៨. បច្ចយសង្គហអនុទីបនា

១៦៦. យេហិបការេហិ យថា. តេសំ វិភាគោ តំ វិភាគោ. អយញ្ចនិទ្ទេសោ ឯកសេសនិទ្ទេសោ, វិច្ឆាលោបនិទ្ទេសោវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេសំ’’តិអាទិមាហ. ន សមេតិ. គាថាយំ ‘យេសំ’តិអាទិនា តីហិ-យ-សទ្ទេហិ ទស្សិតានំ តិណ្ណំ អត្ថានំ-ត-សទ្ទត្ថ សម្ភវតោ. ត-សទ្ទត្ថានញ្ច អនុសន្ធិយំ បរិបុណ្ណំ កត្វា វត្តព្ពតោ. ‘‘សមុប្បជ្ជតី’’តិ សុដ្ឋុ បរិបុណ្ណំ កត្វា ឧប្បជ្ជតិ, បាតុភវតិ. ‘‘អវិនា’’តិ អវិនា ហុត្វា. ‘‘សហជាត ធម្មេហី’’តិ អវិជ្ជា បច្ចយា សង្ខារាតិអាទីសុ សង្ខារាទីនំ សហជាត ធម្មេហិ សហេវ ឧប្បជ្ជនំ. ‘‘កលាបវសេនា’’តិ សុទ្ធ ធម្ម កលាបវសេន. ‘‘សាមញ្ញ លក្ខណំ’’តិ សាធារណ លក្ខណំ. ‘‘អត្ថោ’’តិ ឥទប្បច្ចយតា សទ្ទស្ស អត្ថោ. ‘‘អយមត្ថោ បដិក្ខិត្តោ’’តិ ‘សមុប្បជ្ជនំ សមុប្បាទោ’តិ អយំភាវសាធនត្ថោ បដិក្ខិត្តោ. ‘‘អយមេវា’’តិ អយំ ភាវសាធនត្ថោ ឯវ. ជរាមរណំ សម្ភវតីតិ យោជនា. ‘‘ឧប្បាទាវា តថាគតានំ’’តិ សម្មាសម្ពុទ្ធានំ ឧប្បាទេវា សតិ. ‘‘អនុប្បាទាវា’’តិ អនុប្បាទេវា សតិ. ‘‘ឋិតាវ សាធាតូ’’តិ ជាតិយា សតិ ជរាមរណស្ស បវត្តិសភាវោ លោកេ ឋិតោយេវ. កតមា បន សាធាតូតិ អាហ ‘‘ធម្មដ្ឋិតតា’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘ធម្មដ្ឋិតតា’’តិ កេនចិ អកតា សភាវដ្ឋិតតា. ‘‘ធម្មនិយាមតា’’តិ សភាវនិយាមតា. ‘‘តត្រ តថតា’’តិ តស្មិំ សាមញ្ញលក្ខណេ សង្ខត ធម្មានំ តថតា. សាមញ្ញ លក្ខណមេវ បដិច្ចសមុប្បាទោ នាមាតិ ទស្សេតិ, ន អវិជ្ជាទិកោ បច្ចយ ធម្មោ. កស្មា, តេហិ វចនេហិ ធម្មនិយាមតា មត្តស្ស ទស្សិតត្តា. អវិជ្ជាទីនំ ធម្ម សរូបានំ អទស្សិតត្តា. ‘‘ធម្មនិយាមតាមត្តំ’’តិ ច យថា វុត្តសាមញ្ញ លក្ខណមេវ វុច្ចតិ. យទិ ភាវសាធនំ ឥច្ឆេយ្យ, ភាវសាធនំ នាម កត្តុរហិតំ ភវេយ្យ. កត្តុរហិតេ ច សតិ, កថំ បដិច្ច ក្រិយាយ សមានកត្តុកតា លព្ភតិ. អលទ្ធេ ច សមានកត្តុកត្តេ កថញ្ច បុព្ពកាលេត្វា បច្ចយសម្ភវោតិ. អយំ ភាវសាធនំ ឥច្ឆន្តស្ស ព្យញ្ជនយុត្តិវិរោធោ. តំ បរិហរន្តោ ន ចេត្ថាតិអាទិមាហ. គម្ភីរោចានន្ទ បដិច្ចសមុប្បាទោ គម្ភីរាវ ភាសោចាតិ ភគវតា វុត្តំ. ភាវសាធនេ ច កតេ ឧប្បជ្ជន ក្រិយាមត្តំ នាម វិសុំ ឯកោ ធម្មោ ន ហោតីតិ កថំ តំ គម្ភីរំ សិយាតិ. អយំ ភាវសាធនំ ឥច្ឆន្តស្ស គម្ភីរវចន វិរោធោ. តំ បរិហរន្តោ ‘‘សង្ខត ធម្មេសុ ចា’’តិអាទិមាហ. អបិ ច សង្ខត លក្ខណំ នាម សង្ខត ធម្មតោបិ គម្ភីរំ ហោតិ. តថាហិ ចិត្តំ នាម សង្ខត ធម្មោ. តញ្ច អត្ថិ មេចិត្តំ នាមាតិ សត្តានំ បាកដំ ហោតិ. តស្ស បន អនិច្ចតា សង្ខាតំ សង្ខត លក្ខណំ អបាកដំ ហោតិ សុដ្ឋុ សន្តតិយា បដិច្ឆន្នំ. តថា វេទនា នាម សុខាវា ទុក្ខាវា សង្ខត ធម្មោ. សា ច អត្ថិ មេវេទនាតិ សត្តានំ បាកដា ហោតិ. តស្សា បន អនិច្ចតា សង្ខាតំ សង្ខត លក្ខណំ អបាកដំ ហោតិ សុដ្ឋុ សន្តតិយា បដិច្ឆន្នំ. ឯវំ សេសេសុ នាមធម្មេសុ ច រូបធម្មេសុ ច. យតោ សត្តសុ វិសុទ្ធីសុ សង្ខត ធម្ម វវត្ថាន សង្ខាតំ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិញាណញ្ច អវិជ្ជាទិបច្ចយ បរិគ្គហ សង្ខាតំ កង្ខាវិតរណ វិសុទ្ធិញាណញ្ច បថមំ សម្បាទេត្វា បច្ឆា ទសវិធានិ សង្ខត លក្ខណានុបស្សនា ញាណានិ សម្បាទេតព្ពានិ ហោន្តីតិ. យថា ច អនិច្ចតា សង្ខាតំ សង្ខត លក្ខណំ សង្ខត ធម្មតោ គម្ភីរំ ហោតិ. តថា ឥទម្បិ បដិច្ចសមុប្បាទ សង្ខាតំ សង្ខត លក្ខណំ សង្ខត ធម្មតោ គម្ភីរំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘តព្ភាវភាវីភាវោ’’តិ ឯត្ថ ភវតិ សំវិជ្ជតីតិ ភាវោ. សោ សោ អវិជ្ជាទិកោ ភាវោ តព្ភាវោ. តព្ភាវេ ភវន្តិ សម្ភវន្តិ សីលេនាតិ តព្ភាវភាវិនោ. សង្ខារាទយោ. ‘‘ភាវោ’’តិ ឧប្បត្តិការណំ. តព្ភាវភាវីនំ ភាវោតិ តព្ភាវភាវិ ភាវោតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្មិំ តស្មិំ’’តិអាទិមាហ. អបិ ច ‘‘ភាវោ’’តិ វិជ្ជមានតា វុច្ចតិ. តស្ស តស្ស បច្ចយ ធម្មស្ស ភាវោតិ តព្ភាវោ. តព្ភាវេ សតិ ភវន្តិ សម្ភវន្តិ ធម្មតាយាតិ តព្ភាវភាវិនោ. តេសំ ភាវោតិបិ យុជ្ជតិយេវ. ‘‘ហេត្វាទិ បច្ចយ សត្តិនិយាមំ’’តិ ហេតុបច្ចយោ, អារម្មណ បច្ចយោ, តិអាទីសុ ហេតុសទ្ទ អារម្មណ សទ្ទាទយោ លោភាទីនំ រូបារម្មណាទីនញ្ច ធម្មានំ តំ តំ បច្ចយ សត្តិវិសេសំ ទីបេន្តិ. តេសញ្ច សោ សោ បច្ចយ សត្តិវិសេសោ វិសុំ ធម្មនិយាមោ ហោតិ, ឯវំ ហេត្វាទិ បច្ចយសត្តិនិយាមំ និវត្តេតិ. ‘‘តថា តថា’’តិ មូលដ្ឋគោចរវិសយដ្ឋាទិកេន តេន តេន បច្ចយាការេន. សោ ហិ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បច្ចយ ធម្មុទ្ធារ មត្តេ អឋត្វា’’តិ បច្ចយ ធម្មានំ នាម សញ្ញាវសេន ឧទ្ធរណមត្តំ អកត្វាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អាហច្ចា’’តិ អាហនិត្វា តំ តំ បច្ចយសត្តិ វិសេសំ បាបេត្វាតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘មត្ថកំ បាបេត្វា’’តិ. បច្ចយសត្តិ វិសេសោ ហិ ហេតុផលទីបនេ តតោ ឧត្តរិ វត្តព្ព កិច្ចាភាវតោ មត្ថកំ នាម ហោតីតិ. ‘‘អនោសក្កមានា’’តិ អនិវត្តមានា. ‘‘ឯតាយា’’តិ បច្ចយ សត្តិយា. បបញ្ចេន្តេ អាចរិយេ.

ឯតស្មា ការណា ផលំ ឯតទេវ បដិច្ច អនាគតបក្ខតោ បច្ចុប្បន្នបក្ខំ អាគច្ឆតិ បាតុព្ភវតីតិ បច្ចយោ. ឧប្បត្តិការណំ បវត្តិការណញ្ច. តត្ថ ឧប្បត្តិការណំ ជនកបច្ចយោ. បវត្តិការណំ ឧបត្ថម្ភក បច្ចយោ. ‘‘ឯតេនា’’តិ ហេតុនា. ‘‘កាយវចី មនោកម្មំ’’តិ ឯត្ថ ‘‘កម្មំ’’តិ ក្រិយាវុច្ចតិ, គមន ឋាន និសជ្ជសយនាទិកំ កាយិក ក្រិយញ្ច. អាលាប សល្លាប កថន សជ្ឈាយន គាយនាទិកំ វាចសិក ក្រិយញ្ច. វិជានន ចិន្តន វីមំសនាទិកំ មានសិក ក្រិយញ្ច. ‘‘អភិសង្ខរោន្តី’’តិ អភិនិប្ផាទេន្តិ. ‘‘ឯតេហី’’តិ ឯតេហិ លោកិយកុសលា កុសល ចេតនា ធម្មេហិ. អបិ ច សង្ខរោន្តិ សត្តា ឯតេហីតិ សង្ខារា. ‘‘សង្ខរោន្តី’’តិ កិំ សង្ខរោន្តិ. អត្តភាវំ សង្ខរោន្តិ. ភវាភវំ សង្ខរោន្តិ. ទិដ្ឋធម្មិកម្បិ អត្ថំ វា អនត្ថំ វា សង្ខរោន្តិ. សម្បរាយិកម្បិ អត្ថំ វា អនត្ថំ វា សង្ខរោន្តីតិអាទិនា. ចក្ខុម្បិ សង្ខរោន្តិ, សោតំបិ សង្ខរោន្តីតិអាទិនា. ទស្សនម្បិ សង្ខរោន្តិ, សវនម្បិ សង្ខរោន្តីតិអាទិនា ច វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. ‘‘វិជានាតី’’តិ វិវិធេន ជានាតិ. ភូតេនបិ ជានាតិ, អភូតេនបិ ជានាតិ. ‘‘នមតី’’តិ គោចរ វិសយត្ថាយ នមតិ. ‘‘រុប្បតី’’តិ កុប្បតិ, ខោភតិ. ‘‘ផុសតី’’តិ សំហនតិ. ‘‘វេទយតី’’តិ វិទិតំ ករោតិ. តំ តំ អារម្មណំ លគ្គនវសេន ភុសំ នហតិ ពន្ធតិ, មុញ្ចិតុំ ន ទេតីតិ តណ្ហាតិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘ឧបាទិយតី’’តិ ទឡ្ហំ គណ្ហាតិ. តេនាហ ‘‘អមុញ្ចគ្គាហំ គណ្ហាតី’’តិ. ភវតីតិ ភវោ. ឧបបត្តិភវោ. ភវន្តិ ឯតេនាតិ ភវោ. កម្មភវោ. ‘‘ជននំ’’តិ អភិនវស្ស បាតុព្ភវនំ. ‘‘ជីរណំ’’តិ អភិនវភាវតោ ហាយនំ. ‘‘សោចនំ’’តិ ចិត្តសន្តាបនំ. ‘‘បរិទេវនំ’’តិ រោទនំ. ‘‘ទុក្ខំ’’តិ កាយរុជ្ជនំ. ‘‘ទោមនស្សំ’’តិ ចិត្តរុជ្ជនំ. ‘‘វិសីទនំ’’តិ ពាឡ្ហំ ចិត្តកិលមថភាវេន វិរូបំ ហុត្វា ចិត្តស្សសីទនំ. ថាមពលខិយ្យនំ. យតោ អស្សាសបស្សាសានំ វិរូបប្បវត្តិវា តង្ខណេ សព្ពសោ ឧបរុជ្ឈនំ វា ហោតីតិ. ‘‘កេនចិ សុខេនា’’តិ ទុក្ខសច្ចតោ វិមុត្តេន កេនចិ សន្តិសុខេន.

‘‘ទុក្ខប្បដិច្ឆាទិកា’’តិ ភយដ្ឋេន ទុក្ខភូតានំ តេភូមិក ធម្មានំ ទុក្ខភាវប្បដិច្ឆាទិកា. ‘‘សមុទយប្បដិច្ឆាទិកា’’តិ តណ្ហាយ ទុក្ខ សមុទយ ភាវប្បដិច្ឆាទិកា. ‘‘និរោធប្បដិច្ឆាទិកា’’តិ តណ្ហានិរោធស្សេវ ទុក្ខនិរោធ ភាវប្បដិច្ឆាទិកា. ‘‘មគ្គប្បដិច្ឆាទិកា’’តិ អដ្ឋង្គីក មគ្គស្សេវ ទុក្ខនិរោធ មគ្គភាវប្បដិច្ឆាទិកា. បុព្ពន្តោ វុច្ចតិ អតីតេកាលេ ភវបរម្បរា. អបរន្តោ វុច្ចតិ អនាគតេ ភវបរម្បរា. បុព្ពន្តា បរន្តោ វុច្ចតិ តទុភយំ. ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទប្បដិច្ឆាទិកា’’តិ បច្ចុប្បន្នភវេ ខន្ធានំ បដិច្ចសមុប្បាទប្បដិច្ឆាទិកា. ‘‘សុត្តន្តិកនយេនា’’តិ អភិធម្មេបិ វិភង្គេ សុត្តន្ត ភាជនីយំ នាម អាគតំ. តេន សុត្តន្ត ភាជនីយនយេន. សាសវា កុសលា កុសល ចេតនា សង្ខារា នាមាតិ យោជនា. ‘‘អភិធម្មនយេនា’’តិ វិភង្គេ អភិធម្មភាជនីយនយេន. អដ្ឋកថាបាឋេ. អវិជ្ជា កិរិយ ធម្មានំ នេវ ឧបនិស្សយ បច្ចយត្តំ លភតិ. កុសលា កុសលមូលានិ កិរិយ ធម្មានំ ន ឧបនិស្សយ បច្ចយត្តំ លភន្តីតិ យោជនា. កិរិយ ធម្មា អវិជ្ជាតោ ច កុសលា កុសល មូលេហិ ច ឧបនិស្សយ បច្ចយំ ន លភន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បច្ចយាការោ’’តិ បដិច្ច សមុប្បាទោ. ‘‘អវិជ្ជាវិរាគា’’តិ អវិជ្ជា វិគមនតោ. តេសំបិកិរិយ ធម្មានំ. វិញ្ញាណាទីសុបិ កិរិយ វិញ្ញាណំ, កិរិយ នាមំ, កិរិយ មនាយតនំ, កិរិយផស្សោ, កិរិយ វេទនាតិ អត្ថិតាយ ‘‘ឯសនយោ វិញ្ញាណាទីសុបី’’តិ វុត្តំ. ‘‘កុសលា កុសល វិបាកសម្បយុត្តំ’’តិ កុសល វិញ្ញាណ សម្បយុត្តំ, អកុសលវិញ្ញាណសម្បយុត្តំ, វិបាក វិញ្ញាណ សម្បយុត្តំ. ‘‘តំ អនុបបន្នំ’’តិ បវត្តិវិបាកវិញ្ញាណ សហគតស្ស ខន្ធត្តយស្ស តំ សហជាតស្ស ចិត្តជរូបស្ស ច អវសិដ្ឋត្តា តំ ន សម្បន្នំតិ អត្ថោ. តត្ថ ហិ វិញ្ញាណបទេ បវត្តិវសេន ទ្វត្តិំសវិធំ វិបាកចិត្តំ វិញ្ញាណំ នាមាតិ វុត្តំ. ឯវញ្ចសតិ, នាម រូបបទេបិ បវត្តិវសេន តទុភយំ បវត្តិវិញ្ញាណសហគតំបិ គហេតព្ពមេវាតិ. ‘‘តំ តំ វិញ្ញាណ សម្បយុត្តា’’តិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណ បវត្តិ វិញ្ញាណសម្បយុត្តា. ‘‘តណ្ហុបាទានានិបាកដានី’’តិ ឆ តណ្ហា រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហាទិវសេន. ចត្តារិ ឧបាទានានិ កាមុបាទានាទិវសេនាតិ ឯវំ បាកដានិយេវ. ‘‘លក្ខណមត្តានី’’តិ សង្ខត ធម្មានំ សង្ខតភាវសល្លក្ខណ និមិត្តមត្តានិ. ‘‘ញាតិព្យសនាទីហី’’តិ ញាតិវិនាសនាទីហិ. ‘‘ញាតិព្យសនាទិនិមិត្តំ’’តិ ញាតិវិនាសនាទិការណា.

‘‘ខន្ធទុក្ខេ’’តិ បច្ចក្ខន្ធសង្ខាតេ ទុក្ខសច្ចេ. ខន្ធប្បវត្តិ មគ្គោ នាម តណ្ហាសមុទយោ ឯវ. ខន្ធនិរោធ មគ្គោ នាម អរិយមគ្គោ. ‘‘ខន្ធ សមុទយភូតា’’តិ ខន្ធប្បវត្តិយា ការណភូតា. ‘‘អវិជ្ជានិ វុដានំ’’តិ អវិជ្ជាយនីវារិតានំ បិហិតានំ. ‘‘អប្បហីន ភវាភិលាសានំ’’តិ មគ្គេន អប្បហីន ភវបត្ថនានំ. អប្បហីនភវតណ្ហានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘វិពន្ធោ’’តិ អន្តរាយោ. ‘‘ឧទយភូតានំ’’តិ វឌ្ឍិភូតានំ. ‘‘អវស្សយោ’’តិ និស្សយោ. សុខវេទនា វិសេសតោ តណ្ហាយ បច្ចយោ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘សុខវេទនាសទិសោ’’តិអាទិ. ទោមនស្សានំ បន តស្សា បច្ចយភាវោ បរតោ បរិយេដ្ឋិតណ្ហាយំ បាកដោ ភវិស្សតិ. ឧបេក្ខា វេទនាបិ ទុក្ខេន បីឡិតស្ស សុខឋានេ តិដ្ឋតិ. សុខំ វិយ តំ បត្ថេតីតិ. សមុទា ចរិត្វា បរិចយិត្វា. ‘‘តណ្ហា ឯវា’’តិ កាមតណ្ហា ឯវ. ‘‘អត្តនិ ចា’’តិ ទិដ្ឋិយញ្ចាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អត្តនោ អារម្មណេសូ’’តិ អត្ត ជីវ លោកាទីសុ ទិដ្ឋិយាគហិតា រម្មណេសុ. ‘‘អស្សាទន ខមនរោចនភូតាយា’’តិ សាធុវតាយំ មមទស្សនន្តិ ឯវំ រជ្ជន តុស្សន កន្តិភូតាយ. ‘‘ឧបាទានីយស្សា’’តិ ទឡ្ហំ គហេតព្ពស្ស. ‘‘អត្ថស្សា’’តិ អត្តនោ អត្តាទិកស្ស អត្ថស្ស. គាថាយំ.‘‘ភវំ ហោតី’’តិ ភវន្តោ វឌ្ឍន្តោ ហោតិ. ‘‘បរាភវោ’’តិ វិនាសន្តោ.

‘‘អទ្ធានវន្តេ ធម្មេ’’តិ តេកាលិកសង្ខត ធម្មេ. អបតមានេ កត្វាតិ បាឋសេសោ. យថា ឧបាទានំតិ ទិស្វា ឧបាទារូបំតិ បទេ អាទាសទ្ទោ វិញ្ញាយតិ. ន ឧបុព្ព បទសទ្ទោ. ឥតរថា ឧបាទានន្តិ នសិជ្ឈតិ. ឯវំ អទ្ធា, អទ្ធាន, បទេសុបិ. តេនាហ ‘‘អទ្ធានំ’’តិ នសិជ្ឈតីតិ. សំខិបន្តិ វីសតាការា ឯតេសូតិ សង្ខេបា. សង្គហា. ‘‘វដ្ដធម្មា’’តិ សង្ខារាទយោ ធម្មា. ‘‘ឯត្ថា’’តិ ឯតាសុ អវិជ្ជាតណ្ហាសុ. កថំ តិដ្ឋន្តីតិ អាហ ‘‘តទាយត្តវុត្តិតាយា’’តិ. ‘‘បតិដ្ឋា’’តិ សុប្បតិដ្ឋិតដ្ឋានានិ. ‘‘បភវា’’តិ វដ្ដធម្មបរម្បរប្បវត្តិយា មូល បធាន ការណានិ. តត្ថ ហេតុ ច ទេសេតព្ពោ ហោតិ. ឥតរថា ឥស្សរនិម្មានទិដ្ឋិ អហេតុក ទិដ្ឋីនំ ឱកាសោ សិយាតិ. ផលញ្ច ទេសេតព្ពំ ហោតិ. ឥតរថា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា ឱកាសោ សិយាតិ. ‘‘អទ្ធុនោ’’តិ ទីឃកាលស្ស. ‘‘និវត្តេតី’’តិ សមុច្ឆិន្ទតិ. ‘‘អហេតូ អបច្ចយា សត្តា បវត្តន្តី’’តិ បុព្ពហេតុរហិតា បុព្ពបច្ចយរហិតា ហុត្វា ឥមេសត្តា បវត្តន្តិ. ‘‘អវិជ្ជាទីហិ សាធេតព្ពោ ន ហោតី’’តិ ភវបរម្បរាសុ និច្ចោ ហុត្វា សន្ធាវន្តស្ស អវិជ្ជាទីហិ កត្តព្ព កិច្ចំ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កេសញ្ចិ ន សម្ភវន្តិយេវា’’តិ អនាគាមីនំ អរហន្តានញ្ច ន សម្ភវន្តិយេវ. មហាអាទីនវរាសិទស្សនត្ថំ សោកាទិវចនំ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘តេសំ’’តិ អញ្ញេសំ បច្ចយានំ. ‘‘លទ្ធា’’តិ អត្ថតោ លទ្ធា. ‘‘តទវិនាភាវិភាវលក្ខណេនា’’តិ ឯត្ថ តេន តេន បច្ចយេន អវិនាភាវីនំ ភាវោ, សោ ឯវ លក្ខណន្តិ វិគ្គហោ. ‘‘បរត្ថ បី’’តិ ឥតោ បរេសុ តណ្ហុបាទាន ភវគ្គហណេនាតិអាទីសុបិ. ‘‘អាទិតោ’’តិអាទិម្ហិ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘កិលេសភាវសាមញ្ញតោ’’តិ កិលេសភាវេន សមានត្តា សទិសត្តា. ‘‘លក្ខិតព្ព ធម្មេហី’’តិ វិញ្ញាណាទីហិ. ‘‘បថមេន ទុតីយស្សា’’តិ បថមសង្ខេបេន សទ្ធិំ ទុតីយស្ស សង្ខេបស្ស ឯកា សន្ធីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. ‘‘លោកស្ស បាកដ វោហារេនា’’តិ កិលេសធម្មា កម្មធម្មា ច លោកេ ហេតូតិ បាកដា ហោន្តិ. វិបាកធម្មា បន ផលន្តិ បាកដា. ឯវំ លោកេ បាកដ វោហារេន. ឥធ បន កិលេសធម្មកម្មធម្មា វា ហោន្តុ, វិបាកធម្មា វា, យោ យោ បច្ចយបក្ខេ ឋិតោ, សោ សោ ហេតូតិបិ វត្តព្ពោយេវ. យោ យោ បច្ចយុប្បន្ន បក្ខេ ឋិតោ, សោ សោ ផលន្តិទស្សេន្តោ ‘‘ហេតុផលសទ្ទាបនា’’តិអាទិមាហ. អដ្ឋកថា បាឋេ. ‘‘សជ្ជន្តស្សា’’តិ សំវិទហន្តស្ស. ‘‘អាយូហន សង្ខារា នាមា’’តិអាទិតោ បដ្ឋាយ សមុច្ចយនសង្ខារា នាម. ‘‘ទក្ខិណំ’’តិ ទានវត្ថុំ. ទក្ខិណោទកំ វា. ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិ ឥមស្មិំ តតីយបញ្ចកេ ច. ‘‘វុត្តនយេនេ វា’’តិ បថមបញ្ចកេ វុត្តនយេនេវ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘អាយតិំ បដិសន្ធិយា បច្ចយចេតនា ភវោ នាមា’’តិ ឥទំ ឧទ្ទេសបាឡិយំ យថាទិដ្ឋបាឋវសេនេវ វុត្តំ. តថា បុរិមកម្មភវស្មិំ ឥធ បដិសន្ធិយា បច្ចយចេតនា សង្ខារា នាមាតិ ឥទញ្ច. ឥធ បន បុព្ពេយេវ ទ្វីសុហេតុបញ្ចកេសុ ទ្វិន្នំ សង្ខារ កម្មភវានំ សង្គហិតត្តា អដ្ឋកថាយំ វុត្តនយេនេវ ទ្វិន្នំ សង្ខារ កម្មភវានំ វិសេសោ យុត្តោ. តេនាហ ‘‘តំ ឥធ ន យុជ្ជតី’’តិ. ‘‘សង្គហិតត្តា’’តិ បុព្ពេយេវ សង្គហិតត្តា. ‘‘ឯតំ’’តិ វិភាវនិ វចនំ. ‘‘ធម្មវិភាគរក្ខណត្ថំ’’តិ វិភង្គេ ភវបទេ ឧបបត្តិភវស្សបិ វិភត្តត្តា ឯវំ វិភត្តស្ស ធម្មវិភាគស្ស រក្ខណត្ថំ. ផលបញ្ចកតោ អនញ្ញំបិ ឧបបត្តិភវំ អញ្ញំវិយ កត្វា ‘ឧបបត្តិភវសង្ខាតោ ភវេកទេសោ’តិ វុត្តំ. សោ ច ឧបបត្តិភវោ នាម បច្ចុប្បន្នហេតូហិ និព្ពត្តត្តា ចតុត្ថេ ផលបញ្ចកេ ឯវ សង្គហិតោ. តស្មា តេន ឧបបត្តិភវសទ្ទេន ចតុត្ថ បញ្ចកមេវ គហិតន្តិ យុត្តំ. ឥតរថា ទ្វេ ផលបញ្ចកានិ វិបាកវដ្ដន្តិ វុត្តេ សិទ្ធមេវ ហោតិ. ឯវញ្ចសតិ អវសេសា ចាតិ ឯត្ថ ទុតីយផលបញ្ចកមេវ អវសិដ្ឋំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អវិជ្ជា នាម មោហោ, សោ ច អកុសល មូល’’ន្តិអាទិ អភិធម្មេ មូលយមកេ មូលនាមេន អាគតត្តា វុត្តំ. ទ្វីសុបនភវ ចក្កេសុ បុរិមចក្កេ អវិជ្ជា អាទិ ហោតិ. បច្ឆិមចក្កេ តណ្ហា. អាទិ ច នាម មូលន្តិ ច សីសន្តិ ច វត្តុំ វដ្ដតីតិ បរិយាយំ ទស្សេតុំ ‘‘អថវា’’តិអាទិ វុត្តំ.‘‘អាគមនសម្ភារេសូ’’តិ អតីតភវតោ ឥមំភវំ អាគមនសម្ភារេសុ. តណ្ហា ឯវ សីសំ កត្វា វុត្តាតិ យោជនា. ‘‘តេសំ អន្តរេ’’តិ អវិជ្ជាសង្ខារានំ អន្តរេ. តណ្ហាយ ឱកាសោ នត្ថីតិ កស្មា វុត្តំ. ននុ អវិជ្ជាយ សតិ, តណ្ហា នាម ឯកន្តេន សម្ភវតិយេវ. សា ច សង្ខារានំ ពលវបច្ចយោ ហោតិ. តស្មា សា អវិជ្ជា បច្ចយា តណ្ហា, តណ្ហា បច្ចយា សង្ខារាតិ វត្តព្ពា សិយាតិ. តំ បរិហរិតុំ ‘‘អយញ្ហី’’តិអាទិវុត្តំ. បដិលោមបដិច្ចសមុប្បាទោ នាម អវិជ្ជានិរោធា សង្ខារនិរោធោតិ ឯវំ បវត្តោ បដិច្ចសមុប្បាទោ. ‘‘ជរាមរណមុច្ឆយាតិអាទិ នវត្តព្ពំ សិយា’’តិ ជរាមរណមុច្ឆាយាតិអាទិវចនំ អនុលោមបដិច្ចសមុប្បាទ សម្ពន្ធ វចនន្តិ កត្វា វុត្តំ. ‘‘ឧបរិវដ្ដមូល ធម្មប្បដិបាទកានំ’’តិ ឧបរិ ទុតិយានាគតភាវាទីសុ អវិជ្ជាតណ្ហា សង្ខាតានំ វដ្ដមូលធម្មានំ និយោជកានំ. ‘‘តេ បី’’តិ សោកាទយោ ទុក្ខធម្មាបិ. ‘‘អាសវសម្ភូតា’’តិ អាសវេហិ សម្ភូតា សញ្ជាតា. ‘‘តេសំ’’តិ សោកាទីនំ ទុក្ខធម្មានំ. ‘‘ជរាមរណង្គេ គហណំ’’តិ ទ្វាទសសុ អង្គេសុ ជរាមរណង្គេ សង្គហណំ. ‘‘បវឌ្ឍតី’’តិ ភុសំ វឌ្ឍតិ. ‘‘អាសវសមុទយា’’តិ អាសវសមុប្បាទា. ‘‘អវិជ្ជាសមុទយោ’’តិ អវិជ្ជាសមុប្បាទោ. ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយាសង្ខារាតី’’តិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ អាទិអត្ថោ. ‘‘នានាព្យសន ផុដ្ឋស្សា’’តិ ញាតិព្យសនាទីហិ នានាព្យសនេហិ ផុដ្ឋស្ស, វិហិំសិតស្ស. ‘‘យតោ’’តិ យំ ការណា, អវិជ្ជាតណ្ហានំ វឌ្ឍនការណា. ‘‘វដ្ដំ’’តិ សង្ខារាទិកំ ភវចក្កំ. សំមុយ្ហនំ សម្មោហោ. បរិយេសនំ បរិយេដ្ឋិ. វិបច្ចតីតិ វិបាកោ. វិបាកោ ឯវ វេបក្កំ. សម្មោហោ វេបក្កំ អស្សាតិ សម្មោហវេបក្កំ. តថា បរិយេដ្ឋិវេ បក្កញ្ចាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘តទុភយំ’’តិអាទិនា. តទុភយំ វិបាកំ ឯតស្សាតិ កត្វា ទុក្ខំ សម្មោហវេបក្កន្តិ ច បរិយេដ្ឋិវេបក្កន្តិ ច វុច្ចតីតិ យោជនា. អបិ ច, សម្មោហំ វិបាចេតិ សញ្ជនេតីតិ សម្មោហ វេបក្កំ. ឯវំ បរិយេដ្ឋិវេបក្កន្តិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘កិច្ឆំ’’តិ កសិរំ ទុក្ខំ អាបន្នោ. ‘‘មិយ្យតី’’តិ មរតិ. ‘‘ច វតី’’តិ សង្កមតិ. ‘‘ឧបបជ្ជតី’’តិ ភវន្តរំ ឧបេតិ. ‘‘អថ ច បនា’’តិ ឯវំភូតស្ស សតោ. ‘‘ជរាមរណស្សា’’តិ ជរាមរណ សង្ខាតស្ស ឥមស្ស ទុក្ខស្សាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘និស្សរណំ’’តិ និគ្គមនំ. ‘‘នប្បជានាតី’’តិ អយំ លោកោ នប្បជានាតិ. ‘‘អាគតិយា’’តិ ឥមស្មិំ ភវេ បដិសន្ធិវិញ្ញាណុប្បត្តិវសេន អាគមនេន. ‘‘គតិយា ចា’’តិ អនាគតភវេ ជាតិបាតុព្ភាវវសេន គមនេន ច. អាទិសង្ខាតោ បុព្ពបរិយន្តោ យស្ស អត្ថីតិអាទិមន្តំ. ន អាទិមន្តំ អនាទិមន្តំ. ‘‘វដ្ដប្បវត្តស្សា’’តិ តិវិធវដ្ដសង្ខាតស្ស បពន្ធប្បវត្តស្ស. ជាតិយា វុត្តាយ សព្ពានិ តស្សា និទានានិ វុត្តានិ ឯវ ហោន្តីតិ កត្វា ‘‘ជាតិយា ឯវ វា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឥច្ចេវំ’’តិ ឥតិ ឯវំ. តត្ថ អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារាតិអាទិនា នយេន បដ្ឋបេសិ មហាមុនីតិ សម្ពន្ធោ. អាចរិយ វាទេបន ‘‘ឥច្ចេវំ’’តិ ជរាមរណ មុច្ឆាយាតិអាទិនានយេន. អាពន្ធំ អនាទិកន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥធបិ តមេវ សម្ពន្ធំ គហេត្វា យោជេតិ ‘‘ឥច្ចេវំ អាពន្ធន្តិ. ល. បុនប្បុនំ អាពន្ធំ’’តិ. អវិជ្ជា អាទិម្ហិ វុត្តា. តស្មា សា សយំ អហេតុ អបច្ចយា ហុត្វា វដ្ដស្ស អាទិបច្ចយភូតា ហោតីតិ ចោទនា. តំ បរិហរតិ ‘‘វដ្ដស្សា’’តិអាទិនា. ‘‘វដ្ដកថាយ សីសភូតត្តា’’តិ វដ្ដស្ស អាទិនាម នត្ថិ. តស្ស បន បវត្តិ និវត្តិយោ អត្ថិ. ជានន្តេហិ តាសំ បកាសនត្ថាយ បដិច្ចសមុប្បាទកថានាម វដ្ដកថា ឯកន្តេន កថេតព្ពា ហោតិ. កថេន្តេហិ ច វដ្ដធម្មានំ មជ្ឈេ កតមស្ស ធម្មស្ស កិច្ចំ វដ្ដប្បវត្តត្ថាយ បធានតរំ ហោតីតិ ជានិតព្ពំ ហោតិ. តទា កិច្ចវសេន បធានតរំ ឯកំ ធម្មំ មូលំ សីសំ កត្វា វដ្ដកថា កថេតព្ពាតិ. ឥទំ វដ្ដកថាយ សីសំ នាម. តត្ថ អវិជ្ជា នាម មោហោ. សោ ច មុយ្ហនកិរិយា. អន្ធភាវករណញ្ចស្ស កិច្ចំ. ន ច បញ្ញា ចក្ខុស្ស អន្ធភាវករណ សទិសំ អញ្ញំ វដ្ដស្ស បវត្តត្ថាយ បធានកិច្ចំ នាម អត្ថិ. តស្មា អវិជ្ជា ឯវេត្ថ សព្ពប្បធាន កិច្ចត្តា វដ្ដកថាយ សីសភូតា ហោតិ. ឯវំ វដ្ដកថាយ សីសភូតត្តា សា អាទិម្ហិ វុត្តាតិ. ‘‘អនាទិកភាវោ ឯវ ទស្សិតោ’’តិ អនាទិកភាវោ ទស្សិតោ ឯវ. នោ ន ទស្សិតោតិ អត្ថោ. ឥតិ ឯតំ អត្ថជាតំ បច្ចក្ខតោ សិទ្ធំ. ‘‘ឥធា’’តិ ឥមស្មិំភវេ. ‘‘តស្សា’’តិ អតីត ភវបរិយាបន្នាយ អវិជ្ជាយ. ‘‘អញ្ញាយ អវិជ្ជាយ ឯវា’’តិ អតីតភវតោបិ បុរិមភវេ សិទ្ធាយ អញ្ញាយ អវិជ្ជាយ ឯវ. ‘‘តស្សាបី’’តិ បុរិមតរភវេ អវិជ្ជាយបិ. ‘‘អត្តភាវោ’’តិ បុរិមតរោ អត្តភាវោ. ‘‘បធាន បច្ចយភូតត្តា’’តិ បុព្ពេ វុត្តនយេន អន្ធភាវករណ កិច្ចត្តា វដ្ដប្បវត្តិយា បធាន បច្ចយភូតា ហោតិ. ឯវំ បធានបច្ចយភូតត្តា. ‘‘តស្ស តស្សាតិ និដ្ឋានមេវ ន បញ្ញាយេយ្យា’’តិ តស្ស បច្ចយស្ស បច្ចយោ វត្តព្ពោ. តស្សបិ បច្ចយស្ស បច្ចយោ វត្តព្ពោតិ ឯវំ វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សំបិ និដ្ឋានមេវ ន បញ្ញាយេយ្យ. ‘‘វុត្តោយេវា’’តិ អវិជ្ជាយ បច្ចយោ វុត្តោយេវ. ‘‘បញ្ចនីវរណាតិស្សវចនីយំ’’តិ បញ្ចនីវរណ ធម្មា អវិជ្ជាយ អាហារោតិ វចនីយំ ភវេយ្យ. តត្ថ ‘‘អាហារោ’’តិ ពលវបច្ចយោ វុច្ចតីតិ.

បដិច្ចសមុប្បាទនយានុទីបនា និដ្ឋិតា.

១៦៧. បដ្ឋាននយេ. ‘‘ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចា’’តិ ឯត្ថ លោភោ ហេតុជាតិកត្តា ហេតុ ច ហោតិ. អារម្មណានន្តរាទិ បច្ចយេន អញ្ញធម្មស្ស បច្ចយោ ច ហោតីតិ អត្ថស្ស សម្ភវតោ ‘‘ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ’’តិ វណ្ណេតិ. ឯវំ វណ្ណិតេបិ ‘‘ហេតុ ហុត្វា បច្ចយោ’’តិ ហេតុ ហោន្តោ បច្ចយោតិ អត្ថេ សតិ, សោ យេវត្ថោ សម្ភវតីតិ ‘‘បុន ហេតុភាវេន បច្ចយោ’’តិ វណ្ណេតិ. ឯត្ថ សិយា, ហេតុ ច សោ បច្ចយោ ចាតិ ឯត្ថ បទ ទ្វយំ ឯកធម្មាធិករណត្តា តុល្យាធិករណំ ហោតិ. ហេតុភាវេន បច្ចយោតិ ឯត្ថ បន បទទ្វយំ តុល្យាធិករណំ ន ហោតិ. បុរិម បទញ្ហិ ធម្ម ភាវប្បធានំ, បច្ឆិមំ ធម្មប្បធានន្តិ. ឯវំ សន្តេ តុល្យាធិករណំ វាក្យំ ភិន្នាធិករណំ កត្វា វណ្ណេតីតិ ន យុត្តមេតន្តិ. នោ ន យុត្តំ. មុខ្យោបចារមត្តេន នានត្ថត្តា. បច្ឆិមវាក្យំហិ មុខ្យវចនំ. បុរិមវាក្យំ ឧបចារ វចនំ. ឧបចារវចនេ ច ឧបចារត្ថោ យុជ្ជតិ. មុខ្យវចនេ មុខ្យត្ថោតិ. ‘‘ហេដ្ឋាវុត្តមេវា’’តិ បកិណ្ណកសង្គហេ វុត្តមេវ. ហិនោន្តិ ឯត្ថាតិ ហេតុ. ហិនោន្តិ ឯតេនាតិ ហេតុ. តត្ថ ‘‘ហិនោន្តី’’តិ សុដ្ឋុបតិដ្ឋហន្តិ. កេ បតិដ្ឋហន្តីតិ អាហ ‘‘សហជាត ធម្មា’’តិ. កថញ្ច សុដ្ឋុបតិដ្ឋហន្តីតិ អាហ ‘‘វុទ្ធិ វិរុឡ្ហិ វេបុល្លបត្តវសេនា’’តិ. កស្មា តេ សុដ្ឋុ បតិដ្ឋហន្តីតិ. បតិដ្ឋិតដ្ឋានស្ស បតិដ្ឋិតការណស្ស វា ថាមពលសម្បន្នត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អារម្មណេ ទឡ្ហនិបាតិនា ថាមពលសម្បន្នេនា’’តិ វុត្តំ. ហេតុវិសេសនញ្ចេតំ. អារម្មណេ ទឡ្ហនិបាតិម្ហិ ថាមពលសម្បន្នេ ឯត្ថ ធម្មេតិបិ យោជេតព្ពំ. ឧបការកោតិ ច ឧបលទ្ធិយេវាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យាទិសេនសភាវេនា’’តិ ហេតុភាវាទិសភាវេន. ‘‘ឧបលទ្ធិយេវា’’តិ កស្មា វុត្តំ. ននុ ឧបការក សទ្ទោ កត្តារំ វា ការេតារំ វា វទតីតិ. វោហារមត្តេន វទតិ. ធម្មតោ បន កត្តា វា ការេតា វា នត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហិ សភាវ ធម្មេសូ’’តិអាទិមាហ. យទិ ធម្មតោ កត្តាវា ការេតាវា នត្ថិ. កស្មា ឧបការកោតិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘តថា ឧបលទ្ធិយំ បនា’’តិអាទិំ.

អារម្មណបច្ចយេ. ‘‘អជ្ឈោលម្ពមានា’’តិ អារម្មណ ករណវសេន អធិឱលម្ពមានា. ‘‘អារម្មណភាវេនា’’តិ គោចរវិសយភាវេន.

អធិបតិបច្ចយេ. ‘‘គរុកតា’’តិ អស្សាទនាភិនន្ទនាទិវសេន វា សទ្ធាបសាទាទិវសេន វា គរុកតា. ‘‘សាមិនោ វិយ ទាសេ’’តិ សាមិនោ អត្តនោទាសេ អត្តនោវសេ វត្តយមានា វិយ. សហជាតាធិបតិ បន ហេដ្ឋា សមុច្ចយ សង្គហេ វុត្តោតិ ឥធ ន វុត្តោ.

អនន្តរបច្ចយទ្វយេ. ‘‘អន្តរំ’’តិ ឆិទ្ទំ វិវរំ. ‘‘សន្តានំ’’តិ ចិត្តសន្តានំ. ‘‘សន្តានានុពន្ធវសេនា’’តិ ចិត្តសន្តានំ បុនប្បុនំ ពន្ធនវសេន. ឧប្បាទនន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ធម្មន្តរស្សា’’តិ នាមក្ខន្ធ ធម្មន្តរស្ស. ‘‘អនន្តរ បច្ចយតា’’តិ អនន្តរបច្ចយ កិច្ចន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យំ កិញ្ចិ ធម្មន្តរំ. ‘‘បុរិមបច្ឆិមភាគប្បវត្តានំ’’តិ និរោធស្ស អសញ្ញីភវស្ស ច បុរិមភាគេ ច បច្ឆិមភាគេ ច បវត្តានំ. ‘‘ចិត្តុប្បាទានំ បី’’តិ និរោធស្ស បុព្ពភាគេ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន កុសល ក្រិយ ចិត្តុប្បាទានំ. បច្ឆាភាគេ អនាគាមិផល អរហត្តផលចិត្តុប្បាទានំ. អសញ្ញីភវស្ស បុព្ពភាគេ កាមភវេ ចុតិ ចិត្តុប្បាទានំ. បច្ឆាភាគេ កាមភវេ ឯវ បដិសន្ធិ ចិត្តុប្បាទានំ. តេសុ បន កថំ អនន្តរំ នាម សិយា. ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ បុរិមភាគ បច្ឆិម ភាគានំ មជ្ឈេ អចិត្តកស្ស កាលស្ស អចិត្តកស្ស រូបសន្តានស្ស ច អន្តរិកត្តាតិ ចោទនា. តំ បរិហរិតុំ ‘‘ន ហិ អភាវភូតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តេសំ’’តិ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ ចិត្តុប្បាទានំ. រូបធម្មោ អន្តរំ ន ច ករោតិ នាម. អរូបធម្មានំ អនន្តរតា នាមាតិអាទិនា យោជនា ហោតិ. ‘‘តថាបវត្តន សមត្ថតា’’តិ ឯកីភូតានំ វិយ អត្តនោ អនន្តរេ ធម្មន្តរំ ឧប្បាទនេ សមត្ថតា.

សហជាតបច្ចយេ. ‘‘យេ បន ធម្មា’’តិ បច្ចយុប្បន្ន ធម្មា. ‘‘អត្តនី’’តិ បច្ចយ ធម្មោ វុច្ចតិ.

‘‘អញ្ញមញ្ញំ ឧបត្ថម្ភន្តំ តិទណ្ឌំ វិយា’’តិ ភូមិយំ អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ ឧស្សិតា តយោទណ្ឌា អញ្ញមញ្ញំ ឧបត្ថម្ភន្តា វិយ. ‘‘បុរិមេនា’’តិ បុរិមេន សហជាត បច្ចយេន. ‘‘ឥតរីតរោ បត្ថម្ភនំ’’តិ អញ្ញមញ្ញោ បត្ថម្ភនំ.

‘‘សូទោ’’តិ ភត្តការកោ. ‘‘ឧក្ខលី’’តិ ភត្តបចនកុម្ភី. ‘‘វុដ្ឋិធារា’’តិ មេឃវុដ្ឋិធារា. ‘‘ឧបនិស្សយោ’’តិ ភត្តុប្បត្តិយា ឧបនិស្សយោ. ‘‘តាសុ អសតី’’តិ សាលិក្ខេត្ត វុដ្ឋិធារាសុ អសតិ. ‘‘ពលវតរដ្ឋេនា’’តិ ពលវតរនិស្សយដ្ឋេន. ‘‘បកតូបនិស្សយោ’’តិ ឯត្ថ ‘‘បកតោ’’តិ ភុសំ កតោ. តេនាហ ‘‘សុដ្ឋុកតោ’’តិ. ករណញ្ច អត្តនោ សន្តានេ សុដ្ឋុឧប្បាទនញ្ច សុដ្ឋុឧបសេវនញ្ច ទដ្ឋព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វុត្តប្បការេនា’’តិ ‘យថា កតេ សតី’តិអាទិនា វុត្តប្បការេន.

‘‘និស្សយារម្មណ ធម្មា ឯវា’’តិ និស្សយ បច្ចយ ធម្ម អារម្មណ បច្ចយ ធម្មា ឯវ. ‘‘បុរេជាតតាមត្តវិសិដ្ឋា’’តិ ឯត្ថ មត្តសទ្ទេន និស្សយារម្មណសត្តិតោ វិសុំ បុរេជាតសត្តិ នាម នត្ថីតិ ទស្សេតិ. វិសុំ បុរេជាតសត្តិ នាម អត្ថីតិបិ វទន្តិ. តំ វាទំ ទស្សេតុំ ‘‘អាចរិយានន្ទត្ថេរេនា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថ បញ្ចវត្ថូនិ ច បញ្ចារម្មណានិ ច បុរេជាតត្តា ឯវ សុដ្ឋុពលវតាយ បញ្ចវិញ្ញាណានំ វត្ថុ កិច្ច អារម្មណ កិច្ចានិ សាធេន្តិ. តថា ហទយវត្ថុ ច មនោធាតុ មនោវិញ្ញាណធាតូ នន្តិ. អយំ វិសុំ បុរេជាតសត្តិ វិសេសោតិ វទេយ្យ. សច្ចំ. សុទ្ធមនោ ទ្វារេបន ឥធ ឋត្វា និរយេសុ ឯវរូបានិ និរយគ្គិរូបានិ អត្ថិ. ឥទានិ ទេវេសុ ច ឯវរូបានិ ទិព្ពរូបានិ អត្ថីតិ ចិន្តយន្តានម្បិ, តេសុ បុរេ ឯវរូបានិ ឧប្បជ្ជិំសូតិ វា, តេសុ អនាគតេ ឯវរូបានិ ឧប្បជ្ជិស្សន្តីតិ វា ចិន្តយន្តានំបិតានិ រូបានិ និព្ពិសេសានិ ហុត្វា មនោវិញ្ញាណានំ អារម្មណ បច្ចយត្តំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ បុរេ ជាតានិ ហុត្វា តទា វិជ្ជមានានិ បច្ចុប្បន្នរូបានិ អារម្មណ បុរេជាតបច្ចយោ. ឥតរានិ អារម្មណ បច្ចយោ ឯវ. ន ចេត្ថ បុរេជាតានំ បច្ចុប្បន្នរូបានំ បុរេជាតត្តេន វិសេសោ អត្ថិ. ន ច តានិ បុរេជាតបច្ចយោ ន ហោន្តិ. យទិ វិសុំ បុរេជាតសត្តិវិសេសោ បុរេជាតបច្ចយោតិ វទេយ្យ. តានិ បុរេជាតបច្ចយោ នាម ន ភវេយ្យុំ. កស្មា, តាទិសស្ស វិសេសស្ស នត្ថិតាយ. ន ច នភវន្តិ. កស្មា, បុរេជាតមត្តវិសេសស្ស អត្ថិតាយ. ឯត្ថ វទេយ្យុំ, បញ្ចទ្វារេសុ បន បុព្ពេ វុត្តនយេន វិសុំ បុរេជាតសត្តិវិសេសោ ទិស្សតីតិ. កិញ្ចាបិទិស្សតិ. សោ បន ពហុវិធានំ និស្សយ បច្ចយ អារម្មណបច្ចយានំ មជ្ឈេ និស្សយ សត្តិវិសេសោ ឯវ, អារម្មណ សត្តិវិសេសោ ឯវ ចាតិ. អបិ ច វិសុំ បុរេជាត សត្តិវិសេសោ នាម នត្ថីតិ ឥទំ យថាវុត្តេ សុទ្ធមនោទ្វារេ តព្ពិសេសាភាវំ សន្ធាយ វុត្តំ. វិសុំ បុរេជាត សត្តិវិសេសោ នាម អត្ថីតិ ឥទំ បញ្ចទ្វារេសុ តព្ពិសេសស្ស អត្ថិភាវំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ. យំ រុច្ចតិ, តំ គហេតព្ពំ.

បច្ឆាជាតបច្ចយេ. ‘‘រុក្ខបោតកានំ វិយា’’តិ បច្ឆា អាសិញ្ចិយមានំ ឧទកំ រុក្ខបោតកានំ វុទ្ធវិរុឡ្ហភាវំ បាបេត្វា ឧបត្ថម្ភនវសេន ឧបការកោ វិយាតិ យោជនា. អាហារំ អាសិំ សតីតិ អាហារាសា. ជិឃច្ឆា, បិបាសា, តណ្ហា. តាយ សម្បយុត្តា ចេតនាតិ វិគ្គហោ. សា បន អាហារាសា ចេតនា ឧបត្ថម្ភតិ យេវាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អយមត្ថោ’’តិ ‘សុបាកដេនា’តិអាទិនា វុត្តោ អយមត្ថោ. សព្ពាចេសាវិចារណា គិជ្ឈោបមាយ ឧបមាមត្តភាវំ នីវារេតា ហោតីតិ.

អាសេវន្តិ តំ បច្ចយ ធម្មំ បច្ចយុប្បន្នា ធម្មាតិ អាសេវនំ. ឯតេន ភុសោ បច្ចយុប្បន្ន ធម្មេហិ អាសេវិតព្ពត្តា អាសេវនន្តិ វុច្ចតីតិ ទស្សេតីតិ. ‘‘តំ’’តិ តំ បុរិមំ បុរិមំ បច្ចយ ធម្មំ. ‘‘ភជន្តី’’តិ ឧបេន្តិ. កេ ភជន្តីតិ អាហ ‘‘អបរាបរំ ឧប្បជ្ជមានា ធម្មា’’តិ. ‘‘ធម្មា’’តិ ច អនន្តរុប្បន្នា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា. កថញ្ច តំ តេភជន្តីតិ អាហ ‘‘សុដ្ឋុសេវមានា វិយ ភជមានា វិយ បវត្តន្តី’’តិ. វិយ សទ្ទេន លោកេ កិញ្ចិជនំ កេចិជនា កេនចិ អត្ថេន សុដ្ឋុសេវន្តា វិយាតិ ទស្សេតិ. កថំ សុដ្ឋុសេវិយមានា វិយ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘តស្ស បុរិមស្សា’’តិអាទិំ. បុរិមស្ស អនន្តរស្ស ចិត្តុប្បាទស្សាតិ អត្ថោ. ‘‘សព្ពបរិបូរំ អាការំ’’តិ ជវវេគសហិតេហិ វិជានន ផុសនាទីហិ សាវជ្ជាន វជ្ជាទីហិ ច សព្ពេហិ ជវនគុណេហិ បរិបូរំ អាការំ. ‘‘អាសេវេតី’’តិ មំ សុដ្ឋុ សេវថាតិ និយោជេន្តំ វិយ ហោតិ. តេនាហ ‘‘អត្តនោ វាសំ’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘វាសំ’’តិ វាសនំ. ‘‘សុដ្ឋុ គាហាបេតី’’តិ បរិបុណ្ណំ ទេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតេន យថា លោកេ ឯកោ បរេសំ យថិច្ឆិតំ ទេតិ. ឯវំ ទេន្តំ បន បរេ ភជន្តិយេវ. មំ ភជថាតិ និយោជនកិច្ចំ នត្ថិ. ឯវមេវ ឥធបិ សុដ្ឋុវាសទានមេវ ភជាបនំ នាមាតិ ទស្សេតិ. ‘‘វឌ្ឍេតិ វា’’តិ ឯតេន អាសេវនា ភាវនា វឌ្ឍនាតិ ឥមំបរិយាយត្ថំ វទតិ. បុរិមាភិយោគោ នាម អាទិតោ បដ្ឋាយ សជ្ឈាយនាទិកម្មេសុ យថាសត្តិ យថាពលំ វា យាមករណំ. តថា ករោន្តស្ស តំ ឧគ្គហណ កម្មំ ឧបរូបរិ បគុណភាវំ គច្ឆតីតិ. ‘‘អាសេវនដ្ឋេនា’’តិ វឌ្ឍាបនដ្ឋេន, ឧបការកោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សជាតិយានំ’’តិ កុសលាទិភាវេន សមានជាតិកានំ.

កាយង្គាភិសង្ខរណំ នាម កាយសញ្ចេតនាកិច្ចំ. វាចង្គាភិសង្ខរណំ វចីសញ្ចេតនាកិច្ចំ. ចិត្តង្គាភិសង្ខរណំ មនោសញ្ចេតនាកិច្ចំ. ‘‘កិរិយាភាវេនា’’តិ ទស្សនសវនាទិកិច្ចេសុ គមនឋាន និសជ្ជាទិកិច្ចេសុ សំវិធានកិរិយាភាវេន. ‘‘វត្ថុម្ហី’’តិ គព្ភវត្ថុម្ហិ. យថាវុត្តាភិសង្ខរណកិច្ចំ នាម កាយង្គវាចង្គ ចិត្តង្គាភិសង្ខរណ កិច្ចំ. ‘‘តទភិសង្ខរណវេគជនិតំ’’តិ តស្ស កាយង្គាទិកស្ស អភិសង្ខរណវេគេន ជនិតំ កិរិយាវិសេស និធានកិច្ចន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សន្តានេ’’តិ ចិត្តសន្តានេ.

វិបច្ចនភាវោ ច នាម បាតុភាវោតិ សម្ពន្ធោ. និរុស្សាហ សន្តភាវោ នាម កុសលា កុសលានំ វិយ កាយង្គវាចង្គាភិសង្ខរណ កិច្ចេសុ ច អាយតិំ វិបច្ចន កិច្ចេសុ ច និរុស្សាហភាវេន សន្តភាវោ. ន កិលេសុ បសន្តភាវេន. ចិត្តាភិសង្ខរណ កិច្ចេសុបន សម្បយុត្តចេតនាវសេន យថោបដ្ឋិតេសុ អារម្មណេសុ សម្បយុត្តធម្មានំ ឯកតោ សន្និបាតគមនុស្សាហមត្តំ អត្ថិ. តតោបរំ បន សុបិន ទស្សន កិច្ចំបិ នត្ថីតិ. ‘‘មន្ទមន្ទាការេនា’’តិ មន្ទតោ អតិមន្ទាការេន. កិញ្ចិជានន ចិត្តំ នាម កម្មាទិ អារម្មណំ អប្បមត្តកំបិ ជាននំ វីថិចិត្តំ. តស្ស បវត្តិយា.

‘‘អរូបិនោ’’តិ អរូបលក្ខណ សមង្គិនោ. នាមលក្ខណ សមង្គីនោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ជនយន្តាបី’’តិ សហជាត ធម្មេ ជនេន្តាបិ. ‘‘សន្តានដ្ឋិតិយា’’តិ បពន្ធប្បតិដ្ឋានស្ស.

‘‘កស្មាបនេត្ថា’’តិអាទីសុ. ‘‘ភាវិន្ទ្រិយ ទ្វយំ’’តិ ឥត្ថិន្ទ្រិយ បុរិសិន្ទ្រិយ ទ្វយំ. ‘‘ឥធា’’តិ ឥមស្មិំ ឥន្ទ្រិយបច្ចយេ. កស្មា ន គហិតំ. ននុ ឥត្ថិលិង្គាទីនំ បវត្តិការណត្តា ឥធ គហេតព្ពមេវាតិ អធិប្បាយោ. ជនកត្តំ នាម ជនក កិច្ចំ. ឯវំ សេសេសុបិ. ‘‘ឯតំតយំបិ នត្ថី’’តិ ជនកត្តាទិកិច្ចត្តយំបិ នត្ថិ. ឯវំសន្តេកថំ លិង្គាទីនំ បវត្តិការណំ ហោតីតិអាហ ‘‘កេវលំ បនា’’តិអាទិំ. ‘‘ទ្វយំ’’តិ ឥត្ថិភាវបុម្ភាវ ទ្វយំ. ន ឥន្ទ្រិយ បច្ចយត្តេន ឥន្ទ្រិយំ នាម ហោតិ. យថាហិ ឯកោ រាជា អត្តនោ វិជិតេ គេហានិ ករោន្តិ. ឯវំ ករោន្តូតិ គេហសណ្ឋានំ បដ្ឋបេតិ. សព្ពេជនា តថេវ ករោន្តិ, នោ អញ្ញថា. តត្ថ រាជា គេហុប្បត្តិយា ច គេហដ្ឋិតិយា ច កិញ្ចិ កិច្ចំ ន ករោតិ. គេហសាមិកាវា គេហវឌ្ឍកិនោ វា ករោន្តិ. ករោន្តា បន រញ្ញា បដ្ឋបិតំ សណ្ឋានំ អនតិក្កមិត្វាវ ករោន្តិ. ឯវមេវ មិទំ ទដ្ឋព្ពំ. ឧបគន្ត្វា ឈាយនដ្ឋេនាតិ សម្ពន្ធោ. ឧបសទ្ទោ ឧបនិស្សយ បទេវិយ ឧបរិ អត្ថោ. ‘‘ឧបរី’’តិ ច ថាមពលវុទ្ធិវសេនាតិ អាហ ‘‘តស្មិំ វា’’តិអាទិំ. ‘‘តស្មិំ’’តិ អារម្មណេ.

‘‘សុគតិ ទុគ្គតិ និព្ពាន សម្បាបកដ្ឋេនា’’តិ វុត្តំ. សោ អត្ថោ អព្យាកតមគ្គង្គេសុ នត្ថិ. ឯវញ្ចសតិ តានិ កថំ មគ្គបច្ចយត្តំ គច្ឆន្តីតិ អាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិំ. ‘‘សម្មាទស្សនាទិនា’’តិ សម្មាទស្សន សង្កប្បនាទិនា. ‘‘តេសំ’’តិ សម្មាទិដ្ឋីនំ. ‘‘តេសំ បី’’តិ អព្យាកត ភូតានំ សម្មាទិដ្ឋីនម្បិ. ‘‘តេនេវដ្ឋេនា’’តិ សម្មាទស្សនាទិនា លក្ខណដ្ឋេន. អថវា. ‘‘តេនេវដ្ឋេនា’’តិ សុគតិ និព្ពាន សម្បាបកដ្ឋេនេ វាតិ អត្ថោ. ឯវញ្ចសតិ សហេតុកា វិបាក ក្រិយា ព្យាកតធម្មាបិ តេនេវដ្ឋេន សព្ពសោ កុសលសទិសា សិយុន្តិ. ន សិយុំ, បច្ចយ វេកល្លត្តា. វិបាកាព្យាកតាហិ កម្មវេគេន សន្តានេ បតិតមត្តត្តា និរុស្សាហសន្តសភាវតោ តំ សម្បយុត្តា ចេតនា នានក្ខណិក កម្មបច្ចយត្តំ ន គច្ឆតិ. កិរិយាព្យាកតា ច និរនុសយសន្តានេ ឧប្បន្នត្តា តំ សម្បយុត្តចេតនាបិ តប្បច្ចយត្តំ ន គច្ឆតិយេវ. តស្មា តេសុ វិបាក ក្រិយាព្យាកតេសុ សម្មាទិដ្ឋាទីនិបិ សុគតិ សម្បាបកដ្ឋំ ន សាធេន្តិ. កិលេសប្បហាន កិច្ចស្ស អភាវតោ និព្ពាន សម្បាបកដ្ឋម្បិ នសាធេន្តិ. សភាវ លក្ខណវេកល្លតាបន តេសំ សម្មាទិដ្ឋាទីនំ នត្ថិយេវ. តស្មា តានិ មគ្គបច្ចយេ សង្គហិតានីតិ. ឥន្ទ្រិយ ធម្មេសុ អរូបិន្ទ្រិយានំ អាធិប្បច្ច កិច្ចំ អរូបធម្មេ ស្វេវ ផរតិ. រូបធម្មា បន តំ សមុដ្ឋិតត្តា ឯវ តប្បច្ចយុប្បន្នេសុ វុត្តា. តថា ហេតុ កម្ម មគ្គ ឈានេសុ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯសនយោ កម្មិន្ទ្រិយឈានបច្ចយេសុបី’’តិ. តត្ថ កម្មសទ្ទេន នានក្ខណិក បច្ចយោ គហេតព្ពោ.

‘‘សម្បយុត្តាសង្កា សម្ភវតី’’តិ សហជាតា នាមធម្មា តំ សមុដ្ឋាន រូបេហិ, បច្ឆាជាតា ច អត្តនោ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នរូបេហិ, វត្ថុ ធម្មា ច តន្និស្សិតនាមធម្មេហិ កាលតោ ច ឋានតោ ច ឯក សម្ពន្ធត្តា តេសុ សម្បយុត្តាសង្កា សម្ភវតិ. ‘‘វិប្បយុត្តបច្ចយប្បសង្គោ នត្ថី’’តិ អារម្មណានន្តរាទិបច្ចយាបិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នេហិ សម្បយុត្តា ន ហោន្តិ. តស្មា តេបិ វិប្បយុត្តបច្ចយ ភាវេន វត្តព្ពាតិ ឯវរូបោ វិប្បយុត្តបច្ចយប្បសង្គោ តេសុ អារម្មណ បច្ចយាទីសុ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ.

‘‘ហេដ្ឋាវុត្តប្បការេសុ ឯវា’’តិ ឯត្ថ ឯវសទ្ទេន បច្ចយន្តរំ ន ហោតីតិ ទស្សេតិ. យទិ បច្ចយន្តរំ ន ហោតិ, ន វត្តព្ពោយេវ. កស្មា, ទេសកស្ស បុនរុត្តិនិរត្ថកវាទិតា បត្តិតោតិ. នោ ន វត្តព្ពោ. កស្មា, លោកេ យោ សយំ នត្ថិ, វិគតោ ហោតិ. សោ កស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ អរហតីតិ ឯវរូបស្ស មិច្ឆាភិនិវេសស្ស បហានតោ. តេន ឥមមត្ថំ ញាបេតិ, លោកេ កេចិធម្មា សយំ អត្ថិកាលេ ឯវ អញ្ញេសំ បច្ចយា ហោន្តិ, នោ នត្ថិកាលេ. កេចិ ធម្មា សយំ នត្ថិកាលេ ឯវ អញ្ញេសំ បច្ចយា ហោន្តិ, នោ អត្ថិកាលេតិ អយញ្ចវិភាគោ អវស្សំ ឥច្ឆិតព្ពោ យេវាតិ. ‘‘ឱកាសទានសង្ខាតេនា’’តិ តស្ស អញ្ញស្ស ចិត្តុប្បាទស្ស ឧប្បត្តិយា ឱកាសទានសង្ខាតេន.

សុត្តន្តេ, អត្ថីតិ អយ មេកោ អន្តោតិ សត្តានំ សេដ្ឋសារភូតោ អត្តានាម អនមតគ្គេ សំសារេ និច្ចកាលំ អត្ថិ. ឧច្ឆេទោ វា វិមោក្ខោ វា សព្ពសោ នត្ថិ. អយំ សស្សតវាទោ នាម ឯកោវិសមន្តោ ឯកាវិសមាកោដិ. នត្ថីតិ សត្តោនាម ឯកភវបរមោ ហោតិ, មរណតោ បរំ នត្ថិ. ឯកន្តេន ឧច្ឆិជ្ជតិ. អយំ ឧច្ឆេទវាទោ នាម ទុតីយោ វិសមន្តោ ទុតីយាវិសមកោដិ. ឥមេ បដិច្ច សមុប្បាទំ អជានន្តានំ ឧភោវិសមន្តា នាម. ជានន្តានំ បន តាទិសោ អត្តានាម នត្ថិ, យោ អត្ថីតិ វា នត្ថីតិ វា វត្តព្ពោ ភវេយ្យ. សុទ្ធធម្មប្បពន្ធោ ឯវ អត្ថិ. តស្ស ច យាវ អវិជ្ជា អប្បហីនា ហោតិ, តាវ ឧច្ឆេទោ នាម នត្ថិ. អវិជ្ជាយ បន បហីនាយ តតោបរំ ន បវត្តតិ. អត្ថិ នាម ន ហោតិ. អយំ អន្តទ្វយមុត្តោ មជ្ឈិមញាយោ នាម. ពហុំ នានត្ថ សម្ភវំ វណ្ណេន្តិយេវ. វណ្ណេន្តានំបិ តេសំ ពហុ បយោជនំ នត្ថិ យេវាតិ អធិប្បាយោ.

បច្ចយុទ្ទេសានុទីបនា និដ្ឋិតា.

១៦៨. បច្ចយនិទ្ទេសេ. ‘‘បញ្ចធា’’តិ បញ្ចវិធេហិ បច្ចយេហិ. ‘‘ឯកធា’’តិ ឯកវិធេន បច្ចយេន. ឯវំ សេសេសុបិ. ‘‘អវិច្ឆេទាយា’’តិ អវិច្ឆេទត្ថាយ. ‘‘បដិបាទនាយា’’តិ យោជនត្ថាយ. យោ កោចិ ចិត្តុប្បាទោ អវិរុទ្ធស្ស យស្ស កស្សចិ ចិត្តុប្បាទស្ស បច្ចយោ ន ន ហោតីតិ យោជនា. ‘‘បុនុប្បន្នានំ’’តិ និរុជ្ឈិត្វា បុន ឧប្បន្នានំ. ‘‘បុរិមានិ ជវនានី’’តិ ឯត្ថ មគ្គោ គោត្រភុតោ អាសេវន បច្ចយំ លភតិ. ផលស្ស បន សោ ភិន្នជាតិកត្តា អាសេវន បច្ចយោ ន ហោតិ. ផលំ បន សព្ពសោ អាសេវន មុត្តំ ហោតិ. តស្មា តទុភយំ ឥធ បុរិមជវនសង្ខ្យំ ន គច្ឆតីតិ វុត្តំ ‘‘មគ្គ ផលជវនវជ្ជានី’’តិ. ផលជវនវជ្ជានំ បច្ឆិមានំ ជវនានំ. ‘‘សព្ពាការបារិបូរំ’’តិ ឯត្ថ កុសលាទិជាតិបិ សង្គហិតាតិ វុត្តំ ‘‘ជាតិមត្តេនបី’’តិ. អភិន្នា ឯវ សិយុំ. ន បន ភិន្នា ហោន្តិ. កទាចិ កេចិភិន្នា ឯវ ហោន្តិ. តស្មា ភិន្នជាតិកា ធម្មា. ល. ន សក្កោន្តីតិ យោជនា. ‘‘កាមាវចរភាវតោ មហគ្គតានុត្តរភាវបត្តិ នាមា’’តិ ចិត្តសន្តានស្សាតិ អធិប្បាយោ. គោត្រ ភុចិត្តំ កាមភូមិ. ឈានចិត្តំ មហគ្គតភូមិ. មគ្គចិត្តំ លោកុត្តរ ភូមិ. កម្មចេតនាយ និរុទ្ធាយបិ តស្សា បវត្តាការោ ននិរុជ្ឈតិ. ចិត្តសន្តានំ អនុគច្ឆតិ. សោ ឯវ អាយតិំ វិបាកធម្មរាសិ ហុត្វា បាតុព្ភវតិ. តស្មា សោ វិបាកស្ស ពីជសង្ខ្យំ គច្ឆតិ. សោ ច យាវ ន វិបច្ចតិ. តាវ សំសារប្បវត្តិយា សតិ, អន្តរា វិនដ្ឋោ នាម ន ហោតិ. តស្មា កម្មចេតនា ឧប្បជ្ជមានា ចិត្តសន្តានេ តស្ស ពីជស្ស និធានត្ថាយ ឧប្បជ្ជតិ, និរុជ្ឈមានា ច និទហិត្វា ឯវ និរុជ្ឈតីតិ វុត្តំ ‘‘អត្តនោ បវត្តាការសង្ខាត ពីជនិធានញ្ចា’’តិ. ‘‘ចេតនាយ ហោតី’’តិ ចេតនាយ សាធារណំ ហោតិ. បុរេជាតា សាលរុក្ខបោតកា បច្ចយា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. បុរិមចិត្តក្ខណេសុ ឧប្បន្នា ចតុសមុដ្ឋានិករូបធម្មាតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ‘‘អាហារជកាយោ’’តិ ឯវំ វុត្តាតិ បាឋសេសោ. ‘‘បច្ឆា ជាតេនា’’តិ បច្ឆាជាតបច្ចយេន បយោជនំ នត្ថិ. ជិណ្ណបតរុក្ខស្ស ឧទកាសិញ្ចនំ វិយ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យទគ្គេនា’’តិ យេនការណ កោដ្ឋាសេន. ‘‘វត្ថុ រូបំ’’តិ និរោធាសន្នំ ហទយវត្ថុ រូបំ. ‘‘ឯវមយំ បី’’តិ ឯវំ អយំ បច្ឆាជាតបច្ចយោបិ. វិវិធេន អាការេន ផរណំ កាលន្តរ ទេសន្តរ គមនំ វិប្ផារោ. មហន្តោ វិប្ផារោ យស្សាតិ សមាសោ. ‘‘វត្ថុម្ហី’’តិ ហទយវត្ថុម្ហិ. បញ្ចហិ ខន្ធេហិ វោកិណ្ណោ សម្មិស្សោតិ បញ្ចវោការោ. កាម រូបភវោ. វិនា ឧប្បជ្ជិតុំ ន សក្កោតិ. រូបវិរាគភាវនាពលេន រូបស្ស អវិក្ខម្ភិតត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បុរេជាតំ វា’’តិ ឯកចិត្តក្ខណាតីតេ បុរេជាតំ វា. ‘‘វឌ្ឍនបក្ខេ ឋិតំ វា’’តិ តតោ បច្ឆា យាវ អដ្ឋម ចិត្តក្ខណា វឌ្ឍនបក្ខេ ឋិតំ វា. ‘‘ឧប្បន្នំ វត្ថូ’’តិ ឧប្បន្នំ វត្ថុរូបំ. ‘‘ឯត្ថា’’តិ ឥមស្មិំ បុរេជាត បច្ចយេ. កិញ្ចាបិ ទិស្សតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បច្ចនីយេ’’តិ បច្ចនីយ វារេ. ‘‘តំ’’តិ អារម្មណបុរេជាតំ. តស្ស អារម្មណស្ស អបរិព្យត្តត្តាវាតិ សម្ពន្ធោ. ការណំ វទន្តិ បដ្ឋានដីកាចរិយា. អរូបភវេ មរណាសន្នកាលេ កស្សចិ គតិនិមិត្តុ បដ្ឋានំ អដ្ឋកថាសុ វុត្តមេវ. ឯវញ្ចសតិ, តត្ថ អារម្មណ បុរេជាតំ លទ្ធព្ពមេវ. បដ្ឋានេបន តស្មិំភវេ សព្ពំ បុរេជាតបច្ចយំ បដិក្ខិបតិ. កស្មា ឥតិ ចេ, វត្ថុ បុរេជាតបច្ចយស្ស តត្ថ អលទ្ធព្ពត្តាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘អារុប្បេវិយា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ ច បដ្ឋានេ អរូបភវេ ទ្វេបិ បុរេជាតបច្ចយា បដិក្ខិត្តា, តស្មា សព្ពេបិ អរូប បុគ្គលា សព្ពំបិ រូបធម្មំ អារម្មណំ ន ករោន្តីតិបិ វទន្តិ. ឯវញ្ច កត្វា អារម្មណ សង្គហទីបនិយំ ‘អសញ្ញីភវតោ ចុតានំ វិយ អរូបភវតោ ចុតានំបិ គតិនិមិត្តភូតំ កាមបដិសន្ធិយា អារម្មណំ ភវន្តរេ កេនចិទ្វារេន អគ្គហិតំ, កេវលំ កម្មពលេនេវ ឧបដ្ឋាបិត’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘គូថកុណបាទីនី’’តិ គូថញ្ច មតបូតិសរីរានិ ច. ‘‘ឯវំ វុត្តេហី’’តិ បដ្ឋានេ វុត្តេហិ. តេ បន អកុសលា ធម្មា កថំ ចតុភូមិក កុសលានំ ឧបនិស្សយ បច្ចយា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘តត្ថ អានន្តរិយ វជ្ជានី’’តិអាទិំ. តត្ថ អានន្តរិយ កម្មកតានំ កិលេសាវរណ កម្មាវរណេហិ សមន្នាគតត្តា ឈានមគ្គប្បដិលាភោ នាម នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘អានន្តរិយ វជ្ជានី’’តិ. ‘‘តានី’’តិ រាគាទីនិ អកុសលានិ ចតុភូមិក កុសលានំ ឧប្បត្តិយា ពលវនិស្សយា ហោន្តីតិ យោជនា. ‘‘សមតិក្កមមុខេនា’’តិ បដ្ឋានេ អកុសលោ ធម្មោ កុសលស្ស ធម្មស្ស ឧបនិស្សយ បច្ចយេន បច្ចយោតិ ឯតស្ស បញ្ហស្ស វិភង្គេ បាណំ ហន្ត្វា តស្ស បដិឃា តត្ថាយ ទានំ ទេតិ, សីលំ សមាទិយតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, ឈានំ ឧប្បាទេតិ, មគ្គំ ឧប្បាទេតិ, អភិញ្ញំ ឧប្បាទេតីតិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘តស្ស បដិឃាតត្ថាយា’’តិ តស្ស បាណាតិបាតកម្មស្ស បដិហននត្ថាយ បហានត្ថាយ សមតិក្កមនត្ថាយាតិ វុត្តំ ហោតិ. សោ ចេ បាណាតិបាតី បុគ្គលោ បុន សំវេគំ អាបជ្ជិត្វា តស្ស កម្មស្ស សមតិក្កមនត្ថាយ ទានំ ទេតិ, សីលំ សមាទិយតិ, ឧបោសថ កម្មំ ករោតិ. តទា តំ បាណាតិ បាតកម្មំ តំ បុគ្គលំ ទានកម្មេនិយោជេតិ នាម. តថា សីលកម្មេ ឧបោសថ កម្មេតិ. យថាហិ រាជា ឯវំ វទេយ្យ ឥមស្មិំ ទិវសេ យោ ឧបោសថំ នុបវសតិ, តំ ឃាតេស្សាមីតិ. តទា សព្ពេបិ នាគរា ឧបោសថំ ឧបវសេយ្យុំ. ឯវមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. រាជាវិយ ហិ តស្ស បាណាតិបាតកម្មំ. នាគរា វិយ សោ បាណឃាតកោ. ឧបោសថ កម្ម កុសលានិ វិយ តស្ស ទានសីល ឧបោសថ កម្ម កុសលានីតិ. ‘‘ឈានំ ឧប្បាទេតិ, មគ្គំ ឧប្បាទេតិ, អភិញ្ញំ ឧប្បាទេតី’’តិ បទេសុបិ ឯសេវនយោ. ឯវំ សមតិក្កមមុខេន ឯកំបិ អកុសលំ សព្ពានិ ចតុភូមិក កុសលានិ ឧបនិស្សយ សត្តិយា ជនេតិ បវត្តេតីតិ វេទិតព្ពំ. ‘‘តានិយេវ សព្ពានី’’តិ អានន្តរិយ កម្មសហិតានិសព្ពានិ អកុសលានិយេវ សព្ពេសំ អកុសលានំ អព្យាកត ធម្មានំ ឧប្បត្តិយា ពលវនិស្សយា ហោន្តីតិ យោជនា. ទានសីលាទយោ កុសលា ធម្មា. សុដ្ឋុ ពលវំ កម្មំ អធិប្បេតំ, ន ទុព្ពលំ. ឧបនិស្សយដ្ឋានត្តា. តេសំបិ រូបធម្មានំ ពលវនិស្សយា ននុហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. កថំ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘ពហិទ្ធារុក្ខតិណាទីនំ’’តិអាទិំ. តត្ថ បថវីរស អាបោរសវស្សោទក ពីជានិ រុក្ខតិណាទីនំ ពលវនិស្សយា ហោន្តិ. មូលភេសជ្ជាទីនិ អជ្ឈត្តំ សន្តានំ ពលវនិស្សយា ហោន្តីតិ យោជនា. ‘‘បកតស្សេវា’’តិ បថមតរំ កតស្ស ឧប្បាទនាទិកម្មស្សេវ. ‘‘ន ឯវំ រូបសន្តានេនា’’តិ ឯវំ រូបសន្តានេន ឧប្បាទិតា ឧបសេវិតា ធម្មា នត្ថិ. ‘‘តំ’’តិ ឧតុពីជាទិកំ. កម្មាទិកញ្ច. ‘‘បកតំ’’តិ បុរេតរំ ឧប្បាទិតញ្ច ឧបសេវិតញ្ច. សចេតនស្សេវ ចេតនំ បកប្បនំ បករណន្តិ សម្ពន្ធោ. ចេតនំ បកប្បនំ បករណំ នាមាតិ អត្ថោ. ‘‘បកប្បនំ’’តិ ច សំវិធានំ. ‘‘កិញ្ចី’’តិ កិញ្ចិកម្មាទិកំ ឧតុភោជនាទិកញ្ច. អត្តនោ ច ឧប្បន្នា រាគាទយោ បរស្ស ច សន្តានេ បរស្ស ច ឧប្បន្នា រាគាទយោ អត្តនោ ច សន្តានេតិ យោជនា. ‘‘និទស្សនំ’’តិ ឧទាហរណំ ហោតិ. មនោបទោសិកទេវា អញ្ញមញ្ញំ ទិស្វា អត្តនោ មនំ បទូសេន្តិ. ពាឡ្ហំ ឥស្សាធម្មំ ឧប្បាទេន្តិ. តស្មិំយេវ ខណេ ចវន្តិ. តេសំ ទ្វេ ឥស្សាធម្មា អញ្ញមញ្ញស្ស ពលវនិស្សយា ហោន្តីតិ. កាមាវចរ កុសលស្ស ពលវនិស្សយា ហោន្តីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. វិភាវនិបាឋេ. ឈាន មគ្គ ផល វិបស្សនាទិភេទំ អាលម្ពណំ បច្ចវេក្ខន អស្សាទនាទិ ធម្មេ អត្តាធីនេ ករោតីតិ យោជនា. ‘‘អត្តាធីនេ’’តិ អត្តាយត្តេ អត្តាពទ្ធេ. បដ្ឋានេ បញ្ហវារេ ទានំ ទត្វា សីលំសមាទិយិត្វា ឧបោសថកម្មំ កត្វា តំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខតិ. បុព្ពេ សុចិណ្ណានិ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខន្តីតិអាទិនា អាគតត្តាទាន សីល. ល. និព្ពានានិ ចេវាតិ វុត្តំ. រាគំ គរុំកត្វា អស្សាទេន្តិ, អភិនន្ទតីតិអាទិនា, ចក្ខុំ គរុំ កត្វា អស្សាទេន្តីតិអាទិនា ច អាគតត្តា ‘‘រាគ ទិដ្ឋិ ចក្ខុ សោតាទីនិចា’’តិ វុត្តំ. ‘‘បរត្ថ បី’’តិ បរតោ និស្សយ បច្ចយាទីសុបិ. ‘‘សោ ឯវា’’តិ បច្ចុបត្ថម្ភកោ ឯវ. ‘‘កិញ្ចី’’តិ កិញ្ចិមត្តំបិ. មហាភូតេ កិញ្ចិ ឧបត្ថម្ភេតុំ ន សក្កោន្តីតិ យោជនា. ននុ អាហារ រូបំ មហាភូតេ ឧបត្ថម្ភេតុំ សក្កោតិ. ជីវិតរូបញ្ច កម្មជមហាភូតេ អនុបាលេតុន្តិ. សច្ចំ. ឥធ បន សហជាតបច្ចយ កិច្ចំ អធិប្បេតំ. តេសញ្ច ទ្វិន្នំ សហជាតបច្ចយ កិច្ចំ នត្ថិ. តំ បរតោ អាវី ភវិស្សតីតិ. ‘‘វត្ថុ វិបាកានំ’’តិ វត្ថុរូបំ វិបាកានំ. បដ្ឋានបាឋេ. អារម្មណញ្ច, និស្សយោ ច, បុរេជាតញ្ច, វិប្បយុត្តោ ច, អត្ថិ ច, អវិគតោ ចា,តិ ឆសុបច្ចយេសុ ឃដិតេសុ តីណិ វិសជ្ជនានិ លព្ភន្តីតិ យោជនា. តីណិ វិសជ្ជនានិ នាម វត្ថុ កុសលានំ ខន្ធានំ ឆ ហិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ. វត្ថុ អកុសលានំ, វត្ថុ អព្យាកតានន្តិ. ឯត្ថ ច អត្តនោ អជ្ឈត្តំ វត្ថុំ អារព្ភ វត្ថុ មេ អនិច្ចន្តិអាទិនា សម្មសន្តស្ស វត្ថុរូបំ កុសលានំ ខន្ធានំ ឆហិ បច្ចយេហិ បច្ចយោ. ឯតំ មម, ឯសោ ហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា,តិ ឧបាទិយន្តស្ស វត្ថុ រូបំ អកុសលានំ. ឧភយត្ថបិ អាវជ្ជនក្ខណេ អព្យាកតានំ. អរហតោ បន តំ អនិច្ចន្តិអាទិនា សម្មសន្តស្ស ក្រិយាព្យាកតានំ ខន្ធានន្តិ. តេនាហ ‘‘បច្ចុប្បន្នំ វត្ថុំ’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘បច្ចុប្បន្នំ វត្ថុំ’’តិ អត្តនោ បច្ចុប្បន្នំ វត្ថុំ. អធិដ្ឋានវិធានេ បន អាកាស គមនេ រូបកាយំ អារព្ភចិត្តំ វិយ កាយំ លហុកំ អធិដ្ឋហន្តស្ស តប្បរិយាបន្នំ វត្ថុ អភិញ្ញាចិត្ត ទ្វយស្សាតិ យោជេតព្ពំ. ‘‘អនិដ្ឋេឋានេ’’តិ ជវនចិត្តស្ស អាវជ្ជនេន វិនា ឧប្បជ្ជនំ នាម កត្ថចិ ឥច្ឆិតព្ពំ ហោតិ. កត្ថចិ អនិច្ឆិតព្ពំ. តត្ថ និរោធសមាបត្តិតោ វុដ្ឋានេ, មគ្គវីថីសុ គោត្រភុវោទានដ្ឋានេ, អាគន្តុក ភវង្គដ្ឋានេតិ ឥទំ ឥច្ឆិតព្ពដ្ឋានំ នាម. ឥតោ អញ្ញំ អនិច្ឆិតដ្ឋានំ នាម. ឯវំ អនិច្ឆិតព្ពេ ឋានេតិ អត្ថោ. ‘‘បកតិកាលេ’’តិ មរណាសន្នកាលតោ អញ្ញស្មិំកាលេ. ‘‘តានិវា’’តិ អត្តនោ អត្តនោ និស្សយវត្ថូនិវា. ‘‘អញ្ញំ វា’’តិ វត្ថុតោ អញ្ញំ រូបាទិកំ វា. ‘‘ភិន្នារម្មណានិ នាមា’’តិ អញ្ញំ អាវជ្ជនស្ស អារម្មណំ, អញ្ញំ ជវនានន្តិ ឯវំ ជវនានិ អាវជ្ជនេន ភិន្នារម្មណានិ វា. តេន វុត្តំ ‘‘បច្ឆាឧប្បន្នានី’’តិអាទិ. ‘‘តេសំ’’តិ វីថិចិត្តានំ. ‘‘តទេវា’’តិ តំ ឯវវត្ថុ រូបំ. ‘‘វត្ថុ ចា’’តិ និស្សយោ ច. ‘‘តេសំ’’តិ អដ្ឋកថាចរិយានំ. ន ហិ គហេតុំ សក្កោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. សេសមេត្ថ សុពោធំ. ‘‘កស្មា វុត្តំ’’តិអាទីសុ. ‘‘តស្ស យក្ខស្សា’’តិ ឥន្ទកនាមស្ស តស្សយក្ខស្ស. ‘‘ឥតរេសំបី’’តិ សំសេទជោបបាតិកានំបិ. ‘‘ទុវិធេនា’’តិ រូបជនន កិច្ចំ រូបូបត្ថម្ភន កិច្ចន្តិ ឯវំ ទុវិធេន. អថវា ‘‘ទុវិធេនា’’តិ អជ្ឈត្តាហារស្ស ឧបត្ថម្ភនំ ពហិទ្ធាហារស្ស ឧបត្ថម្ភនន្តិ ឯវំ ទុវិធេន. ‘‘តថារូបានញ្ចា’’តិ អប្បនាបត្តកម្មវិសេសេន សិទ្ធានញ្ច. ‘‘អជ្ឈត្តាហារោបី’’តិ បិសទ្ទេន យថាវុត្តជីវិតិន្ទ្រិយញ្ច អរូបាហារេ ច សម្បិណ្ឌេតិ. ‘‘វត្ថុវិបាកានំ’’តិ វត្ថុរូបំ វិបាកានំ. ‘‘សព្ពថា’’តិ អព្យាយបទំ. តញ្ច សព្ពវិភត្តិយុត្តំ. ឥធ បន បច្ចត្តវចនន្តិ អាហ ‘‘សព្ពថា’’តិ សព្ពប្បការន្តិ. បការោ ច វេទិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. កថំ វេទិតព្ពោតិ អាហ ‘‘តិវិធោ’’តិអាទិំ. ‘‘សហជាតេ សង្គហេតព្ពំ’’តិ បច្ចយភាវេន សង្គហេតព្ពំ. សហជននំ នាម អត្តនា សហ ជនេន្តស្ស សហជននំ. តញ្ច កម្មចិត្តាទីនំ វិយ វិសុំ ជននកិច្ចំ ន ហោតិ. អត្តនិ ឧប្បជ្ជន្តេ ឯវ ឥតរានិ រូបានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អនុប្បជ្ជន្តេ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯវរូបំ ជននកិច្ចំ វេទិតព្ពំ.‘‘វិនាវ សហុប្បាទនកិច្ចេនា’’តិ អត្តនា សហុប្បាទនកិច្ចេ អាហារស្ស ព្យាបារោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តេនេវ សហជាតានិ ឧបត្ថម្ភន្តោបិ សហជាតបច្ចយត្តំ ន គច្ឆតីតិ. ឯសនយោ រូបជីវិតិន្ទ្រិយេបិ. តេន វុត្តំ ‘‘ជីវិតំបី’’តិអាទិ. ‘‘តីសូ’’តិ អារម្មណញ្ច ឧបនិស្សយោ ច អត្ថិចាតិ ឥមេសុ តីសុ. អារម្មណាធិបតិម្ហិ បុរេជាតា រម្មណាធិបតិបិ អត្ថិ. សោ បុរេជាតត្ថិ បច្ចយោ ឯវាតិ អត្ថិបច្ចយេ សង្គហិតោ. ‘‘តស្មិំ កតេ បវត្តមានានំ’’តិ តស្មិំ កម្មេ កតេ តស្ស កតត្តា ឯវ បវត្តមានានំ. អារម្មណាការោ គោចរវិសយាការោ. ‘‘សន្តានវិសេសំ កត្វា’’តិ ពីជនិធានំ កត្វាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តេ’’តិ អារម្មណបច្ចយ កម្ម បច្ចយា. ‘‘អកាលិកោ’’តិ មគ្គចេតនាវសេន អកាលិកោ. សោហិ អត្តនោ អនន្តរេផលំ ជនេតិ. តស្មា អាគមេតព្ពស្ស អាយតិកាលស្ស អភាវា អកាលិកោតិ វុច្ចតិ. អវសេសោ នានក្ខណិកបច្ចយោ កាលិកោ. ‘‘បច្ចយដ្ឋេនា’’តិ បច្ចយកិច្ចេន. លោកប្បវត្តិយា កម្មហេតុកត្តាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ផលហេតូ បចារេនា’’តិ ផលភូតាយ សព្ពលោកប្បវត្តិយា ហេតុភូតស្ស កម្មស្ស នាមំ ផលម្ហិ អារោបេត្វា វោហារេន សព្ពេបិ តេវីសតិបច្ចយា កម្មសភាវំ នាតិវត្តន្តីតិ យោជនា. កម្មបច្ចយ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘វិជ្ជមានា យេវា’’តិ អត្ថិបច្ចយា ឯវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សាសនយុត្តិយា វិរុទ្ធមេវា’’តិ ឯត្ថ សាសនយុត្តិ នាម តីណិបិដកានិ. ‘‘វិរុទ្ធមេវា’’តិ អារម្មណ បច្ចយភូតា សព្ពេ បថវី បព្ពត នទីសមុទ្ទ អជដាកាសាទយោ ច សព្ពាបញ្ញត្តិយោ ច និព្ពានញ្ច កម្មសង្ខ្យំ គច្ឆន្តីតិ វទន្តោ ច, សព្ពេ អតីតានាគត ធម្មា អត្ថិបច្ចយា ឯវាតិ វទន្តោ ច, តីហិ បិដកេហិបិ វិរុជ្ឈតិយេវ. បដ្ឋានបាឡិយា បន វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អត្ថិ សទ្ទោហិ បដ្ឋានេ បច្ចុប្បន្នភាវេន វិជ្ជមានត្ថោ. ន បរមត្ថ ធម្ម ភាវេន. នាបិលោក សម្មុតិវសេន. ន ហិ បរមត្ថ ធម្ម ភូតាបិ អតីតានាគតធម្មា ឥធ អត្ថិ សង្ខ្យំ គច្ឆន្តិ. នាបិបញ្ញត្តិ ហោតិ. ‘‘អញ្ញមញ្ញប្បដិពទ្ធឱកាសេ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ និស្សយនិស្សិតភាវេ ន បដិពទ្ធេ កាមរូបភវោកាសេ. ‘‘យតោ’’តិ យម្ហាបដិសន្ធិ វិញ្ញាណតោ. ‘‘យតោ’’តិ វា យម្ហាសីសតោ, យម្ហាពីជតោ និព្ពត្តីតិ យោជនា. ‘‘ពីជតោ វិយ មហារុក្ខស្សា’’តិ ពីជបច្ចយា កឡីរង្កុរាទិកស្ស មហារុក្ខសន្តានស្ស និព្ពត្តិវិយ. បាឡិបាឋេ. ‘‘ន ឱក្កមិស្សថា’’តិ សចេ ន ឱក្កមេយ្យ. ‘‘សមុច្ចិស្សថា’’តិ អបិនុខោ សមុច្ចេយ្យ, វឌ្ឍេយ្យ. ‘‘វោក្កមិស្សថា’’តិ សចេ វិគមេយ្យ, វិនាសេយ្យ. ‘‘អភិនិព្ពត្តិស្សថា’’តិ អបិនុខោ អភិនិព្ពត្តេយ្យ, បាតុភវេយ្យ. ‘‘វោច្ឆិជ្ជិស្សថា’’តិ សចេឧច្ឆិជ្ជេយ្យ. ‘‘អាបជ្ជិស្សថា’’តិ អបិនុខោ អាបជ្ជេយ្យ. ‘‘យទិទំ’’តិ យំ ឥទំ. ‘‘ឥទំ’’តិ និបាតមត្តំ. ‘‘វិញ្ញាណំ’’តិ បដិសន្ធិវិញ្ញាណំ. យំ វិញ្ញាណំ អត្ថិ. ឯសេវ វិញ្ញាណ ធម្មោតិ យោជនា. ‘‘រូបុប្បត្តិយា’’តិ រូបុប្បាទស្ស. វិញ្ញាណំ បច្ចយោ ឯតស្សាតិ វិញ្ញាណ បច្ចយា. រូបុប្បត្តិ. ‘‘រូបប្បវេណិយា’’តិ កម្មជរូបសន្តតិយា. ‘‘ឧតុអាហារាបី’’តិ អជ្ឈត្ត ឧតុអជ្ឈត្ត អាហារាបិ. ឥទញ្ច សម្ភវយុត្តិ វសេន វុត្តំ. អត្ថតោ បន បុរិមុប្បន្នាយ រូបប្បវេណិយា អសតិ, អជ្ឈត្តំ តេ ឧតុអាហារាបិ នត្ថិយេវ. ពហិទ្ធា ឧតុបន អសតិបិ បុរិមុប្បន្នាយ រូបប្បវេណិយា រូបំ ន ជនេតីតិ ន វត្តព្ពំ. ដីកាបាឋេ. ‘‘អរូបំ បនា’’តិ អរូបភូមិបន. ‘‘យស្មិំរូបេ’’តិ កម្មជរូបេ. ‘‘បច្ចយភាវោ អត្ថី’’តិ បច្ឆិមរូបុប្បត្តិយា បច្ចយសត្តិ អត្ថិ. កស្មា វិញ្ញាយតីតិ ចេ. ‘‘បុត្តស្សា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ពីជភាវសង្ខាតំ’’តិ អម្ពពីជាទីនំ ពីជភាវសង្ខាតំ. ‘‘និយាមរូបំ នាមា’’តិ ឧតុវិសេសមាហ. ‘‘យថា វា តថា វា’’តិ អនិយមតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘យោនិភាវសង្ខាតំ’’តិ តំ តំ គោត្តកុលជាតីនំ ជាតិភាវសង្ខាតំ. ‘‘និយាមរូបំ’’តិ ឧតុវិសេស សង្ខាតំ និយាមរូបំ. សទិសានិ រូបសណ្ឋានានិ យេសន្តិ វិគ្គហោ. ‘‘បដិសន្ធិរូបស្សេវ អានុភាវោ’’តិ កលលកាលាទីសុ ឧប្បន្នស្ស បដិសន្ធិរូបស្សេវ អានុភាវោ. បុន តមេវត្ថំ វិសេសេត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘សមុទាគតំ’’តិ សុដ្ឋុ ឧបរូបរិអាគតំ. ឥត្ថិភាវាទិរូបំ ពីជរូបញ្ច និយាមេតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘និយាមកំ’’តិ នានាវណ្ណសណ្ឋានាទីនំ និយាមកំ. ‘‘តត្ថ ឥមស្មិំ ភវេ’’តិអាទីសុ. ធនញ្ច ធញ្ញញ្ច តតោ អវសេសា សព្ពេឧបភោគបរិភោគាចាតិ វិគ្គហោ. វិជ្ជា ច សិប្បញ្ច នានាពហុស្សុតញ្ច បរិយត្តិ ចាតិ ទ្វន្ទោ. ‘‘អនាគតានំ តាសំ’’តិ តាសំ អភិនវធនធញ្ញាទិសម្បត្តីនំ. ‘‘ឧបនិស្សយ បច្ចយតា’’តិ បុព្ពយោគកម្មស្ស ឧបនិស្សយ បច្ចយតា. តត្ថ ធនធញ្ញភោគានំ បដិលាភត្ថាយ បុព្ពយោគករណំ នាម កសិកម្ម វាណិជ្ជកម្មាទីនំ ករណំ. តត្ថ កសិកម្មេ តាវ ធនធញ្ញភោគានំ បដិលាភត្ថាយ កសិកម្មករណេ ធនធញ្ញភោគា អនាគតូបនិស្សយ បច្ចយោ. ឥទានិ កសិកម្មករណំ តស្ស បច្ចយុប្បន្នំ. ធនធញ្ញ ភោគានំ បដិលាភបរិភោគកាលេសុ កសិកម្មករណំ អតីតូបនិស្សយ បច្ចយោ. តេសំ បដិលាភោ ច បរិភោគោ ច តស្ស បច្ចយុប្បន្នោ. កសិកម្មករណក្ខណេ បន ខេត្ត, វត្ថុ, ពីជ, មេឃវុដ្ឋិយោ ច នង្គលាទីនិ កសិភណ្ឌានិ ច គោមហិំសា ច កម្មការក បុរិសា ច បច្ចុប្បន្នូបនិស្សយោ. កសិកម្មករណំ តស្ស បច្ចយុប្បន្នំ. កម្មសាធិកស្ស មាតាបិតាទយោ បុព្ពបុរិសា តស្ស កម្មស្ស អតីតូបនិស្សយ បច្ចយោ. តំ កម្មំ តស្ស បច្ចយុប្បន្នន្តិ. ឯវំ សេសេសុបិ. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យំ.

‘‘បញ្ចវិធ’’ន្តិអាទីសុ. ‘‘សណ្ឋានត្តំ’’តិ អណុ, តជ្ជារី, រថរេណុ, លិក្ខាទីនិ ឧបាទាយ សព្ពេសំ រូបសណ្ឋានានំ ភាវោ សណ្ឋានត្តំ. ‘‘ភាវោ’’តិ ច តេសំ បវត្តិ វុច្ចតិ. ‘‘បវត្តិ ហេតូ’’តិ ច បរមត្ថ រូប ធម្មា ឯវ. ‘‘អនុបគមនតោ’’តិ ឯត្ថ សភាវតោ អតិសុខុមត្តា អនុបគមនំ វេទិតព្ពំ. អធិវចនសង្ខាតំ នាមាភិធានន្តិ វិគ្គហោ. ‘‘អធិវចនំ’’តិ ច អត្ថប្បកាសកត្តា អធិកំ វចនំ អធិវចនំ. ‘‘នាមាភិធាន’’ន្តិ ច នាមបញ្ញត្តិ វុច្ចតិ. ‘‘គហេតព្ព ភាវោ’’តិ ឥទំ ចិត្តំ នាម, អយំ ផស្សោនាមាតិអាទិនា កថេន្តានំ សន្តិកា នាមាភិធានំ សុត្វា តទនុរូបស្ស សភាវត្ថស្ស ជាននវសេន ញាណេន គហេតព្ពភាវោ. នាម បញ្ញត្តានុសារេន ជានិតព្ពត្តា នាមន្តិ វុច្ចតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អារម្មណេ នមតីតិ នាមំ. អារម្មណិក ធម្មា វា ឯត្ថ នមន្តីតិ នាមន្តិបិ យុជ្ជតិ.

ឥមស្មិំ បច្ចយសង្គហេ បច្ចយធម្មេសុ បញ្ញត្តីនំបិ សង្គហិតត្តា បញ្ញត្តិ សង្គហោបិ ថេរេន ឥធ និក្ខិត្តោ. តត្ថ ‘‘បញ្ញាវីយតី’’តិ ឯត្ថ បញ្ញាបនំ នាម វោហារដ្ឋបនំ. តញ្ចឋបនំ ទ្វីហិការណេហិ សិជ្ឈតិ វទន្តានំ វោហារេន ច, សុណន្តានំ សម្បដិច្ឆនេន ចាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អយំ បី’’តិអាទិមាហ. ‘‘សម្បដិច្ឆីយតី’’តិ យថា បុព្ពបុរិសេហិ វោហរីយតិ, តថា បច្ឆិម ជនបរម្បរាហិ វោហរីយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. បការេន ញាបីយតីតិ បញ្ញត្តីតិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘ព្យញ្ជនត្ថោ’’តិ មនុស្ស, ទេវ, បថវី, បព្ពតាទិកោ សទ្ទត្ថោ. ‘‘បញ្ញា បីយន្តី’’តិ បការេន ឋបីយន្តិ. សទ្ទបញ្ញត្តិំ អាហាតិ អធិការោ. អធិមត្តភាវប្បការោ នាម បថវីបព្ពតាទីសុ បថវីធាតុយា អធិមត្ត ភាវវិសេសោ. នទី សមុទ្ទោទកាទីសុ អាបោធាតុយា. អគ្គិក្ខន្ធេសុ តេជោធាតុយា. វាតក្ខន្ធេសុ វាយោធាតុយាតិ ឯវំ អធិមត្ត ភាវវិសេសោ. វិវិធេន បការេន បរិណមនំ វិបរិណាមោតិ អាហ តថា តថា វិបរិណាមាការន្តិ. បថវីបព្ពតាទិវោហារោ សណ្ឋិតាការំ និស្សាយ បវត្តោ ន ហោតិ. បថវី នាម ឯវំ សណ្ឋានា, បព្ពតោ នាម ឯវំ សណ្ឋានោតិ សណ្ឋាននិយមោ នត្ថិ. បំសុសិលានំ រាសិបុញ្ជប្បវត្តិមត្តេន វោហារោ សិទ្ធោតិ វុត្តំ ‘‘ន ហិ ឥធ សណ្ឋានំ បធានំ’’តិ. ‘‘កដ្ឋាទយោ ឯវ វុច្ចន្តី’’តិ តេ ឯវសណ្ឋាននានត្តំ បដិច្ច នានាវោហារេន វុច្ចន្តិ. បថវី បព្ពត នទី សមុទ្ទាទីសុ វិយ ភូតានំ បវត្តិវិសេសាការេនាតិ វុត្តំ ‘‘ន ហិ ឥធ សមូហោ បធានំ’’តិ. ‘‘ឧបាទាបញ្ញត្តី’’តិ បញ្ចក្ខន្ធ ធម្មេ ឧបាទាយ តេហិ អនញ្ញំ ឯកីភូតំ កត្វា បញ្ញត្តិ. ន អាកាស បញ្ញត្តិ ទិសាទេសបញ្ញត្តិយោ វិយ តេហិ ខន្ធេហិ មុញ្ចិត្វា បញ្ញត្តិ. ‘‘យតោ’’តិ យម្ហាទិសតោ. ‘‘លទ្ធប្បកាសត្តា’’តិ លទ្ធប្បភាសត្តា. ‘‘អហស្សា’’តិ ទិវសស្ស. ឧទ្ធុមាតកាទីនិ ‘ឧទ្ធុមាតកំ បដិកូលំ’តិអាទិនា បដិកូលវសេន មនសិករោន្តស្សបិ និមិត្តំ ឧបដ្ឋហន្តំ ភូតវិការប្បការេន ឧបដ្ឋហតីតិ កត្វា ភូតនិមិត្តេ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘អដ្ឋកថាយំ’’តិ បុគ្គលបញ្ញត្តិ អដ្ឋកថាយំ. ‘‘តាសំ’’តិ ភូមិបព្ពតាទិកានំ អត្ថ បញ្ញត្តីនំ. ‘‘តថា តថា’’តិ អយំ ភូមិ, អយំ បព្ពតោ, តិអាទិនា តេន តេន វោហារេន. អត្ថានំ បរមត្ថានំ ឆាយាតិ អត្ថច្ឆាយា. ‘‘ឆាយា’’តិ ច និមិត្តច្ឆាយាយោ វុច្ចន្តិ. អត្ថច្ឆាយានំ អាការោ អត្ថច្ឆាយាការោ. ‘‘អាការោ’’តិ ច នានាសមូហ នានាសណ្ឋានាទិកោ អាការោ. អត្ថោតិ វា សទ្ទាភិធេយ្យោ វចនត្ថោ. សោយេវ សមូហាការាទិ និមិត្ត មត្តត្តា អត្ថច្ឆាយាការោតិ វុច្ចតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘សទ្ទាភិធេយ្យ សង្ខាតេនា’’តិអាទិនា. ‘‘ទព្ពប្បដិពិម្ពាការេនា’’តិ ទព្ពសង្ខាតេន បដិពិម្ពាការេន. ‘‘ឱលម្ពិយា’’តិ អវលម្ពិត្វា. ‘‘គណនូបគំ កត្វា’’តិ អយ មេកោ អត្ថោ, ឥទមេកំ វត្ថូតិ ឯវំ គណនូបគំ កត្វា. ‘‘ឥមេឆា’’តិ ឥមេ ឆសទ្ទបញ្ញត្តិ វោហារា នាម នាមកម្មាទិ នាម. ‘‘អត្តនី’’តិ នាមបទ សង្ខាតេ អត្តនិ. អត្ថ វិសយំ ឯវ ហុត្វា បវត្តតិ ភាសញ្ញូនន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘នាមេ សតី’’តិ អក្ខរសមូហោ បទំ, បទសមូហោ វាក្យន្តិ ឯវំ វុត្តេ នាមបទេ វិជ្ជមានេ សតិ. ‘‘តទុគ្គណ្ហន្តានំ’’តិ តំ តំ នាមបទំ វាចុគ្គតករណ វសេន ឧគ្គណ្ហន្តានំ ជនានំ. ‘‘តទត្ថា’’តិ តស្ស តស្ស នាម បទស្ស អត្ថា. ‘‘អាគច្ឆន្តិ យេវា’’តិ ភាសញ្ញូនំ ញាណាភិមុខំ អាគច្ឆន្តិយេវ. ឯតេន អត្តនិ អត្ថស្ស នាមនំ នាម អត្ថជោតន កិច្ចមេវាតិ ទីបេតិ. ‘‘សុណន្តានំ ញាណំ’’តិ ឯត្ថ ‘‘ញាណំ’’តិ ឧបលក្ខណ វចនំ, អកុសល វិញ្ញាណស្សបិ អធិប្បេតត្តា. ‘‘តំ តំ អត្ថាភិមុខំ នាមេតី’’តិ អារម្មណ ករណវសេន នាមេតិ. ‘‘នាមគ្គហណ វសេនា’’តិ អយំ អសុកោនាម ហោតូតិ ឯវំ នាមគ្គហណវសេន. ‘‘ធារីយតី’’តិ យាវជីវំបិ អប្បមុស្សមានំ កត្វា ធារីយតិ. នីហរិត្វា វុច្ចតិ អត្ថោ ឯតាយាតិ និរុត្តិ. ‘‘ឯតាយា’’តិ ករណភូតាយ ឯតាយនាមជាតិយា. ‘‘អវិទិតបក្ខេ’’តិ នាមបទំ អស្សុតកាលេ អវិញ្ញាតបក្ខេ. ‘‘តតោ នីហរិត្វា’’តិ អវិទិតបក្ខតោ ញាណេន នីហរិត្វា. ‘‘កថីយតី’’តិ តំ សុតកាលេ វទន្តេន សុណន្តស្ស អាចិក្ខីយតិ ជានាបីយតិ. ‘‘អត្ថស្សា’’តិ អវិទិតបក្ខេ ឋិតស្ស អត្ថស្ស. ‘‘ឯតស្សេ វា’’តិ នាមបទស្សេវ. នាមបទន្តិ ច ក្រិយ បទំបិ, ឧបសគ្គបទម្បិ, និបាតបទម្បិ, បាដិបទិកបទំបិ, ឥធ នាមបទន្ត្វេវ វុច្ចតិ. ‘‘វិសេសនភូតានំ’’តិ អញ្ញបទត្ថសមាសេ សមាសបទានំ អត្ថា វិសេសនា នាម. ឯវំ វិសេសនភូតានំ. ‘‘បុគ្គលស្សា’’តិ អញ្ញបទត្ថភូតស្ស អភិញ្ញាលាភី បុគ្គលស្ស. ‘‘វទន្តី’’តិ អានន្ទាចរិយំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ ធម្មសង្គណិយំ បញ្ញត្តិទុកនិទ្ទេសេ មូលដីកាយំ តថា វទតិ. ‘‘តព្ភាវំ’’តិ អក្ខរ បទព្យញ្ជនភាវំ. ‘‘អស្សា’’តិ នាមបញ្ញត្តិយា. អក្ខរបទព្យញ្ជនំ គោចរោ អារម្មណំ អស្សាតិ វិគ្គហោ. ‘‘អនុសារេនា’’តិ អនុគមនេន. ‘‘លោកសង្កេត និម្មិតា’’តិ លោកសង្កេតញ្ញាណេន បវត្តិតា. ‘‘លោកសង្កេតញ្ញាណំ’’តិ ច ឥទំ នាមំ ឥមស្សត្ថស្ស នាមំ, អយមត្ថោ ឥមស្ស នាមស្ស អត្ថោតិ ឯវំ បុរេតរំ លោកសញ្ញាណ ជាននកញ្ញាណំ. ‘‘អតីត សទ្ទមត្តារម្មណា’’តិ សោតវិញ្ញាណ វីថិយា អារម្មណំ ហុត្វា និរុទ្ធំ អតីត សទ្ទមត្តំ កុរុមានា. ‘‘តេន វុត្តវចនេ’’តិ តេន សិក្ខំ បច្ចក្ខន្តេន ភិក្ខុនា សិក្ខំ បច្ចក្ខាមីតិ វុត្តវចនេ. បច្ចុប្បន្នំ សទ្ទំ សោតវិញ្ញាណ វីថិយា, អតីតញ្ច សទ្ទំ មនោវិញ្ញាណ វីថិយាតិ យោជនា. ‘‘តានិ អក្ខរានី’’តិ សិក្ខំ បច្ចក្ខាមីតិ វាក្យេ អវយវក្ខរានិ. ‘‘អយំ អក្ខរ សមូហោ’’តិ ឥទំ នាមបទន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯតស្ស អត្ថស្ស. ‘‘វិនិច្ឆយវីថិំ’’តិ អក្ខរ បទសល្លក្ខណវីថិញ្ច. ‘‘ឯកក្ខរេ សទ្ទេ’’តិ ‘គោ’ ឥច្ចាទិកេ ឯកក្ខរេ បញ្ញត្តិ សទ្ទេ. ‘‘យា’’តិ នាម បញ្ញត្តិ. ‘‘វទន្តស្ស មនសា’’តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បុព្ពភាគេ’’តិ យំ កិញ្ចិ អត្ថំ បរេសំ វត្តុកាមោ វទន្តោ តស្ស តស្ស អត្ថស្ស នាមំ បថមំ មនោទ្វារវីថិយា និយមេត្វា ឯវ វទតិ, តំ នាមំ បុព្ពភាគេ វទន្តេន មនសា វវត្ថាបិតា នាមបញ្ញត្តីតិ វុច្ចតិ. បដិបាដិកថនំ បវត្តិក្កមកថនំ. ‘‘វុត្តំ’’តិ អដ្ឋកថាសុ វុត្តំ. តថា អទ្ធមត្តិកន្តិ ច វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វុត្តំ’’តិ ច សទ្ទសត្ថេសុ វុត្តំ.

គាថាយំ. ‘‘មត្តា’’តិ ឯកវិជ្ជុប្បាទក្ខណំ វុច្ចតិ. ឯកា មត្តាយស្សាតិ ឯកមត្តោ. ‘‘ទីឃមុច្ចតេ’’តិ ទីឃោ នាម វុច្ចតេ. ‘‘ប្លុតោ’’តិ នានប្បការេន រុតោ គាយិតោតិ បរុតោ. សោ ឯវ រការស្ស លការំ កត្វា បការេ ច សរលោបំ កត្វា ប្លុតោតិ វុច្ចតិ. គីតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បរមត្ថ សទ្ទសង្ឃាដានំ’’តិ បរម្បរា បវត្តានំ បរមត្ថ សទ្ទរាសីនំ. ‘‘អនេកកោដិសតសហស្សានិ ចិត្តានី’’តិ ជវនវីថីនំ អន្តរន្តរា ភវង្គចិត្តេហិ សទ្ធិំ អនេកកោដិសតសហស្សានិ ចិត្តានិ.

បដ្ឋាននយានុទីបនា និដ្ឋិតា.

បច្ចយសង្គហានុទីបនា និដ្ឋិតា.