៣. សមាសកណ្ឌ

សមាសលក្ខណាទិ

២០២. នាមានំ សមាសោ យុត្តត្ថោត្យធិការោ. សមាសោតិ ភិន្នត្ថានំ បទាន មេកត្ថតា. យុត្តត្ថោតិ អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធត្ថោ.

វិភាសាត្យធិកាតព្ពំ វាក្យត្ថំ.

កម្មធារយសមាស

២០៣. ‘‘មហន្តោ ច សោ វីរោ ចា’’តិ វាក្យេ –

ទ្វិបទេ តុល្យាធិករណេ កម្មធារយោ.

ភិន្នប្បវត្តិនិមិត្តា សទ្ទា ឯកស្មិំ វត្ថុនិ បវត្តា តុល្យាធិករណា, វិសេសនវិសេសស្សភូតា សមានាធិករណា ទ្វេ បទា យទា សមស្យន្តេ, តទា សោ សមាសោ កម្មធារយោ

នាម, ឥធ វា សមាសសុត្តានិ សញ្ញាទ្វារេន សមាសវិធាយកានិ.

អគ្គហិតវិសេសនា ពុទ្ធិ វិសេស្សម្ហិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ វិសេសនំ បុព្ពំ ហោតិ, សមាសេនេវ តុល្យាធិករណត្តស្ស វុត្តត្តា តប្បកាសនត្ថំ បយុត្តា សមាសតោ អតិរិត្តា ច សោ ឥច្ចេតេ ‘‘វុត្តដ្ឋានមប្បយោគោ’’តិ ញាយា នប្បយុជ្ជន្តេ. ឯវមញ្ញត្រ.

តេសំ វិភត្តិយោ លោបា ច.

តេសំ យុត្តត្ថានំ សមាសានំ បុព្ពុត្តរបទានំ វិភត្តី លុប្យន្តេ, ចការេន ក្វចិ ន.

តតោ មហន្ត វីរ ឥតិ ច រូបប្បសង្គេ –

បកតិ ចស្ស សរន្តស្ស.

វិភត្តីសុ លុត្តាសុ សរន្តស្ស បុព្ពភូតស្ស, បរភូតស្ស ច អស្ស សមាសបទស្ស បកតិ ហោតីតីហ លុត្តាការា បុនានីយន្តេ.

តតោ មហន្ត វីរឥតិ ឋិតេ –

‘‘មហតំ មហា តុល្យាធិករណេ បទេ’’តិ មហន្តស្ស មហា.

តទ្ធិត សមាស កិតកា នាមំវាតវេតុនាទីសុ ច.

តទ្ធិតាទយោ នាមំ ឥវ ទដ្ឋព្ពា តវេប្បភុតិបច្ចយេ វជ្ជេត្វា.

តតោ វត្តិច្ឆាយ ស្យាទិ. មហាវីរោ, មហាវីរាឥច្ចាទិ.

២០៤. កម្មធារយោ ទ្វន្ទោ ច, តប្បុរិសោ ច លាភិនោ.

តយោ បរបទេ លិង្គំ, ពហុព្ពីហិ បទន្តរេ.

២០៥. រត្តា ច សា បដី ចាតិ រត្តបដី, មហន្តី ច សា សទ្ធា ចាតិ មហាសទ្ធា. ឯត្ថ ‘‘កម្មធារយសញ្ញេ ចេ’’តិ បុព្ពបទេ បុមេវ កតេ អាឦបច្ចយានំ និវុត្តិ.

២០៦. នីលញ្ច តំ ឧប្បលញ្ចាតិ នីលុប្បលំ, សត្ថីវ សត្ថិ, សត្ថិ ច សា សាមា ចាតិ សត្ថិសាមា. មុខមេវ ចន្ទោ មុខចន្ទោ.

វិសេសនវិសេស្សានំ យថេច្ឆត្តា ក្វចិ វិសេសនំ បរំ ហោតិ, ខត្តិយភូតោឥច្ចាទិ, ឥច្ឆា ច យថាតន្តិ.

ឧភេ តប្បុរិស សមាស

២០៧. នសទ្ទា សិ, តស្ស លោបោ. ន សុរោ អសុរោ.

ឯត្ថ កម្មធារយេ កតេ – ‘‘ឧភេ តប្បុរិសា’’តិ តប្បុរិសសញ្ញា. ‘‘អត្តន្នស្ស តប្បុរិសេ’’តិ នស្ស អ. ន អស្សោ អនស្សោ. ឯត្ថ ‘‘សរេ អន’’តិ នស្ស អន.

២០៨. ‘‘នាមានំ សមាសោ’’តិ សុត្តេ ទ្វិធាកតេ អយុត្តត្ថានម្បិ ក្វចិ សមាសោ. ន បុន គេយ្យា អបុនគេយ្យា គាថេត្យាទិ. ឯត្ថ គេយ្យេន សម្ពន្ធោ ន-សទ្ទោ អយុត្តត្ថេនាបិ បុនេន យោគវិភាគពលា សមស្យតេ.

ទិគុសមាស

២០៩. តយោ លោកា សមាហដា តិលោកំ.

ឯត្ថ ‘‘សង្ខ្យាបុព្ពោ ទិគូ’’តិ កម្មធារយស្ស ទិគុសញ្ញា. ‘ទិគុស្សេកត្តំ’’តិ ឯកត្តំ, នបុំសកត្តញ្ច.

សុទ្ធតប្បុរិសសមាស

២១០. តប្បុរិសា ត្វេវ.

អមាទយោ បរបទេហិ.

ទុតិយន្តាទយោ បរបទេហិ នាមេហិ យទា សមស្យន្តេ, តទា សោ សមាសោ តប្បុរិសោ នាម.

គាមំ គតោ គាមគតោ.

‘‘បស្ស វាសិដ្ឋ គាមំ, គតោ តិស្សោ សាវត្ថិំ’’ត្យ ត្រាយុត្តត្ថតាយ ន សមាសោ. តថា ញ្ញត្រ ញេយ្យំ.

២១១. រញ្ញា ហតោ រាជហតោ.

កិច្ចន្តេហិ ភីយោ អធិកត្ថវចនេ.

តព្ព, អនីយ, ណ្យ, តេយ្យ, រិច្ចប្បច្ចយា កិច្ចា. ថុតិនិន្ទត្ថមជ្ឈារោបិតត្ថំ វចនំ អធិកត្ថវចនំ. សោណលេយ្យោ កូបោឥច្ចាទិ. សោណេហិ យថា លិយ្ហតេ, តថា បុណ្ណត្តា ថុតិ. តេហិ ឧច្ឆិដ្ឋត្តា និន្ទា ច.

ទធិនា ឧបសិត្តំ ភោជនំ ទធិភោជនំ, សមាសបទេនេវ ឧបសិត្តក្រិយាយ កថនា នត្ថេត្ថាយុត្តត្ថតា. ឧបសិត្តសទ្ទាប្បយោគោ បុព្ពេវ.

២១២. ករណេ តុ-អសិនា កលហោ អសិកលហោ.

២១៣. ពុទ្ធស្ស ទេយ្យំ ពុទ្ធទ្ទេយ្យំ, បរស្សបទំ, ឯត្ថ វិភត្យលោបោ. ឯវំ អត្តនោបទមិច្ចាទិ.

២១៤. ចោរស្មា ភយំ ចោរភយំ. ឯវំ ពទ្ធនមុត្តោច្ចាទិ.

២១៥. រញ្ញោ បុត្តោ រាជបុត្តោ.

‘‘ព្រាហ្មណស្ស កណ្ហា ទន្តា’’ ឥច្ចត្រ ទន្តាបេក្ខា ឆដ្ឋីតិ កណ្ហេន សម្ពន្ធាភាវា ន សមាសោ. យទា តុ កណ្ហា ច តេ ទន្តា ចេតិ កម្មធារយោ, តទា ឆដ្ឋី កណ្ហទន្តាបេក្ខាតិ ព្រាហ្មណកណ្ហទន្តាតិ សមាសោ ហោតេវ.

២១៦. ‘‘រញ្ញោ មាគធស្ស ធន’’ ន្ត្យត្រ រញ្ញោតិ ឆដ្ឋី ធន មបេក្ខតេ, ន មាគធំ. រាជា ឯវ មាគធសទ្ទេន វុច្ចតេតិ ភេទាភាវា សម្ពន្ធាភាវោតិ តុល្យាធិករណេន មាគធេន សហ រាជា ន សមស្យតេ. ទ្វិដ្ឋោ ហិ សម្ពន្ធោ.

រញ្ញោ អស្សោ បុរិសោ ចេ’’ ត្យ ត្រ រញ្ញោ អស្សោ, រញ្ញោ បុរិសោ តិ ច បច្ចេកំ សម្ពន្ធតោ សាបេក្ខតា អត្ថីតិ ន សមាសោ. ‘‘អស្សោ ច បុរិសោ ចា’’តិ ទ្វន្ទេ កតេ តុ រាជស្សបុរិសាតិ ហោតេវ, អញ្ញានបេក្ខត្តា.

‘‘រញ្ញោ គរុបុត្តោ’’ ឥច្ចត្រ រាជាបេក្ខិនោបិ គរុនោ

បុត្តេន សហ សមាសោ, គមកត្តា. គមកត្តម្បិ សមាសស្ស និពន្ធនំ. តត្ថ គរុនោ បុត្តោតិ វិគ្គហោ, ឯវមញ្ញត្រ.

២១៧. រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញា.

ក្វចិ និន្ទាយំ - កូបេ មណ្ឌូកោ វិយ កូបមណ្ឌូកោ. ឯវំ នគរកាកោ ឥច្ចាទិ. អត្រោបមាយ និន្ទា គម្យតេ.

អន្តេវាសិកោ ត្យាទោ វិភត្ត្យលោបោ.

ពហុព្ពីហិសមាស

២១៨. អញ្ញបទត្ថេសុ ពហុព្ពីហិ.

អប្បឋមន្តាន មញ្ញេសំ បទានំ អត្ថេសុ ទ្វេ វា ពហូនិ វា នាមានិ យទា សមស្យន្តេ, តទា សោ សមាសោ ពហុព្ពីហិ នាម.

អាគតា សមណា យំ សា អាគតសមណោ, វិហារោ.

២១៩. ជិតានិ ឥន្ទ្រិយានិ យេន សោ ជិតិន្ទ្រិយោ, ភគវា. អាហិតោ អគ្គិ យេន សោ អាហិតគ្គិ. អគ្យាហិតោ វាត្យាទោ យថេច្ឆំ វិសេសនស្ស បរតា.

២២០. ករណេ តុ-ឆិន្នោ រុក្ខោ យេន សោ ឆិន្នរុក្ខោ, ផរសុ.

២២១. ទិន្នោ សុង្កោ យស្ស សោ ទិន្នសុង្កោ, រាជា.

២២២. និគ្គតា ជនា យស្មា សោ និគ្គតជនោ, គាមោ.

២២៣. ទស ពលានិ យស្ស សោ ទសពលោ, ភគវា. នត្ថិ សមោ យស្ស សោ អសមោ. ឯត្ថ ‘‘អត្តន្នស្សា’’តិ យោគវិភាគេន នស្ស អ.

បហូតា ជិវ្ហា យស្ស សោ បហូតជិវ្ហោ, មហន្តី បញ្ញា យស្ស សោ មហាបញ្ញោ. ទ្វីសុ ‘‘ឥត្ថិយម្ភាសិតបុមិត្ថីបុមាវ ចេ’’តិ បុម្ភាវាតិទេសា បុព្ពុត្តរបទេសុ អាឦប្បច្ចយានមភាវោ.

២២៤. ‘‘ក្វចិ សមាសន្តគតានមការន្តោ’’តិ អន្តស្ស អត្តំ. ការគ្គហណេន អា ឥ ច. ឥត្ថិយមិវណ្ណន្តា, ត្វន្តេហិ ច កប្បច្ចយោបិ. យថា - វិសាលំ អក្ខិ យស្ស សោ វិសាលក្ខោ, បច្ចក្ខធម្មា, សិលោបោ. សោភនោ គន្ធោ យស្ស សោ សុគន្ធិ. ពហុកន្តិកោ, ពហុនទិកោ, សមុទ្ទោ. ឯត្ថ យទាទិនា រស្សោ. ពហុកត្តុកោ. មត្តា ពហវោ មាតង្គា យស្មិំ តំ មត្តពហុមាតង្គំ, វនំ.

តុល្យាធិករណោ.

២២៥. សុវណ្ណស្ស វិយ វណ្ណោ យស្ស សោ សុវណ្ណវណ្ណោ. វជិរំ បាណិម្ហិ យស្ស សោ វជិរបាណិ. ឧរសិ លោមានិ យស្ស សោ ឧរសិលោមោ. ឯត្ថ វិភត្យលោបោ.

‘‘អត្ថេសូ’’តិ ពហុត្តគ្គហណេន ក្វចិ បឋមន្តានម្បិ. សហ ហេតុនា យោ វត្តតេ សោ សហេតុកោ, ‘‘យទា’’ ទិនា សហស្ស សោ.

២២៦. សត្ត វា អដ្ឋ វា សត្តដ្ឋ, មាសា, ឯត្ថញ្ញបទត្ថោ វា សទ្ទស្សត្ថោ. ទក្ខិណស្សា ច បុព្ពស្សា ច ទិសាយ យំ អន្តរាលំ, សា ទក្ខិណបុព្ពា, ទិសា.

ភិន្នាធិករណោ.

អប្បឋមន្តានន្តិ កិំ, ទេសិតោ ពុទ្ធេន យោ ធម្មោ.

ទ្វន្ទសមាស

២២៧. នាមានំ សមុច្ចយោ ទ្វន្ទោ.

សមុច្ចយោ, តិ បិណ្ឌីករណំ ឯកវិភត្តិកានំ នាមានំ យោ សមុច្ចយោ, សោ ទ្វន្ទោ នាម, ឥទំ សុត្តំ ពហុវចនវិសយំ.

ចន្ទោ ច សូរិយោ ច ចន្ទសូរិយា. តិដ្ឋន្តិ ត្យាទិ-

ក្រិយាសម្ពន្ធសាមញ្ញតោ អត្ថេត្ថាបេកត្ថតា, ឯវំ នរនារិយោ, អក្ខរបទានិ.

២២៨. តថា ទ្វន្ទេ បាណិ តុរិយ យោគ្គ សេនង្គ ខុទ្ទជន្តុក វិវិធ វិរុទ្ធ វិសភាគត្ថាទីនញ្ច.

វិវិធេនាការេន វិរុទ្ធា វិវិធវិរុទ្ធា, សភាគា សទិសា, វិវិធា ច តេ សភាគា ចេតិ វិសភាគា. យថា ទិគុសមាសេ, តថា ទ្វន្ទេ បាណ្យង្គត្ថាទីនំ ឯកត្តំ, នបុំសកត្តញ្ច ហោតិ.

ចក្ខុសោតំ, គីតវាទិតំ, យុគនង្គលំ, ហត្ថស្សំ, អសិចម្មំ, ឌំសមកសំ, កោកាលូកំ.

នាមរូបំ, នាមំ នមនលក្ខណំ, រូបំ រុប្បនលក្ខណំ. ឯវមេតេ ធម្មា លក្ខណតោ វិវិធា, បរមត្ថតោ សភាគា ច.

អាទិសទ្ទេនាញ្ញត្ថាបិ. យថា - ភិន្នលិង្គានំ - ឥត្ថិបុមំ. យទាទិនា រស្សោ, ទាសិទាសំ, បត្តចីវរំ. គង្គាសោណំ.

សង្ខ្យាបរិមាណានំ - តិកចតុក្កំ.

សិប្បីនំ - វេណរថការំ.

លុទ្ទកានំ - សាកុន្តិក មាគវិកំ.

អប្បាណិជាតីនំ - អារសត្ថិ.

ឯកជ្ឈាយនព្រាហ្មណានំ - កឋកាលាបំ ឥច្ចាទិ.

២២៩. វិភាសា រុក្ខ តិណ បសុ ធន ធញ្ញ ជនបទាទីនញ្ច.

ទ្វន្ទេ រុក្ខាទីនំ ឯកត្តំ នបុំសកត្តញ្ច វា ហោតិ.

ធវខទិរំ, ធវខទិរា, មុញ្ជបព្ពជំ, មុញ្ជបព្ពជា, អជេឡកំ, អជេឡកា, ហិរញ្ញសុវណ្ណំ, ហិរញ្ញសុវណ្ណានិ, សាលិយវំ, សាលិយវា.

កាសិកោសលំ កាសិកោសលា.

អាទិសទ្ទេន អញ្ញេសុបិ វា. យថា – និច្ចវិរោធីនមទ្ទព្ពានំ - កុសលាកុសលំ, កុសលាកុសលានិ.

សកុណីនំ - ពកពលាកំ, ពកពលាកា.

ព្យញ្ជនានំ - ទធិឃតំ, ទធិឃតានិ.

ទិសានំ - បុព្ពាបរំ, បុព្ពាបរា ឥច្ចាទិ.

អព្យយីភាវសមាស

២៣០. អធិសទ្ទា ស្មិំ, តស្ស លោបោ. អធិសទ្ទេន តុល្យាធិករណត្តា ឥត្ថិសទ្ទាបិស្មិំ. និច្ចសមាសត្តា អាធារភូតាយមិត្ថិយន្តិ បទន្តរេន វិគ្គហោ. អធិ ឥត្ថិយន្តិ ឋិតេ –

ឧបសគ្គនិបាតបុព្ពកោ អព្យយីភាវោ.

ឧបសគ្គាទិបុព្ពកោ សទ្ទោ វិភត្យត្ថាទីសុ សមាសោ ហោតិ, អព្យយីភាវសញ្ញោ ច.

‘‘សោ នបុំសកលិង្គោ’’តិ អព្យយីភាវោ នបុំសកលិង្គោ, យទាទិនា ឯកវចនោ ច.

‘‘សរោ រស្សោ នបុំសកេ’’តិ រស្សោ.

អញ្ញស្មា លោបោ ច.

អនការន្តា អព្យយីភាវា បរា សព្ពា វិភត្តី លុជ្ជរេ. អធិត្ថិ, វិភត្តីនមត្ថោ អាធារាទិ.

ឥធាធិសទ្ទោ អាធារេវត្តតេ, អធិត្ថិឥច្ចេតំ បទំ ឥត្ថិយ មិច្ចេតមត្ថំ វទតិ.

សមីបំ នគរស្ស ឧបនគរំ. ‘‘អំវិភត្តីនមការន្តព្យយីភាវា’’តិ វិភត្តីនំ ក្វចិ អំ.

ក្វចីតិ កិំ. ឧបនគរេ.

អភាវោ មក្ខិកានំ និម្មក្ខិកំ រស្សោ. អនុបុព្ពោ ថេរានំ អនុថេរំ, អនតិក្កម្ម សត្តិំ យថាសត្តិ.

យេ យេ ពុឌ្ឍា យថាពុឌ្ឍំ, វិច្ឆាយំ.

យត្តកោ បរិច្ឆេទោ ជីវស្ស យាវជីវំ, អវធារណេ.

អា បព្ពតា ខេត្តំ អាបព្ពតំ ខេត្តំ, មរិយាទាយំ, វជ្ជមានា សីមា មរិយាទា, បព្ពតំ វិនាត្យត្ថោ.

អា ជលន្តា សីតំ អាជលន្តំ សីតំ, អភិវិធិម្ហិ, គយ្ហមានា សីមា អភិវិធិ, ជលន្តេន សហេត្យត្ថោ.

អាសទ្ទយោគេ ‘‘ធាតុនាមា’’ទិនា អបាទានវិធានេនេវ វាក្យម្បិ សិទ្ធំ. តថាញ្ញត្រ.

២៣១. ‘‘ឧត្តមោ វីរោ បវីរោ’’ ឥច្ចាទោ បន បុព្ពបទត្ថប្បធានត្តាភាវាព្យយីភាវាភាវោ កម្មធារយោឯវ. ឯវំ វិសិដ្ឋោ ធម្មោ អភិធម្មោ. កុច្ឆិតំ អន្នំ កទន្នំ. ឯត្ត្ថ ‘‘កទ កុស្សា’’តិ សរេ កុស្ស កទាទេសោ.

អប្បកំ លវណំ កាលវណំ, ឯត្ថ ‘‘កាប្បត្ថេសុ ចា’’តិ កុស្ស កា, ពហុវចនេនាញ្ញត្រាបិ ក្វចិ. កុច្ឆិតោ បុរិសោ កាបុរិសោ, កុបុរិសោ វា, ឯវមសុរាទិ.

បុព្ពបរូភយមញ្ញបទត្ថ - ប្បធានាព្យយីភាវ សមាសោ;

កម្មធារយក តប្បុរិសា ទ្វេ, ទ្វេន្ទោ ច ពហុព្ពីហិ ច ញេយ្យា.

សមាសោ.