៤. តទ្ធិតកណ្ឌ

អបច្ចតទ្ធិត

២៣២. វាណបច្ចេ.

ឆដ្ឋន្តា សទ្ទា ‘‘តស្សាបច្ច’’មិច្ចស្មិំ អត្ថេ ណោ វា ហោតិ. វាតិ វាក្យត្ថំ. ណេនេវាបច្ចត្ថស្ស វុត្តត្តា អបច្ចសទ្ទាប្បយោគោ.

‘‘តេសំ វិភត្យា’’ ទោ តេសំគហណេន វិភត្តិលោបោ. តថោត្តរត្រ.

‘‘តេសំ ណោ លោបំ’’តិ បច្ចយានំ ណស្ស លោបោ.

‘‘វុទ្ធាទិសរស្ស វា សំយោគន្តស្ស សណេ ចេ’’តិ សណការេ បរេ អសំយោគន្តស្សាទិសរស្ស វុទ្ធិ.

តស្សាបនិយមេ –

អយុវណ្ណានញ្ចាយោ វុទ្ធិ.

អការិវណ្ណុវណ្ណានំ អាឯឱវុទ្ធិយោ ហោន្តិ, ចសទ្ទេន ក្វចិ ន.

សរលោបាទិ, តទ្ធិតត្តា នាមមិវ កតេ ស្យាទិ.

តទ្ធិតាភិធេយ្យលិង្គ–វិភត្តិវចនា សិយុំ.

សមូហភាវជា ភីយោ, សកត្ថេ ណ្យោ នបុំសកេ.

តា តុត្ថិយំ និបាតា តេ, ធាមិថំបច្ចយន្តកា.

វសិដ្ឋស្សាបច្ចំ បោសោ វាសិដ្ឋោ, ឥត្ថី វាសិដ្ឋី, នបុំសកំ វាសិដ្ឋំ. វិកប្បវិធានតោ តទ្ធិតេន សមាសស្សាច្ចន្តំ ពាធាយា ភាវា វសិដ្ឋា បច្ចន្តិបិ ហោតិ.

នបុំសកេន វាបីតិ, សទ្ទសត្ថវិទូ វិទុំ.

២៣៣. វា អបច្ចេតិ ចាធិការោ.

ណាយន ណាន វច្ឆាទិតោ.

វច្ឆាទិតោ គោត្តគណតោ ណាយនោ ណានោ ច វា ហោតិ.

អបច្ចំ បបុត្តប្បភុតិ គោត្តំ. កច្ចស្សាបច្ចំ កច្ចាយនោ, កច្ចានោ វា. សំយោគន្តត្តា ន វុទ្ធិ.

២៣៤. ‘‘ណេយ្យោ កត្តិកាទីហី’’តិ ណេយ្យោ, វិនតាយ អបច្ចំ វេនតេយ្យោ វិនតេយ្យោ វា. ន បក្ខេ វុទ្ធិ, ណេយ្យោតិ យោគវិភាគេន ‘‘តស្ស ទីយតេ’’ ត្យត្ថេបិ ណេយ្យោ, ទក្ខិណា ទីយតេ យស្ស សោ ទក្ខិណេយ្យោ.

២៣៥. អតោ ណិ វា.

អការន្តតោ អបច្ចេ ណិ វា ហោតិ, បុន វាសទ្ទេន ណិកោ, អការន្តា អនការន្តា ច ពោបិ.

ទក្ខិ, សក្យបុត្តិកោ, មណ្ឌព្ពោ, ភាតុព្ពោ. ទ្វិត្តំ.

២៣៦. ‘‘ណវោ បគ្វាទីហី’’ តិ ណវោ. មនុនោ អបច្ចំ មាណវោ.

២៣៧. ‘‘ណេរ វិធវាទិតោ’’តិ ណេរោ, សាមណេរោ.

សំសដ្ឋាទិអនេកត្ថតទ្ធិត

២៣៨. ‘‘យេន វា សំសដ្ឋំ តរតិ ចរតិ វហតិ ណិកោ’’តិ ណិកោ. វាការេន នេកត្ថេនេកបច្ចយា ច. ឃតេន សំសដ្ឋោ ឃាតិកោ, ឱទនោ. ឧឡូបេន តរតីតិ ឱឡូបិកោ, ឧឡូបិកោ វា, ន បក្ខេ វុទ្ធិ.

សកដេន ចរតីតិ សាកដិកោ. សីសេន វហតីតិ សីសិកោ, ន វុទ្ធិ.

ឥត្ថិលិង្គតោ ឯយ្យកោ, ណកោ ច. ចម្បាយំ ជាតោ ចម្បេយ្យកោ. ឯវំ ពារាណសេយ្យកោ. ណកោ – កុសិនារាយំ វសតីតិ កោសិនារកោ. ជនបទតោ ណកោ ច – មគធេសុ វសតិ, តេសំ ឥស្សរោ វា មាគធកោ.

តជ្ជាតិយា វិសិដ្ឋត្ថេ អាជានីយោ. អស្សជាតិយា វិសិដ្ឋោ អស្សាជានីយោ. ញោ - អគ្គន្តិ ជានិតព្ពំ អគ្គញ្ញំ, ទ្វិត្តំ.

២៣៩. តមធីតេ តេន កតាទិសន្និធាននិយោគសិប្បភណ្ឌ ជីវិកត្ថេសុ ច.

តំ អធីតេ ឥច្ចាទីស្វត្ថេសុ អាទិសទ្ទេន ហតាទីសុ ច ណិកោ វា ហោតិ. អភិធម្មមធីតេតិ អាភិធម្មិកោ, អភិធម្មិកោ វា, ន បក្ខេ វុទ្ធិ. វចសា កតំ កម្មំ វាចសិកំ. ឯវំ មានសិកំ, ឯត្ថ –

‘‘ស សរេ វាគមោ’’តីហានុវត្តិតាទិសទ្ទេន សាគមោ.

សរីរេ សន្និធានា វេទនា សារីរិកា. ទ្វារេ និយុត្តោ ទោវារិកោ, ឯត្ថ- ‘‘មាយូនមាគមោ ឋានេ’’តិ វការតោ បុព្ពេ ឱការាគមោ.

សិប្បន្តិ គីតាទិកលា, វីណា អស្ស សិប្បន្តិ វេណិកោ, អត្រ វីណេតិ វីណាវាទនំ. គន្ធោ អស្ស ភណ្ឌន្តិ គន្ធិកោ, មគេ ហន្ត្វា ជីវតីតិ មាគវិកោ, វការាគមោ. ជាលេន ហតោ ជាលិកោ, សុត្តេន ពទ្ធោ សុត្តិកោ, ចាបោ អស្ស អាយុធន្តិ ចាបិកោ, វាតោ អស្ស អាពាធោ អត្ថីតិ វា វាតិកោ, ពុទ្ធេ បសន្នោ ពុទ្ធិកោ, វត្ថេន កីតំ ភណ្ឌំ វត្ថិកំ.

កុម្ភោ អស្ស បរិមាណំ, ត មរហតិ, តេសំ រាសិ វា កុម្ភិកោ. អក្ខេន ទិព្ពតីតិ អក្ខិកោ, មគធេសុ វសតិ, ជាតោតិ វា មាគធិកោ ឥច្ចាទិ.

២៤០. ណ រាគា តេន រត្តំ តស្សេទមញ្ញត្ថេសុ ច.

តេន រត្តំ ត្យាទ្យត្ថេសុ ណោ វា ហោតិ. កសាវេន រត្តំ កាសាវំ.

ឯវំ នីលំ បីតមិច្ចាទិ. ន វុទ្ធិ, មហិសស្ស ឥទំ មាហិសំ, សិង្គំ.

ឯវំ រាជបោរិសំ, ឯត្ថ ‘‘អយុវណ្ណានញ្ចា’’ ទោ បុន វុទ្ធិគ្គហណេន ឧត្តរបទស្ស វុទ្ធិ. មគធេហិ អាគតោ, តត្រ ជាតោ, តេសំ ឥស្សរោ, តេ អស្ស និវាសោតិ វា មាគធោ, កត្តិកាទីហិ យុត្តោ កត្តិកោ, មាសោ.

ពុទ្ធោ អស្ស ទេវតាតិ ពុទ្ធោ. ព្យាករណំ អវេច្ច អធីតេតិ វេយ្យាករណោ. ឯត្ថ ‘‘មាយូនមា’’ទិនា យការតោ បុព្ពេ ឯ អាគមោ, យស្ស ទ្វិត្តំ. សគរេហិ និព្ពត្តោ សាគរោឥច្ចាទិ.

២៤១. ជាតាទីនមិមិយា ច.

ជាតាទីសុ ឥមោ ឥយោ ច ហោតិ, ចសទ្ទេន កិយោ ច. បច្ឆា ជាតោ បច្ឆិមោ, មនុស្សជាតិយា ជាតោ មនុស្សជាតិយោ. អន្តេ និយុត្តោ អន្តិមោ, អន្តិយោ.

ឯវំ អន្ធកិយោ. បុត្តោ អស្ស អត្ថីតិ បុត្តិមោ, បុត្តិយោ. ឯវំ កប្បិយោ.

២៤២. ‘‘តទស្សដ្ឋានមីយោ ចេ’’តិ ឦយោ, ចការេន ហិតាទ្យត្ថេបិ, ពន្ធនស្ស ឋានំ ពន្ធនីយំ, ចង្កមនស្ស ហិតំ ចង្កមនីយំ.

២៤៣. ‘‘អាលុ តព្ពហុលេ’’តិ អាលុ. អភិជ្ឈាពហុលោ អភិជ្ឈាលុ.

វិសេសតទ្ធិត

២៤៤. វិសេសេ តរតមិស្សិកិយិដ្ឋា.

អតិសយត្ថេ តរាទយោ ហោន្តិ.

អយមេតេសំ អតិសយេន បាបោតិ បាបតរោ, បាបតមោ, បាបិស្សិកោ, បាបិយោ, បាបិដ្ឋោ វា.

‘‘វុទ្ធស្ស ជោ ឥយិដ្ឋេសូ’’តិ វុទ្ធស្ស ជាទេសេ – ‘‘សរលោបា’’ទោ បកតិគ្គហណេន បកត្យភាវា ឥស្ស ឯ. ជេយ្យោ, ជេដ្ឋោ.

ឯវំ ‘‘បសត្ថស្ស សោ ចេ’’តិ សាទេសេ សេយ្យោ, សេដ្ឋោ.

អស្សត្ថិតទ្ធិត

២៤៥. ‘‘តទស្សត្ថីតិ វី ចេ’’តិ វី. មេធា អស្ស អត្ថីតិ មេធាវី.

២៤៦. ឯវំ ‘‘តបាទិតោ សី’’តិ សី, ទ្វិត្តំ, តបស្សី.

២៤៧. ‘‘ទណ្ឌាទិតោ ឥក ឦ’’តិ ឥកោ, ឦ ច. ទណ្ឌិកោ, ទណ្ឌី.

២៤៨. ‘‘គុណាទិតោ វន្តូ’’តិ វន្តុ. គុណវា, បញ្ញវា. យទាទិនា រស្សោ.

២៤៩. ‘‘សត្យាទីហិ មន្តូ’’តិ មន្តុ. សតិមា, ភានុមា.

២៥០. ‘‘អាយុស្សុការាស្មន្តុម្ហី’’តិ ឧស្ស អស. អាយស្មា.

២៥១. ‘‘សទ្ធាទិតោ ណ’’ ឥតិ ណោ. សទ្ធោ.

២៥២. ‘‘តប្បកតិវចនេ មយោ’’តិ មយោ. សុវណ្ណេន បកតំ សោវណ្ណមយំ, សុវណ្ណមយំ វា. បក្ខេ - យទាទិនា វុទ្ធិ.

ឯតេសមោ លោបេ.

វិភត្តិលោបេ មនាទីនមន្តស្ស ឱ ហោតិ. មនោមយំ.

សង្ខ្យាតទ្ធិត

២៥៣. សង្ខ្យាបូរណេ ត្យធិការោ.

‘‘ទ្វិតីហិ តិយោ’’តិ តិយោ, ‘‘តិយេ ទុតាបិ ចេ’’តិ ទ្វិតីនំ ទុតា. ទ្វិន្នំ បូរណោ ទុតិយោ, ឯវំ តតិយោ.

២៥៤. ‘‘ចតុច្ឆេហិ ថឋា’’តិ ថឋា. ចតុត្ថោ, ឆដ្ឋោ.

២៥៥. តេសមឌ្ឍូបបទេន អឌ្ឍុឌ្ឍ ទិវឌ្ឍ ទិយឌ្ឍាឌ្ឍតិយា.

ចតុត្ថ ទុតិយ តតិយានំ អឌ្ឍូបបទេន សហ អឌ្ឍុឌ្ឍ ទិវឌ្ឍ ទិយឌ្ឍាឌ្ឍតិយា ហោន្តិ.

អឌ្ឍេន ចតុត្ថោ អឌ្ឍុឌ្ឍោ, អឌ្ឍេន ទុតិយោ ទិវឌ្ឍោ, ទិយឌ្ឍោ វា, អឌ្ឍេន តតិយោ អឌ្ឍតិយោ.

២៥៦. ‘‘សង្ខ្យាបូរណេ មោ’’តិ មោ, បញ្ចមោ. ឥត្ថិយំ បញ្ចន្នំ បូរណី បញ្ចមី.

ឯកោ ច ទស ចាតិ ទ្វន្ទេ កតេ –

ទ្វេកដ្ឋានមាការោ វា.

សង្ខ្យានេ ឧត្តរបទេ ទ្វិឯកអដ្ឋឥច្ចេតេស មន្តស្ស អា វា ហោតិ. ឯកាទស បញ្ចីវ. ឯវំ ទ្វាទស.

យទាទិនា តិស្ស តេអាទេសេ ‘‘ឯកាទិតោ ទស្ស រ សង្ខ្យានេ’’តិ ទសសទ្ទេ ទស្ស រោ. តេរស.

២៥៧. ‘‘ចតូបបទស្ស លោបោ តុត្តរបទាទិចស្ស ចុចោបិ នវា’’តិ ចតុសទ្ទេ តុស្ស លោបោ ចស្ស ចុ ច. ចុទ្ទស.

‘‘ទសេ សោ និច្ចញ្ចេ’’តិ ឆស្ស សោអាទេសេ – ‘‘ឡ ទរានំ’’តិ ទសសទ្ទេ ទស្ស ឡោ. សោឡស, អដ្ឋារស.

២៥៨. ‘‘វីសតិ ទសេសុ ពា ទ្វិស្ស តូ’’តិ ទ្វិស្ស ពា. ពាវីសតិ, ឯកាទសន្នំ បូរណោ ឯកាទសមោ.

២៥៩. ‘‘ឯកាទិតោ ទសស្សី’’តិ ឥត្ថិយំ ឦ. ឯកាទសី ឥច្ចាទិ.

‘‘ទ្វាទិតោ កោនេកត្ថេ ចេ’’តិ កោ, ទ្វេ បរិមាណានិ អស្សេតិ ទ្វិកំ. ឯវំ តិកាទិ.

២៦០. ‘‘សមូហត្ថេ កណ្ណា’’តិ កណ ច, ណោ ច. មនុស្សានំ សមូហោ មានុស្សកោ, មានុស្សោ វា.

ណេ កតេ – ‘‘ឈលានមិយុវា សរេ វា’’ តីហ វាការេន ឥស្ស អយាទេសេ – ទ្វយំ, តយំ. ឯវំ ‘‘គាមជនពន្ធុសហាយាទីហិ តា’’តិ តា. គាមតា, នាគរតា.

ភាវតទ្ធិត

២៦១. ណ្យត្តតា ភាវេ តុ.

ភាវត្ថេ ណ្យត្តតា ហោន្តិ. តុសទ្ទេន ត្តនោ ច. សកត្ថាទីសុបិ ណ្យោ, សកត្ថេ តា ច.

២៦២. ហោន្ត្យស្មា សទ្ទញាណានិ,

ភាវោ សា សទ្ទវុត្តិយា;

និមិត្តភូតំ នាមញ្ច,

ជាតិ ទព្ពំ ក្រិយា គុណោ.

២៦៣. យថា – ចន្ទស្ស ភាវោ ចន្ទត្តំ. ឥហ នាមវសា ចន្ទសទ្ទោ ចន្ទទ្ទព្ពេ វត្តតេ, និមិត្តស្ស រូបានុគតញ្ច ញាណំ. ឯវំ មនុស្សត្តន្តិ មនុស្សជាតិវសា. យទាទិនា ឦស្ស រស្សេ – ទណ្ឌិត្តន្តិ ទណ្ឌទ្ទព្ពសម្ពន្ធា. បាចកត្តន្តិ បចនក្រិយាសម្ពន្ធា. នីលត្តន្តិ នីលគុណវសា.

ឯវំ ណ្យាទីសុបិ យថាយោគំ ញេយ្យំ. ណ្យោ.

អវណ្ណោ យេ លោបញ្ច.

យេ បរេ អវណ្ណោ លុប្យតេ, ចការេន ឥការោបិ.

យវតំ តលណទការានំ ព្យញ្ជនានិ ចលញ ជការត្ត’’ន្តិ យការយុត្តានំ តាទីនំ ចាទយោ, ការគ្គហណេន សកបភមាទិតោ បរយការស្ស បុព្ពេន សហ ក្វចិ បុព្ពរូបញ្ច, ទ្វិត្តំ. បណ្ឌិច្ចំ, កោសល្លំ, សាមញ្ញំ, សោហជ្ជំ, បោរិស្សំ, នេបក្កំ, សារុប្បំ, ឱសព្ភំ, ឱបម្មំ.

អាត្តញ្ច.

ឥឧឥច្ចេតេសំ អា ហោតិ, រិការាគមោ ច ឋានេ.

សរលោបាទិនា ឥលោបោ. ឥសិនោ ភាវោ.

អារិស្សំ. ឯវំ មុទុតា, អរហតា, ន្តស្ស យទាទិនា លោបោ.

បុថុជ្ជនត្តនំ, អកិញ្ចនមេវ អាកិញ្ចញ្ញំ, កុណ្ឌនិយា អបច្ចំ កោណ្ឌញ្ញោ, ឯត្ថ វុទ្ធាទោ វាការេន សំយោគន្តស្សាបិ វុទ្ធិ.

បទាយ ហិតំ បជ្ជំ, ធនាយំ សំវត្តនិកំ ធញ្ញំ, សតិតោ សម្ភូតំ សច្ចំ, ឥលោបោ, តីសុ ន វុទ្ធិ. ទេវោ ឯវ ទេវតា.

២៦៤. ‘‘ណ វិសមាទីហី’’តិ ភាវេ ណោ. វេសមំ. ឧជុនោ ភាវោ អជ្ជវំ. ឯត្ថ ឧស្ស អាត្តេ បរូការស្ស យទាទិនា អវោ.

២៦៥. ‘‘រមណីយាទិតោ កណ្តិ កណ. មានញ្ញកំ.

អព្យយតទ្ធិត

២៦៦. ‘‘វិភាគេ ធា ចេ’’តិ ធា, ចការេន សោប្បច្ចយោ ច. ឯកេន វិភាគេន ឯកធា, និបាតត្តា សិលោបោ. បទវិភាគេន បទសោ.

២៦៧. ‘‘សព្ពនាមេហិ បការវចនេ តុ ថា’’តិ ថា. តុការេន ថត្តា ច. សព្ពោ បការោ, សព្ពេន បការេន វា សព្ពថា. ឯវំ អញ្ញថត្តា.

២៦៨. ‘‘កិមិមេហិ ថ’’ន្តិ ថំ, កាទេសេ-កថំ. ឥអាទេសេ-ឥត្ថំ, ថន្តិ យោគវិភាគេន ថំ-ពហុត្ថំ.

២៦៩. អមលិនំ មលិនំ ករោតីត្យាទ្យត្ថេ-អភូតតព្ភាវេ គម្យមានេ ករភូយោគេ សតិ នាមតោ យទាទិនា ឦប្បច្ចយោ, មលិនីករោតិ សេតំ. អភស្មនោ ភស្មនោ ករណន្តិ ភស្មីករណំ កដ្ឋស្ស. អមលិនោ មលិនោ ភវតីតិ មលិនីភវតិ សេតោ. ឦប្បច្ចយន្តោបិ និបាតោ. អភូតតព្ភាវេតិ កិំ, ឃដំ ករោតិ, ឃដោ ភវតិ.

ករភូយោគេតិ កិំ, អមលិនោ មលិនោ ជាយតេ.

អវត្ថាវតោវត្ថយា, ភូតស្សញ្ញាយ វត្ថុនោ.

តាយាវត្ថាយ ភវនំ, អភូតតព្ភវំ វិទុំ.

តទ្ធិតោ.