមាទរមយេ ហទយេ និធាយ.

លទ្ធម្មហោទយ មហាទយ (សម្បសាទា) [ជបសោ (បោត្ថកេ)],

សក្កា(ទិ) សក្កតគុណំ រតន (ទ្វយញ្ច) [ត្តយតា (បោត្ថកេ)];

(យាបញ្ចិកា) គុរុវរប្ប(ភវាត្យគាហា) [ហបា ត្យ គាយា (បោត្ថកេ)],

តំ សាធុ សិស្សជន មជ្ជវគាហ យាម.

ជយតីហ មហាបញ្ញោ, សោ មោគ្គល្លាយនោ មុនិ;

យស្ស សាធុគុណុព្ភូត,កិត្តិ សព្ពត្ថ បត្ថដា.

ឥច្ចេវ មនវសេស មត្តនោ ភយាទ្យូបទ្ទវោបឃាភករសាមត្ថិយ យោគេន សកលជ្ឈត្តិកពាហិយន្តរាយ និវារណ មធិប្បេតសិទ្ធិ វិសេស មភិកង្ខិយ រតនត្តយ វិសយភូតំ តំសាធនេ កន្តនិទាន ភូតស្ស អាលោកិយយាតិសយគុណវិសេសយុត្តស្ស មហតោ ប្យតិមហនីយស្ស រតនត្តយស្ស សប្បសាទានុរូបំ បូជាវិសយំ តទនុស្ស(រណំ កត្វា) គុរុសន្និយោគមនុដ្ឋាតុំ–

កិន្តេហិ បាទសុស្សូសា, យេសំ នត្ថិ គុរូនិហ;

យេ តប្បាទរជោកិណ្ណា, តេវ សាធូ វិវេកិនោតិ.

វចនតោ អត្តនោ គុរុបូជា បុរស្សរំ បញ្ចិកាវិវរណំ បថិ’យា បញ្ចិកា’តិអាទិនា កតបដិញ្ញត្តា សម្បតិ មហាទយោតិអាទិនោ គន្ថស្ស សាធុជនវណ្ណនំ វណ្ណនមារភិស្សាម.

ននុ ច វុត្តិគន្ថស្ស វណ្ណនាយំ កតាភិនិវេសោ-យមាចរិយោតិ កថមិហានធិកតេ មហាទយោតិអាទិកេ បដិបន្នោតិ រតនត្តប្បណាមគន្ថកត្តុគន្ថនិស្សយគន្ថារម្ភផលអភិធេយ្យសង្ខាត- បយោជនសោតុជនសមុស្សាហនានំ សន្ទស្សនត្ថំ. តត្ថ រតនត្តយប្បណាម ករណំ អន្តរាយករាបុញ្ញវិឃាតករបុញ្ញវិសេសុប្បាទនេន កត្តុ មិច្ឆិតស្ស គន្ថស្ស អនន្តរាយេនំ បរិសមាបនត្ថំ. វចីបណាមោ បនេត្ថ សោតូនម្បិ យថាវុត្តត្ថនិប្ផាទនកោ អាចរិយេនាប្យយ មត្ថោ ទស្សិតោយេវ’តត្ថ រតនត្តយប្បណាមសន្ទស្សន’ន្តិអាទិនា, វាចសិកសត្ថាធិការតោបិ វចីបណាមោតិ កាយប្បណាមោ មនោបណាមោ ច. ន កតោ, គន្ថកត្តុសន្ទស្សនំ គន្ថស្ស បមាណ ភាវវិភាវនត្ថំ, គន្ថនិស្សយសន្ទស្សនំ អត្តនិយភាវសន្ធស្សនេន តព្ពិសុទ្ធិទស្សនត្ថំ, គន្ថារម្ភផលទស្សនំ តប្បដិក្ខេបកជននិសេធាយ, អភិធេយ្យសង្ខាតយយោជនសន្ទស្សនំ វីមំសាបុព្ពការីនំ បយោជនោ បាលម្ភបុព្ពិកា សត្ថេ បវត្តតីតិ សោតុជនសមុស្សាហនំ (កត្វា) អាទរេន គន្ថេ បវត្តនត្ថំ, យទាហុ –

សព្ពស្សេវ ហិ សត្ថស្ស, កម្មស្សាបិ ច កស្សចិ;

កេនេតំ គយ្ហតេ តាវ, យាវ-វុត្តម្បយោជនំតិ.

ននុ សត្ថប្បយោជនានំ សម្ពន្ធោបិ វត្តព្ពោ ឥទមស្ស បយោជនន្តិ យតោ–

សិទ្ធប្បយោជនំ សិទ្ធ,សម្ពន្ធំ សោតុមិច្ឆតិ;

សោតាទោ តេន វត្តព្ពោ, សម្ពន្ធោ សប្បយោជនោតិ.

តត្រេទមុត្តរំ–

សត្តំ បយោជនញ្ចេវ, ឧភោ សម្ពន្ធនិស្សយា;

តំ វុត្តន្តោគធត្តា ន, ភិន្នោ វុត្តោ បយោជនាតិ.

បយោជនប្បយោជនម្បន សាមត្ថិយលទ្ធព្ពំ សយមាចរិយេន ‘‘កោ បន សទ្ទលក្ខណស្ស អជាននេ ទោសោ’’តិអាទិនា វុត្តនយេន វិញ្ញាតព្ពំ.

តត្ថ‘មហាទយោ’ត្យាទិនា គាថាទ្វយេន រតនត្តយបណាមោ ទស្សិតោ, ‘យោ ឥទ្ធិមន្តេសូ’តិអាទិនា គន្ថកត្តា, ‘សទ្ទសត្ថ’ន្តិអាទិនា គន្ថនិស្សយោ, ‘សង្ខេបនយេនា’តិច ‘សារភូតំ វិបុលត្ថគា ហិំ អនាកុល’ន្តិ ច ឥមេហិ គន្ថារម្ភផលំ សោតុជនសមុស្សាហនញ្ច, អភិធេយ្យសង្ខាតប្បយោជនម្បន‘សំវណ្ណន’ន្តិ ឥមិនា ទស្សិតំ អន្វត្ថ ព្យបទេសេន សំវណ្ណីយតិ វិវរិត្វា វិត្ថារេត្វា កថីយតិ អត្ថោ ឯតាយាតិ សំវណ្ណនាភិ កត្វា, តម្បន វិវរិត្វា កថនំ សទ្ទានុសាសនសត្ថសន្និស្សយត្តា អភិធេយ្យោ នាម សមុទិតេន សត្ថេន វចនីយត្ថោ តំ [វចនីយត្ថោតិ (បោត្ថកេ)] វុត្តសទ្ទានុសិដ្ឋិសង្ខាតបយោជនមេវាតិ អយមេត្ថ សមុទាយត្ថោ.

អយម្បនេត្ថ អវយវត្ថោ-យោតិ អនិយមវចនំ ធម្មរាជសទ្ទា បេក្ខាយ ចេត្ថ បុល្លិង្គតា, តេនេត្ថ វុច្ចមានគុណវិសេសា ធារបុគ្គលវិសេសនិទស្សនំ, ទយតិ ទុក្ខំ អបនេត្វា បរេសំ សុខំ ទទាតិ, ទយីយតិ វា សប្បុរិសេហិ គមិយ(តិ ស) សន្តានេ បវត្តីយតិ, ទយតិ វា បរទុក្ខំ ហិំសតិ, ទយតិ វា បរទុក្ខំ គណ្ហាតិ តំវសេន អត្តនោ ហទយខេទំ ករោតីតិ ទយា, ‘‘ទយ=ទានគតិ ហិំសាទានេសុ’’ ឥច្ចស្មា ‘‘ឥត្ថិយមណត្តិកយក្យាចេ’’តិ (៥-៤៩) អប្បច្ចយោ, វិសយមហន្តតាយ មហតី បសត្ថា វា ទយា អស្សាតិ មហាទយោ, វិសេសន សមាសេ ‘‘សទ្ធាទិត្វ’’ (៤-៨៤) វក្ខមានបារមិតាសម្ភរណទុក្ខានុភវ នានមិទំ ហេតុវចនំ, កម្មកិលេសេហិ ជនិតាតិ ជនា សត្តលោកោ, ឥមិនា ខីណាសវាបិ សង្គយ្ហន្តិ តេសម្បិ ទិដ្ឋធម្មិកសុខវិហារសង្ខាត ហិតស្ស ទានតោ, ជនានំ សមូហោ ជនតា តស្សា ហិតាយ អភិវឌ្ឍិយា សកលវដ្ដ ទុក្ខនិស្សដនិព្ពានសុខភាគិយករណាយាតិ វុត្តំ ហោតិ, អស្សច’សម្បូរយ’ន្តិ ឥមិនា’ទុក្ខមនុភវី’តិ ឥមិនា ច សម្ពន្ធោ, សម្ពោធីតិ ឯត្ថ សំសទ្ទោ សាមន្តិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ, តស្មា សំសយមេវ អនញ្ញពោធិតោ ហុត្វា ចត្តារិ សច្ចានិ ពុជ្ឈតិ បដិវិជ្ឈតិ ឯតាយាតិ សម្ពោធិ, សំបុព្ពា ពុធធាតុតោ ‘‘ឥ’’ឥតិ ណ្វាទិ (កោ) ឥប្បច្ចយោ, សវាសនសកលសំកិលេសប្បហាយកំ ភគវតោ អរហត្តមគ្គញ្ញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណន្តិបិ វទន្តិ, សម្បាបយតីតិ សម្បាបកំ, សម្ពោធិយា សម្បាបកន្តិ ឆដ្ឋីសមាសោ, កិន្តិ ធម្មជាតំ ធម្មសទ្ទេនេត្ថ បារមិធម្មា បញ្ចមហាបរិច្ចាគាទយោ ច អធិប្បេតា, តេបិ ហិ អត្តានំ ធារេន្តំ ធារេន្តិ សម្ពោធិ សម្បាបនសាមត្ថិយយោគេន បរេបិ ធារេន្តិ នាមាតិ ធម្មាតិ វុច្ចន្តិ, ‘ធរ=ធារណេ’ឥច្ចស្មា ខីសុ, វិយាទិសុត្តេន ណ្វាទិ(កោ) មប្បច្ចយោ, ធម្មានំជាតំ, ធម្មាឯវវា ជាតំ, សម្ពោធិសម្បាបកញ្ច តំ ធម្មជាតំ ចេតិ វិសេសនសមាសោ, ‘សម្បូរយ’ន្តិ មស្សេតំ កម្មំ, សម្បូរយន្តិ បយោគសម្បត្តិយោគា ទីបង្ករ (បាទ)មូលេ ហត្ថោបគតម្បិ និព្ពានម្បហាយ យថាវុត្តករុណាគុណយោគសីតលីភូតហទយតាយ ‘‘កថន្នាមេតេ អច្ចន្ត ទុស្សហវដ្ដទុក្ខោបគតេ សត្តេ តំមហាទុក្ខា មោចេស្សាមី’’តិ វដ្ដទុក្ខនិស្សរណេកហេតុតាយ សម្មា បូរេន្តោ វឌ្ឍេន្តោ វុឌ្ឍិំ វិរូឡ្ហំ វេបុល្លំ គមេន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ, ហេតុយេវេទមបិ ទុក្ខានុភវនស្ស, មហាទយតា បនស្ស បរម្បរហេតុ, ទុដ្ឋុ ខនតិ កាយិកំ អស្សាទន្តិ’ទុបុព្ពា ខនិស្មា’ ‘‘ក្វី’’តិ (៥-៤) ក្វិ, ទុក្ខំ កាយិកទុក្ខ វេទនា, កីទិសន្តិ អាហ-’អនន្តរូប’ន្តិ, សភាវវចនោ យំ រូបសទ្ទោ ‘‘បិយរូប’’ន្តិអាទីសុវិយ, តេ ច ទុក្ខសភាវា (អនន្តា) អនន្តការណានំ វសេន, តស្មា អនន្តំ រូបំ សភាវោ អស្សាតិ អនន្តរូបំ, តំ ទុក្ខំ អនុភវី វិន្ទី, កិមិវាតិ អាហ-‘សុខំ វា’តិ, សុដ្ឋុ ខនតិ កាយិកំ អាពាធន្តិ សុខំ, ឥវសទ្ទោ សធម្មត្តសង្ខាតោបមាជោតកោ, សធម្មត្តញ្ហិ ឧបមា, វុត្តញ្ហិ ‘‘ឧបមានោបមេយ្យានំ, សធម្មត្តំ សិយោ បមា’’តិ, កិំ វុត្តំ ហោតិ ‘‘អនិដ្ឋានុភវនសភាវាយាបិ ទុក្ខវេទនាយ អនុភវនសភាវសាមញ្ញេន អជ្ឈាសយសម្បត្តិវិសេសយោគា មហាការុណិកស្ស សុខេន សទិសតាបត្តិហោតីតិ ទុក្ខម្បិ សមានំ តំ សុខមិវ វិន្ទី’’តិ. កថមញ្ញថា វដ្ដទុក្ខតោ សកលលោកស្ស សមុទ្ធរណំ សិយាតិ, អថវា សុខមិវ សុខំ វិន្ទន្តោ វិយ អនញ្ញវិន្ទិយមបិ តាទិសំ ទុក្ខំ សកលលោកហិតាវ ហិតមនតាយ វិន្ទីតិ អត្ថោ, តេនាហ ‘អខិន្នរូបោ’តិ, អខិន្នំ បរិស្សមមប្បត្តំ រូបំ សភាវោ អស្សាតិ វិគ្គហោ.

តំ ធម្មរាជន្តិ យោតិ អនិយមនិទ្ទិដ្ឋស្ស វុត្តគុណវិសេសាធារ បុគ្គលស្សនិយមនវចនំ, ធម្មេន រាជតិ នោ អធម្មេនាតិ វា, អត្តនា បដិវិទ្ធស្ស សាមិភាវេន ធម្មស្ស រាជា សាមីតិ វា, អត្តនា បដិវិជ្ឈិយមានេ ធម្មេ បដិវិជ្ឈន្តោវ តត្ថ រាជតិ ទិប្បតីតិ វា, បរូបការវសេន តទត្ថាយេវ បដិបន្នត្តា បរេសំ ធម្មំ រាជេតិ បកាសេតីតិ វា ធម្មរាជា, តំ ធម្មរាជំ នមិត្វាតិ សម្ពន្ធោ, នមស្សិត្វាតិ អត្ថោ, កីទិសន្តិ អាហ-‘ជិតមារវីរំ សុធន្ត សោវណ្ណនិភ’ន្តិ. តត្ថ មារោ ច សោ វីរោចាតិ មារវីរោ ជិតោ វិទ្តេធស្តពលោ មារវីរោ នាតិ ជិតមារវីរោ, តំ, កិញ្ចាបិ ទេវបុត្តកិលេសាភិសង្ខារមច្ចុក្ខន្ធ មារា-នេន ជិតា ឯវ, តថាបិ វីរសទ្ទសន្និធានេន ទេវបុត្តមារេ គហិតេ តំវិជយា អញ្ញេបិ ជិតា ឯវ នាម ហោន្តីតិ វិញ្ញេយ្យំ, សុដ្ឋុ ធន្តំ ធមិតំ ឧទ្ធរិតំ សុធន្តំ, សុវណ្ណមេវ សោវណ្ណំ, សុធន្ត ច តំ សោវណ្ណញ្ច, តស្សេវ និភា សោភា អស្សេតិ សមាសោ, អថវា សុធន្តញ្ច តំ សុវណ្ណំ ចេតិ សមាសេ តស្សិទន្តិ ‘‘ណោ’’តិ (៤-៣៤) ណប្បច្ចយេ ‘‘មជ្ឈេ’’តិ (៤-១២៦) មជ្ឈវុទ្ធិយំ សុធន្តសោវណ្ណំ បដិមារូបំ, តេន និភោ សទិសោ, តំ.

ឯត្តាវតា ច –

ហេតុ ផលំ បរត្ថោ ច, សព្ពោបិ ថុតិសង្គហោ;

ហេតុ សម្ពោធិតោ, បុព្ពេវ, យមញ្ញំ តតោបរីតិ.

វុត្តហេតុផលសត្តោបការវសេន ពុទ្ធរតនស្ស ថុតិបុព្ពកម្បណាមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ធម្មរាជេន តេនាបិ បូជនីយស្ស ធម្មរតនស្ស និបច្ចការំ ទស្សេតុំ‘ធម្មញ្ច មោហន្ធតមប្បធំសិ’ន្តិ អាហ, តត្ថ ច សទ្ទោ ‘ធម្មញ្ច នមិត្វា’តិ [នមស្សិត្វា (បោត្ថកេ)] នមស្សនក្រិយាយ ធម្មំ សម្បិណ្ឌេតិ, កិម្ភូតន្តិ អាហ, ‘មោហន្ធតមប្បធំសិ’ន្តិ, មុយ្ហតីតិ មោហោ=អញ្ញាណំ, អន្ធយតិ សមត្ថចក្ខុវិញ្ញាណបរិហានេនាតិ អន្ធំ, អន្ធញ្ច តំ តមញ្ចេតិ អន្ធតមំ=ពាឡ្ហតិមិរំ, មោហោយេវ តំសទិសតាយ អន្ធតមន្តិ មោ ហន្ធតមំ, តំ បធំសេតិ បការេន នាសេតិ សីលេនាតិ មោហន្ធតមប្បធំសី, បសទ្ទស្សបកាសនត្ថំ ហិត្វា បការត្ថស្សេវ គហណតោ បរិយត្តិយា សហ–

សោតាបត្តាទយោ មគ្គា,ចត្តារោ តប្ផលានិច;

ចត្តារិ អថ និព្ពានំ, ធម្មា លោកុត្តរា នវាតិ.

វុត្តនវលោកុត្តរម្មោ គហិតាតិ វិញ្ញាតព្ពំ, អញ្ញថា អរហត្តមគ្គោវ គយ្ហេយ្យ, កស្មា បនេត្ថ មោហស្សេវ បហានំ វុត្តំ, នេតរេសន្តិ តម្មូលកត្តា សព្ពកិលេសានំ, តប្បហានស្មិញ្ហិ វុច្ចមានេ តម្មុខេនេតរេសម្បិ បហានំ វុត្តមេវ ហោតីតិ.

ឯវំ ធម្មរតនស្ស នមក្ការំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តទាធារភូតសង្ឃរតនំ នមស្សិតុំ ‘សង្ឃំ តថា សង្ឃដិតំ គុណេហី’តិ វុត្តំ, តត្ថ តថាសទ្ទោ សមុច្ចយេ វា, វចោយុត្តិយំ វា, វចោយុត្តិបក្ខេ ច សទ្ទោ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពោ, កិលេសាទយោ សំហនតិ ហិំសតីតិ សង្ឃោ, សំបុព្ពតោ ហនតិស្មា ក្វិម្ហិ ‘‘ក្វិម្ហិ ឃោបរិបច្ចសមោ ហី’’តិ (៥.១០០) ហនស្ស ឃោ, កិលេសហិំសនញ្ចេត្ថ តទង្គាទិវសេន គហិតំ, គុណេហីតិ សាមញ្ញនិទ្ទេសតោ សម្មុតិសង្ឃេន សទ្ធិំ

ចត្តារោ ច បដិបន្នា, ចត្តារោ ច ផលេឋិតា;

ឯស សង្ឃោ ឧជុភូតោ, បញ្ញាសីលសមាហិតោតិ.

វុត្តអដ្ឋអរិយបុគ្គលា គយ្ហន្តិ, គុណេហីតិ លោកិយលោកុត្តរេហិ សីលាទិគុណេហិ, សង្ឃដិតន្តិ សំហតំ.

ឯវមនន្តរាយេន គន្ថបរិសមាបនត្ថមនន្ត គុណវិសិដ្ឋលោកត្តយគ្គសីខាមណិភូតស្ស រតនត្តយស្ស បណាមំ ទស្សេត្វា ឥទានិ គន្ថ កត្តាទិយថាវុត្តត្ថោបទស្សន បុព្ពង្គមមត្តនា សមារភិតព្ពំ គន្ថ ករណំ បដិញ្ញាតុកាមោ’យោ ឥទ្ធិមន្តេសូ’តិអាទិមាហ, តត្ថ ‘យោ’តិ ឥមស្ស ‘តន្នាមធេយ្យេនា’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ, ឯតាយ សត្តា ឥជ្ឈន្តិ ឥទ្ធា វុទ្ធា ឧក្កំសគតា ហោន្តីតិ ឥទ្ធិ=ឥទ្ធិវិធាទយោ លោកិយា លោកុត្តរា ច សា ឯតេសមត្ថីតិ ឥទ្ធិមន្តោ, តេសុ ឥទ្ធិមន្តេសុ, ឥទ្ធិមន្តានំ មហាសាវកានំ មជ្ឈេតិ អត្ថោ, មហត្តប្បត្តោតិ មហត្តំ មហន្តភាវំ គតោ, តន្នាមធេយ្យេនាតិ តស្សេវ នាមធេយ្យមស្សាតិ តន្នាមធេយ្យោ, តេន, តបោធនេនាតិ មុនិនា, កិំ វុត្តំ ហោតិ- ‘‘ឯតទគ្គំ ភិក្ខវេ មម សាវកានំ ភិក្ខូនំ ឥទ្ធិមន្តានំ យទិទំ មោគ្គល្លានោ’’តិ ភគវតា ឥទ្ធិមន្តេសុ ឯតទគ្គេ ឋបិតោ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ នាម យោ ទុតិយោ អគ្គសាវកោ… (តេន សមាននាមធេយ្យេនាតិ) តមបទិសន្តោ-យមាចរិយោ អនុទ្ធតភាវេន ឧជុនាក្កមេន នាមាទិកមវត្វា វង្កវុត្តិយា អត្តនោ មោគ្គល្លានោតិ នាមំ មហាសាមិដ្ឋានន្តរប្បត្តិំ កាលោចិតបញ្ញា វេយ្យត្តិយំ ពុទ្ធសាសនោបការិតាទិញ្ច វិភាវេតិ. ‘យំ រចិត’ន្តិ សម្ពន្ធោ, រចិតន្តិ កតំ, កិន្តិ អាហ សទ្ទសត្ថ’ន្តិ, សទ្ទសត្ថំ នាម សុត្ត, សទ្ទលក្ខណព្យាករណាទ្យបរនាមធេយ្យំ, សុត្តំ(ហិ) ‘សទ្ទា (លក្ខីយន្តិ) សាសីយន្តិ អនុសាសីយន្តិ បកតិប្បច្ចយាទិវិភាគកប្បនាយ ឯតេនា’តិ សទ្ទលក្ខណន្តិ ច ‘ព្យាករីយន្តិ សទ្ទនិប្ផាទនវសេន កថីយន្តិ ឯតេនា’តិ ព្យាករណន្តិ ច វុច្ចតិ, អបរម្បន វុត្យាទិ តទុបករណភាវេន សទ្ទសត្ថំ សទ្ទលក្ខណំ ព្យាករណន្តិ ច វុច្ចតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, អនុនន្តិ តព្ពិសេសនំ, អសេសលក្ខិយោបសង្គាហកភាវេន វត្តព្ពស្សាបរស្សាភាវា សម្បុណ្ណន្តិ អត្ថោ, អថាតិ អនន្តរត្ថេ និបាតោ, សទ្ទសត្ថរចនានន្តរន្តិ អត្ថោ, តស្សេតិ សទ្ទសត្ថស្ស, វុត្តិ ច សមាសា កតាតិ សម្ពន្ធោ, សុត្តំ វិវរីយតិ ឯតាយាតិ វុត្តិ, សមស្សតេ សង្ខិបីយតីតិ សមាសា.

តស្សាបីតិ វុត្តិយាបិ, សង្គហេត្វា សទ្ទវសេន សង្កុចិតំ វិយ កត្វា ខិបនំ សង្ខេបោ, តស្ស នយោ កមោ សង្ខេបនយោ, តេន, ភោវាតិ យោ សទ្ទសត្ថស្ស វុត្តិយា ច កត្តា សោ ឯវ, ឥទានិ សុត្តវុត្តិរចនានន្តរមវសរប្បត្តេ ឥមស្មិំ កាលេ, សមារភេយ្យ សម្មា អារម្ភំ ករេយ្យ ពហុន្នំ ក្រិយាក្ខណានមាទិភូតំ ក្រិយាក្ខណមនុតិដ្ឋេយ្យ, កិន្តិ សំវណ្ណនំ, សំវណ្ណីយតិ អត្ថោ ឯតាយាតិ សំវណ្ណនា, បញ្ចីយតិ វិបញ្ចីយតិ ព្យត្តី ករីយតិ វុត្តិ អត្ថោ ឯតាយាតិ វា, តំ បញ្ចយតីតិ វា លទ្ធនាមបញ្ចិកា, តំ.

ឯវមត្តនា ករណីយសត្ថម្បដិជានិត្វា តទនន្តរំ ‘‘ទ្វេ មេ ភិក្ខវេ បច្ចយា សម្មាទិដ្ឋិយា ឧប្បាទាយ (កតមេ ទ្វេ) បរតោ ច ឃោសោ (អជ្ឈត្តញ្ច) យោនិសោ មនសិការោ’’តិ វចនតោ សម្មាសវនបដិពទ្ធា សព្ពាបិ សាសន (ប្បដិ) សម្បត្តីតិ សាសនប្បដិបត្តិយា ព្យាករណស្ស មូលការណត្តា តំ សវនេ សាធុជនេ និយោជេន្តោ ‘តំ សារភូត’ន្តិអាទិមាហ, តត្ថ តន្តិ យសទ្ទវិរហេបិ អធិកតត្តា សំវណ្ណនំ បរាមសតិ, តំ សុណន្តូ’តិ សម្ពន្ធោ, សាធូតិ សវនក្រិយាវិសេសនំ, អត្ថានុរូបំ ព្យញ្ជនំ, ព្យញ្ជនានុរូបញ្ច អត្ថំសល្លក្ខេត្វា អនញ្ញមនា ហុត្វា សក្កច្ចំ សុណន្តូតិ អត្ថោ សុវណ្ណភាជនេ និក្ខិត្តសីហវសាវិយ អវិនស្សមានំ កត្វា ហទយេ ឋបនវសេន, សក្កច្ចសវនមេវ ហិ សោតូនមត្ថាវហំ ហោតីតិ, សន្តោតិ សវនក្រិយាយ កត្តារោ ទស្សេតិ, តថា សាតិសយព្យាករណំ… តថាវិធា ឯវ សប្បុរិសា សាធុកំ សោតុកាមា ហោន្តីតិ, កិម្ភូតន្តិ អាហ ‘សារភូត’ន្តិអាទិ, ភូតសទ្ទោ ឯត្ថ ‘‘ភូតស្មិំ បាចិត្តិយ’ន្តិអាទីសុ វិយ វិជ្ជមានត្ថោ, ផេគ្គុត្តាភាវេន អបរិច្ចជនីយតាយ សារោ ថិរំ សោ អត្ថោ ព្យញ្ជនញ្ច អស្សា អត្ថីតិ សារា ច សា ភូតាច, អថ វា លោកិយលោកុត្តរគុណាតិសយសាធនេកសាធនភាវតោ សេដ្ឋដ្ឋេន សារញ្ច សា ភូតាចាតិ សារភូតា, តំ គន្ថោ យេវេត្ថ សង្ខេបិតោ, អត្ថោ បន នយគ្គាហិតតាយបិ សព្ពថា ទស្សិតោយេវាតិ វិបុលំ អត្ថំ គណ្ហាតីតិ វិបុលត្ថគាហី, តំ, វិធីយមានវណ្ណនាក្កមវិសេសេន ព្យាកុលស្ស វណ្ណនាក្កមស្ស និរសនតោ នត្ថិ អាកុលំ កិញ្ចិ អស្សាតិ អនាកុលំ, តំ, ឥមិនា ច កច្ចាយនវុត្តិវណ្ណនាសុ ន តថាភាវំ ទស្សេតិ.

តទេវមធិកតត្តាយេវាយមាចរិយោ គន្ថារម្ភេ’មហាទយោ យោ’តិអាទិកេ បដិបជ្ជិត្វា ទានិ អត្តនា វណ្ណនីយស្ស គន្ថស្សាទិ ភូតំ វាក្យមនធិកតបរិហារមុខេនេវោបន្យស្យ ព្យាខ្យាតុមាហ- ‘ឥធា’តិអាទិ, តត្ថ ឥធាតិ ឥមស្មិំ មាគធិកសទ្ទលក្ខណវិរចនាធិការេ, មាគធានំ សទ្ទានំ ឥទន្តិ មាគធិកំ, មាគធិកំ សទ្ទលក្ខណន្តិ វិសេសន សមាសោ, វិរចយិតុកាមោតិ កត្តុកាមោ, រតិំជនេតីតិ រតនំ, រមយតី [រ តយតី (បោត្ថកេ)] តិ (វា) រតនំ អនប្បច្ចយេន, អថវា យំ លោកេ ចិត្តីកតាទិកំ រតនន្តិ វុច្ចតិ, ឥទម្បិ តំ សទិសតាយ រតនន្តិ វុច្ចតិ, តថាចាហុ–

ចិត្តីកតំ មហគ្ឃញ្ច, អតុលំ ទុល្លភទស្សនំ;

អនោមសត្តបរិភោគំ, រតនំ តេន វុច្ចតីតិ.

ពុទ្ធាទីនមេតមធិវចនំ, តយោ អវយវា អស្សាតិ តយំ, សមុទាយោ, រតនានំ តយំ រតនត្តយំ, អវយវវិនិម្មុត្តស្ស បន សមុទាយស្ស អភាវតោ តីណិ ឯវ រតនានិ វុច្ចន្តិ, បណមនំ បណាមោ, រតនត្តយគុណនិន្នតា, បណមន្តិ ឯតាយាតិ វា បណាមោ, បណាមក្រិយានិប្ផាទិកា កុសលចេតនា, រតនត្តយស្ស បណាមោតិ ឆដ្ឋីសមាសោ, អភិធីយតិ បដិបាទីយតីត្យភិធេយ្យោ សមុទិតេន សត្ថេន វចនីយត្ថោ, យេន ច យោ បដិបាទីយតិ សោ តស្ស អត្ថោ ហោតីតិ, សោ ច បកតិប្បច្ចយាទិវិភាគកប្បនាយ សទ្ទានំ សង្ខរណំ, សទ្ទសត្ថេន ហិ សទ្ទសង្ខរណមេវ បដិបាទីយតិ, (រតនត្តយប្បណាមោ ច អភិធេយ្យោ ច) រតនត្តយប្បណាមាភិធេយ្យន្តិ ចត្ថសមាសោ, តស្ស សន្ទស្សនំ អត្ថោ យស្សាតិ អញ្ញបទត្ថោ, កិន្តំ វាក្យំ, តា វាតិ វាក្យាលង្ការេ, ននុចេវមធិកតត្តេបិ អភិធេយ្យមត្តមេវទស្សេតព្ពំ សិយា កិំ វាចាបណាមេន, កាយមនោមយេនាបិ បុញ្ញាតិ សយប្បត្តិយា អភិសមីហិតត្ថសិទ្ធិ ហោតេវាតិ ចោទនំ មនសិ និធាយ វចីបណាមស្ស បរត្ថសន្និស្សយតញ្ច តស្សេវ វិភាគេន បយោជនញ្ច ទស្សេតុមាហ- ‘តត្ថ’ឥច្ចាទិ, គុណសទ្ទោ ឯត្ថ ‘‘សតគុណា ទក្ខិណា បាដិកង្ខា’’តិអាទីសុ វិយ អានិសំសដ្ឋោ, គុណានមានិសំសានំ អនុកូលំ អនុគុណំ, ហេតុមន្តវិសេសនមេតំ, បធានភាវំ នីតំ បណីតំ អតិឧត្តមន្តិ អត្ថោ, អតីសយេន បណីតំ បណីតតរំ, ចិត្តស្សសន្តានំ បពន្ធោ ចិត្តសន្តានំ, បណីតតរញ្ច តំ ចិត្តសន្តានញ្ច, អនុគុណញ្ច តំ បណីតតរចិត្តសន្តានញ្ចាតិ វិសេសនសមាសោ, តប្បណាមករណេន អនុគុណ…បេ… សន្តានំ យេសន្តិ អញ្ញបទត្ថោ, តេសំ, យថា តេ សោតារោ រតនត្តយស្ស បណាមករណេន បុញ្ញាតិសយប្បដិលាភា អនេកានិសំសាតិសយប្បដិលាភានុកូល ចិត្តសន្តានតាយ បធានតរចិត្តសន្តានា ហោន្តិ, តថា បវត្តានន្តិ អធិប្បាយោ, ឥទម្បិ អធិគតា…បេ… ន្តរាធានន្តីមេសំ ហេតុភាវេន តិដ្ឋតិ, អធិគតា បត្តា អនេកេ ពហូ អានិសំសវិសេសា អាយុ វណ្ណសុខពលបដិភានាទយោ យេសន្តិ វិគ្គហោ, វិសោសិតា សុក្ខាបិតា អន្តរាយា ភយាទយោ អជ្ឈត្តិកា ពាហិយា វា យេសំ តថាវិធានំ សោតូនំ, ឯតេបិ អភិ,បេ,ទ្ធត្ថន្តិ ឥច្ចស្ស ហេតូ, អភិសមីហិតស្ស អនុដ្ឋិតស្ស កតនិដ្ឋិតស្ស គន្ថស្ស អវពោធោយេវ ផលំ, តស្ស សិជ្ឈនត្ថំ, កិន្តំ រតនត្តយប្បណាមសន្ទស្សនំ.

សច្ចំ បុនបិ សច្ចន្តិ, ភុជមុក្ខិប្ប វុច្ចតេ;

សកត្ថោ នត្ថី នត្ថេវ,បរស្សត្ថមកុព្ពតោតិ.

វចនតោ បរត្ថោវ សប្បុរិសេហិ កត្តព្ពោ, បរត្ថេ សម្បាទិតេ បន សកត្ថោ សម្បន្នោវ នាម សិយាតិ មនសិ កត្វា អាហ- ‘ឯតទេវា’តិអាទិ. កាយមនោសមាចរណេន សម្បជ្ជមានញ្ច វចីសមាចរណេន សម្បជ្ជតេវាតិ អនេនេវ វាក្យេន វិញ្ញាយតីតិ អវគន្តព្ពំ, ពុទ្ធិ បុព្ពា យស្មិំ ករណេ តំ ពុទ្ធិ បុព្ពំ, តំ សីលេន ករោន្តា ពុទ្ធិបុព្ពការិនោ, អភិធេយ្យស្ស អធិគមោ ជាននំ បុព្ពោ យស្ស សោ អភិធេយ្យាធិគមបុព្ពកោ, អវតារោ បវត្តិ, ឯកទេសទស្សនេ ‘‘សមុទ្ទោ ទិដ្ឋោ’’តិ វិយ ឯកទេសេបិ សមុទាយវោហារទស្សនតោ បច្ឆិម បាទេនាតិ វុត្តំ, បច្ឆិមបាទស្សេកទេសភូតេន ‘សទ្ទលក្ខណ’មិច្ចនេនាតិ អត្ថោ, សាធិយំ សទ្ទានំ សង្ខរណំ, សាធនំ ព្យាករណំ, តំ លក្ខណំ សភាវោ អស្សាតិ សាធិយសាធនលក្ខណោ, សាធិយស្សេទំ សាធនំ, សាធនស្ស ចេទំ សាធិយន្តិ ឯវមស្សេទម្ភាវហេតុសភាវោ សម្ពន្ធោតិ វុត្តំ ហោតិ, បយោជនំ អភិធេយ្យសទ្ទោបទស្សិតំ សទ្ទសង្ខរណំ, តត្ថ សម្ពន្ធស្សន្តោគធត្តំ… សាធិយោបទស្សនមុខេន សាធនស្សាបិ ទស្សិតត្តា និស្សយោបទស្សនតោ, ឧស្សុក្កំ សម្មាវាយាមំ, ពុទ្ធត្តំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, បូរេត្វាតិ–

មនុស្សត្តំ លិង្គសម្បត្តិ, ហេតុ សត្ថារទស្សនំ;

បព្ពជ្ជា គុណសម្បត្តិ, អធិការោ ច ឆន្ទតា;

អដ្ឋធម្មសមោធានា, អភិនីហារោ សមិជ្ឈតីតិ.

វុត្តអដ្ឋធម្មសមន្នាគតេន អភិនីហារេន សមន្នាគតា ហុត្វា យថាវុត្តេ បារមិតាទយោ ធម្មេ បូរេត្វាតិ អត្ថោ, អាគតាតិ សត្តត្តិំសពោធិបក្ខិយធម្មានុព្រូហនេន អាគតា, ឥធាតិ ឥមស្មិំ លោកេ, អាគតាតិ បត្តា ឧប្បន្នា, តថាគតោតិ យថា សម្បតិ ជាតា តេ ភគវន្តោ សត្តបទវីតិហារេន គតា, តថា អយម្បិ ឧត្តរាភិមុខំ គតោតិ អត្ថោ, មុហុត្តជាតោវាតិ សម្បតិជាតោ ឯវ, ជាតសមនន្តរមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ, វិក្កមីតិ អគមាសិ, សត្ត បទានិ គន្ត្វាន ទិសា វិលោកេសីតិ ឥទំ ‘‘ធម្មតា ឯសា ភិក្ខវេ សម្បតិ ជាតោ ពោធិសត្តា សមេហិ បាទេហិ បតិដ្ឋហិត្វា’’តិ ឯវ មាទិកាយ បាឡិយា សត្តបទវីតិហារូបរិឋិតស្ស សព្ពទិសានុវិលោកនស្ស វុត្តត្តា វុត្តំ, ទិសា វិលោកេសិ សមន្តតោតិ ឥទម្បន ‘សមេហិ បាទេហិ ផុសី វសុន្ធរ’ន្តិ ឯតស្ស អនន្តរំ ទដ្ឋព្ពំ… បាទេហិ វសុន្ធរាផុសនានន្តរមេវ ទសទិសាវលោកិតត្តា, អដ្ឋង្គានិ នាម–

វិសដ្ឋំ មញ្ជុ វិញ្ញេយ្យំ, សវនីយា-វិសារិនោ;

ពិន្ទុ គម្ភីរនិន្នាទិ,ច្ចេវមដ្ឋង្គិកោ សរោតិ.

វុត្តានិ អដ្ឋង្គានិ, តថាគតោតិ ឥមស្សេវ វិសុំ អត្ថបរិយាយំ ទស្សេតុំ ‘អថវា’តិអាទិមាហ, អរិយេន សេតុនាតិ សមថវិបស្សនាសង្ខាតេន ឧត្តមេន មគ្គេន, ឯវមាទិនាតិអាទិសទ្ទេន តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវសរសលក្ខណំ តថំ អាគតោ យថាវតោ អធិគតោ’យេគត្យត្ថា តេ ពុទ្ធ្យត្ថា, យេ ពុទ្ធ្យា តេ គត្យត្ថា’តិតថាគតោតិ ឯវមាទិំ សង្គណ្ហាតិ, តត្ថតត្ថាតិ តេសុ តេសុ ទីឃាគមាទីសុ, តថាគតភាវោតិ តថាគតោតិ ភវនំ និប្ផត្តិ នមស្សនកិរិយាភិសម្ពន្ធាតិ’នមស្សិត្វា’តិ ឯត្ថ នមស្សនកិរិយាយ អភិសម្ពន្ធា ឥមិនា តថាគតាទីនំ កម្មត្តំ វិភាវេតិ, នមស្សនកិរិយាវិសេសនត្តាតិ ‘នមស្សិត្វា’តិ នមស្សនំ កត្វាតិ វុត្តំ នាម សិយាតិ នមស្សនន្តិ វុត្តនមស្សនកិរិយាយ វិសេសនត្តា, ពោធិយាតិ ពោធិវុច្ចតិ ចតូសុ មគ្គេសុ ញាណំ, តំ ភគវា ឯត្ថ បត្តោតិ (ពោធិ, តស្សា) ពោធិរុក្ខស្សាតិ អត្ថោ, មូលេតិ មូលសមីបេ ‘‘យាវ មជ្ឈន្ហិកេ កាលេ ឆាយា ផរតិ និវាតេ បណ្ណានិ បតន្តិ ឯតាវតា រុក្ខមូលំ’’តិអាទីសុ វិយ, ននុ អញ្ញេបិ ខីណាសវា ‘អគ្គមគ្គេនេ’ច្ចាទិនា វក្ខមាន នយេន និប្ផន្នា ឯវាតិ អនុយោគំ មនសិកត្វា វុត្តំ ‘សហេវ វាសនាយា’តិ, ន ហិ ភគវន្តំ ឋបេត្វា អញ្ញេ សហ វាសនាយ កិលេសេ បហាតុំ សក្កោន្តិ, ឯតេន អញ្ញេហិ អសាធារណំ ភគវតោ អរហត្តន្តិ ទស្សេតិ, តេនេវ ឥទ្ធសទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ’តេបិ ហិ’ច្ចាទិកំ វក្ខតិ, កាបនាយំ វាសនា នាម បហីនកិលេសស្សាបិ អប្បហីនកិលេសស្ស បយោគសទិសបយោគហេតុភូតោ កិលេសនិហិតោ សាមត្ថិយវិសេសោ’អាយស្មតោ បិលិន្ទវច្ឆស្ស វសលសមុទាចារនិមិត្តំ វិយ’, អគ្គមគ្គេនាតិ អរហត្តមគ្គេន, សព្ពកិលេសេ រាគាទិកេ, អរហត្តំ អគ្គផលំ, សម្មុតិ ឧបបត្តិទេវភាវតោ អញ្ញេន វិសុទ្ធិ ទេវភាវេនាតិនិប្ផន្នត្តា អាហ-‘វិសុទ្ធិទេវភាវេនា’តិ, សកលកិលេសកាលុស្សិយាបគមេន វិសុទ្ធិប្បត្តិយា សព្ពញ្ញុគុណា លង្ការេន វិសុទ្ធិទេវភាវេនាតិ អត្ថោ.

‘ឥធ=សំសិទ្ធិយំ’ ឥទ្ធវន្តោ ឥទ្ធាត្តប្បច្ចយេន, ‘គុណ=អាមន្តណេ’ ភូវាទិសេសោ, គុណីយន្តិ បរិចីយន្តិ សេយ្យត្តិកេហីតិ គុណា កប្បច្ចយេន, តេបីតិ សាវកបច្ចេកពុទ្ធាបិ, ហិ សទ្ទោ ហេតុម្ហិ, យស្មា អគ្គំ…បេ… អនូនគុណា, តស្មាតិ អត្ថោ, សព្ពញ្ញុតាទីនន្តិអាទិកំ តេសំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធេហិ ឩនគុណតាយ ហេតុវចនំ, កេចិ ‘សិទ្ធោ មិទ្ធគុណោ អស្សាតិ សិទ្ធមិទ្ធគុណន្តិ ទុដ្ឋមត្ថំ បរិកប្បេត្វា វាក្យមិទំ ទូសេន្តិ, តេ បន ‘មិទ្ធោ នាម កោចិ គុណោ នត្ថី’តិ ច, ‘តថាគតោ នាម មិទ្ធ គុណោ ន ហោតី’តិ ច, ‘តាទិសោ ចេ សិយា ន ញាណនិស្សិតបូជា បកតោបយោគិនី ភវតី’តិ ច អជានិត្វា វទថ តុម្ហេហិ វត្វា ឧយ្យោជេតព្ពា, មង្គលត្ថញ្ចេត្ថាទោ សិទ្ធសទ្ទោបាទានំ, មង្គលាទីនិ ហិ សត្ថាន្យព្យាហតប្បសរានិ ហោន្ត្យាយស្មន្តព្យាខ្យាតុសោតុកានិ ច, ធម្មសង្ឃានម្បីតិ ឥមិនា អវយវេន វិគ្គហេបិ សមុទាយស្ស សមាសត្ថត្តា អញ្ញបទត្ថសមាសោយំ តគ្គុណសំវិញ្ញាណោតិ ទីបេតិ, តេនាហ- ‘អញ្ញបទត្ថេ’ច្ចាទិ, គុណីភូតានម្បីតិ អប្បធានភូតានម្បិ វិសេសនភូតានម្បិ អញ្ញបទត្ថស្ស បធានត្តា, កិរិយាតិសម្ពន្ធោ វគម្យតេ ធម្មសង្ឃានំ គុណីភូតានម្បិ តទវិនាភាវិត្តេន នមស្សនាតិសម្ពន្ធា, តទេវ សមត្ថេតិ ‘តថាហ’ច្ចាទិនា, បុត្តេន សហ វត្តមានោតិ តគ្គុណសំវិញ្ញាណអញ្ញបទត្ថសមាសត្តា តុល្យមុភិន្នម្បិ អាគមនន្តិ បុត្តោបិ អាគតោតិ បតីយតេ, តត្ថាតិ និទ្ធារណេ សត្តធី, អត្តានន្តិ ធម្មំ ទស្សេតិ, ធារេន្តេតិ អត្តនិ ឋបេន្តេ បវត្តេន្តេ ឧប្បាទេន្តេ, ចត្តារោបិ អបាយា សាមញ្ញវសេន’អបាយេ’តិ វុត្តា, កិលេសវដ្ដ កម្មវដ្ដ វិបាកវដ្ដវសេន តយោ វដ្ដា, តេសុ ទុក្ខំ, តស្មិំ, ធារេតីតិ វុត្តធារណំ នាម អត្ថតោ អបាយាទិនិព្ពត្តកកិលេសវិទ្ធំសនំ, តញ្ច យថារូបំ កិលេសសមុច្ឆិន្ទនតប្បដិប្បស្សទ្ធិ អាលម្ពនភាវេន ហោតីតិ អាហ- ‘សោ…បេ… វសេនា’តិ, នវន្នម្បិ, តេ សមធិគមហេតុតាយ ធម្មោយេវ នាមាតិ ‘ទសា’តិអាទិ វុត្តំ, តត្ថ ការណមាហ- ‘តម្មូលកត្តា’តិអាទិ, តម្មូលកត្តាតិ តំ ការណត្តា, សីលទិដ្ឋិសាមញ្ញេនាតិ អរិយេន សីលេន អរិយាយ ច ទិដ្ឋិយា សមានភាវេន, អរិយានញ្ហិ សីលទិដ្ឋិយោ មគ្គេនាគតត្តា សព្ពថា សមានាវ, តេន តេ យត្ថកត្ថចិ ឋិតាបិ សហគតាវាតិ សំហតោតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ សង្ឃោតិ បទសិទ្ធិ ទដ្ឋព្ពា, អធិប្បេតវសេន បនេតំ វុត្តំ, លោកិយសីលទិដ្ឋិយា សាមញ្ញេន សំហតត្តា សម្មុតិសង្ឃោបិ បណាមារហោយេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ.

អថ កេតេ សទ្ទា, យេសមិទំ លក្ខណំ ភាសិស្សន្តិ បដិញ្ញាតន្តិ អាហ-‘សទ្ទា ឃដបដាទយោ’តិ, អាទិសទ្ទេន រុក្ខាទយោ, ននុ សន្តិ មេឃសទ្ទសមុទ្ទសទ្ទាទយោបីតិ ន និរត្ថកានមិធានុបយោគិត្តា, យេ លោកសង្កេតានុរោធេនាត្ថប្បកាសកា តេសំ សាត្ថកានមេ វិទំ លក្ខណន្តិ, អបិច ‘សទ្ទា ឃដបដាទយោ’តិ វទន្តោ វេទិកានំ វិយ ឧន្តិ [ញត្ថិ (បោត្ថកេ)] អាទីនំ អនុបុព្ពីនិយមាវត្ថានមសម្ភវា តទនុក្កមេន និប្ផាទិយមាននម្បិ សទ្ទានំ លោកិយត្តានភិវត្តនញ្ច ពោធេតីតិ ទដ្ឋព្ពំ, នុ តត្ថ បកាសកត្ថំ សទ្ទស្ស សមុទាយវសេន វា សិយា បច្ចេកវណ្ណវសេន វា, តត្ថ យទិ បច្ចេកវណ្ណា បកាសយេយ្យុំ, ឃដសទ្ទេ ឃការោយេវ ឃដត្ថំ, បកាសយេយ្យ, តថា ចាញ្ញេសមការាទីនមនត្ថ កតា សិយា, អថ សមុទិតា បកាសយេយ្យុំ, តទា វណ្ណានមុច្ចារណានន្តរវិនាសិត្តា សមុទាយោយេវ ន សិយា, តថា សតិ កថ មត្ថំ សទ្ទោ បកាសយតីតិ ចេ កមេន សោតចិត្តាទិគហិតក្ខរ បាឡិយា ច យោ សទ្ទោតិ វិញ្ញេយ្យោ សាត្ថកោ ចិត្តគោចរោ, ចិត្តគោចរស្សាបិ សទ្ទស្ស បន ពាលជនប្បពោធាយ កប្បនាមត្តេន បកត្យាទិវិភាគតោ, ន សភាវេនាន្វាខ្យានំ, តេនាហ-‘បកត្យា’ទិ អាទិ, ននុ គោឥច្ចាទិសាធុសទ្ទនិយមេ សតិ គោតាទយោ អសាធុ សទ្ទាតិ វិញ្ញាយន្តិ គន្តព្ពមគ្គនិយមេ អគន្តព្ពមគ្គោ វិយ, គោតាទិ អសាធុសទ្ទនិយមេ វា គោឥច្ចាទយោ សទ្ទា សាធវោតិ អគន្តព្ពមគ្គនិយមេ គន្តព្ពមគ្គោ វិយ, កិំ សទ្ទានមន្វាខ្យានេនា តិទមាសង្កិយ បយោជនមាហ- ‘លក្ខណាភិធានំចេ’ច្ចាទិ, សទ្ទានម្បដិបត្តិយំ បដិបទបាឋស្សានូបាយត្តំ ទស្សេតុមាហ- ‘អញ្ញថេ’ច្ចាទិ, អញ្ញថាតិ អសតិ លក្ខណាភិធានេ, សក្កតាទីតិអាទិសទ្ទេន បាកតាទិំ សង្គណ្ហាតិ, ពហុវិធត្តំ សក្កតបាកតបេសាចិកអបព្ភំសវសេន, មគធេសុ វិទិតាតិ ឥមស្មិំ អត្ថេ ‘‘អញ្ញស្មិ’’ន្តិ (៤-១២១) មាគធានំ ឥទន្តិ អត្ថេ ‘‘ណោ’’តិ (៤-៣៤) ណប្បច្ចយេ មាគធា មាគធន្តិ ច បទនិប្ផត្តិ វេទិតព្ពាតិ ទស្សេតុមាហ- ‘មគធេស្មិ’ច្ចាទិ, មគធេសុ វិទិតាតិអាទិនោ អធិប្បាយំ វិវរិតុមាហ- ‘ឥទំ វុត្តំ ហោតី’តិអាទិ, តត្ថ ឥទន្តិ ឥទានិ វក្ខមានំ មាគធំ…បេ… ហោតីតិ ឯតំ វុត្តំ ហោតីតិ មគធេសុ…បេ… លក្ខណំ មាគធន្តិ វទតា បកាសិតំ ហោតីតិ អត្ថោ, ហិសទ្ទោ’មគធេស្វិ’ច្ចាទិនា វុត្តំ សមត្ថយតិ, លក្ខណំ វិសេសយតាតិ សទ្ទលក្ខណ សទ្ទស្ស ឧត្តរបទត្ថប្បធានត្តា មាគធន្តិ ឥមិនា លក្ខណំ វិសេសយតា ព្យវច្ឆេទយតា វុត្តិការេន, អត្ថតោតិ សាមត្ថិយតោ, សទ្ទេ ច វិសេសិតោ ហោតីតិ សទ្ទលក្ខណសទ្ទោ មាគធេ ឯវ [សទ្ទេឯវ (បោត្ថកេ)] ព្យវច្ឆេទិតោ ហោតិ, អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘មគធេសុ វិទិតា មាគធាតិ សទ្ទេ គហេត្វា តេសមិទំ មាគធន្តិ មាគធសទ្ទេន យស្មា សទ្ទលក្ខណសទ្ទេ លក្ខណំ វិសេសិតំ, តស្មា សទ្ទលក្ខណសទ្ទេ សទ្ទោ យទិ អមាគធោ កថំ លក្ខណំ មាគធំ សិយាតិ សាមត្ថិយា សទ្ទោបិ វិសេសិតោ ហោតី’តិ, ននុ មាគធន្តិ លក្ខណស្ស មាគធ សទ្ទសម្ពន្ធិត្តឈាបនតោ សទ្ទលក្ខណន្តិ ឯត្ថ សទ្ទសទ្ទស្ស និរត្ថក តាបត្តិ ហោតីតិ, ន ហោតិ គម្មមានត្ថស្ស សទ្ទស្ស បយោគម្បតិ កាមចារត្តា សទ្ទលក្ខណសទ្ទស្ស វា សមាសត្ថេ និរុឡ្ហត្តា ‘‘តត្រិទំ សុគតស្ស សុគតចីវរប្បមាណ’’ន្តិអាទីសុ វិយ, កោបនាតិអាទិសទ្ទលក្ខណន្តិ ឥមិនា អភិធេយ្យសង្ខាតបយោជនស្ស ទស្សិតត្តា តប្បយោជនបុច្ឆនបរា ចោទនា, វុច្ចតេច្ចាទិ បរិហារោ, យថា សព្ពថាត្តបរហិតកាមេន.

បិយោ ច គរុ ភាវនីយោ, វត្តា ច វចនក្ខមោ;

គម្ភីរញ្ច កថំ កត្តា,នោចា ឋានេ និយោជកោតិ.

វុត្តេហិ តតោ បរេហិ ច បសត្ថតរេហិ គុណវិសេសេហិ សមុបេតំ គុរុំ.

តស្មា អក្ខរកោសល្លំ, សម្បាទេយ្យ ហិតត្ថិកោ;

ឧបដ្ឋហំ គុរុំ សម្មា, ឧដ្ឋានាទីហិ បញ្ចហីតិ.

វចនតោ ឧដ្ឋាន-ឧបដ្ឋាន-បរិចរិយា-សុស្សូសា សក្កច្ចសិប្បបដិគ្គហណេហិ សម្មា ឧបដ្ឋហន្តេន សវន,ឧគ្គហន-ធារណ-បរិបុច្ឆា-ភាវនា ហិ កង្ខាវិច្ឆេទំ កត្វា វិញ្ញាតព្ពំ សទ្ទលក្ខណំ, តថា អវិញ្ញាតំ សទ្ទលក្ខណមនេនាតិ អវិញ្ញាតសទ្ទលក្ខណោ បុគ្គលោ, ហិសទ្ទោ អវធារណេ, សោ ‘ធម្មវិនយេសុ កុសលោ ន ហោតី’តិ ឯត្ថ ទដ្ឋព្ពោ, កុសលោ ទក្ខោ ន ហោតិ, តត្ថ ធម្មវិនយេសុ សុត្តន្តាតាភិធម្មសង្ខាតេសុ ធម្មេសុ ចេវ វិនយេ ច, កស្មា–

យោ និរុត្តិំ ន សិក្ខេយ្យ, សិក្ខន្តោ បិដកត្តយំ;

បទេបទេ វិកង្ខេយ្យ, វនេ អន្ធគជោ យថាតិ.

វចនតោ, អយមេត្ថាធិប្បាយោ ‘‘យថា វុត្តនយេន សម្ភូតបទ ព្យាមោហវសេន បទត្ថេបិ ព្យាមោហសម្ភវតោ សុត្តន្តោបទស្សិតាយ ទិដ្ឋិវិនិវេដ្ឋនាយ ច អភិធម្មាគតេ នាមរូបបរិច្ឆេទេ ច វិនយ និទ្ទិដ្ឋេ សំវរាសំវរេ ច អកោសល្លំ សិយា’’តិ, យថាធម្មន្តិ ធម្មវិនយ សទ្ទស្ស យោ-ត្ថោ វិនយសុត្តាភិធម្មសង្ខាតោ, តស្ស សោ-ត្ថោ, តទនតិក្កមេន, បដិបជ្ជិតុមសក្កោន្តោតិ តត្ថតត្ថេវ វុត្តាសុ អធិសីល អធិចិត្ត អធិបញ្ញាសិក្ខាសុ បវត្តិតុំ អសមត្ថោ, កុសលោ បន សមត្ថោ បញ្ញាវិសេសាលោកបដិលាភតោ, វុត្តំ ហិ–

យាវ តិដ្ឋន្តិ សុត្តន្តា, វិនយោ យាវ ទិប្បតិ;

តាវ ទក្ខន្តិ អាលោកំ, សូរិយេ អព្ភុគ្គតេ យថាតិ.

បដិបត្តិន្តិ បដិបជ្ជីយតីតិ បដិបត្តីតិ យថាវុត្តំ តិវិធម្បិ បដិបត្តិំ, វិរាធេត្វាតិ នាសេត្វា, នស្សតិ ហិ បដិបត្តិ តេសុយេវា កោ សល្លតមគតត្តា, តថា ចាហុ–

សុត្តន្តេសុ អសន្តេសុ, បមុដ្ឋេ វិនយម្ហិ ច;

តមោ ភវិស្សតិ លោកេ, សូរិយេ អត្ថង្គតេ យថាតិ.

សំសារទុក្ខស្សេវ ភាគី ហោតិ… យថាវុត្តា-នុក្កមបរិច្ចាគេន អនុរូបបដិបត្តិយា បដិលភិតព្ពត្តា អធិគមវិសយស្ស [វិសថត្តា (បោត្ថកេ)] យោ គក្ខេមស្ស, វុត្តញ្ហិ តស្សានុលោមបដិបត្តិមូលកត្តំ–

សុត្តន្តេ រក្ខិតេ សន្តេ, បដិបត្តិ ហោតិ រក្ខិតា;

បដិបត្តិយំ ឋិតោ ធីរោ, យោគក្ខេមា ន ធំសតីតិ.

ឯតាវតា អវិញ្ញាតសទ្ទលក្ខណស្ស សកត្ថបរិហានិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សកត្ថសម្បត្តិមូលិកា បរត្ថសម្បត្តីតិ តទភាវា តាទិសោ បុគ្គលោ បរេសម្បិ បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតីតិ ទស្សេតុំ ‘នចា’តិអាទិ វុត្តំ, បតិដ្ឋាតិ ធារណំ, តញ្ចេត្ថ តេសំ តេសំ កុល បុត្តានំ ធម្មវិនយសិក្ខាបនំ តំតំ កម្មតោ និត្ថរណាទិ ច, តទុភយ មេវា-ន្ហសង្គិកំ បតិដ្ឋំ, មុខ្យភូតម្បន តម្មូលកេ សុបរិសុទ្ធសីលេ បតិដ្ឋាបនមេវ, តទុបករណត្ថោ សិក្ខាបនាទិ, ឥធ បន តំ សាធនភូតោ បុគ្គលោ ឧបចារតោ បតិដ្ឋាតិ គហេតព្ពោ, ហិសទ្ទោ យថាវុត្ត សមត្ថនត្ថេ និបាតោ, សទ្ទលក្ខណញ្ញូយេវាតិ អវធារណម្បន តេសុ តព្ពិទូយេវ សមត្ថោតិ ទស្សនត្ថំ បករណវសេន វុត្តំ, អត្តនោ បន សុគុត្តសីលក្ខន្ធវិរហេន កទាចិ កោចិ យថាវុត្តានំ បតិដ្ឋាភវិតុំ ន សក្កោតិ… តម្មូលកត្តា សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា សបរបតិដ្ឋា ភាវស្ស ច, តេនេវ វិនយធរេ អានិសំសំ ទស្សេន្តេន ភគវតា តប្បធានំ តប្បមុខំវ កត្វា ‘‘បញ្ចិមេ ភិក្ខវេ អានិសំសា វិនយធរ បុគ្គលេ, កតមេ បញ្ច អត្តនោ សីលក្ខន្ធោ សុគុត្តោ ហោតិ សុ រក្ខិតោ, កុក្កុច្ចបកតានំ បដិសរណំ ហោតិ, វិសារទោ សង្ឃ មជ្ឈេ វិហរតិ, បច្ចត្ត្ថិកេ សហធម្មេន សុនិគ្គហិតំ និគ្គណ្ហាតិ, សទ្ធម្មដ្ឋិតិយា បដិបន្នោ ច ហោតី’’តិ វុត្តំ, អត្ថានុរូបន្តិ អត្តនោ វចនីយស្សត្ថស្ស វាចកត្តេន យោគ្យំ, ព្យញ្ជនានុរូបន្តិ អត្តនោ វាចកស្ស វចនីយត្តេន យោគ្យំ, បរិវាសាទីសូតិអាទិសទ្ទេន អព្ភានាទិំ សង្គណ្ហាតិ, តំតំកម្មន្តិ បរិវាសាទិកំ តំតំកម្មំ, អញ្ញោតិ អសទ្ទលក្ខណញ្ញូ, ន កេវលមនេន សកត្ថបរត្ថាវ នាសិតា, អថ ខោតិ វិធោ សទ្ធម្មោបិ នាសិតោយេវាតិ វត្ថុមាហ ‘អជានន្តោ បនា’តិអាទិ, អយថាបដិបជ្ជមានោតិ សទ្ទលក្ខណញ្ញុនា យថា យេន បការេន អត្ថានុរូបំ ព្យញ្ជនេ ព្យញ្ជនានុរូបញ្ច អត្ថេ បដិបជ្ជិតព្ពំ, តថា អប្បដិបជ្ជមានោ, តថា ច វក្ខតិ– តថា ហិ សោ សទ្ទលក្ខណ មជានន្តោ’តិអាទិ. តិវិធម្បិ សទ្ធម្មន្តិ បរិយត្តិបដិបត្តិអធិគមវសេនតិ វិធមេវ សទ្ធម្មំ, តត្ថ តិបិដកពុទ្ធវចនំ បរិយត្តិសទ្ធម្មោ នាម, តេរស ធុតគុណា ចុទ្ទស ខន្ធកវត្តានិ ទ្វេ អសីតិ មហាវត្តានីតិ អយំ បដិបត្តិសទ្ធម្មោ នាម, ចត្តារោ មគ្គា ចត្តារិ ច ផលានិ អយំ អធិគមសទ្ធម្មោ នាម, តថាហិច្ចាទិនា វុត្តមត្ថំ សមត្ថេតិ, តម្បិ បាឡិយា ថិរីកាតុំ ‘វុត្តំ ហេត’ន្តិអាទិមាហ, តត្ថ ធម្មាតិ ហេតូ, សទ្ធម្មស្សាតិ យថាវុត្តស្ស តិវិធស្ស សទ្ធម្មស្ស, បទព្យញ្ជនន្តិ បទញ្ច ព្យញ្ជនញ្ច តំ, តត្ថ បទំ នាម ស្យាទ្យន្តំ ត្យាទ្យន្តញ្ច, ព្យញ្ជីយតិ អត្ថោ ឯតេនាតិ ព្យញ្ជនំ-វាក្យំ អថវា បជ្ជតេ គម្យតេ អត្ថោ ឯតេនាតិ បទំ-ស្យាទ្យន្តាទិ, វាក្យំវ ព្យញ្ជនំ, សិថិលធនិតាទិបទមេវវា វុត្តនយេន ព្យញ្ជនន្តិ បទព្យញ្ជនំ, តំ, ទុន្និក្ខិត្តំ ទុដ្ឋុ និក្ខិត្តំ ឋបិតំ វិរាធេត្វា កថិតំ, អត្ថោ ច ទុន្នីតោតិ ទុន្និក្ខិត្តត្តាយេវ បទព្យញ្ជនស្ស តព្ពចនីយោបិ ទុដ្ឋុវិញ្ញាតោ ហោតិ, វុត្តបដិបក្ខតោតិ ‘អវិញ្ញាតសទ្ទលក្ខណោហិ’ច្ចាទិនា វុត្តស្ស វិញ្ញាតសទ្ទលក្ខណត្តាទិនា បដិបក្ខភាវតោ, ភាវប្បធានោ ហិ អយំ និទ្ទេសោ,ត្តប្បច្ចយលោបោ វា, ន ហិ អត្តាវ អត្តនា វេទិតព្ពោតិ យុត្តន្តិ.

តទេវន្តិអាទិនា យថាវុត្តំ និគមេត្វា សញ្ញាវិធានេ បយោជនំ ទស្សេតិ, តន្តិ ហេត្វត្ថេ និបាតោ, យស្មា សទ្ទលក្ខណស្ស ជាននំសានិ សំសំ តស្មាតិ អត្ថោ, ឯវន្តិ និទស្សនត្ថេ និបាតោ, ឯវំ សប្បយោជនន្តិ សម្ពន្ធោ, តទេវន្តិ វា និបាតសមុទាយោ យំ, វុត្តេន បការេនេត្យស្មិំ អត្ថេ វត្តតេ. ននុច សញ្ញីនំ សញ្ញានំ វត្តព្ពត្តេ ‘‘អអាទយោ តិតាលីសវណ្ណា’’តិអាទីនំ វាក្យានំ វិសុំវិសុំ មហន្តត្តា កុតោ លាឃវំ សត្ថស្សាតិ មញ្ញមានោ ‘តថាហិ’ច្ចាទិនា សញ្ញាវិធានេ លាឃវសព្ភាវំ សមត្ថេតិ, ហោតេវាតិ អវធារណេន កត្ថចិ បរសត្ថេ វិយ នោ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ, បដិបត្តិលាឃវម្បិ ចេត្ថ ហោតេវ, តថាហិ ‘‘វណ្ណបរេន សវណ្ណោបិ’’ច្ចាទោ (១-២៤) វណ្ណាទិសញ្ញាសមុទ្ធរិតា នាត្តានមត្តាវគមេតុមលន្តិ បរេ បុច្ឆិត្វា ជានិតព្ពា អស្ស, តតោ សញ្ញា-វសេយា, តតោស្ស សញ្ញាតិ សញ្ញាសញ្ញីវិវេចនំ តទនុដ្ឋានន្តិ បរម្បរាបេក្ខាយ ភវិតព្ពំ បដិបត្តិ គារវាភាវា. ឥទានិ សង្ខេបតោ សត្ថក្កមំ ទស្សេតុមាហ-ឯវំ តាវិ’ច្ចាទិ, តាវាតិ បឋមំ, ឧបយុជ្ជមានត្តាតិ ព្យាបារិយមានត្តា, វិសយោ គោចរោ យត្ថេតេ ស្យាទយោ វិធី យន្តេ, សហ វិសយេនាតិ សវិសយា, បឋមំ ករីយតីតិ បកតិ យតោ ស្យាទយោ វិធីយន្តេ, សហ បកតិយាតិ សប្បកតិកា, លិង្គាទិកន្តិ អាទិសទ្ទេន‘សលភច្ឆាយ’មិច្ចាទោ ឯកត្តាទិ, លិង្គេភវា លិង្គិកា-ឥត្ថិវិធយោ, ឯកត្ថីភាវោ សមាសោ, តេន, សាមញ្ញតោ សមានត្តា, សមានត្តន្តុណាទិវុត្តិយា ‘‘រាជាទិវិសិដ្ឋេ បុរិសា ទោវិយ’វសិដ្ឋាទិវិសិដ្ឋេ អបច្ចាទិម្ហិ អត្ថេ បវត្តនតោ.

ឥតិ មោគ្គល្លានបញ្ចិកាដីកាយំ សារត្ថវិលាសិនិយំ

រតនត្តយបណាមាទិកថា សមត្តា.