៩. កម្មដ្ឋានសង្គហអនុទីបនា

១៧០. កម្មដ្ឋានសង្គហេ. វិទិតោ វិញ្ញាតោ នាមរូប វិភាគោ យេនាតិ វិគ្គហោ. យោគី បុគ្គលោ. ‘‘កិលេសេ សមេតី’’តិ កាមច្ឆន្ទាទិកេ នីវរណកិលេសេ ឧបសមេតិ. ‘‘តថា បវត្តោ’’តិ ភាវនាវសេន បវត្តោ. វូបសមនវសេន វា បវត្តោ. ‘‘តាយា’’តិ តាយភាវនា បញ្ញាយ, បស្សន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បស្សិតំ’’តិ សមនុបស្សិតំ. កថំ កសិណភាវនាទិកំ យោគកម្មំ អត្តាវ អត្តនោ ឋានំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អាទិមជ្ឈបរិយោសានានំហី’’តិអាទិ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘បទដ្ឋានតាយា’’តិ ឯតេន តិដ្ឋតិ អនិវត្តមានំ បវត្តតិ ឯតេនាតិ ឋានន្តិ អត្ថេន បទដ្ឋានមេវ ឋានន្តិ វុច្ចតីតិ ទីបេតិ. ‘‘សុខវិសេសានំ’’តិ ឈានសុខ មគ្គសុខ ផលសុខានំ. ‘‘ទសកសិណានី’’តិអាទីសុ មុខ្យតោ វា ឧបចារតោ វា ទ្វិធាបិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ទសកសិណានី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សេសានិបី’’តិ អប្បមញ្ញាទីនិ សេសកម្មដ្ឋានានិបិ. យំ យំ អនុរូបំ យថានុរូបំ. ‘‘សមុទាចរណំ’’តិ បុនប្បុនំ ភុសំ បវត្តនំ. ‘‘សំសគ្គ ភេទោ’’តិ ឯកមេកស្ស បុគ្គលស្ស កស្សចិ ទ្វេចរិយា, កស្សចិ តិស្សោតិអាទិនា សម្មិស្ស វិភាគោ. អដ្ឋកថាយំ’’តិ វិសុទ្ធិមគ្គ អដ្ឋកថាយំ. ‘‘សព្ពាយបិ អប្បនាយា’’តិ ឈានប្បនាយ ច មគ្គប្បនាយ ច ផលប្បនាយ ច. ‘‘យា អាសន្នេ បវត្តា ទូរេ បវត្តាតិ អធិការោ. ‘‘ឥតរា បនា’’តិ ទូរេ បវត្តាបន. ‘‘តាសំ បនា’’តិ តិស្សន្នំ ភាវនានំ បន. ‘‘តេសំ បី’’តិ ទ្វិន្នំ និមិត្តានំបិ. ‘‘វិទត្ថិចតុរង្គុលំ’’ នាម វិត្ថារតោ ចតុរង្គុលាធិកំ វិទត្ថិប្បមាណំ. វិទត្ថិប្បមាណំ វា ចតុរង្គុលប្បមាណំ វាតិបិ យុជ្ជតិ. តថាហិ វិសុទ្ធិមគ្គេ វាយោកសិណ វិធានេ ចតុរង្គុលប្បមាណំ សីសំ វាតេន បហរិយមានំ ទិស្វាតិ វុត្តំ. ខលមណ្ឌលំ នាម កស្សកានំ កស្សមទ្ទនភូមិភាគមណ្ឌលំ. ‘‘កតំ វា’’តិ នីលាទិវណ្ណវិសេសរហិតំ អរុណវណ្ណំ មត្តិកក្ខណ្ឌំ ឧទកេន មទ្ទិត្វា ចក្កមណ្ឌលំ វិយ បរិមណ្ឌលំ សុមដ្ឋតលំ បថវិមណ្ឌលំ ករោន្តិ. ឯវំ កតំ វា. ‘‘អកតំ វា’’តិ កត្ថចិ ភូមិភាគេ កេនចិ អកតំ សយំ ជាតំ វា. ‘‘កសិណេន ជម្ពុទីបស្សា’’តិ ឯត្ថ.

ពុទ្ធោតិ កិត្តយន្តស្ស, កាយេ ភវតិ យា បីតិ;

វរមេវ ហិ សាបីតិ, កសិណេនបិ ជម្ពុទីបស្សាតិ.

គាថាសេសោ. តត្ថ ជម្ពុទីបស្ស កសិណតោ សាបីតិវរា ឯវាតិ យោជនា. ‘‘កសិណតោ’’តិ ច សកលមណ្ឌលតោ. សកលស្ស ជម្ពុទីបមណ្ឌលស្ស ឥស្សរិយាធិបតិតោ បីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សន្និវិដ្ឋា’’តិ សមំ សណ្ឋិតា. ‘‘សណ្ឋាន បញ្ញត្តី’’តិ មណ្ឌលសណ្ឋានេន ឧបដ្ឋិតា និមិត្តបញ្ញត្តិ ឯវ វុច្ចតិ. ‘‘ផុដ្ឋដ្ឋានេ’’តិ កាយេវា រុក្ខគ្គាទីសុវា វាតេន បហតដ្ឋានេ. ‘‘វាយុ វដ្ដី’’តិ វាតបរិមណ្ឌលំ. ចន្ទសូរិយានំ អគ្គិស្ស ច ឱភាសេន វិសិដ្ឋាតិ សមាសោ. ‘‘វិសិដ្ឋា’’តិ វិសេសិតា.

‘‘ធូមាតំ’’តិ ធូមាយិតំ. ធូមបូរិតបដំ វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សូនភាវំ គតំ’’តិ. អន្តេ កការោ និន្ទត្ថជោតកោតិ វុត្តំ ‘‘កុច្ឆិតត្តា’’តិ. ជេគុច្ឆិ តព្ពត្តាតិ អត្ថោ. ‘‘ឆវសរីរស្សា’’តិ លាមកសរីរស្ស. ‘‘តទេវា’’តិ ឆវសរីរមេវ. វិបុព្ពកំ វិច្ឆិន្នកំ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ វិសេសេន នីលន្តិវិនីលំ. តមេវ កុច្ឆិតត្តា វិនីលកំ. ‘‘តទេវ បុន បច្ចិត្វា’’តិ វិនីលកសរីរមេវ បុន កាលាតិក្កមេ បច្ចិត្វា. បូតិលោហិតានំ បរិបក្កភាវំ បត្វាតិ អត្ថោ. តតោ តតោ ទ្វារច្ឆិទ្ទតោ. យុត្តំ តទេវ សរីរន្តិ សម្ពន្ធោ. វិច្ឆិន្នកំ នាម, វិច្ឆិទ្ទកន្តិបិ បឋន្តិ. ‘‘អបកឌ្ឍិត្វា’’តិ ខណ្ឌានិ សរីរតោ មោចេត្វា តំ តំ បទេសំ កឌ្ឍិត្វា. ‘‘បគ្ឃរិតលោហិត សរីរំ’’តិ ឆិន្នវិទ្ធដ្ឋានេសុ វណមុខេហិ បគ្ឃរិតលោហិតសរីរំ.

‘‘ពុទ្ធានុស្សតី’’តិ ឯត្ថ ពុទ្ធសទ្ទោ គុណ្យូបចារ វចនំ ហោតិ. គុណិនោ ទព្ពស្ស នាមេន គុណានំ គហេតព្ពត្តាតិ វុត្តំ ‘‘ពុទ្ធគុណស្ស អនុស្សតិ ពុទ្ធានុស្សតី’’តិ. ឯសនយោ ធម្មានុស្សតាទីសុ. ‘‘អរហតាទី’’តិ អរហតាទិគុណោ. វិគតានិ ទុស្សិល្យាទិ មលានិ ច មច្ឆេរញ្ច យស្ស តំ វិគតមលមច្ឆេរំ. តស្ស ភាវោតិ វិគ្គហោ. ‘‘អត្តនា អធិគតនិព្ពានញ្ចា’’តិ ឯតេន អរិយបុគ្គលានំ កិលេសានំ អច្ចន្តវូបសមោ វុត្តោ. ‘‘យំ អារព្ភា’’តិ យំ បុគ្គលំ អារព្ភ. ហិតូបសំហារោ នាម អយំ បុគ្គលោ អវេរោ ហោតុ, អព្យាបជ្ជោ ហោតូតិអាទិនា អវេរតាទីនិ ហិតសុខានិ តស្មិំ បុគ្គលេ ចិត្តេន ឧបសំហរណំ. ករុណា, មុទិតា, ហេដ្ឋា ចេតសិកសង្គហេ វុត្តត្ថា ឯវ. ហិតូបសំហារោ ច ហិតមោទនា ច អហិតាបនយនញ្ចាតិ ទ្វន្ទោ. តត្ថ ហិតូបសំហារោ មេត្តាយ កិច្ចំ. ហិតមោទនា មុទិតាយ. អហិតាបនយនំ ករុណាយ កិច្ចំ. តត្ថ បរំ ហិតសុខសម្បន្នំ ទិស្វា តេន បរហិតេន អត្តនិ បីតិបាមោជ្ជវឌ្ឍនំ ហិតមោទនា នាម. បរំ ទុក្ខិតំ ទិស្វា អយំ ឥមម្ហាទុក្ខា មុច្ចតុ, មាកិលមតូតិ ឯវំ ចិត្តេន បរស្មិំ អហិតស្ស ទុក្ខស្ស អបនយនំ អហិតាបនយនំ នាម. ‘‘តេសំ’’តិ បរសត្តានំ. សស្ស អត្តនោ ឥទន្តិ សកំ. ‘‘ឥទំ’’ សុខទុក្ខការណំ. អត្តនា កតកម្មំ ឯវ សកំ យេសំ តេ កម្មស្សកា. បរសត្តា ឯវ. តេសំ ភាវោ. តស្ស អនុព្រូហនន្តិ វិគ្គហោ. ‘‘សីមសម្ភេទោ’’តិ អត្តា ច បិយបុគ្គលោ ច មជ្ឈត្តបុគ្គលោ ច វេរិបុគ្គលោ ចាតិ ចតស្សោ សីមា. សម្ភិន្ទនំ សម្ភេទោ. សម្មិស្សនំ អនានត្តករណន្តិ អត្ថោ. សីមានំ សម្ភេទោ សីមសម្ភេទោ. សព្ពា ឥត្ថិយោ, សព្ពេបុរិសាតិអាទិនា ឱធិសោ បរិច្ឆេទតោ ផរណំ ឱធិសោផរណំ នាម. សព្ពេសត្តា, សព្ពេបាណា, សព្ពេភូតាតិអាទិនា អនោធិសោ អបរិច្ឆេទតោ ផរណំ អនោធិសោផរណំ នាម. បុរត្ថិមាយទិសាយ សព្ពេសត្តា អវេរាហោន្តូតិអាទិនា ទិសាវិភាគវសេន ផរណំ ទិសាផរណំ នាម. ‘‘តំ សមង្គីនោ ចា’’តិ តាហិ អប្បមញ្ញាហិ សមង្គីនោ បុគ្គលា. ‘‘និច្ចំ សោម្មហទយភាវេនា’’តិ សព្ពកាលំ សន្តសីតល ហទយភាវេន. ព្រហ្មសទ្ទោ វា សេដ្ឋបរិយាយោ ‘ព្រហ្មំ បុញ្ញំ បសវតី’តិអាទីសុ វិយ. អសិតព្ពំ ភុញ្ជិតព្ពន្តិ អសិតំ. បញ្ចភោជនំ. បាតព្ពន្តិ បីតំ. អដ្ឋវិធំ បានំ. ទន្តេន ខាយិតព្ពំ ខាទិតព្ពន្តិ ខាយិតំ. បូវក្ខជ្ជផលក្ខជ្ជាទិកំ នានាខាទនីយំ. អង្គុលីហិបិ គហេត្វា សាយិតព្ពំ លេហិតព្ពន្តិ សាយិតំ. មធុប្ផាណិតាទិកំ សាយនីយំ. សរសប្បដិកូលតា នាម អត្តនោ សភាវតោ បដិកូលតា. ចតុព្ពិធោបិ ហិ អាហារោ ភាជនេសុ វា ហត្ថមុខាទីសុ វា យត្ថ យត្ថ សម្មក្ខេតិ, លគ្គតិ, លិម្បតិ. តំ ឧទកេន ធោវិតព្ពំ ហោតិ. អធោតំ បន តម្បិ ជេគុច្ឆនីយំ ហោតិ. អាសយតោ បដិកូលតា នាម តស្ស អជ្ឈោហរីយមានស្ស កណ្ឋាទីសុ ឋិតេហិ បិត្តសេម្ហាទីហិ អាសយេហិ សម្មិស្សនវសេន បដិកូលតា. និធានតោ បដិកូលតា នាម និធានតោ បដិកូលតា. ‘‘និធានំ’’តិ ច អាមាសយោ វុច្ចតិ. បក្កតោ បដិកូលតា នាម តស្ស និធានគតស្ស បរិបក្កកាលេ គូថមុត្តាទិភាវបត្តិតោ បដិកូលតា. អបក្កតោ បដិកូលតា នាម តស្មិំ អបរិបក្កេ អជិណ្ណេ សតិ សរីរេ នានារោគុប្បត្តិវសេន បដិកូលតា. ផលតោ បដិកូលតា នាម តស្ស បរិបក្កកាលតោ បដ្ឋាយ សរីរេ កេសលោមាទីនំ បដិកូលរាសីនំ វឌ្ឍនវសេន បដិកូលតា. និស្សន្ទតោ បដិកូលតា នាម តស្ស ន វហិទ្វារេហិ វា លោមកូបេហិវា អញ្ញេហិ នានាវណមុខេហិ វា ឧគ្ឃរណ បគ្ឃរណាទិវសេន បដិកូលតា. ‘‘តត្ថា’’តិ តស្មិំ ចតុព្ពិធេ អាហារេ. ‘‘និកន្តិប្បហានសញ្ញា’’តិ កន្តារមគ្គេ មាតាបិតូនំ កន្តារនិត្តរណត្ថាយ បុត្ត មំសខាទនេ វិយ អតិ មនុញ្ញេបិ អាហារេ រសតណ្ហា បហានវសេន បវត្តា សញ្ញា. ‘‘សលក្ខណាទិវសេនា’’តិ សលក្ខណសសម្ភារាទិវសេន. ‘‘រាគេន ចរតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘រាគេនា’’តិ ករណត្ថេ, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេវា ករណ វចនំ. តត្ថ ករណត្ថេតាវ ‘‘រាគេន ចរតី’’តិ ចតូសុ ឥរិយាបថេសុ យេភូយ្យេន រាគចិត្តេន ចរតិ. រាគចិត្តេន និយ្យមានោ វិចរតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥត្ថម្ភូត លក្ខណេ បន ‘‘រាគេន ចរតី’’តិ តេសុ រាគកេតុ រាគធជោ ហុត្វា វិចរតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អស្សា’’តិ តស្សបុគ្គលស្ស. ‘‘ឧស្សន្នោ’’តិ ឧគ្គតោ បាកដតរោ. ពហុតរោតិបិ វទន្តិ. ‘‘បហានាយា’’តិ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ អាទិ អត្ថោ. តេន ករុណា ភាវេតព្ពា វិហិំសាយ បហានាយ. មុទិតា ភាវេតព្ពា អរតិយា បហានាយាតិ ឥមំ បាឡិសេសំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘និស្សរណតាវចនតោ’’តិ និស្សរណញ្ហេតំ ព្យាបាទស្ស យទិទំ មេត្តាចេតោ វិមុត្តិ. និស្សរណញ្ហេតំ វិហេសាយយទិទំ ករុណា ចេតោវិមុត្តិ. និស្សរណញ្ហេតំ អរតិយា យទិទំ មុទិតា ចេតោ វិមុត្តីតិ ឯវំ និស្សរណ ភាវវចនតោ ច. ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ. ល. ទោស ចរិតស្សាតិ វុត្តំ. ‘‘ទោស វត្ថុត្តាភាវតោ ចា’’តិ ទោសុប្បត្តិយា វត្ថុ ភាវស្សករណ ភាវស្ស អភាវតោ ច. នីលាទីនិ ចត្តារិ កសិណានិ ទោស ចរិតស្សាតិ វុត្តំ. កស្មាបនេត្ថ ទោស ចរិតស្ស ឧបេក្ខា សប្បាយការណំ វិសុំ ន វុត្តន្តិ. អញ្ញការណត្តា ន វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘តិស្សោ’’តិ តិស្សោ អប្បមញ្ញាយោ. ‘‘មនាបិយរូបានី’’តិ មនាបិយវណ្ណានិ. វិក្ខិត្តចិត្តោ ច ហោតីតិ អធិការោ. ‘‘តស្សា’’តិ បមាទ ពហុលស្ស វិក្ខិត្តចិត្តស្ស ច បុគ្គលស្ស. វុត្តំ សិយា. វិសុទ្ធិ មគ្គេ បន ឯវំ វុត្តំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘ពុទ្ធិវិសយ ភាវេនា’’តិ វុត្តំ. យទិ ពុទ្ធិវិសយត្តា មោហចរិតស្ស សប្បាយំ. ពុទ្ធិវិសយភូតានិ មរណ ឧបសមសញ្ញា វវត្ថានានិបិ មោហចរិតស្ស សប្បាយានិ សិយុន្តិ វុត្តំ ‘‘ឯវញ្ហិសតី’’តិអាទិំ. ‘‘ភូតកសិណានី’’តិ បថវីកសិណាទីនិ មហាភូតកសិណានិ. ‘‘តត្ថាបី’’តិ វា តេសុ ចត្តាលីស កម្មដ្ឋានេសុបិ. ឯវំសតិ វណ្ណកសិណានំ បុថុលខុទ្ទកតាបិ ឯត្ថ សង្គហិតា ហោតីតិ. ‘‘មហន្តំ’’តិ វិទត្ថិ ចតុរង្គុលតោ មហន្តំ. យទិ ឯវសទ្ទោ យថារុតមេវ យុជ្ជេយ្យ. ឯវំសតិ ខុទ្ទកំ វិតក្កចរិតស្សេវ សប្បាយំ, ន ពុទ្ធិចរិតាទីនន្តិ ឯវមត្ថោបិ គណ្ហេយ្យ. អថ ពុទ្ធិចរិតស្ស បន អសប្បាយំ នាម នត្ថីតិ អដ្ឋកថាវចនេន វិរុជ្ឈេយ្យាតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘ខុទ្ទកន្តិ បទេយុជ្ជតី’’តិ វុត្តំ. អថវា, បុថុលំ មោហចរិតស្ស, ខុទ្ទកំ វិតក្កចរិតស្សេវ, នមោហចរិតស្សាតិ អត្ថេ សតិ, ពុទ្ធិចរិតាទីនំ បន បុថុលំបិ ខុទ្ទកំបិ អនុញ្ញាតំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សព្ពញ្ចេតំ’’តិ សព្ពញ្ច ឯតំចរិតវិភាគវចនំ. ឧជុវិបច្ចនីកវសេន តីសុ អកុសល ចរិតេសុ បុគ្គលេសុ. វិតក្ក ចរិតេ ច អតិសប្បាយតាយ សទ្ធាពុទ្ធិ ចរិតេសូតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘រាគាទីនំ បន អវិក្ខម្ភិកា’’តិអាទិំ.

‘‘ពុទ្ធធម្ម. ល. គុណានំ’’តិ ឯត្ថ គុណសទ្ទោ បុព្ពបទេសុ យោជេតព្ពោ ពុទ្ធគុណានញ្ច ធម្មគុណានញ្ចាតិអាទិនា. ‘‘តត្ថា’’តិ តស្មិំ គុណបទេ. ន តប្បេតីតិ អតប្បនីយោ. តប្បនំ សន្តុដ្ឋិំ ន ជនេតីតិ អត្ថោ. សំវេជនំ សំវេគំ ជនេតីតិ សំវេជនិយោ. ‘‘ធម្មោ’’តិ សភាវោ. សំវេជនិយោ ធម្មោ យស្សាតិ សំវេជនិយ ធម្មំ. មរណំ. ‘‘បញ្ចមជ្ឈានសមាធិស្សា’’តិ រូបាវចរ បញ្ចមជ្ឈាន សមាធិស្ស. ‘‘ឧទយមត្តានី’’តិ វឌ្ឍិតមត្តានិ. ‘‘តត្ថា’’តិ បដិកូលារម្មណេសុ. ‘‘បុព្ពច្ឆដ្ដកស្សា’’តិ បុរាណច្ឆដ្ដកស្ស. គូថមុត្តវិស្សជ្ជន កស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘គូថរាសិ ទស្សនេ វិយា’’តិ. ន តេ កទាចិ សោមនស្សេន វិនា អប្បនំ បាបុណន្តិ. ព្យាបាទវិហិំសា អរតីនំ ទូរិភាវេន សោមនស្សុប្បត្តិយា អតិសុករត្តា បញ្ចមជ្ឈានេ វិយ សុខសោមនស្សានញ្ច អវិក្ខម្ភនតោ. ‘‘ឧទាសិនបក្ខេ’’តិ អជ្ឈុបេក្ខនបក្ខេ. ‘‘ទឡ្ហំ’’តិ ភុសំ. ‘‘វិភូតំ’’តិ បាកដំ. និមិត្តំ ទឡ្ហវិភូតំ កត្វា គហណំ ទឡ្ហ វិភូតគ្គហណំ. ‘‘កស្សចិ អារម្មណស្សា’’តិ ពុទ្ធគុណាទិ អារម្មណស្ស. ‘‘បដិភាគនិមិត្តំ’’តិ ឯត្ថ បដិភាគសទ្ទោ តស្ស ទិសេ បវត្តោតិ អាហ ‘‘តាទិសេ’’តិអាទិំ. ‘‘តំសណ្ឋានេ’’តិ ឯតេន បថវិមណ្ឌលាទីសុ វិយ សណ្ឋានាការេន ឋិតេសុ សភាវ ធម្ម បុញ្ជេសុ ឯវ តស្សទិសំ បដិភាគនិមិត្តំ នាម សិជ្ឈតីតិ ទស្សេតិ. ‘‘ឯវ’’ន្តិ សមថសង្គហេ តាវ ទសកសិណានិ, ទសអសុភាតិអាទិនា វុត្តេន វចនក្កមេន. ‘‘ឧគ្គហកោសល្លំ’’តិ ភាវនាកម្មំ អារភិតុកាមេន ភិក្ខុនា អាចរិយស្ស សន្តិកេ សព្ពស្ស កម្មដ្ឋាន វិធានស្ស ឧគ្គហណំ ឧគ្គហោ. តស្មិំ កោសល្លំ ឧគ្គហកោសល្លំ. អបិចេត្ថ. សព្ពំ ឧគ្គហិតុំ អសក្កោន្តេន យំ អត្តនា អារភិស្សតិ. តស្ស ឯកស្ស វិធានំ បរិបុណ្ណំ ឧគ្គហេតព្ពំ. ‘‘ឧគ្គណ្ហន្តស្សា’’តិ ឯត្ថ ឧការោ ឧបរិ អត្ថោ. ‘‘គហណំ’’តិ ច យថា ចិត្តេ អវិនស្សមានំ ហុត្វា លព្ភតិ, តថា កត្វា ចិត្តេន គហណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបរូបរី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សមនុបស្សន្តស្សា’’តិ សម្មា បុនប្បុនំ ចក្ខុនា ទស្សនសទិសំ ករោន្តស្ស. បរិតោ សមន្តតោ ករណំ បរិកម្មំ. តស្មិំ និមិត្តគ្គហណកម្មេ យំ យំ កត្តព្ពវិធានំ អត្ថិ, តំ តំ បរិបុណ្ណំ កត្វា គហណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ភាវនាតិ វឌ្ឍនាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘បុនប្បុន’’ន្តិអាទិមាហ. ‘‘និរន្តរំ បទហន្តស្សា’’តិ រត្តិទិវំ និរន្តរំ អារភន្តស្ស. ឧគ្គហ និមិត្តេ សណ្ឋានំ គណ្ហន្តោបិ វណ្ណរូបាទិនា សភាវ ធម្មេន សហេវ គណ្ហាតិ. បដិភាគនិមិត្តេ បន សភាវធម្មំ មុញ្ចិត្វា តស្ស ទិសំ និមិត្ត បញ្ញត្តិ សង្ខាតំ សុទ្ធសណ្ឋានមេវ គណ្ហាតិ. ឯត្ថ សិយា, បដិភាគនិមិត្តេបិ វណ្ណោ នាម សន្ទិស្សតិ យេវាតិ. សច្ចំ. សោ បន បដិភាគមត្តំ ហោតិ. ន ឯកន្តវណ្ណោ. តេនាហ ‘‘តប្បដិភាគំ វត្ថុ ធម្មវិមុច្ចិតំ’’តិ. ‘‘សន្និសិន្នំ’’តិ អចលំ. ‘‘បវេសិតំ’’តិ ភាវនាចិត្តស្ស អព្ភន្តរេ បក្ខិត្តំ វិយ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ឱភាសតីតិ ឱភាសោ. ឱភាសោ ហុត្វា ជាតន្តិ ឱភាសជាតំ. ឱភាសនំ វា ឱភាសោ. ជាតោ ឱភាសោ អស្សាតិ ឱភាសជាតំ. ‘‘បាតេន្តី’’តិ បដិបាតេន្តិ. បុន ឧប្បជ្ជនវសេន ឧដ្ឋាតុំ ន ទេន្តិ. ‘‘ឯតាយា’’តិ កត្តុ អត្ថេ ករណវចនំ. ‘‘និមិត្តរក្ខណវិធានំ’’តិ សមុប្បន្នស្ស និមិត្តស្ស អនស្សនត្ថាយ សត្តវិធេហិ បលិពោធ ធម្មេហិ រក្ខណត្ថំ. កតមេ បន តេសត្តវិធា បលិពោធធម្មា នាមាតិ. ឥធ អម្ហេហិ វត្តព្ពំ នត្ថិ. វិសុទ្ធិ មគ្គេ ឯវ តេ វុត្តាតិ ទស្សេតុំ គាថមាហ. ‘‘អាវាសោ’’តិ អសប្បាយាវាសោ. ‘‘គោចរោ’’តិ អសប្បាយគោចរគាមោ. ‘‘ភស្សំ’’តិ អសប្បាយវចនំ. ឯវំ បុគ្គលាទីសុ. ‘‘សេវេថា’’តិ សេវេយ្យ. ‘‘ឯវញ្ហិបដិបជ្ជតោ’’តិ ឯវំហិវជ្ជិតព្ពេ វជ្ជនវសេន សេវិតព្ពេ សេវនវសេន បដិបជ្ជន្តស្ស. ‘‘កាមតណ្ហាយ វិសយភាវំ អតិក្កមិត្វា’’តិ ឯតេន កាមភូមិ កាមភវសមតិក្កមោ, រូបភូមិរូបភវ ឱក្កមោ ច វុត្តោ. វសនំ វសី. សត្តិ. សាមត្ថិយន្តិ អត្ថោ. វសិំ ភូតំ បត្តន្តិ វសិភូតំ. វសី ឯវ វសិតា. យថា បារមិតាតិ. ‘‘តតោ វិចារន្តិ’’ ឯត្ថ ឥតិសទ្ទោ អាទិអត្ថោ. តេន តតោ បីតិំតិអាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ឥច្ឆន្តានំ តេសំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ. ‘‘យត្ថា’’តិ យេសុទ្វីសុភវង្គេសុ. ‘‘ភវង្គចារេ’’តិ ភវង្គប្បវត្តិយំ. ‘‘ទន្ធាយិតត្តំ’’តិ ទន្ធំ ហុត្វា អយតិ បវត្តតីតិ ទន្ធាយិតំ. តស្ស ភាវោ ទន្ធាយិតត្តំ. ‘‘ឋបេតុំ’’តិ អធិដ្ឋានំ កត្វា ឋបេតុំ. តតោ អនតិក្កមិតុំ. ‘‘យត្ថិច្ឆកំ’’តិអាទីនិ ក្រិយាវិសេសនបទានិ. ‘‘យត្ថិច្ឆកំ’’តិ យត្ថ យត្ថ ឋានេ ឥច្ឆានុ រូបំ. យទិច្ឆកន្តិយស្មិំ យស្មិំ ខណេ ឥច្ឆានុ រូបំ. ‘‘យាវតិច្ឆកំ’’តិ យត្តកេន បមាណេន ឥច្ឆានុ រូបំ. ‘‘វិតក្កាទិកំ ឱឡារិកង្គំ បហានាយា’’តិ ឯត្ថ កស្ស ពលេន បហានំ ហោតិ. តំ តំ វិរាគ ភាវនា ពលេន បហានំ ហោតិ. កាច តំ តំ វិរាគភាវនា នាម ហោតិ. អជ្ឈាសយ វិសេស បរិគ្គហិតា ឧបចារភាវនា ឯវាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘បថមជ្ឈានំ តាវា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អាតាបវីរិយំ’’តិ យេនវីរិយេន យោគិនោ អត្តានំ វា កិលេស ធម្មេ វា អាតាបេន្តិ បរិតាបេន្តិ. តំ អាតាបវីរិយំ នាម. ឧគ្ឃាដីយមានម្បិ អាកាសមេវ ហោតិ. តំ អារព្ភ ឧបរិឈានន្តរុប្បត្តិយា ភាវនំ ករោន្តស្សបិ បុនប្បុនំ តមេវ បញ្ចមជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ. អារម្មណេ ច អនតិក្កន្តេ ឈានំបិ អនតិក្កន្តមេវ ហោតីតិ. ‘‘តត្ថា’’តិ តស្មិំ អាកាសកសិណេ. ‘‘តទតិក្កមនសម្ភវោ’’តិ កសិណ និមិត្តាតិក្កមនសម្ភវោ. ‘‘យថាទិដ្ឋេ’’តិ ឈានចក្ខុនា ទិដ្ឋប្បការេ. ‘‘សម្ភាវេត្វា’’តិ ថោមេត្វា. សម្មា អនុស្សរណំ សមនុស្សរណំ. ‘‘ឥតរេសំបិ វា’’តិ បុថុជ្ជន បណ្ឌិតានំបិ វា. មរណ សញ្ញា វវត្ថានេសុ បរិកម្មញ្ច សមាធិយតិ, ឧបចារោ ច សម្បជ្ជតីតិ យោជនា តិក្ខបញ្ញានំ បន បុថុជ្ជនានំបិ សតំ ពុទ្ធគុណាទីសុបិ ឧបចារ សម្ភវោ អដ្ឋកថាយំ វុត្តោយេវ. ‘‘សមថជ្ឈានេសូ’’តិ ឥទំ អធិការវសេន វុត្តំ. វិបស្សនា កម្មំបិ គហេតព្ពមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បុព្ពេទានំ ទត្វា ឥមិនា បុញ្ញេន អាយតិំ ឈានាភិញ្ញាយោ វា មគ្គផលានិ វា បដិលភិស្សាមីតិ បត្ថនំ កត្វា អាគតោបិ កតាធិការោ ឯវាតិបិ វទន្តិ. កតមោ បន កតាធិការោ នាមាតិ អាហ ‘‘អាសន្នភវេ’’តិអាទិំ. អដ្ឋវិធេសុ ចតុក្កនយវសេន, នវវិធេសុ បញ្ចកនយវសេន វុត្តោតិ តេសំ វាទីនំ សាធកវចនំ. វិចារេត្វា បន គហេតព្ពំ. អាកាស កសិណេន វិនា អរូបជ្ឈានានិ លភិត្វា បុន អភិញ្ញត្ថាយ បរិកម្មេកតេ អាកាសកសិណេបិ កត្តព្ពត្តា តស្ស អភិញ្ញាបាទកតា សម្ភវោ វុត្តោតិ អត្ថស្ស សម្ភវតោ. បុព្ពេ អភាវិត ភាវនោតិ ច អកតាធិការោតិ ច អត្ថតោ ឯកំ. ‘‘អាទិកម្មិកោ’’តិ អភិញ្ញាកម្មេ អាទិកម្មិកោ. ‘‘តាទិសានំ’’តិ បុព្ពេ អកតាធិការានំ អភាវិតភាវនានំ ឥទានិ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ ករិស្សាមីតិ អារភន្តានំ អភិញ្ញាកម្មេ អាទិកម្មិកកុលបុត្តានន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ’’តិ ច ឧបលក្ខណវចនំ. ទិព្ពាយ សោតធាតុយា សទ្ទំ សវនំ ករិស្សាមីតិអាទិកំបិ គហេតព្ពំ. ឥទញ្ច អាទិកម្មិកវិធានាធិការត្តា វុត្តំ. អភិញ្ញាសុ វសិបត្តានម្បិ តំ បញ្ចមជ្ឈានំ ឆសុអារម្មណេសុ យថារហំ អប្បេតិយេវ. ‘‘អធិដ្ឋាតព្ពំ’’តិ យថិច្ឆិត និប្ផត្តត្ថាយ សតំ ហោតុ សហស្សំ ហោតូតិអាទិនា ចិត្តេន អភិវិធាតព្ពំ. អភិនីហរិតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សតំ ហោមិ, សហស្សំ ហោមីតិ វា’’តិ អត្តានំ សតំ វា សហស្សំ វា និម្មិននវសេន វុត្តំ. សេសំ បន អញ្ញថានិម្មិននវសេន. សោតុំ វា សទ្ទំ, បស្សិតុំ វា រូបំ, ជានិតុំ វា បរចិត្តំ. អនុស្សរិតុំ វា បុព្ពេនិវុត្ថំ. អដ្ឋកថាបាឋេ. ‘‘អធិដ្ឋាតី’’តិ អភិញ្ញាយ អធិដ្ឋាតិ. អភិវិធាតិ និព្ពត្តេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ទុវិធំហិ អធិដ្ឋានំ បរិកម្មេន អធិដ្ឋានំ អភិញ្ញាយ អធិដ្ឋានន្តិ. ឥធ បន អភិញ្ញាយ អធិដ្ឋានំ វុត្តំ. ‘‘អធិដ្ឋាន ចិត្តេនា’’តិ អភិញ្ញាចិត្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បរិកម្មចិត្តស្សា’’តិ បុព្ពភាគេ អាវជ្ជន បរិកម្ម អធិដ្ឋានបរិកម្មចិត្តស្ស. បច្ឆិមំ បន បាទកជ្ឈាន សមាបជ្ជនំ. បរិកម្មចិត្តស្ស សមាធានត្ថាយាតិ វុត្តំ. បរិកម្មចិត្តេ សមាហិតេ កិំ បយោជនន្តិ អាហ ‘‘តថាហី’’តិអាទិំ. ‘‘សេសាភិញ្ញាសុបិ យថារហំ វត្តព្ពោ’’តិ ទិព្ពសោតបរិកម្មេ តេនេវបរិកម្ម សមាធិញ្ញាណសោតេន អាសន្នេ ទិព្ពវិសយំបិ សទ្ទំ សុណាតីតិអាទិនា វត្តព្ពោ. ‘‘ឥតិ កត្វា’’តិ ឥតិ មនសិកត្វា. ‘‘តំ’’តិ បច្ឆិមំ បាទកជ្ឈាន សមាបជ្ជនំ. ‘‘ឥធ នគហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ’’តិ ថេរស្ស មតេន ទដ្ឋព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ឥធ បន អាទិកម្មិកវិធានប្បធានត្តា បច្ឆិមំបិ បាទកជ្ឈាន សមាបជ្ជនំ វត្តព្ពមេវាតិ. ‘‘កាយគតិកំ អធិដ្ឋហិត្វា’’តិ អយំ កាយោ វិយ ឥទំ ចិត្តំបិ ទន្ធគមនំ ហោតូតិ ឯវំ ចិត្តំ កាយគតិកំ ករណេន អធិដ្ឋហិត្វា. ‘‘ទិស្សមានេន កាយេនា’’តិ ទន្ធគមនេន គច្ឆន្តត្តា ពហុជនានម្បិ ទិស្សមានេន រូបកាយេន. តព្ពិ បរីតេន សីឃគមនំ វេទិតព្ពំ. ‘‘អារម្មណមត្តំ ហោតី’’តិ អនិប្ផន្នរូបំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘អារម្មណ បុរេជាតំ’’តិ និប្ផន្នរូបំ. ឥតរំ បន ហទយ វត្ថុរូបំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. បរចិត្ត វិជាននដ្ឋានេ អដ្ឋកថាដីកាចរិយានំ វិចារណា អត្ថីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ច អដ្ឋកថាយំ តាវា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អដ្ឋកថាយំ’’តិ ធម្មសង្គណិ អដ្ឋកថាយំបិ វិសុទ្ធិមគ្គ អដ្ឋកថាយំបិ. ‘‘ខណិកវសេនា’’តិ ខណិកបច្ចុប្បន្នវសេន. អាវជ្ជនេ និរុទ្ធេតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឯកំ ចិត្តំ’’តិ បរស្ស ចិត្តំ. តទេវ អតីតំ ចិត្តំ គណ្ហន្តិ. ‘‘តានី’’តិ ជវនានិ. ‘‘តេសំ’’តិ ជវនានំ. ‘‘តេនា’’តិ អាវជ្ជនេន. ‘‘ឥតរថា’’តិ អញ្ញថា សន្តតិ អទ្ធាវសេន វុត្តន្តិ គហិតេ សតិ. វុត្តោ សិយា. កស្មា, សន្តតិ អទ្ធាវសេន បច្ចុប្បន្នេ គហិតេ សតិ, សព្ពាយ ឯកជវនវីថិយា ឯកបច្ចុប្បន្នត្តា. ‘‘សព្ពានិ ចិត្តានី’’តិ ជវនចិត្តានិ. ‘‘សហុប្បន្នានី’’តិ ឥទំ សហុប្បន្នានំបិ អត្ថិតាយ វុត្តំ. អាវជ្ជនាទីនិ បន ខណភេទំ នគណ្ហន្តិ. សព្ពំ បរស្ស ចិត្តំ ឯកចិត្តមិវ គណ្ហន្តិ. តស្មា កាលភេទោបិ នត្ថីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘និព្ពានញ្ចា’’តិ វុត្តំ, កថំ និព្ពានំ បុព្ពេនិវុត្ថំ នាម សិយាតិ. អតីតេ បរិនិព្ពុតានំ មគ្គផលានិ អនុស្សរណកាលេ តេសំ អារម្មណភូតំ និព្ពានំបិ អនុស្សរតិយេវ. តត្ថ តេសំ មគ្គផលានំ អតីតត្តា និព្ពានំបិ បុព្ពេនិវុត្ថំ នាម ហោតីតិ.

‘‘យំ យំ អធិដ្ឋាតី’’តិ យំ យំ សតាទិកំ សំវិធាតិ. ‘‘យថា យថា អធិដ្ឋាតី’’តិ យេន យេន អាវិភាវាទិកេន បការេន សំវិធាតិ. ‘‘បកតិវណ្ណំ’’តិ បកតិសណ្ឋានំ. ‘‘តស្សេវា’’តិ បកតិវណ្ណស្សេវ. ទេវានំ បសាទសោតន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អារម្មណ សម្បដិច្ឆន សមត្ថំ’’តិ អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានំ សម្បដិច្ឆន សមត្ថំ. តទេវ ចេតោបរិយញាណន្តិបិ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ចេតោ’’តិ ចិត្តំ. ‘‘បរិច្ឆិជ្ជា’’តិ ឥទំ សរាគចិត្តំ, ឥទំ វិរាគចិត្តន្តិអាទិនា បរិច្ឆិន្ទិត្វា. ‘‘គោចរ និវាសវសេនា’’តិ គោចរំ កត្វា និវសនវសេន. សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគតិកំ សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ អនាគតំ សញ្ញាណន្តិ អធិប្បាយោ. អនាគតេ សត្តទិវសតោ ឱរិមា ចិត្តចេតសិក ធម្មា ចេតោបរិយញ្ញាណស្ស វិសយោតិ កត្វា អនាគតេ សត្តទិវសតោតិ វុត្តំ. បដ្ឋាយ បវត្តមានាតិ បាឋសេសោ. ឥមស្មិំ ទិវសេ ច អនាគតបក្ខេ សព្ពំបិ អារម្មណំ បកតិញាណស្ស វិសយោតិ កត្វា ‘‘ទុតីយទិវសតោ បដ្ឋាយា’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឯតំ’’តិ ឯតំ អនាគតំ សញ្ញាណំ. ‘‘យថា ចេតំ’’តិ យថា ច ឯតំ ឥមស្មិំ ភវេ អនាគត ធម្មេ ជានាតិ. ‘‘អសាធារណកាលវសេនា’’តិ អញ្ញេនញាណេន អសាធារណ កាលវសេន. បច្ចុប្បន្នភវោហិ អញ្ញញ្ញាណសាធារណោតិ.

សមថកម្មដ្ឋានានុទីបនា និដ្ឋិតា.

១៧១. វិបស្សនាកម្មដ្ឋានេ. ‘‘យថាទិដ្ឋំ’’តិ សក្កាយទិដ្ឋិយា យថាទិដ្ឋំ. និច្ចនិមិត្តំ នាម សត្តបុគ្គលាទិនិមិត្តមេវ. សត្តនិមិត្តញ្ហិ បញ្ញត្តិ ធម្មត្តា ខណេខណេ ខយវយភេទាភាវតោ សោ ឯវគច្ឆតិ សោ ឯវ តិដ្ឋតីតិអាទិនា និច្ចាការសណ្ឋិតំ ហោតីតិ. ‘‘ធុវនិមិត្តំ’’តិ ថិរនិមិត្តំ. ឥទម្បិ សោ គច្ឆន្តោបិ ននស្សតិ, តិដ្ឋន្តោបិ ននស្សតីតិអាទិនា ថិរាការសណ្ឋិតំ សត្តនិមិត្តមេវ. ‘‘សុខនិមិត្តំ’’តិ ខណេខណេ ខយវយភេទ ទុក្ខានំ អភាវតោ សុខិតោ និទ្ទុក្ខោ និព្ភយោតិអាទិនា សុខាការសណ្ឋិតំ សត្តនិមិត្តមេវ. ‘‘អត្តនិមិត្តំ’’តិ គន្តុំ ឥច្ឆន្តោ គច្ឆតិ, ឋាតុំ ឥច្ឆន្តោ តិដ្ឋតីតិអាទិនា វសវត្តនាការ សណ្ឋិតំ សត្តនិមិត្តមេវ. ‘‘កិរិយា’’តិ ភាវនាកិរិយា.

វិសុជ្ឈតីតិ វិសុទ្ធិ. វិសោធេតីតិ វា វិសុទ្ធិ. សីលមេវ វិសុទ្ធិ សីលវិសុទ្ធីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘និច្ចសីលមេវា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ និច្ចសីលមេវ ឧបរិឈានាទិវិសេសានំ អធិដ្ឋាន កិច្ចសាធកត្តា ឥធ អធិប្បេតន្តិ វុត្តំ ‘‘និច្ចសីលមេវា’’តិ. សមាធិ អធិប្បេតោ. វក្ខតិហិ ‘‘ទុវិធោបិ សមាធិ ចិត្តវិសុទ្ធិ នាមា’’តិ. ឯតេន វិសុជ្ឈតិ ឯតាយាតិ វិសុទ្ធិ. ចិត្តស្ស វិសុទ្ធិ ចិត្តវិសុទ្ធិ. សមាធិ ឯវាតិបិ ទីបេតិ. វិសុជ្ឈនំ វា វិសុទ្ធិ. ចិត្តស្ស វិសុទ្ធិ ចិត្តវិសុទ្ធិ. អត្ថតោបន វិសុទ្ធចិត្តមេវ វុច្ចតីតិបិ យុជ្ជតិ. វិសុទ្ធិសទ្ទ សម្បន្នេ ហិ សតិ, ចិត្តវិសុទ្ធិ ឥច្ចេវ វុច្ចតិ. ន សមាធិវិសុទ្ធីតិ. ‘‘សោឡសវិធំ កង្ខំ’’តិ អហោសិំ នុ ខោ អហ មតីតមទ្ធានន្តិអាទិនា សុត្តន្តេអាគតំ សោឡសវិធំ វិចិកិច្ឆំ. ‘‘អដ្ឋវិធំ វា កង្ខំ’’តិ សត្ថរិកង្ខតីតិអាទិនា អភិធម្មេ អាគតំ អដ្ឋវិធំ វិចិកិច្ឆំ. វិសមហេតុទិដ្ឋិ នាម សត្តានំ ឧប្បត្តិយា អការណមេវ ការណំ កត្វា គហណទិដ្ឋិ. ‘‘មនសិការវិធី’’តិ អនិច្ចលក្ខណាទីសុ មនសិការវិធិ. អនុបាយភូតោ មនសិការោ នាម និច្ចាទិវសេន មនសិការោ. អធិមានវត្ថុ នាម ឱភាសាទីនិ. ‘‘មគ្គតោ’’តិ មគ្គភាវេន. ‘‘អមគ្គតោ’’តិ អមគ្គភាវេន. ‘‘ទស្សនញ្ចា’’តិ តេសំអធិមានវត្ថូនំ អនិច្ចតាទិទស្សនញ្ច. តមេវ វិសុទ្ធិនាមាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សម្មោហមលតោ’’តិ ចតុសច្ចប្បដិច្ឆាទក សម្មោហមលតោ. ននុ ទស្សនន្តិ ញាណមេវ. ឯវំសតិ, ញាណន្តិ វុត្តេ សិទ្ធេ កត្វា ទស្សនសទ្ទេន សហ ញាណទស្សនន្តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឯត្ថចា’’តិអាទិំ. ‘‘សុតមយាទិវសេនា’’តិ សុតមយ ចិន្តាមយវសេន. តត្ថ យថាសុតស្ស បាឡិធម្មស្ស អត្ថមត្តជាននំ សុតមយញ្ញាណំ នាម. អត្ថំ ញត្វា អត្ថានុរូបស្ស សភាវលក្ខណស្ស ចិន្តនាវសេន ឧប្បន្នំ ញាណំ ចិន្តាមយញ្ញាណំ នាម. ‘‘អនុមានាទិញាណំបី’’តិ នាមរូប ធម្មេសុ សភាវានុមានញ្ញាណ សភាវជាននញ្ញាណំបិ. ‘‘អត្តបច្ចក្ខញ្ញាណមេវា’’តិ អត្តនា បច្ចក្ខករណញ្ញាណមេវ. ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ មគ្គាមគ្គញ្ញាណទស្សនាទីសុ សព្ពេសុ ឋានេសុ. ឯត្ថ ច ទសសុ វិបស្សនាញាណេសុបិ វិបស្សនា វចនេន បច្ចក្ខទស្សនមេវ អធិប្បេតន្តិ កត្វា សព្ពត្ថគ្គហណំ កតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. សម្មសនញ្ញាណតោ បដ្ឋាយ ហិ ទស្សនមេវ អធិប្បេតំ. ន សភាវជាននមត្តំ. យតោ ចក្ខុនា បស្សន្តស្សេវ សុដ្ឋុ បច្ចក្ខតោ ទស្សនត្ថាយ បុនប្បុនំ ភាវនា កម្មំ នាម តត្ថ ឥច្ឆិតព្ពំ ហោតិ.

‘‘ធម្មា’’តិ សង្ខត ធម្មា. អនិច្ចតា ឯវ លក្ខណន្តិ អនិច្ចលក្ខណំ. អនិច្ចានំ វា សង្ខត ធម្មានំ លក្ខណន្តិ អនិច្ចលក្ខណន្តិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘អភិណ្ហសម្បដិប្បីឡនាការោ’’តិ យថា សីឃសោតាយំ នទិយំ នាវាយ ឧទ្ធំ គច្ឆន្តំ សានាវា អភិសង្ខរណទុក្ខេន អភិណ្ហំ សុដ្ឋុ បដិប្បីឡេតិ. កស្មា, អសតិ អភិសង្ខារេ តង្ខណេ ឯវ អធោវុយ្ហនតោ. អធោវុយ្ហនញ្ហិ នាវាយ បកតិ កិច្ចំ. ឧទ្ធំ អារូហនំ អភិសង្ខារ សិទ្ធំ. ឯវមេវំ សីឃសោតេ សំសារេ អត្តភាវេន ឧទ្ធំ ខណតោ ខណំ ទិវសតោ ទិវសំ គច្ឆន្តំ បុគ្គលំ អយំ អត្តភាវោ អភិសង្ខរណ ទុក្ខេន អភិណ្ហំ សុដ្ឋុ បដិប្បីឡេតិ. កស្មា, អសតិ អភិសង្ខារេ, បច្ចយវេកល្លេ ច សតិ, តង្ខណេ ឯវ វិបរិណមនតោ. វិបរិណមនញ្ហិ អត្តភាវស្ស បកតិ កិច្ចំ. ឧទ្ធំគមនំ អភិសង្ខារ សិទ្ធំ. ឯវំ អភិណ្ហ សម្បដិប្បីឡនំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ច សំសារស្ស សីឃសោតតា នាម អត្តភាវបរិយាបន្នានំ នាម រូបធម្មានំ បវត្តិនិវត្តិ សីឃតា វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច មរណំ ទុវិធំ សម្មុតិ មរណញ្ច បរមត្ថ មរណញ្ច. តត្ថ សម្មុតិ មរណំ នាម សម្មុតិ សច្ចភូតស្ស សត្តស្ស មរណំ. តំ ឯកភវបរិយន្តេ សន្ទិស្សតិ. បរមត្ថ មរណំ នាម បរមត្ថ សច្ចភូតានំ នាមរូប ធម្មានំ មរណំ. ឥទមេវ ឯកន្តមរណំ, សច្ចមរណំ, សភាវមរណំ ហោតិ. ឥមស្មិំ វិបស្សនា កម្មេ ឥទំ បរមត្ថ មរណំ ឯវ អនិច្ចតាតិ ច វុច្ចតិ. ធម្មានំ សុសានក្ខេត្តន្តិ ច សុសានភូមីតិ ច វុច្ចតីតិ. សា ច សុសានភូមិនាម សត្តានំ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ សន្តានំ អនុពន្ធតិយេវ. អនុពន្ធត្តា ច សត្តានំ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ សោ នាម សមយោ នត្ថិ, យត្ថ សត្តា ន មរន្តីតិ. ឥទញ្ច អនុពន្ធនំ សត្តានំ អភិណ្ហសម្បដិប្បីឡនមេវ ហោតិ. តេសំ សព្ពិរិយាបថេសុ ជីវិតស្ស ច អង្គបច្ចង្គានញ្ច កាយវចីមនោ កម្មានញ្ច សម្ពាធបត្តិតោ. អវសវត្តនាការោ បន អភិសង្ខារ ទុក្ខំ អភិណ្ហំ បច្ចនុភវន្តានំ បាកដោយេវ. វសវត្តនេហិ សតិ, អភិសង្ខរណ កិច្ចស្ស ឱកាសោ នត្ថិ. វសវត្តនេនេវ យថិច្ឆិ តស្ស កិច្ចស្ស សម្បជ្ជនតោ. លោកស្មិញ្ហិ សព្ពំបិ អភិសង្ខារ កិច្ចំ នាម អន្តមសោ អស្សាសនបស្សាសន កិច្ចំ ឧបាទាយ ធម្មានំ វសវត្តនាភាវតោ ករោន្តីតិ.

អនិច្ចស្ស ធម្មស្ស អនុអនុបស្សនាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អនុអនុបស្សនា’’តិ ច ញាណចក្ខុនា បុនប្បុនំ និជ្ឈាយនា ឱលោកនា. ‘‘ធម្មានំ’’តិ បញ្ចក្ខន្ធ ធម្មានំ. ‘‘យត្ថ យត្ថា’’តិ យស្មិំ យស្មិំ សរីរង្គេ. ‘‘បុរាណ ធម្មានំ’’តិ បុរាណានំ បាតុព្ភូតានំ, វឌ្ឍិតានញ្ច ធម្មកោដ្ឋាសានំ អន្តរធានំ វយោ វុច្ចតិ. វិបស្សនា កម្មំ បត្វា ខណិកវសេន ឯកេកធម្មវិភាគវសេន ច អនុបស្សនា កិច្ចំ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សមូហ សន្តតិវសេន បនា’’តិ. ឯកេកធម្មវិភាគវសេន អនុបស្សនាបិ បន បកតិយា សុបាកដេសុ ចិត្តវេទនាទីសុ ឥច្ឆិតព្ពាយេវ. ‘‘អនិច្ចតាយ បរមាកោដី’’តិ តតោ ឧត្តរិ អនិច្ចតា នាម នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ធម្មានំ តថា តថា ភាយិតព្ពប្បការោ នាម បញ្ចក្ខន្ធេ ‘អនិច្ចតោ, ទុក្ខតោ, រោគតោ, គណ្ឌតោ, សល្លតោ, អឃតោ, អាពាធតោ, តិអាទិនា វុត្តោ ភាយិតព្ពប្បការោ. តស្ស សមនុបស្សនាញាណំ ភយញាណំ. ឯតេន អបាយទុក្ខ សំសារ ទុក្ខភីរុកេហិ ជនេហិ ភាយិតព្ពន្តិ ភយំ. តេ វា ភាយន្តិ ឯតស្មាតិ ភយំ. ភយស្ស សមនុ បស្សនាញាណំ ភយញាណន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតិ. ‘‘កិញ្ចិភយវត្ថុំ’’តិ សីហព្យគ្ឃាទិកំ ភយវត្ថុំ. ‘‘បដិស្សរណេ’’តិ គុហាលេណាទិកេ បដិស្សរណេ. ‘‘តេសំ’’តិ ភិជ្ជនសភាវានំ ធម្មានំ. ‘‘តេហី’’តិ ភិជ្ជនសភាវេហិ. ឧក្កណ្ឋតា នាម ចិត្តស្ស វិរុទ្ធតា និក្ខមាភិមុខតា. ‘‘ចត្តាលីសាយ អាការេហី’’តិ បញ្ចក្ខន្ធេ ‘អនិច្ចតោ, ទុក្ខតោ, រោគតោ, គណ្ឌតោ, សល្លតោ, អឃតោ, អាពាធតោ, បរតោ, បលោកតោ, ឦតិតោ,. ឧបទ្ទវតោ, ភយតោ, ឧបសគ្គតោ, ចលតោ, បភង្គុតោ, អទ្ធុវតោ, អតាណតោ, អលេណតោ, អស្សរណតោ, រិត្តតោ,. តុច្ឆតោ, សុញ្ញតោ, អនត្តតោ, អាទីនវតោ, វិបរិណាម ធម្មតោ, អសារកតោ, អឃមូលតោ, វធកតោ, វិភវតោ, សាសវតោ,. សង្ខតតោ, មារាមិសតោ, ជាតិធម្មតោ, ជរាធម្មតោ, ព្យាធិធម្មតោ, មរណធម្មតោ, សោកបរិទេវធម្មតោ, ទុក្ខទោមនស្ស ធម្មតោ, ឧបាយាស ធម្មតោ, សំកិលេសិក ធម្មតោ, បស្សន្តោ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតីតិ ឯវំ មហានិទ្ទេសេ មោឃបញ្ហនិទ្ទេសេ អាគតេហិ ចត្តាលីសាយ អាការេហិ. តត្ថ បញ្ចក្ខន្ធេ អនិច្ចតោ បស្សន្តោតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. ‘‘អនិច្ចតោ’’តិ ច អនិច្ចភាវេនាតិ អត្ថោ. សព្ពេបិ បញ្ចក្ខន្ធា អនិច្ចា ឯវាតិ បស្សន្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. កថំ បន អនិច្ចតោ បស្សន្តោ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខតីតិ. និច្ចគុណ សុញ្ញតាយ សុញ្ញតោ បញ្ចក្ខន្ធភូតំ លោកំ អវេក្ខតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវនយោ. តត្ថ ‘‘អនិច្ចា ឯវា’’តិ បដិសន្ធិក្ខណតោ បដ្ឋាយ យទាកទាចិ មរណ ធម្មត្តា អនិច្ចា ឯវ. ‘‘ទុក្ខា ឯវា’’តិ អនិច្ច ធម្មត្តាយេវ ទុក្ខា ឯវ. យទនិច្ចំ, តំ ទុក្ខំតិហិ វុត្តំ. ទុក្ខ សច្ចធម្មត្តា វា. ‘‘រោគា ឯវា’’តិ រោគជាតិកត្តា រោគា ឯវ. យេហិ កេចិ លោកេ ចក្ខុ រោគាទិកា អនេកសហស្សា រោគា នាម សន្ទិស្សន្តិ. សព្ពេតេ ឥមេបញ្ចក្ខន្ធា ឯវ. ឥតោ អញ្ញោកោចិ រោគោ នាម នត្ថិ. តស្មា តេ ឯកន្តេន រោគជាតិកា ឯវាតិ. អបិ ច, ទុក្ខសច្ច ធម្មត្តាតីហិ ទុក្ខតាហិ ចតូហិ ទុក្ខដ្ឋេហិ ច អភិណ្ហសម្បដិប្បីឡនតោ រុជ្ជនដ្ឋេន រោគា ឯវ. តត្ថ ‘‘តីហិ ទុក្ខតាហី’’តិ ទុក្ខទុក្ខតា សង្ខារ ទុក្ខតា វិបរិណាម ទុក្ខតាតិ ឥមាហិ តីហិទុក្ខតាហិ. ‘‘ចតូហិ ទុក្ខដ្ឋេហី’’តិ ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ, សង្ខតដ្ឋោ, សន្តាបដ្ឋោ, វិបរិណាមដ្ឋោ,តិ ឥមេហិ ចតូហិ ទុក្ខដ្ឋេហិ. ទុក្ខ កិច្ចេហីតិ អត្ថោ. ឯសនយោ គណ្ឌាទីសុ. តត្ថ គណ្ឌោនាម បីឡកាពាធោ. សល្លំ នាម វិជ្ឈនដ្ឋេន កិលេស សល្លញ្ច ទុក្ខសល្លញ្ច. អឃន្តិ និរត្ថកំ. ឥមេ ច ខន្ធា វិបត្តិបរិយោសានត្តា និរត្ថកា ឯវ ហោន្តិ. សព្ពាសម្បត្តិយោ វិបត្តិបរិយោសានាតិ ហិ វុត្តំ. អវិស្សាសិកដ្ឋេន បរេ ឯវ. ន ហិ តេ ឯតំ មម, ឯសោ ហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តាតិ ឯវំ វិស្សាសំ អរហន្តិ. តថា វិស្សាសំ ករោន្តស្ស នានាទុក្ខេហិ និច្ចំ វិហិំសនតោ. បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ យទាកទាចិ បលុជ្ជនធម្មត្តា បលោកធម្មា ឯវ. ‘‘ឦតី’’តិ អន្តរាយោ វុច្ចតិ. ខន្ធា អន្តរាយ ជាតិកា ឯវាតិ វុត្តំ ហោតិ. អជ្ឈត្តភាវំ ឧបគន្ត្វា ទុតត្តា វិពាធកត្តា ឧបទ្ទវា ឯវ. ភាយិតព្ពត្តា ភយា ឯវ. អនត្តា ឯវ សមានា អជ្ឈត្តភាវំ ឧបគន្ត្វា សជ្ជនតោ លគ្គនតោ ទុម្មោ ចយតោ ឧបសគ្គា ឯវ. និច្ចកាលំ លោកធម្មេហិ ចលនត្តា វិប្ផន្ទនត្តា ចលាឯវ. នានប្បការេន ភញ្ជនធម្មត្តា បភង្គុនោ ឯវ. ខណមត្តម្បិ អថិរត្តា អទ្ធុវា ឯវ. ជរាមរណាទិតោ អបាយវិនិបតនាទិតោ ភយតោ តាយតិ រក្ខតីតិ តាណំ. តេ ច ខន្ធា កស្សចិតាណា ន ហោន្តិ. តេសញ្ច កិញ្ចិតាណំ នាម នត្ថិ. តស្មា អតាណា ឯវ. ភយតោ ភីរុកា ជនា លីយន្តិ និលីយន្តិ ឯត្ថាតិ លេណំ. តេ ច កស្សចិលេណា ន ហោន្តិ. តេសញ្ច កិញ្ចិលេណំ នាម នត្ថិ. តស្មា អលេណា ឯវ. ភយំ សរតិហិំសតីតិ សរណំ. តេ ច កស្សចិសរណំ ន ហោន្តិ. តេសញ្ច កិញ្ចិសរណំ នាម នត្ថិ. តស្មា អស្សរណា ឯវ. និច្ចតាទីហិ សព្ពេហិ សោភណគុណេហិ សព្ពសោ រហិតត្តា តុច្ឆត្តា សុញ្ញត្តារិត្តា ឯវ. តុច្ឆា ឯវ. សុញ្ញា ឯវ. អត្តា វុច្ចតិ យស្សកស្សចិ កោចិ សារភូតោ បដិស្សរណោ. តេ សយញ្ច កស្សចិ អត្តាន ហោន្តិ. អត្តនោ ច កោចិ អត្តានាម នត្ថិ. តស្មា អនត្តា ឯវ. អនិច្ចតាទីហិ អាទីនវេហិ ទោសេហិ សម្បុណ្ណត្តា អាទីនវា ឯវ. វិបរិណាម សភាវត្តា វិបរិណាមា ឯវ. សារភូតស្ស កស្សចិ អធិដ្ឋានស្ស អភាវា អសារាឯវ. អឃស្ស សព្ពនិរត្ថកស្ស បតិដ្ឋានត្តា អឃមូលា ឯវ. តេ សយំ មរណ ធម្មសមង្គីនោ ហុត្វា តេន មរណសត្ថេន មរណាវុធេន សំសារេ សត្តានំ និច្ចំ មារកត្តា ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកត្តា វធកា ឯវ. និច្ចសុខហិត វុឌ្ឍិវិគតត្តា វិភវា ឯវ. អាសវេហិ បរិគ្គហិតត្តា សាសវា ឯវ. និច្ចកាលំ បច្ចយាយត្តវុត្តិកត្តា សង្ខតា ឯវ. កិលេសមារមច្ចុមារានំ អាមិសាហារត្តា មារាមិសា ឯវ. អនិច្ឆន្តស្សេវ សតោ ចក្ខុរោគាទិភាវេន អបាយភវាទិភាវេន ជាតសភាវត្តា ជាតិធម្មា ឯវ. អនិច្ឆន្តស្សេវ សតោ ហាយនមរណសភាវត្តា ជរាមរណ ធម្មា ឯវ. សោកាទីនំ វត្ថុភាវេន ធារណត្តា សោកាទិ ធម្មា ឯវ. តណ្ហា សំកិលេស ទិដ្ឋិសំកិលេស ទុច្ចរិត សំកិលេសេហិ និយុត្តត្តា សំកិលេសិក ធម្មា ឯវាតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ចត្តាលីសាយ អាការេហី’’តិ. ‘‘បដិសង្ខានវសេនា’’តិ បរិវីមំសនវសេន.‘‘និកន្តិយា’’តិ និកន្តិតណ្ហាយ. ‘‘បរិយាទិន្នាយា’’តិ សុក្ខភាវបត្តាយ. ‘‘ភយញ្ចា’’តិ ភយញាណវសេន ឧប្បន្នំ ឱត្តប្បភយញ្ច.

លោកេ អត្តជីវា នាម សត្តានំ អជ្ឈត្ត ធម្មេសុ សារធម្មា ហោន្តិ. តេសុ វិគតេសុ សេសធម្មា និស្សត្ត និជ្ជីវភាវំ បត្វា ផេគ្គុភូតា កចវរភូតាតិ លោកស្ស អភិមានោ. តេ ច អត្តជីវា នាម សព្ពសោ នត្ថីតិ ទិដ្ឋេ ខន្ធេសុ កចវរភាវទស្សនំ អត្តជីវ សុញ្ញតា ទស្សនំ នាម. ‘‘វិមុច្ចមានោ’’តិ ឯតេន វិមុច្ចតីតិ វិមោក្ខោតិ អត្ថំ ទស្សេតិ. វិមុច្ចន្តិ ឯតេនាតិ វិមោក្ខោតិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘និមិត្តានី’’តិ វិបល្លាសធម្មេហិ និម្មិតានិ និច្ចនិមិត្ត សុខនិមិត្ត អត្តនិមិត្ត ជីវនិមិត្តានិ. សត្ត បុគ្គល ឥត្ថិ បុរិស ហត្ថ បាទ សីស គីវាទីនិ និមិត្តានិ ច. តត្ថ សង្ខារានំ ខណិក ធម្មត្តា អនិច្ចានំយេវ សតំ សន្តតិ ឃនេន បដិច្ឆន្នត្តា ហិយ្យោបិ សោ ឯវ, អជ្ជបិ សោ ឯវាតិអាទិនា និច្ចាការេន ឧបដ្ឋានំ និច្ចនិមិត្តំ នាម. កិលេសមលេហិ បរិគ្គហិតត្តា អសុភានំយេវ សតំ អវិជ្ជាយ បដិច្ឆន្នត្តា ឥទំ ឥដ្ឋំ, កន្តំ, មនាបំ, បិយរូប, ន្តិអាទិនា សុភាការេន ឧបដ្ឋានំ សុភនិមិត្តំ នាម. ភយដ្ឋេន អខេមដ្ឋេន ទុក្ខានំបិ សតំ តាយេវ បដិច្ឆន្នត្តា ឥទំ សុខំ, និព្ភយំ, ខេមំ, សាតរូប, ន្តិអាទិនា សុខាការេន ឧបដ្ឋានំ សុខនិមិត្តំ នាម. បច្ចយា យត្តវុត្តិកត្តា បច្ចយេន វិនា កេវលំ អត្តនោ វសាយត្តវុត្តិតា ភាវតោ អនត្តានំយេវ សតំ អត្តនោ ឥច្ឆាវសេន ករោតិ, កថេតិ, ចិន្តេតិ, គន្តុំ ឥច្ឆន្តោ គច្ឆតិ, ឋាតុំ ឥច្ឆន្តោ តិដ្ឋតី, តិអាទិនា វសវត្តនាការេន ឧបដ្ឋានំ អត្តនិមិត្តំ នាម. តថា សត្តោនាម សត្តាហំបិ ជីវតិ, មាសំបិ ជីវតិ, សំវច្ឆរំបិ ជីវតីតិអាទិនា ជីវាការេន ឧបដ្ឋានំ ជីវនិមិត្តំ នាម. ននុ ចេត្ថ អត្តនោ ឥច្ឆាវសេន ករោតីតិអាទីសុ ឥច្ឆានាម តណ្ហាវាឆន្ទោ វា. តទុភយម្បិ ចិត្តសម្បយុត្តំ. ករណញ្ច នាម កាយិកក្រិយាភូតានំ ចិត្តជរូបកលាបានំ បវត្តិវិសេសោ. ឯវញ្ចសតិ តេសំ ចិត្តវសេន បវត្តត្តា អត្តនោ ឥច្ឆាវសេន ករោតីតិ ឥទំ អភិធម្មវិរុទ្ធំ ន ហោតីតិ. ន ន ហោតិ. អត្តនោតិ ច ករោតីតិ ច វុត្តត្តា. ន ហិ អត្តានាម អត្ថិ, យោ អត្តនោតិ វុច្ចេយ្យ. ន ច កត្តានាម អត្ថិ, យោ ករោតីតិ វុច្ចេយ្យ. ឥធ បន តស្មិំ សមយេ បវត្តំ ខន្ធបញ្ចកមេវ អត្តាតិ ច កត្តាតិ ច គហេត្វា អត្តនោតិ ច ករោតីតិ ច វុត្តំ. ‘‘អវស្សយោ ហោតី’’តិ បតិដ្ឋា ហោតិ. ‘‘វិធមិត្វា’’តិ ញាណេន អន្តរធាបេត្វា. សភាវតោ វិជ្ជមានានិ ន ហោន្តីតិ ទស្សនញាណេន វិនិច្ឆយំ បាបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភាវទស្សនំ នាម សោកទុក្ខាទីនំ អភាវទស្សនំ.

‘‘តំ តំ ឃនវិនិព្ភុជ្ជនវសេនា’’តិ សមូហសន្តតិ ឃនាទីនំ ភិន្ទន ឆិន្ទនវសេន. តត្ថ សមូហឃនភិន្ទនំ អាទិតោ ធម្មវវត្ថានញាណកិច្ចំ. តទា អត្តទិដ្ឋិ វិក្ខម្ភិតា ហោតិ. ជីវទិដ្ឋិ ច នាម សុខុមតរា អត្តទិដ្ឋិ ឯវ វុច្ចតិ. មគ្គក្ខណំ បត្វា ឯវ តទុភយំបិ សព្ពសោ សមុច្ឆិន្ទតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘បណិហិតគុណស្សា’’តិ បត្ថិតគុណស្ស.

‘‘បាតិមោក្ខ’’ន្តិ ឯត្ថ ‘‘បតី’’តិ ជេដ្ឋកោ វុច្ចតិ. ‘‘មុខំ’’តិ មូលការណំ. បតិ ច សោ មុខញ្ចាតិ បតិមុខំ. បតិមុខមេវ បាតិមោក្ខន្តិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘តំ ហី’’តិអាទិមាហ. សព្ពលោកិយសីលានិ នាម ចតុបារិសុទ្ធិសីលានិ. តេសំ មជ្ឈេ. ‘‘ជេដ្ឋកត្តា’’តិ ជេដ្ឋកសីលត្តា. ‘‘តមេវា’’តិ វិនយបញ្ញត្តិសីលមេវ +. ‘‘យេសំ ធម្មានំ’’តិ ឧទ្ធច្ច មុដ្ឋស្សច្ចាទិ ធម្មានំ. ‘‘វិប្ផន្ទិតានិ នាមា’’តិ វិប្បកិណ្ណានិ នាមាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘លោលានិ នាមា’’តិ. ‘‘តទនុពន្ធា’’តិ តានិវិប្ផន្ទិតានិ ឥន្ទ្រិយានិ អនុគតា. ‘‘ពុទ្ធប្បដិកុដ្ឋេហី’’តិ ពុទ្ធេនភគវតា បដិក្កោសិតេហិ នីវារិតេហិ. ‘‘មិច្ឆាបយោគេហី’’តិ អដ្ឋកុលទូសនកម្មេហិ ចេវ ឯកវីសតិអនេសនកម្មេហិ ច. ‘‘តិវិធកុហនវត្ថូហី’’តិ បច្ចយប្បដិសេវនញ្ច, សាមន្តជប្បនញ្ច, ឥរិយា បថ សន្និស្សិតញ្ចាតិ ឥមេហិ តិវិធេហិ កុហនវត្ថូហិ. តិវិធេហិ អច្ឆរិយ កម្មវិធានេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. បរិសុជ្ឈតីតិ បរិសុទ្ធិ. បរិសុទ្ធិ ឯវ បារិសុទ្ធិ. ‘‘សម្មោហស្សា’’តិ ធាតុមនសិការាទីសុ សម្មុយ្ហនស្ស. ‘‘គេធស្សា’’តិ សម្មោហត្តាយេវ បច្ចយេសុ ភត្តនិក្ខិត្តកា កស្សវិយ គេធស្ស, អភិកង្ខស្ស. ‘‘មទស្សា’’តិ លាភសក្ការា ទិមូលកស្ស មានមទស្ស. ‘‘បមាទស្សា’’តិ កុសលេសុ ធម្មេសុ បមាទស្ស មុដ្ឋស្សច្ចស្ស. តំ តំ បយោជន មរិយាទោ នាម ចីវរបច្ចយេ តាវ សីតប្បដិឃាតាទិកោ បយោជនមរិយាទោ. ‘‘មរិយាទោ’’តិ ច យាវទេវាតិ បទេន ទស្សិតោ សីតប្បដិឃាតាទិកោ ចីវរប្បយោជន បរិច្ឆេទោ. សោ ច ចីវរបច្ចយេ សម្មោហាទិកេ សាវជ្ជបក្ខេ អបតនត្ថាយ ឋបិតោ. តេន វុត្តំ ‘‘សម្មោហស្ស គេធស្ស មទស្ស បមាទស្ស បហានត្ថំ’’តិ. ឯសនយោ បិណ្ឌបាតបច្ចយាទីសុបិ. ឯតេន បច្ចវេក្ខនាបាឋេសុ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. ឥធ ភិក្ខុ ចីវរំ បដិសេវតិ យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយ ឧណ្ហស្ស បដិឃាតាយាតិអាទីសុ យាវទេវ សីតស្ស បដិឃាតាយ បដិសេវតិ. ន តតោ ឧត្តរិ សម្មោហត្ថាយ គេធត្ថាយ មទត្ថាយ បមាទត្ថាយ បដិសេវតីតិអាទិ. ឯវញ្ចសតិ, យំ ចីវរំ បដិសេវន្តស្ស សម្មោហគេធមទប្បមាទា ឧប្បជ្ជន្តិ. តំ ន សេវិតព្ពំ. ឥតរំ សេវិតព្ពន្តិ ទស្សិតំ ហោតីតិ.

‘‘បច្ចត្តសភាវោ’’តិ បច្ចេកសភាវោ. ‘‘ការិយសង្ខាតំ’’តិ កាតព្ពំ អភិនិប្ផាទេតព្ពន្តិ ការិយំ. អាសន្នប្ផលំ. តេនាហ ‘‘អគ្គិស្សធូមោវិយា’’តិ. អាសន្នការណំ បទដ្ឋានំ នាម អគ្គិការកោ វិយ. បជ្ជតិ គច្ឆតិ បវត្តតិ ផលំ ឯតេនាតិ បទំ. តិដ្ឋតិ ផលំ ឯត្ថាតិ ឋានំ. ឧភយំបិ ការណ បរិយាយោ ឯវ. តេន អតិស្សយត្ថោបិ សិជ្ឈតីតិ អាហ ‘‘អាសន្នការណំ’’តិ. ‘‘សទ្ធិំ សញ្ញា ចិត្ត វិបល្លាសេហី’’តិ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តេហីតិ អធិប្បាយោ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តា បន សញ្ញា ចិត្ត វិបល្លាសា វិក្ខម្ភិតុំ សក្កោតីតិ ន វត្តព្ពា. ‘‘សាសន ធម្មេ’’តិ អនត្តលក្ខណ សុត្តន្តាទិកេ សុញ្ញត ធម្មប្បដិសំយុត្តេ ទេសនាធម្មេ. ‘‘ទិដ្ឋិវិបល្លាសោ វិក្ខម្ភិតោ’’តិ តាទិសំ ធម្មទេសនំ សុត្វា ទេសកេ សត្ថរិ ច ទេសិតេ ធម្មេ ច សទ្ធំ បដិលភិត្វា សច្ចមេវ ភគវា អាហ, អហំ បន ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា,តិ គណ្ហាមិ, មិច្ឆាវតាយំ មមគាហោតិ ឯវំ វិក្ខម្ភិតោ ហោតិ. តតោ បដ្ឋាយ ឯសោ មេ អត្តាតិ វទន្តោបិ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តេន ន វទតិ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តចិត្តេន ឯវ វទតីតិ អធិប្បាយោ. ឥទម្បន ទឡ្ហគ្គាហ វិក្ខម្ភនមត្តំ ឯវ. ន អត្តទស្សន វិក្ខម្ភនំ. តំ បន ធម្មវវត្ថានញ្ញាណេ សិទ្ធេ ឯវ សិជ្ឈតីតិបិ វទន្តិ. ចតុន្នំ អាហារានំ វសេន ចតុធា នាមរូបំ បរិគ្គហេតព្ពមេវ. កស្មា, ចត្តារោ អាហារេ បរិគ្គហេត្វា តេស្វេវ លក្ខណត្តយំ សមនុបស្សន្តស្ស អន្តេ លោកុត្តរញ្ញាណទស្សនប្បដិលាភកិច្ចស្ស សិទ្ធត្តាតិ អធិប្បាយោ. បញ្ចធាតិអាទីសុ ឯសនយោ. អាទិកម្មិកានំ អវិសយោ, វិសុំ វិសុំ លក្ខណ រសាទីហិ បរិគ្គហេតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា. បរិគ្គហណេ សក្កោន្តស្សបិ វិបស្សនា កម្មេ វិសុំ វិសុំ បស្សិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា ច. តថាហិ វក្ខតិ ‘‘កលាបវសេន សំខិបិត្វា’’តិ. ‘‘អញ្ញស្ស កស្សចី’’តិ អត្តជីវាទិកស្ស. សោ ករោតិ កុសលាកុសលំ កម្មំ. សោ បដិសំវេទេតិ ភវន្តរំ បត្វា តព្ពិបាកំ. សំសរតិ ភវតោ ភវំ. សន្ធាវតិ កម្មវេគេន ខិត្តោ. សុទ្ធេ នាមេ ឯវ វា រូបេ ឯវ វា ឦហាព្យាបារានំ អភាវទស្សនតោតិ យោជនា. បុគ្គលសត្តានំ ក្រិយាយោតិ សញ្ញិតាតិ វិគ្គហោ. ‘‘អត្តាតិ បវត្តា ទិដ្ឋី’’តិ ការក ទិដ្ឋិ. ‘‘តទត្ថា ភិនិវេសវសេនា’’តិ សត្តោ, បុគ្គលោ, តិអាទិ វោហារស្ស សព្ភាវតោ តស្ស អត្ថភូតោ សត្តបុគ្គលាទិកោបិ សភាវតោ អត្ថិយេវ. នោ នត្ថីតិ ឯវំ ទឡ្ហំ ហទយេ សន្និធានករណ វសេន. ‘‘អតិធាវនញ្ចា’’តិ វោហារ បញ្ញត្តិមត្តេ អដ្ឋត្វា តំ អតិក្កមិត្វា បញ្ចក្ខន្ធេ សត្តាទិភាវេន គហណញ្ចាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘កម្មចិត្តោតុកាហារវសេនា’’តិ ឯត្ថ កការោ សន្ធិ វសេន អាគមោ. កម្មវសេន ចិត្តវសេន ឧតុវសេន អាហារវសេនាតិ អត្ថោ. អនុរូបានំ បច្ចយានំ សាមគ្គីតិ វិគ្គហោ. ‘‘អញ្ញថា បវត្តិយា’’តិ អញ្ញេន បការេន បវត្តនស្ស. ‘‘ហេតុសម្ភារបច្ចយេហី’’តិ ហេតុបច្ចយ សម្ភារបច្ចយេហិ. ជនក បច្ចយា ហេតុបច្ចយា នាម. បរិវារបច្ចយា សម្ភារបច្ចយា នាម. ‘‘កម្មប្បវត្តិយា’’តិ កម្មប្បវត្តិតោ. ‘‘វិបាកប្បវត្តិយា’’តិ វិបាកប្បវត្តិតោ. ឯកស្ស សត្តស្ស អនមតគ្គេ សំសារេ សំសរន្តស្ស រូបកាយោបិ អត្ថិ នាមកាយោបិ អត្ថិ. តតោ អញ្ញោ កោចិសភាវោ នាម នត្ថិ. ទ្វេ ច កាយា បញ្ចវោការេ សំសរន្តស្ស ឯកតោ បវត្តន្តិ. អសញ្ញសត្តេ សំសរន្តស្ស រូបកាយោ ឯវ បវត្តតិ. សោ ឯវ តត្ថ ឯកោសត្តោតិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. អរូបេ សំសរន្តស្ស នាម កាយោ ឯវ បវត្តតិ. សោ ឯវ តត្ថ ឯកោ សត្តោតិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ‘‘សង្ខ្យំ គច្ឆតី’’តិ ច បញ្ញត្តិមត្តំ គច្ឆតីតិ អធិប្បាយោ. តេសុ ច កាយេសុ រូបកាយេ ចុតិ បដិសន្ធីនំ អញ្ញមញ្ញំ អនន្តរ បច្ចយតា នាម នត្ថិ. ឯកមេកស្មិំ ភវេ ឯកមេកោ ហុត្វា ចុតិកាលេ ភិជ្ជតិ. រូបសន្តតិ ឆិជ្ជតិ. បដិសន្ធិរូបេន សហ បច្ចយ បច្ចយុប្បន្នតា បពន្ធោ នប្បវត្តតិ. នាម កាយេ បន ចុតិ បដិសន្ធីនំ អញ្ញមញ្ញំ អនន្តរបច្ចយតា អត្ថិ. ចុតិកាលេបិ នាមសន្តតិ ន ឆិជ្ជតិ. បដិសន្ធិ នាមេន សហ បច្ចយ បច្ចយុប្បន្នតា បពន្ធោ បវត្តតិយេវ. តត្ថ បដិច្ចសមុប្បាទ កុសលោ ភិក្ខុ បដិច្ចសមុប្បាទញ្ញាណេ ឋត្វា ឯកស្មិំភវេ ឯកស្ស សត្តស្ស បវត្តិំ បស្សន្តោ សត្តំ នាម ន បស្សតិ. បុគ្គលំ នាម ន បស្សតិ. អហន្តិបិ ន បស្សតិ. បរោតិបិ ន បស្សតិ. អហំ អតីតេសុ ភវេសុ អហោសិន្តិបិ ន បស្សតិ. ឥមស្មិំភវេ អស្មីតិបិ ន បស្សតិ. អនាគតេសុ ភវិស្សាមីតិបិ ន បស្សតិ. អថ ខោ អវិជ្ជា បច្ចយា សង្ខារា បវត្តន្តិ. សង្ខារ បច្ចយា ភវន្តរេ វិញ្ញាណំ បវត្តតីតិអាទិនា នយេន នាមរូប ធម្មានំ ហេតុផល បរម្បរាវសេន អវិច្ឆេទប្បវត្តិមេវ បស្សតិ. ឯកស្មិំភវេ បវត្តិំ បស្សន្តេ សតិ, អនមតគ្គេសំសារេ អនន្តេសុ ភវេសុ តស្ស សត្តស្ស បវត្តិ ទិដ្ឋា ឯវ ហោតិ តត្ថបិ ឯវមេវ, តត្ថបិ ឯវមេវាតិ. តទា តស្ស សោឡសវិធា កង្ខា បហីយតីតិ ឥមមត្ថំ ‘‘ទស្សេន្តោ អនមតគ្គេ សំសារេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ កតមា សោឡសវិធា កង្ខាតិ. អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធានំ. ន នុ ខោ អហោសិំ. កិំ នុ ខោ អហោសិំ. កថំ នុ ខោ អហោសិំ. កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិំ នុ ខោ អហំ អតីតមទ្ធានន្តិ ឯវំ បុព្ពន្តេ បញ្ចវិធា កង្ខាវុត្តា. ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធានំ. ន នុ ខោ ភវិស្សាមិ. កិំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ. កថំ នុ ខោ ភវិស្សាមិ. កិំ ហុត្វា កិំ ភវិស្សាមិ នុ ខោ អហំ អនាគតមទ្ធានន្តិ ឯវំ អបរន្តេ បញ្ចវិធា កង្ខា វុត្តា. អហំ នុ ខោ ស្មិ. នោ នុ ខោ ស្មិ. កិន្នុ ខោ ស្មិ. កថំ នុ ខោ ស្មិ. អហំ នុ ខោ សត្តោ កុតោ អាគតោ. សោ កុហិំ គាមី ភវិស្សាមីតិ ឯវំ បច្ចុប្បន្នេ ឆព្ពិធា កង្ខា វុត្តា. ឥមា សោឡសវិធា កង្ខាតិ. តត្ថ អហោសិំ នុ ខោ, ន នុ ខោ អហោសិន្តិ ឥមិនា បទទ្វយេន អតីតកាលេ អត្តនោ អត្ថិ នត្ថិភាវេ កង្ខតិ. សចេ អត្ថិ, កិំ នុ ខោ អហោសិន្តិ កង្ខតិ. កេនចិ ហេតុនា បច្ចយេន វា អហោសិំ. កេនចិ ឥទ្ធិមន្តេន វា និម្មិតោ អហោសិំ. អហេតុ អបច្ចយា វា អនិម្មិតោ វា សយំជាតោ អហោសិន្តិ អត្ថោ. យទិ តេសុបការេសុ អញ្ញតរេន អហោសិំ. កថំ នុ ខោ អហោសិំ. អបាទកោវា អហោសិំ. ទ្វិបាទកោ វា. ចតុប្បាទកោវា. ពហុប្បាទកោវា. រូបីវា. អរូបីវា. សញ្ញីវា. អសញ្ញីវា ឥច្ចាទិ. អថ តេសុ អបាទកាទីសុ អញ្ញតរោ អហំ អហោសិំ. កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិំ. បថមភវេ កិំ ហុត្វា ទុតីយ ភវាទីសុ កិំ អហោសិន្តិ ឥទំ ភវបរម្បរាវសេន វុត្តំ. ឯសនយោ អបរន្តេបិ. បច្ចុប្បន្នេ ‘‘អហំ នុ ខោ ស្មិ, នោ នុ ខោ ស្មី’’តិ យថា ខុទ្ទកវត្ថុ វិភង្គេ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតេសុ. សតស្មីតិ ហោតិ. សីតស្មីតិ ហោតីតិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘សតស្មី’’តិ អហំ សស្សតោ វា ភវាមិ. ‘‘សីតស្មី’’តិ អហំ ឧច្ឆិន្នោវា ភវាមីតិ អត្ថោ. យថា ច. អត្ថីតិ ខោ ឯកោ អន្តោ. នត្ថីតិ ខោ ទុតីយោ អន្តោតិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អត្ថី’’តិ អត្តានាម ភវាភវេសុ និច្ចកាលំ អត្ថិ. ‘‘នត្ថី’’តិ តថា នត្ថិ, ឧច្ឆិជ្ជតិ. ន ហោតិ បរម្មរណាតិ អត្ថោ. តថា ឥធាបិ អហំ នុ ខោ ស្មិ. នោ នុ ខោ ស្មីតិ កង្ខតិ. តត្ថ ‘‘អហំ នុ ខោស្មី’’តិ អយំ អហំ នាម ភវាភវេសុ និច្ចកាលំ អស្មិ នុ ខោ, មម អត្តានាម សស្សតោ ហុត្វា សព្ពកាលំ អត្ថិ នុ ខោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘នោ នុ ខោ ស្មី’’តិ តថា នោ អស្មិ នុ ខោ. មម អត្តា តថា នត្ថិ នុ ខោតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘ភវាភវេសូ’’តិ បវត្តេបិ បច្ចុប្បន្នេ វត្តមានំ អត្តានំ គហេត្វា បវត្តា បច្ចុប្បន្នេ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘កិំ នុ ខោ ស្មី’’តិ អហំ នាម សន្តោ ជាតោ កិំ នុ ខោ អស្មិ. កេនចិ ហេតុនា បច្ចយេន វា អស្មិ នុ ខោ. កេនចិ ឥទ្ធិមន្តេន វា និម្មិតោ ភវាមិ នុ ខោ. ឧទាហុ អហេតុ អបច្ចយា វា កេនចិ អនិម្មិតោ វា សយំ នុ ខោ ភវាមិ នុ ខោតិ អត្ថោ. ‘‘កថំ នុ ខោ ស្មី’’តិ ឯត្ថ បន អបទាទីហិ អយោជេត្វា អហំ នុ ខោ កិំ គោត្តោ ភវាមិ. គោតមគោត្តោ វា វាសេដ្ឋ គោត្តោ វា តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. អាទិ កប្បកាលេ តានិ គោត្តានិ ឯតរហិ សម្ភេទំ គច្ឆន្តិ. តស្មា តេសុ កង្ខន្តោ កង្ខតិយេវ. ‘‘អហំ កុតោ អាគតោ’’តិ អហំ អតីតេ កុតោភវតោ អាគតោ អស្មិ. ‘‘សោកុហិំគាមី ភវិស្សាមី’’តិ សោ អហំ អាយតិំ ភវេ កុហិំ គាមិកោ ភវិស្សាមីតិ កង្ខតិ. ‘‘កង្ខាយ អតិក្កមោ’’តិ សោ ភិក្ខុ បដិច្ចសមុប្បាទេ អវិជ្ជាទិកំ អតីតហេតុ បញ្ចកំ បស្សន្តោ តស្មិំភវេ សព្ពំបិ បដិច្ចសមុប្បាទំ បស្សតិយេវ. ឯវំ បស្សន្តោ ន តត្ថ អហំ នាម កោចិ អត្ថិ, យំ បដិច្ច អតីត វិសយា បញ្ចវិធា កង្ខា ឧប្បជ្ជតិ. ធម្ម មត្តមេវ តត្ថ អត្ថីតិ ឯវំ អតីតេ កង្ខា វត្ថុស្ស អភាវទស្សនេន បញ្ចវិធាយ កង្ខាយ អតិក្កមោ ហោតិ. ននុ តថា បស្សន្តស្សបិ កថំ នុ ខោ ស្មិ, កិំ ហុត្វា កិំ អហោសិំ នុ ខោតិ អយំ កង្ខា អត្ថិយេវ. តថា បស្សន្តោបិ ហិ វិនា បុព្ពេនិវាសញ្ញាណេន អតីតេ ភវេ អហំ ទ្វិបាទកោ អហោសិន្តិវា ចតុប្បាទកោ អហោសិន្តិ វា តតោ ចុតោ អសុកភវេ ឧប្បន្នោតិ វា ន ជានាតិ ន បស្សតីតិ. វុច្ចតេ. សា បន កង្ខា ធម្ម មត្តប្បវត្តិ ទស្សនតោ បដ្ឋាយ អន្តរាយិក កង្ខា ន ហោតិ. វិចិកិច្ឆា បដិរូបិកា ឯវ. សា ហិ អរិយានំបិ លព្ភតិ យេវាតិ. តថា អនាគតេ ផលបញ្ចកំ បស្សន្តោ អបរន្តេ បញ្ចវិធំ កង្ខំ អតិក្កមតិ. បច្ចុប្បន្នេ ផលបញ្ចកញ្ច ហេតុបញ្ចកញ្ច បស្សន្តោ បច្ចុប្បន្នេ កង្ខា ឆក្កំ អតិក្កមតិ. សេសំ សព្ពំ បុព្ពន្តេ វុត្តនយមេវាតិ. អដ្ឋវិធាយ កង្ខាយ អតិក្កមនេ បន បដិច្ចសមុប្បាទំ អនុលោមប្បដិលោមំ បស្សន្តោ ទេសនា ធម្មេ ច លោកុត្តរ ធម្មេសុ ច កង្ខំ អតិក្កមតិ. ធម្មេ កង្ខាតិក្កមនេន សហេវ ទេសេន្តេ សត្ថរិ ច, យថានុសិដ្ឋំ បដិបន្នេ សង្ឃេ ច, តីសុ សិក្ខាសុ ច, យថាវុត្តេ បុព្ពន្តេ ច, អបរន្តេ ច, បុព្ពន្តា បរន្តេសុ ច, បដិច្ចសមុប្បាទេន សហ បដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ ច សព្ពំ កង្ខំ អតិក្កមតិយេវ. តេនាហ ‘‘សភាវ ធម្មប្បវត្តិយា’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘សភាវធម្មប្បវត្តិយា ចា’’តិ បច្ចយបរម្បរាវសេន សភាវធម្មានំ បរម្បរប្បវត្តិយា ច. ធម្មសុ ធម្មតា នាម ទេសនា ធម្មស្ស ស្វាក្ខាតតាទិភាវេន សុន្ទរ ធម្មតា. អនវជ្ជធម្មតា. ពុទ្ធសុពុទ្ធតា នាម តំ ធម្មំ ទេសេន្តស្ស ពុទ្ធស្ស សព្ពញ្ញុពុទ្ធតា.

បរិយុដ្ឋិតានំ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ វិក្ខម្ភនំ នាម ហេដ្ឋា ធម្មវវត្ថាន វសេន បច្ចយបរិគ្គហវសេន ច សិជ្ឈតិ. វិបស្សនា កម្មំ បន អនុសយភូតានំ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ សល្លិខនត្ថាយ ករីយតីតិ វុត្តំ ‘‘អនុសយ សមូហននត្ថញ្ចា’’តិអាទិ. ‘‘តត្ថ បនា’’តិ តស្មិំ បដិសម្ភិទា មគ្គេ បន. វិភត្តេសូតិ បាឋសេសោ. ‘‘យស្សា’’តិ យោគី បុគ្គលស្ស. ‘‘យំ ទូរេ សន្តិកេវា’’តិ យំ ទូរេ បវត្តំ រូបំ វា, សន្តិកេ បវត្តំ រូបំវាតិ បាឋសេសោ. ‘‘តទត្ថស្ស បនា’’តិ សម្មសិតធម្មុទ្ធារត្ថស្ស. ‘‘ញាណេន ទឡ្ហំ គហេត្វា’’តិ ធម្មវវត្ថានញ្ញាណេន សុដ្ឋុវិភូតំ កត្វាតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ យំ យំ ទឡ្ហំ គហេតព្ពំ. តំ តំ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. បុន ទឡ្ហំ គហិតស្ស រូបស្ស អនិច្ចលក្ខណំ ទស្សេតុំ ‘‘សា ច ក្រិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘នស្សន្តី’’តិ ភិជ្ជន្តិ. អនិច្ចតំ គច្ឆន្តិ. ‘‘វិត្ថម្ភន ក្រិយា’’តិ ឯត្ថ វិវិធេន ថម្ភនំ វិត្ថម្ភនំ. នានាទិសាភិមុខវសេន ថម្ភនំ វហនន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឥមាសញ្ចា’’តិ ចតុន្នំ មហាភូតានញ្ច. វិសុំ វិសុន្តិ វុត្តត្តា តាសំ អញ្ញមញ្ញញ្ច សហជាតេសុ គហណំ សម្ភវតីតិ វុត្តំ ‘‘អាបាទីនំ’’តិ. អាបាទីនំ សេសមហាភូតានញ្ចាតិ អត្ថោ. សន្តតិយា សរីរានិ សន្តតិ សរីរានិ. ‘‘តថា តថា កប្បេត្វា’’តិ រូបធម្មានំ សន្តតិ បរិវត្តិ នាម អភិក្កមន្តស្ស ឯវំ ភវេយ្យ, បដិក្កមន្តស្ស ឯវំ ភវេយ្យ, តថា សមិញ្ជន្តស្ស បសារេន្តស្សាតិអាទិនា បរិកប្បេត្វា. ‘‘សេសខន្ធេសុបិ តំ តំ សន្តតិ នានត្តំ’’តិ វេទនាក្ខន្ធេ តាវ កាយេ កាយិកសុខសន្តតិ ទុក្ខសន្តតីនំ នានត្តំ. ចិត្តេ សោមនស្ស ទោមនស្ស សន្តតីនំ. ឧបេក្ខា សន្តតិ បន អវិភូតា ហោតិ. កប្បេត្វា គហេតព្ពា. យទា ចិត្តេ សោមនស្ស ទោមនស្សានិ ន សន្ទិស្សន្តិ, តទា ឥទានិ ឧបេក្ខា មេ វេទនា បវត្តតីតិ វា, យទា តានិ សន្ទិស្សន្តិ, តទា សា និរុជ្ឈតីតិ វា ឯវំ តក្កេត្វា សម្មសិតព្ពាតិ វុត្តំ ហោតិ. សញ្ញាក្ខន្ធេ រូបសញ្ញាសទ្ទសញ្ញាទីនំ វសេន. សង្ខារក្ខន្ធេ រូបសញ្ចេតនា សទ្ទសញ្ចេតនាទីនំ វសេន, នានាវិតក្ក វិចារាទីនំ វសេន, លោភាលោភ ទោសាទោស មោហាមោហាទីនំ វសេន ច. វិញ្ញាណក្ខន្ធេ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ, កុសលា កុសលវិញ្ញាណាទីនញ្ច វសេន សន្តតិ នានត្តំ វេទិតព្ពំ. វិស្សាសំ ករោតីតិ វត្វា តទត្ថំ វិវរតិ ‘‘ឯតំ មេ’’តិអាទិនា. តត្ថ តយោវិស្សាសា តណ្ហាវិស្សាសោ, មានវិស្សាសោ, ទិដ្ឋិវិស្សាសោ. តត្ថ ឯតំ មមាតិ តណ្ហាវិស្សាសោ. ឯសោហមស្មីតិ មានវិស្សាសោ. ឯសោ មេ អត្តាតិ ទិដ្ឋិវិស្សាសោ. ‘‘បរិហរតី’’តិ ភវាភវេសុ បរិគ្គហេត្វា ហរតិ វហតិ. ‘‘បរមជ្ឈត្តភាវេនា’’តិ បធានអជ្ឈត្តភាវេន. អជ្ឈត្តសារភាវេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បរិគ្គហិតោ’’តិ ឯសោ មេ អត្តាតិ ទិដ្ឋិបរិគ្គហេន បរិគ្គហិតោ. តយោ ហិ បរិគ្គហា តណ្ហា បរិគ្គហោ, មានបរិគ្គហោ, ទិដ្ឋិបរិគ្គហោតិ. វសេ សព្ពសោ វត្តន្តោ នាម កេវលំ វសាយត្តវុត្តិកោ ឯវ សិយា, ន បច្ចយាយត្តវុត្តិកោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘យថាវុត្តេហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘យថាវុត្តេហី’’តិ សព្ពសង្គហេ វុត្តប្បការេហិ កម្មាភិសង្ខរណាទីហិ. ‘‘តថាបរិគ្គហេតព្ពោ’’តិ ឯសោ មេ អត្តាតិ ឯវំ បរមជ្ឈត្តភាវេន បរិគ្គហេតព្ពោ. តថា ហិ យោ អត្តនោ វសេន វត្តតិ, តស្មិំ អត្តនោ សាមិភាវោ នត្ថិ. យស្មិញ្ច សាមិភាវោ នត្ថិ, តស្មិំ រូបាទិកេ ធម្មេ អត្តានំ សាមិកំ កត្វា ឯសោ មម អត្តាតិ បរិគ្គហោ នាម មិច្ឆា ឯវ. តថា យោ ច ខណិក ធម្មោ ហោតិ, ខណេ ខណេ ភិជ្ជតិ, តំ រូបាទិកំ ខន្ធបញ្ចកំ អត្តនោ សារំ កត្វា តថា បរិគ្គហោបិ មិច្ឆា ឯវ. ឯត្ថ ច ‘‘មិច្ឆា ឯវា’’តិ បរមត្ថ សច្ចំ បត្វា មិច្ឆា ឯវ. វិបល្លាសោ ឯវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘សុខំ វិទ្ធំសេតី’’តិ កាយិកសុខញ្ច ចេតសិក សុខញ្ច វិទ្ធំសេតិ. វិនាសេតិ. ‘‘នានាទុក្ខំ ជនេតី’’តិ កាយិកទុក្ខញ្ច ចេតសិក ទុក្ខញ្ច ជនេតិ ឧប្បាទេតិ. ‘‘ឥទញ្ច រូបំ ឯទិសមេវ ហោតី’’តិ កថំ ហោតិ. មនុស្សត្តភាវេ ឋិតានំ សត្តានំ យថាបវត្តំ មនុស្ស សុខំ វិទ្ធំសេតិ, ជិណ្ណភិន្នភាវំ បាបេតិ, នានាទុក្ខំ ជនេតិ. សយំ អបាយត្តភាវំ គហេត្វា តេសំ នានាអបាយ ទុក្ខំ ជនេតិ. តថា ទេវត្តភាវេ សក្កត្តភាវេ ព្រហ្មត្តភាវេ ឋិតានន្តិអាទិនា វត្តព្ពំ. តថា មនុស្សត្តភាវេ ឋិតានំ នានាវិបរិណាម កិច្ចេហិ យថាបវត្តំ សុខំ វិទ្ធំសេតិ, នានាបច្ចយាភិសង្ខរណកិច្ចេហិ នានាទុក្ខំ ជនេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឥទញ្ច រូបំ ឯទិសមេវា’’តិ. ‘‘សារោនាម ថាមពលវិសេសោ វុច្ចតី’’តិ ឯតេន ថាមពលវិសេសេន សម្បន្នំ វត្ថុំបិ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘អសារកដ្ឋេនា’’តិ ឯត្ថ សារោ ឯវ សារកំ, ន សារកំ អសារកន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘រូបំ បន សយំបិ ឯវរូបោ សារោ ន ហោតី’’តិ វុត្តំ. សត្តានំ អត្តសារោ ជីវសារោ ន ហោតីតិ អត្ថោ. នត្ថិ សារោ ឯតស្សាតិ អសារកន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘ន ច ឯវរូបេន សារេន យុត្តំ’’តិ វុត្តំ. អត្តសារេន ជីវសារេន សំយុត្តំ ហោតីតិ អត្ថោ. តត្ថ បុរិមោ អត្ថោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឥទំ សន្ធាយ វុត្តោ. បច្ឆិមោ រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំតិ ឥមានិ សន្ធាយ វុត្តោ. ឯតេន អសារកដ្ឋេនាតិ អសារភាវេន, អសារយុត្តភាវេន វាតិ ច. អនត្តាតិ ឯត្ថបិ ន អត្តា អនត្តា, នត្ថិ អត្តា ឯតស្សាតិ វា អនត្តាតិ ច ទ្វិធា អត្ថោ សិជ្ឈតិ. ‘‘យញ្ចា’’តិ យញ្ច រូបំ. ‘‘បីឡេតី’’តិ តំ សមង្គី បុគ្គលំ បីឡេតិ. ឯតេន អនត្តភាវេ សិទ្ធេ ទុក្ខភាវោបិ សិទ្ធោតិ ទស្សេតិ. ‘‘តិណ្ណំ វយានំ វសេន អទ្ធាភេទោ យោជេតព្ពោ’’តិ បថមវយេ បវត្តំ រូបំ ទុតីយវយំ ន បាបុណាតិ, បថមវយេ ឯវ និរុជ្ឈតីតិអាទិនា អទ្ធាបច្ចុប្បន្នេ អន្តោគធភេទោ យោជេតព្ពោ. ‘‘សភាគេកសន្តានវសេនា’’តិ សភាគានំ ធម្មានំ សភាគដ្ឋេន ឯកីភូតា សន្តតិ សភាគេកសន្តតិ. ‘‘សភាគានំ ធម្មានំ’’តិ ច ចិត្តជេសុតាវ និរន្តរប្បវត្តេន លោភសម្បយុត្តចិត្តេន សហជាតា រូបធម្មា សភាគរូបធម្មា នាម. តថា នាម ធម្មា ច. ឯវំ ទោសសម្បយុត្តាទីសុបិ. ឧតុជេសុ និរន្តរប្បវត្តេន សីតឧតុនា សមុដ្ឋិតា រូបធម្មា សភាគរូប ធម្មា នាម. តថា ឧណ្ហឧតុនា សមុដ្ឋិតា. ឯសនយោ អាហារជេសុបីតិ ឯវំ សភាគេកសន្តតិវសេន. ‘‘សម្បាបុណិតុំ’’តិ ញាណេន សម្បាបុណិតុំ. ‘‘អទ្ធាសន្តតិវសេនា’’តិ ឯត្ថ សន្តតិវសេន សម្មសនំ វិសេសតោ អធិប្បេតំ. ឯវញ្ច កត្វា ហេដ្ឋា អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនាតិ បទេ ចតុន្នំ មហាភូតានំ សន្តតិ វិភាគនយោ សុដ្ឋុ ទស្សិតោតិ. ‘‘អនិច្ចលក្ខណ ទស្សនមេវ បធានំ’’តិ ឥមស្មិំ ញាណេបិ ឧទយព្ពយញ្ញាណេបិ ភង្គញ្ញាណេបិ អនិច្ចលក្ខណ ទស្សនមេវ បធានំ. ភយញ្ញាណេ ច អាទីនវញ្ញាណេ ច និព្ពិទាញាណេ ច ទុក្ខលក្ខណ ទស្សនំ បធានំ. ឧបរិ ចតូសុ ញាណេសុ អនត្តលក្ខណ ទស្សនំ បធានន្តិ. ‘‘សមុទិតេសូ’’តិ អញ្ញមញ្ញំ អវិនាភាវសហាយភាវេន សមុប្បន្នេសុ. ឥទញ្ច អវិជ្ជាសមុទយា រូបសមុទយោ. តណ្ហាសមុទយា ឧបាទាន សមុទយោ. អាហារ សមុទយា រូបសមុទយោតិ បាឡិវសេន វុត្តំ. អប្បហីន វសេនាតិ បាឡិបទេ បន អវិជ្ជា តណ្ហា ទិដ្ឋានុសយានំ អប្បហីនដ្ឋេន សន្តានេ វិជ្ជមានតា ឯវ បមាណន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សមុទេន្តី’’តិ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ ឯកតោ ឧទេន្តិ. ឧបរូបរិ ឯន្តិ. អាគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ឯកភវភាវេន បាតុព្ភវន្តីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘យាវមរណកាលា’’តិអាទិំ. ‘‘បសវន្តី’’តិ បវឌ្ឍមានា សវន្តិ, បវត្តន្តិ, សន្ទន្តិ. ‘‘តេសុ បនា’’តិ អវិជ្ជា តណ្ហុបាទាន កម្មេសុ. ‘‘និរុជ្ឈន្តី’’តិ តស្មិំភវេ ឯវ និរុជ្ឈន្តិ. តស្មិំ ភវេ និរោធោ នាម ភវន្តរេ បុន អនុប្បាទោ យេវាតិ វុត្តំ ‘‘ភវន្តរេ’’តិអាទិ. ‘‘តំ សន្តតិយំ’’តិ តស្មិំ បច្ចុប្បន្ន ភវេតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បុន អនុប្បាទសង្ខាតំ និរោធំ’’តិ សន្តតិ និរោធោ នាម វុត្តោ. ន និព្ពាន និរោធោ. ឯតាហិ បច្ចយេ សតិ, ភវន្តរេ ឧប្បជ្ជីស្សន្តិ យេវាតិ. ឥទានិ យថាបវត្ត សន្តតីសុ បរិយាបន្នានំ សព្ពបច្ឆិមានំ នាមរូបានំ ខណិកនិរោធវសេន អត្ថំ វទន្តោ ‘‘យថាបវត្ត សន្តតិយោ វា ឆិជ្ជន្តិ ភិជ្ជន្តី’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឧទយព្ពយំ សមនុបស្សន្តស្ស ចា’’តិ ឯត្ថ កតមោ ឧទយោ នាម, កតមោ វយោ នាម, កថញ្ច តទុភយំ សមនុបស្សតីតិ អាហ ‘‘ឧទយព្ពយំ បស្សន្តស្សាតិ ឯត្ថ យថា នាមា’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘តមោ ខន្ធោ’’តិ តមោរាសិ. ‘‘វេតី’’តិ វិគច្ឆតិ. អន្តរ ធាយតិ.‘‘ឧទយោ’’តិ ឧប្បាទោ ចេវ វឌ្ឍិ ច. ‘‘វយោ’’តិ វិគមនំ, អន្តរធានំ. ‘‘នានាបយោគវសេនវា’’តិ សមិញ្ជនប្បសារណាទិ នានាបយោគវសេន វា. ឧទយបក្ខានំ នានាសន្តតីនំ ឧទយញ្ច ឧទយតោ. វយបក្ខានំ នានាសន្តតីនំ វយញ្ច វយតោតិ យោជនា.

ពោជ្ឈង្គ ធម្មេហិ សម្បន្នត្តា អារាធេតិ អត្តនោ ចិត្តំតិ អារទ្ធោ. តុដ្ឋចិត្តោតិ អត្ថោ. វិបស្សតីតិ វិបស្សកោ. អារទ្ធោ ហុត្វា វិបស្សកោ អារទ្ធវិបស្សកោ. ទុវិធោហិ វិបស្សកោ តរុណ វិបស្សកោ ច អារទ្ធ វិបស្សកោ ច. តត្ថ ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ សុដ្ឋុ អបស្សន្តោ ទុព្ពលវិបស្សកោ តរុណ វិបស្សកោ នាម. ខន្ធានំ ឧទយព្ពយំ សុដ្ឋុ បស្សន្តោ វិបស្សនា កម្មេ អារាធិត ចិត្តោ ពលវវិបស្សកោ អារទ្ធវិបស្សកោ នាម. យំ សន្ធាយ វុត្តំ.

[ក]

‘សុញ្ញាគារេ បវិដ្ឋស្ស, សន្តចិត្តស្ស ភិក្ខុនោ;

អមានុសី រតី ហោតិ, សម្ម ធម្មំ វិបស្សតោ,តិ ច.

[ខ]

‘យោ ច វស្សសតំ ជីវេ, អបស្សំ ឧទយព្ពយំ;

ឯកាហំ ជីវិតំ សេយ្យោ, បស្សតោ ឧទយព្ពយំ,តិ ច.

អយមិធ អធិប្បេតោ. វិបស្សនំ ឧបេច្ច កិលេសេន្តិ, មលីនភាវំ គមេន្តីតិ វិបស្សនុបក្កិលេសា. បរិពន្ធន្តិ នីវារេន្តីតិ បរិពន្ធកាតិ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ អន្តរាយិក ធម្មានំ នាមំ. ‘‘សរីរោភាសោ’’តិ សកលសរីរតោ និក្ខន្តោ ឱភាសោ. ‘‘បញ្ចវិធា បីតី’’តិ ខុទ្ទិកា បីតិ, ខណិកា បីតិ, ឱក្កន្តិកា បីតិ, ឧព្ពេគា បីតិ, ផរណា បីតីតិ. ‘‘ទុវិធា បស្សទ្ធី’’តិ អតិពលវន្តី កាយបស្សទ្ធិចេវ ចិត្តបស្សទ្ធិ ច. វិបស្សនា កម្មេ ឱកប្បនាការប្បវត្តា សទ្ធាឯវ អធិមុច្ចនដ្ឋេន អធិមោក្ខោ សទ្ធាធិមោក្ខោ. ‘‘វីរិយំ’’តិ តស្មិំ កម្មេ អនិក្ខិត្តធុរំ បគ្គហិតសីសំ វីរិយំ. ‘‘សុខំ’’តិ ចិត្តសុខំ. តេនាហ ‘‘សោមនស្សំ’’តិ. ‘‘វិបស្សនាញាណំ’’តិ ឥន្ទវិស្សដ្ឋវជិរសទិសំ ពលវវិបស្សនាញាណំ. ‘‘សតី’’តិ តស្មិំ កម្មេ អប្បមុដ្ឋា សតិ. ‘‘តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា’’តិ ចិត្តស្ស លីនុទ្ធច្ចាទីហិ វិសមន្តេហិ វិមុត្តា តត្រមជ្ឈត្តតាសង្ខាតា ឧបេក្ខា. ‘‘អាវជ្ជនុបេក្ខា’’តិ វសិភាវបត្តា អាវជ្ជនសង្ខាតា ឧបេក្ខា. ‘‘អាលយំ’’តិ តណ្ហាលយំ. ‘‘កុរុមានា’’តិ ករោន្តី. ‘‘សុខុមា តណ្ហា’’តិ កុសលេហិ មិស្សកត្តា ឥទំ អកុសលន្តិបិ ជានិតុំ អសក្កុណេយ្យា សុខុមតណ្ហា. ‘‘ន វតមេ’’តិ មម ន ឧប្បន្នបុព្ពោវតាតិ យោជនា. ‘‘អស្សាទសហិតា’’តិ ឱភាសាទីសុ អស្សាទតណ្ហា សហិតា. ‘‘អធិមាន វសេនា’’តិ អធិកតរំ មញ្ញនាវសេន. ‘‘តាវទេវា’’តិ និកន្តិយា ឧប្បត្តិក្ខណេយេវ. ‘‘និកាមនាការោ’’តិ ឥច្ឆនាការោ. អស្សាទនាការោ. ‘‘និកាមនស្សវត្ថូ’’តិ និកន្តិយា វត្ថុ. ‘‘អទ្ធា’’តិ ឯកន្តេន. ‘‘ហន្ទា’’តិ ចិត្តវិស្សដ្ឋករណេ និបាតបទំ. ឥទានេវ នំ វិសោធេមិ, ន ចិរំ បវត្តិតុំ ទស្សាមីតិ ឥមមត្ថំ ទីបេតិ. ‘‘តេស្វេវា’’តិ តេសុឱភាសាទីសុ ឯវ. អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ. អដ្ឋកថាយំ និកន្តិ វិក្ខម្ភនស្ស វិសុំ វុត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. វិបស្សនាបរិបាកោ នាម វិសេសន្តរប្បវត្តេន បាកដោតិ ទស្សេតុំ ‘‘សង្ខារុបេក្ខាភាវំ បត្តា’’តិអាទិមាហ. វុដ្ឋានគាមិនិ វិបស្សនាភាវបត្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ទ្វេ វិបស្សនា ចិត្តានី’’តិ ឧបចារានុលោមចិត្តានិ. សោ ហិ វុដ្ឋានន្តិ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. សង្ខារ និមិត្តតោ វា វុដ្ឋាតិ. និព្ពានំ អារព្ភ បវត្តិតោ. យទិ ឯវំ គោត្រភុបិ វុដ្ឋានំ នាម សិយាតិ. ន សិយា. មគ្គស្ស អាវជ្ជនមត្តេ ឋិតត្តា. បដិវេធកិច្ចស្សច សម្មោហ សមុច្ឆេទកិច្ចស្ស អភាវតោ. ‘‘សយំ’’តិ មគ្គសង្ខាតោ សយំ. ‘‘តំ សមង្គីបុគ្គលំ វា’’តិ តេន មគ្គេន សមង្គីបុគ្គលំ វា. ‘‘វដ្ដប្បវត្តតោ ចា’’តិ អាយតិំ ភវេសុ អបាយវដ្ដប្បវត្តតោ វា, អដ្ឋម ភវតោ បដ្ឋាយ កាមសុគតិ វដ្ដប្បវត្តតោ វា. អវស្សំ វុដ្ឋានំ គមេតិ សម្បាបេតីតិ វុដ្ឋានគាមិនីតិ វចនត្ថោ. ‘‘អវស្សំ វុដ្ឋានំ គច្ឆន្តី’’តិ ឥធ ឋិតានំ វុដ្ឋានតោ និវត្តិ នាម នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឥទញ្ច បច្ចេកពុទ្ធានំ ពុទ្ធសាវកានញ្ច វសេន ទដ្ឋព្ពំ. សព្ពញ្ញុ ពោធិសត្តា បន បុព្ពពុទ្ធានំ សាសនេ បព្ពជិត្វា វិបស្សនា កម្មំ អារភន្តា អនុលោមញ្ញាណំ អាហច្ច ឋបេន្តីតិ អដ្ឋក ថាសុ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អាហច្ចា’’តិ ឥទំ សង្ខារុបេក្ខាញាណស្ស មត្ថកបត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អាវជ្ជនដ្ឋានិយំ’’តិ តតោ បុព្ពភាគេ កេនចិ ចិត្តេន អគ្គហិតេ និព្ពានា រម្មណេ អាវជ្ជនដ្ឋានិយំ. ‘‘តំ’’តិ គោត្រភុញ្ញាណំ. គោត្តំ ភវតិ អភិភវតិ ឆិន្ទតីតិ គោត្រភុ. គោត្តំ វា អភិសម្ភុណាតិ បាបុណាតីតិ គោត្រភូតិ វចនត្ថោ. កថំ បន គោត្រភុ ចិត្តំ គោត្រភុញ្ញាណំ បុថុជ្ជនគោត្តំ ឆិន្ទតិ, អរិយគោត្តំ បាបុណាតីតិ យុជ្ជេយ្យ, សោហិ បុគ្គលោ តស្មិំខណេ បុថុជ្ជនគោត្តបរិយាបន្នោឯវាតិ. សច្ចំ. អត្តនិ បន ឆិន្នត្តា សយំ ឆិន្ទតិ នាម. និព្ពានស្ស ច អរិយគោចរត្តា តំ អារម្មណ ករណវសេន អរិយគោត្តំ បាបុណាតិ នាមាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បច្ចយសត្តិវិសេសេន អត្តនោ អនន្តរេ អរិយគោត្តំ ភាវេតិ, បាតុភាវេតីតិ គោត្រភូតិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘បរិច្ឆិជ្ជា’’តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា. ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទីហិ សព្ពវិប្ផន្ទនេហិ មុញ្ចិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. សម្មោហស្ស បហានមេវ ទដ្ឋព្ពំ. ន តេ ធម្មេ អារម្មណ ករណ វសេន ជាននំ. កថំ តេ ធម្មេ អារម្មណំ អករោន្តោ មគ្គោ តេ ធម្មេ បរិជានាតិ នាមាតិ. កិច្ចសិទ្ធិ វសេន. សោ ហិ សម្មោហំ បជហន្តោ អារម្មណំ ករោន្តានិបិ ហិ បុព្ពភាគញ្ញាណានិ តប្បហានកិច្ចស្ស អសាធកត្តា ទុក្ខ សច្ចំ បរិជានន្តានីតិ ន វុច្ចន្តិ. មគ្គោ បន អារម្មណំ អករោន្តោបិ តប្បហានកិច្ចស្ស សាធកត្តាតំ សច្ចំ បរិជានាតីតិ វុច្ចតិ. កស្មា. តតោ បដ្ឋាយ តស្សបុគ្គលស្ស សព្ពកាលំ តស្មិំសច្ចេ បរិជានន កិច្ចស្ស សិទ្ធត្តា. យថាហិ ឯកោ បុរិសោ ចក្ខុម្ហិ បិត្តសេម្ហាទិទោសេហិ បលិពុទ្ធត្តា អន្ធោ ហោតិ. ន កិញ្ចិ បស្សតិ. យទា បន សោ ឯកំ តេជវន្តំ អញ្ជនំ លភិត្វា ចក្ខុំ អញ្ជយន្តោ សព្ពរត្តិំ និទ្ទាយតិ. តស្ស និទ្ទាយន្តស្សេវ ចក្ខុម្ហិ សព្ពទោសា នស្សន្តិ. ចក្ខុ វិប្បសន្នំ ហោតិ. តង្ខណតោ បដ្ឋាយ សោ និទ្ទាយន្តោបិ រូបានិ បស្សតីតិ វុច្ចតិ. កស្មា, អន្ធភាវវិគមេន ទស្សនកិច្ចស្ស សិទ្ធត្តា. ឯវមេវមិទំ ទដ្ឋព្ពន្តិ. ឯកទេសេន វា ហេដ្ឋិមមគ្គេសុ, អនវសេសេន វា អរហត្តមគ្គេ. ‘‘អបច្ឆាវត្តិកំ’’តិ ឯត្ថ បច្ឆតោ អាវត្តនំ បច្ឆាវត្តំ. នត្ថិ បច្ឆាវត្តំ អស្សាតិ អបច្ឆាវត្តិកន្តិ វិគ្គហោ. ‘‘បុន អនុប្បាទធម្មតាបត្តិវសេន និរោធសង្ខាតំ’’តិ មគ្គក្ខណេ ឯវ តានិវដ្ដានិ បុន អនុប្បាទសភាវំ អាបជ្ជន្តិ, និរុជ្ឈន្តិ. តថា និរោធសង្ខាតំ. ‘‘ឧប្បាទនសង្ខាតាយ ភាវនាយា’’តិ ឯតេន មគ្គស្ស ឯកចិត្តក្ខណិកត្តា វឌ្ឍនសង្ខាតាយ ភាវនាយ ឱកាសោ នត្ថីតិ កត្វា វុត្តំ. អរិយមគ្គំ បដិលាភត្ថាយ បន បវត្តិតា បុព្ពភាគភាវនាបិ មគ្គភាវនា ឯវ. សា ច អរិយមគ្គំ បត្វា មត្ថកបត្តា ហោតិ. តស្មា អរិយមគ្គោ ឯវ មត្ថកបត្តោ ភាវនានុត្តរោ ហោតីតិ ឥមិនាបរិយាយេន វឌ្ឍន សង្ខាតាយ ភាវនាយាតិបិ យុជ្ជតិយេវ. អត្តនោ អនន្តរេ បវត្តំ អានន្តរិកំ. អានន្តរិកំ ផលំ ឯតស្សាតិ វិគ្គហោ. តស្ស ច តតោបរំ ទ្វេ វា តីណិ វា ផលចិត្តានិ បវត្តន្តីតិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. អបនីតោ អគ្គិ ឯតស្មាតិ អបនីតគ្គិកោ. ‘‘និព្ពាបេន្តោ វិយា’’តិ ឯតេន បដិប្បស្សម្ភនប្បហានកិច្ចេន មគ្គានុកុលប្បវត្តិំ ទស្សេតិ. ‘‘តេសំ’’តិ តេសំ ចក្ខូនំ. តំ រូបំ តស្ស បាកដំ ន តាវ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តស្សា’’តិ តស្ស បុគ្គលស្ស. ‘‘បច្ចវេក្ខនវារេសូ’’តិ ឯត្ថ បសាទចក្ខុនា ទិដ្ឋេ បវត្តា អនុពន្ធក វីថិយោបិ សង្គយ្ហន្តិ.

ឧបរិមគ្គេហិ វធិតព្ពា មារេតព្ពាតិ ឧបរិមគ្គវជ្ឈា. ‘‘កិលេសវិភាគេសូ’’តិ អសុកមគ្គេន អសុកាកិលេសា បហីយន្តីតិ ឯវំ កិលេសវិភាគេសុ. ‘‘បាឡិយំ’’តិ បដិសម្ភិទា មគ្គបាឡិយំ. វុច្ចមានេ បន វត្តព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. មគ្គង្គពោជ្ឈង្គាទីនំ បច្ចវេក្ខនំ នាម មគ្គបច្ចវេក្ខនមេវ. តថា បច្ឆា វា បវត្តតីតិ សិទ្ធំ. ‘‘អវិរុទ្ធា ហោតី’’តិ វិសុទ្ធិមគ្គេន អសមេន្តាបិ បច្ចវេក្ខន្តានំ ឥច្ឆានុរូបសម្ភវតោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អធិមាននិទ្ទេស អដ្ឋកថាសូ’’តិ វិនយេ ចតុត្ថបារាជិកេ អធិមានបទនិទ្ទេស អដ្ឋកថាសុ. ‘‘សោ’’តិ អរិយភូតោ ភិក្ខុ. ‘‘នោ លទ្ធុំ ន វដ្ដតី’’តិ អលទ្ធុំ ន វដ្ដតីតិ អត្ថោ. លទ្ធុំ នោ ន វដ្ដតីតិ វា យោជនា. ចតុព្ពិធំ មគ្គញ្ញាណំ គហិតំ. ញាណទស្សនវិសុទ្ធិ នាមាតិ វុត្តត្តា.

‘‘អភិនិវិសនំ’’តិ អជ្ឈត្តំ ទឡ្ហតរំ បតិដ្ឋានំ. ‘‘និខាតសិនេរុបា ទស្សវិយា’’តិ តស្ស បវត្តនំ វិយ. ‘‘កេវលំ បច្ចយាយត្ត វុត្តិតាយ អទិដ្ឋត្តា’’តិ ឯតេន ឯសោ មេ អត្តា, ន បរស្ស អត្តាតិ ឯវំ អត្តានំ អត្តស្ស សាមិកំ កត្វា គហណការណំ វទតិ. តត្ថ កេវលសទ្ទេន បរមត្ថ សច្ចំ បត្វា អត្តស្សេវ អភាវតោ ខន្ធបញ្ចកស្ស អត្តនោវសាយត្ត វុត្តិតំ និវត្តេតិ. សម្មុតិ សច្ចំ បន បត្វា អត្តស្ស វិជ្ជមានត្តា មហាជនោ អត្តនោ ខន្ធបញ្ចកំ អត្តនោ វសាយត្ត វុត្តិំ មញ្ញមានោ ឯសោ មេ អត្តាតិ គណ្ហាតិ. ‘‘ខណភង្គស្ស ច អទិដ្ឋត្តា’’តិ ឯតេន ឯសោ មេ សារដ្ឋេន អត្តា. ឯសោ មម សារោ. ឯតំ មម សរីរំ. យាវ វស្សសតំបិ វស្សសហស្សម្បិ ឯតំ ខន្ធបញ្ចកំ ន ភិជ្ជតិ, ន វិនស្សតិ. តាវ អហំ ន មរាមិ. យទា ឯតំ ភិជ្ជតិ, វិនស្សតិ. តទា អហំ មរាមិ. អហញ្ច មម ខន្ធបញ្ចកញ្ច អទ្វយំ អនានត្តន្តិ ឯវំ គហណការណំ វទតិ. តត្ថ ‘‘ខណភង្គស្សា’’តិ នាមរូបធម្មានំ ខណេ ខណេ ភញ្ជនស្ស ភិជ្ជនស្ស មរណស្ស. ឥទម្បនមរណំ សម្មុតិ សច្ចេ នត្ថិ. បរមត្ថ សច្ចេ ឯវ អត្ថិ. តស្មា តំ អបស្សន្តោ មហាជនោ អត្តនោ ខន្ធបញ្ចកំ អត្តនោសារំ មញ្ញមានោ ឯសោ មេ អត្តាតិ គណ្ហាតីតិ. ‘‘តំ ទ្វយំ សុទិដ្ឋំ កត្វា’’តិ ខន្ធបញ្ចកស្ស កេវលំ បច្ចយាយត្ត វុត្តិតញ្ច ខណភង្គញ្ច ញាណ ចក្ខុនា សុដ្ឋុទិដ្ឋំ កត្វា. តត្ថ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ បដិច្ចសមុប្បាទំ សុដ្ឋុបស្សន្តោ កេវលំ បច្ចយាយត្ត វុត្តិតញ្ច អវសាយត្ត វុត្តិតញ្ច សុដ្ឋុ បស្សតិ. យោ ច អត្តនោ វសាយត្តវុត្តិ ន ហោតិ. សោ បរមត្ថសច្ចំ បត្វា ឯសោ មម សន្តកន្តិបិ វត្តុំ នារហតិ. កុតោ មម អត្តាតិ. អបិ ច, សត្តោ នាម សភាវតោ នត្ថិ. បញ្ញត្តិមត្តំ ហោតិ. យោ ‘អហន្តិ វា, មេតិ វា, មមាតិ វា, គយ្ហេយ្យ. អសន្តេ ច អត្តស្មិំ កោ មម អត្តា នាម ភវេយ្យាតិ. ខណភង្គោ ហោតិ. ខណេ ខណេ ភិជ្ជតិ. សត្តោ ច នាម ឯកស្មិំភវេ អាទិម្ហិ សកិំ ឯវ ជាយតិ. អន្តេ សកិំ ឯវ មរតិ. អន្តរា វស្សសតំបិ វស្សសហស្សំបិ មរណំ នាម នត្ថិ. អញ្ញាហិ ខណិកធម្មានំ គតិ. អញ្ញា សត្តស្ស. ឯវំសន្តេ កថំ ខណិកធម្មា សត្តស្ស សារដ្ឋេន អត្តានាម ភវេយ្យុន្តិ. តស្មា តេ អវសវត្តនដ្ឋេន អសារកដ្ឋេន ច អនត្តា ឯវ. អបិច ‘‘អវសវត្តនដ្ឋេនា’’តិ ឯត្ថ វសោ នាម សត្តសន្តានេ ឯកោ បធានធម្មោ. សចេ អត្តានាម អត្ថិ. សោ ឯវ បធានភូតស្ស វសស្សបិ អត្តា ភវេយ្យ. ឯវំសតិ, យោ វសោ, សោ អត្តា. យោ អត្តា, សោ វសោតិ ភវេយ្យ. តថា ច សតិ, រូបំ អត្តាតិ គណ្ហន្តោ រូបញ្ច វសញ្ច អត្តានញ្ច ឯកត្តំ កត្វា គណ្ហាតិ នាម. តថា វេទនំ អត្តាតិ. សញ្ញំ, សង្ខារេ, វិញ្ញាណំ អត្តាតិ គណ្ហន្តេបិ. ឯវញ្ចសតិ, សត្តោ ច ខន្ធបញ្ចកញ្ច វសោ ច អត្តា ច សព្ពមេតំ ឯកត្តំ គច្ឆតិ, ឯកោ សត្តោតិ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. ន ហិ ឥមស្មិំ វសវត្តនដ្ឋេ ឯកស្សសត្តស្ស ទ្វេ អត្តា តយោ អត្តា ពហូអត្តាតិ សក្កា ភវិតុំ. អថ យថា យថា សត្តស្ស វសោ វត្តតិ, ឥច្ឆា បវត្តតិ. តថា តថា ខន្ធបញ្ចកម្បិ និច្ចកាលំ សត្តស្សវសំ អនុគច្ឆេយ្យ. កស្មា, សត្តស្ស ច ខន្ធបញ្ចកស្ស ច វសស្ស ច នានត្តាភាវតោ. ឯវំ អនុគច្ឆន្តេ សតិ. រូបំ មេ អត្តា, វេទនា មេ អត្តាតិអាទិគ្គហណំ វដ្ដេយ្យ. សភាវតោ អវិរុទ្ធំ ភវេយ្យ. ន បន តថា អនុគច្ឆតិ. ន ហិ ទុព្ពណ្ណោ ទុរូបោ បុរិសោ អត្តនោ រូបកាយំ អត្តនោ វសេនេវ សុវណ្ណំ សុរូបំ កាតុំ សក្កោតិ. តថា ទុស្សទ្ទោវា សុសទ្ទំ, ទុគ្គន្ធោវា សុគន្ធំ. ន ច អន្ធោវា អនន្ធំ. ពធិរោវា អពធិរំ. រោគីវា អរោគំ. កុដ្ឋីវា អកុដ្ឋំ. គណ្ឌីវា អគណ្ឌំ. ជិណ្ណោវា តរុណំ. អជរំ វា អមរណំ វា កាតុំ សក្កោតិ. នាបិ អបាយេសុ ច អបតន្តំ. បតិត្វា វា តតោ វិមុត្តំ កាតុំ សក្កោតិ. តថា ទេវោ វា ទេវត្តា អចាវេតុំ. សក្កោវា សក្កត្តា, មារោ វា មារត្តា, ព្រហ្មា វា ព្រហ្មត្តាតិ. ឯសនយោ សេសខន្ធេសុបិ. តថា បន អវសានុគមនតោ បរមត្ថ សច្ចំ បត្វា ខន្ធបញ្ចកេ អត្តនោ សាមិកិច្ចំ ឥស្សរកិច្ចំ នាម នត្ថិ. អសាមិកមេវ តំ ហោតិ, អនិស្សរំ. តថា ច សតិ, អត្តានំ តស្ស សាមិំ ឥស្សរំ កត្វា រូបំ មេ អត្តាតិ គហណំ មិច្ឆាគហណំ នាម ហោតីតិ. លោកេ បន មហាជនោ ធម្មានំ បដិច្ចសមុប្បាទំ ន ជានន្តិ, ន បស្សន្តិ, ន បដិវិជ្ឈន្តិ. តេសំ បរម្បរ បច្ចយវសេន បវត្តមានេ ខន្ធសន្តានេ សម្មុតិ សច្ចវសេន នានាវសវត្តនាការា នាម សន្តិ. នានាសាមិ ឥស្សរាធិបតិវោហារា ច លោកេ សន្ទិស្សន្តិ. តេ សម្មុតិ សច្ចវសេន ឧប្បន្នេសុ តេសុ សាមិឥស្សរាធិបតិ វោហារេសុ វោហារមត្តេ អឋត្វា សភាវសច្ចំ មញ្ញន្តា មិច្ឆាគហណំ គណ្ហន្តិ. ឯត្ថ សិយា. ន នុ វសោនាម ឥច្ឆា. សត្តោ ច គន្តុំ ឥច្ឆន្តោ គច្ឆតិ. ឋាតុំ ឥច្ឆន្តោ តិដ្ឋតិ. ឯវំសតិ. តស្ស ខន្ធបញ្ចកំ តស្ស វសាយត្ត វុត្តិ ឯវ ហោតីតិ. ន ហោតិ. កស្មា, បច្ចយាយត្ត វុត្តិត្តា ឯវ. តថាហិ គន្តុំ ឥច្ឆានាម ពហិទ្ធា ធនហេតុវា ឧប្បជ្ជេយ្យ. នានាភោគហេតុ វា. អញ្ញេន វា នានាការណេន. តត្ថ យេសំ ធនេ អសតិ, យំ យំ ទុក្ខំ អាគច្ឆេយ្យ កាយិកំ វា ចេតសិកំ វា. តេសំ តំ តំ ទុក្ខបច្ចយា ធនិច្ឆា នាម ឧប្បជ្ជតិ. ធនិច្ឆា បច្ចយា គន្តិច្ឆាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ. តថា នានាភោគិច្ឆា នានាកម្មិច្ឆាសុ ចាតិ. នានាទុក្ខភយុបទ្ទវមូលិកាសុ ឥច្ឆាសុ វត្តព្ព មេវ នត្ថិ. តថា នានារម្មណានំ បលោភន ទុក្ខមូលិកាសុ ច នានាវិតក្កានំ វិប្ផន្ទនមូលិកាសុ ច ឥច្ឆាសុ. ឯវំ វសោបិ បច្ចយាយត្ត វុត្តិកោ ឯវ ហោតិ. ‘‘គមនំ’’តិ គមនាការេន បវត្តំ ខន្ធបញ្ចកំ. យេនយេនធនាទិហេតុនា សោ សោ វសោ ឧប្បជ្ជតិ. គមនម្បិ តេន តេនេវ ឧប្បជ្ជតិ អាហារុបត្ថម្ភនាទិបច្ចយេន ច. វសោ បន គមនស្ស បច្ចយេក ទេសមត្តំ ហោតិ. សោ ហិ តទញ្ញបច្ចយេហិ វិនា សយំ ឧប្បជ្ជិតុំ ន សក្កោតិ. កុតោ គមនំ ឧប្បាទេតុំ. ឯវំ ឋានាទីសុ. ឯវញ្ច សតិ, ឥទំ ខន្ធបញ្ចកំ បច្ចយាយត្ត វុត្តិកន្តិច្ចេវ វត្តុំ អរហតិ. នោ វសាយត្ត វុត្តិកន្តិ. អបិ ច គន្តុំ ឥច្ឆន្តោ គច្ឆតីតិ បញ្ញត្តិ មត្តភូតោ សត្តោ គច្ឆតិ. ខន្ធបញ្ចកំ បន ខណិក ធម្មត្តា ន គច្ឆតិ. ឧប្បន្នុប្បន្នំ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជតិ. សន្តតិ វសេន គមនាការ និមិត្តំ បញ្ញាយតិ. ឯវំ អវសវត្តនំ ហោតីតិ. ហោតុ តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជនំ. អវិច្ឆេទប្បវត្តិយា សតិ, គមនំ សម្បជ្ជតិយេវ. គមនេ ច សម្បជ្ជមានេ ខណិកភិជ្ជនេន ទោសោ នត្ថីតិ ចេ. អត្ថិ. ខណិកមរណញ្ហិ សត្តស្ស សុសានភូមិ នាម ហោតិ. អន្តរាយេវា អាគតេ បក្ខលន្តេ វា សតិ, គច្ឆន្តោ សត្តោ យទា កទាចិ មរណំ វា និគច្ឆតិ មរណ មត្តំ វា ទុក្ខន្តិ. កិលេសេ និមិនាតិ បវត្តេតីតិ និមិត្តន្តិ វចនត្ថោ. ‘‘វិបល្លាសនិមិត្តំ’’តិ ច វិបល្លាស ធម្មានំ វសេន ឧបដ្ឋិតំ កិច្ច និមិត្តំ. តណ្ហា ឯវ បណិធីតិ សម្ពន្ធោ. មហន្តានំ អាទីនវានំ រាសិ មហាអាទីនវរាសិ. ខន្ធេសុ សុញ្ញតលក្ខណំ នាម អតិ គម្ភីរំ ហោតិ. ញាណស្សេវ វិសយភូតំ. សុញ្ញត ទស្សនញ្ច ទិដ្ឋិយា ឧជុប្បដិបក្ខន្តិ អាហ ‘‘សង្ខារេសុ សុញ្ញតទស្សនវសេនា’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘អត្ថ សិទ្ធិ នាមា’’តិ មគ្គផលប្បដិលាភសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស សិទ្ធិ នាម. អត្តាតិ អភិនិវេសោ អត្តាភិនិវេសោ. គណ្ហាតីតិ គាហោ. ឧបាទីយតីតិ អត្ថោ. ទិដ្ឋិសង្ខាតោ គាហោ ទិដ្ឋិគ្គាហោ. អត្ថាភិនិវេសោ ច សោ ទិដ្ឋិគ្គាហោ ចាតិ វិគ្គហោ. តស្ស បដិបក្ខំ អនត្តានុបស្សនាញាណំ. អនុ អនុ ភវនំ អានុភាវោ. បរម្បរតោ វឌ្ឍនន្តិ អត្ថោ. ‘‘តថា សមនុបស្សិត្វា’’តិ សុញ្ញតា ការេន សមនុបស្សិត្វា. វិមុញ្ចន្តស្ស អរិយបុគ្គលស្ស. ‘‘អនិច្ចលក្ខណំ នាម នាតិ គម្ភីរំ ហោតិ. សទ្ធាយបិ វិសយភូតំ. ឧន្នតិលក្ខណោ ច អហំ មានោ ខន្ធេសុ និច្ចធុវវិបល្លាសមូលកោ សទ្ធាយ ច បដិបក្ខោតិ អាហ ‘‘អនិច្ចទស្សនវសេនា’’តិអាទិំ. ‘‘និមិត្តាភិនិវេសភូតស្សា’’តិ និច្ចធុវនិមិត្តាភិនិវេសភូតស្ស. ‘‘មានគ្គាហស្សា’’តិ មានសង្ខាតស្ស គាហស្ស. ‘‘សទ្ធាយ បី’’តិបិសទ្ទេន ញាណំ សម្បិណ្ឌេតិ. ទុក្ខលក្ខណំ នាម ភយសំវេគ ជនកំ ហោតិ. អារម្មណេសុ តណ្ហាលោលស្ស តណ្ហាវិប្ផន្ទនស្ស បដិបក្ខំ. វិសេសតោ សមាធិស្ស អនុរូបន្តិ អាហ ‘‘ទុក្ខទស្សន វសេនា’’តិអាទិំ. ‘‘តិណ្ណំ ធម្មានំ’’តិ បញ្ញិន្ទ្រិយ សទ្ធិន្ទ្រិយ សមាធិន្ទ្រិយ សង្ខាតានំ តិណ្ណំ ឥន្ទ្រិយ ធម្មានំ. ‘‘វិបស្សនា គមនវសេនេ វា’’តិ វុដ្ឋានគាមិនិ វិបស្សនា សង្ខាតស្ស អាគមន ការណស្ស វសេនេវ.

ឥទានិ បុព្ពេ យំ វុត្តំ ‘សត្តអរិយ បុគ្គលវិភាគស្ស បច្ចយភាវបត្តិយា ចា’តិ. តត្ថ សត្ត អរិយបុគ្គលវិភាគំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិ វុត្តំ. ធម្មានុសារី នាមាតិ ឯត្ថ ‘‘ធម្មោ’’តិ បញ្ញា វុច្ចតិ ‘សច្ចំ, ធម្មោ, ធីតិ, ចាគោ,តិ ឯត្ថ វិយ. តិក្ខតរំ ធម្មំ អនុស្សរតីតិ ធម្មានុសារី. បញ្ញាពលានុសារេន អាទិម្ហិ មគ្គំ លភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អថវា. ‘‘ធម្មោ’’តិ និស្សត្តនិជ្ជីវដ្ឋេន សង្ខារ ធម្មោ វុច្ចតិ. សុញ្ញតទស្សនញ្ច នាម វិសេសតោ សុទ្ធធម្ម ទស្សនំ នាម. ឥតិ សុទ្ធធម្មំ អនុស្សរតិ, ញាណគតិយា អនុគច្ឆតីតិ ធម្មានុសារី. ទិដ្ឋិបត្តោតិ ឯត្ថ ទិដ្ឋិនាម ទស្សនញ្ញាណំ វុច្ចតិ. អាទិតោ បដ្ឋាយ បរិសុទ្ធ ទស្សនសម្បន្នត្តា ទិដ្ឋិពលេនេវ សុខេន តំ តំ មគ្គផលំ បត្តោតិ ទិដ្ឋិបត្តោ. តេនេវ ទស្សន បញ្ញាពលេន កិលេសពន្ធនតោ វិមុត្តោតិ បញ្ញាវិមុត្តោ. សង្ខារ ធម្មានំ ខណិក ធម្មភាវេ សុដ្ឋុ សទ្ទហនំ អវេច្ចប្បសាទោ សទ្ធា នាម. តត្ថ ‘‘អវេច្ចប្បសាទោ’’តិ ញាណសម្បយុត្តប្បសាទោ. ‘‘ញាណំ’’តិ ច សង្ខារ ធម្មានំ ខណិកភាវនិមិត្តានំ ទស្សនញ្ញាណំ. តាទិសេ ហិ ញាណេ សតិ, តត្ថ អវេច្ចប្បសាទោ នាម ជាយតិ, នោ អញ្ញថាតិ. សទ្ធំ អនុស្សរតីតិ សទ្ធានុសារី. សទ្ធាពលេនេវ អាទិម្ហិ អរិយមគ្គំ បាបុណាតីតិ វុត្តំ ហោតិ. សទ្ធាពលេន វិមុត្តោតិ សទ្ធាវិមុត្តោ. ‘‘កាយសក្ខិ នាមា’’តិ ឯត្ថ សក្ខំតិ សន្ទិដ្ឋំ. យំ សាធកន្តិបិ វុច្ចតិ. អត្តនោ កាយេ ឯវ លទ្ធំ សក្ខំ យស្សាតិ កាយសក្ខី. ទុក្ខានុ បស្សី បុគ្គលោ ហិ សំវេគ ពហុលោ ហោតិ. សំវេគោ ច បធាន វីរិយស្ស បទដ្ឋានំ. សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតីតិ ហិ វុត្តំ. តស្មា សោ សំវេគវសេន ភាវនំ អនុយុញ្ជន្តោ យំ យំ បុរិសថាមេន បត្តព្ពំ ហោតិ. តំ តំ បាបុណាតិ. បាបុណន្តោ ច អត្តនោ កាយេ ឯវ សក្ខំ លភតិ. សន្ទិដ្ឋំ ឈានសុខំ វា មគ្គផលសុខំ វា លភតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឧភតោភាគ វិមុត្តោ’’តិ អរូបជ្ឈានេហិ រូបកាយតោ អរហត្តមគ្គផលេហិ នាមកាយតោតិ ឯវំ ឧភោហិ កាយភាគេហិ វិមុត្តោ. ឯត្ថ ច តយោ អរិយបុគ្គលា បញ្ញាធិកោ ច សទ្ធាធិកោ ច វីរិយាធិកោ ច. តត្ថ ធម្មានុសារី ច ទិដ្ឋិបត្តោ ច បញ្ញាវិមុត្តោ ច បញ្ញាធិកោ នាម. សទ្ធានុសារី ច សទ្ធាវិមុត្តោ ច សទ្ធាធិកោ នាម. កាយសក្ខី ច ឧភតោភាគវិមុត្តោ ច វីរិយាធិកោ នាមាតិ ទដ្ឋព្ពំ. អយញ្ច បុគ្គលវិភាគនយោ បដិសម្ភិទាមគ្គនយេន វុត្តោ. អភិធម្មេ បន បុគ្គល បញ្ញត្តិយំ សទ្ធាវិមុត្តោ ច កាយសក្ខី ច ទ្វេបុគ្គលា សេក្ខេសុ ឯវ វុត្តា. អរហត្តំ បត្តា បន ឯតេ ទ្វេបិ បញ្ញាវិមុត្តា ឯវាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឯត្ថ សិយា, សង្ខារ ធម្មានំ ខណិក ធម្មភាវេ សុដ្ឋុ សទ្ទហនំ អវេច្ចប្បសាទោ សទ្ធា នាមាតិ វុត្តំ. កិំ បន តាទិសេន សទ្ធាមត្តេន សោតាបត្តិ មគ្គំ បាបុណាតីតិ. ឯត្ថ អម្ហេហិ វត្តព្ពំ នត្ថិ. ភគវតា ឯវ វុត្តំ. យថាហ មហាវគ្គេ ឱក្កន្ត សំយុត្តេ ចក្ខុ ភិក្ខវេ អនិច្ចំ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី, យោ ឯវំ សទ្ទហតិ, ឯវំ អធិមុច្ចតិ. អយំ វុច្ចតិ សទ្ធានុសារី. ឱក្កន្តោ អរិយភូមិំ. អតិក្កន្តោ បុថុជ្ជនភូមិំ. សោ យេនកម្មេន អបាយំ ទុគ្គតិំ វិនិបាតំ ឧប្បជ្ជេយ្យ. ន តំ កម្មំ ករោតីតិ. សោតំ ភិក្ខវេ អនិច្ចំ. វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវីតិអាទិនា ទ្វាទសាយតនានិ វិត្ថារេ តព្ពានិ. តត្ថ ‘‘វិបរិណាមី’’តិ វិបរិណាមោ យស្ស អត្ថីតិ វិបរិណាមី. វិបរិណាមោតិ ច ខណេ ខណេ ជីរណតា ភិជ្ជនតា វុច្ចតិ. ‘‘អញ្ញថាភាវី’’តិ តស្សេវ វេវចនំ. ‘‘ឯវំ អធិមុច្ចតី’’តិ ឯតេន ញាណសម្បយុត្តសទ្ធំ ទីបេតិ. សា ឯវ សោតាបត្តិយង្គេសុ ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ, ធម្មេ, សង្ឃេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោតិ វុត្តា. តត្ថ ញាណសម្បយុត្តសទ្ធា នាម ចក្ខាទីនំ អនិច្ចនិមិត្ត ទស្សនញ្ញាណេន សម្បយុត្តា ឱកប្បនសទ្ធា. អនិច្ចនិមិត្តញ្ច នាម រូបំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនាតិបទេ វុត្តនយេន ចក្ខាទិនិស្សយានំ មហាភូតានំ សន្តតិ បរិវត្តនាទិកំ វុច្ចតិ. តញ្ហិ បស្សន្តោ ចក្ខាទីនំ អនិច្ចភាវេ សទ្ទហតិ, អធិមុច្ចតិ. តានិបិ ខណេ ខណេ ឯកន្តេន ភិជ្ជតិ យេវាតិ សទ្ធាធិមោក្ខំ សទ្ធាវិនិច្ឆយំ បដិលភតីតិ អត្ថោ. ‘‘ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេនា’’តិ ឯត្ថ បន អរហតា សម្មាសម្ពុទ្ធតាទីនំ ពុទ្ធគុណាទីនំ ទស្សនញ្ញាណេន សម្បយុត្តោ បសាទោ អវេច្ចប្បសាទោ នាម. អរិយភូមិ នាម ទិដ្ឋានុសយ វិចិកិច្ឆានុសយេហិ បរិសុទ្ធា អវត្ថាភូមិ វុច្ចតិ. តេហិ សហិតា អវត្ថាភូមិ បុថុជ្ជនភូមិ នាម. កថំ បន តស្ស បុគ្គលស្ស បុថុជ្ជនភូមិំ អតិក្កន្តតា អរិយភូមិំ ឱក្កន្តតា ច វិញ្ញាយតីតិ អាហ ‘‘សោ យេនា’’តិអាទិំ. យោ អត្តនោ ជីវិតហេតុបិ កិញ្ចិ កម្មបថបត្តំ អបាយគាមិ កម្មំ ន ករោតិ. សោ ឯកន្តេន បុថុជ្ជនភូមិំ អតិក្កន្តោ, អរិយភូមិំ ឱក្កន្តោតិ វិញ្ញាយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទំ សទ្ធានុសារិសុត្តំ. អបរំបិ វុត្តំ ចក្ខុ ភិក្ខវេ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី. យស្ស ឯវំ មត្តសោ និជ្ឈានំ ខមតិ. អយំ វុច្ចតិ ធម្មានុសារី តិអាទិ. តត្ថ ‘‘មត្តសោ និជ្ឈានំ ខមតី’’តិ សទ្ធានុសារីវិយ សទ្ទហនមត្តេ អដ្ឋត្វា ចក្ខាទីនំ តាទិសំ អនិច្ចតំ សមនុបស្សន្តោ ថោកំ ថោកំ ទស្សនំ លភតិយេវ. ឯវំសតិ, ចក្ខាទីនិ តស្ស បុគ្គលស្ស និជ្ឈានំ ឱលោកនំ មត្តសោ ខមន្តិ នាម. ឥទំ ធម្មានុសារិសុត្តំ. អបរំបិ វុត្តំ ចក្ខុ ភិក្ខវេ អនិច្ចំ វិបរិណាមី អញ្ញថាភាវី. យោ ឯវំ បជានាតិ បស្សតិ. អយំ វុច្ចតិ សោតាបន្នោ តិអាទិ. តត្ថ ‘‘បជានាតិ បស្សតី’’តិ ធម្មានុសារីវិយ មត្តសោ និជ្ឈានក្ខមមត្តេ អដ្ឋត្វា បញ្ញាយ បជានាតិ, ញាណចក្ខុនោ បច្ចក្ខតោ បស្សតីតិ អត្ថោ. ឥទំ ទិដ្ឋិបត្តាទីនំ សុត្តំ.

‘‘យថា សកំ ផលំ’’តិ ឯត្ថ សស្ស អត្តនោ ឥទំ សកំ. យំ យំ សកំ យថាសកន្តិ អត្ថំ ទស្សេតិ សោតាបន្នស្សាតិអាទិនា. ផលសមាបត្តិ វីថិយំ បន អនុលោមជវនានិ ឯវ ផលានំ អាសន្នការណានិ, ន មគ្គជវនានីតិ អាហ ‘‘ន មគ្គាគមនវសេនា’’តិ. ‘‘សោ’’តិ មគ្គោ. សន្តោ សំវិជ្ជមានោ សព្ភាវោ. ‘‘អស្សា’’តិ មគ្គស្ស.

អនិច្ចានុបស្សនា កិច្ចតោ អនិមិត្តា ហោតិ. សភាវតោ សនិមិត្តាឯវ. និច្ចនិមិត្តសហិតាឯវ. យតោ សា ឯសោហមស្មីតិគ្គហណំ លភតិ. ឥទំបិ វិបស្សនាញាណំ អនិច្ចំ ខយដ្ឋេនាតិ សមនុបស្សិតព្ពា ច ហោតីតិ. តត្ថ ច អភិធម្មំ បត្វា សភាវប្បធានំ ហោតិ, ន កិច្ចប្បធានំ. តស្មា អភិធម្ម នយេន វិបស្សនា អត្តនោ និមិត្ត នាមំ មគ្គស្ស ទាតុំ ន សក្កោតិ. អយំ អដ្ឋកថាយ អធិប្បាយោ. កិលេស ធម្មា នាម យស្ស ឧប្បជ្ជន្តិ, តំ បុគ្គលំ បលិពុន្ធន្តិ. សម្ពាធំ ករោន្តិ. តស្មា បលិពោធករានាម. តំ បុគ្គលំ និច្ចនិមិត្ត សុភនិមិត្ត សុខនិមិត្ត អត្តនិមិត្តានិ គាហេន្តិ. តស្មា និមិត្តករានាម. តំ បុគ្គលំ អារម្មណេសុ ភុសំ និហិតំ និវិដ្ឋំ ករោន្តិ. តស្មា បណិធិករានាម. តេ ច មគ្គផលានិ អារម្មណំ ន ករោន្តិ. មគ្គផលេហិ ច សម្បយោគំ ន គច្ឆន្តិ. ឯវំ អារម្មណករណា ទិវសេន មគ្គផលេសុ តេសំ អភាវោ. អភាវត្តាឯវ ច តានិ មគ្គផលានិ អត្តនោ ធម្មតាយ តីណិនាមានិ លភន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អារម្មណ ករណវសេនវា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អត្តនោ សភាវេនា’’តិ អត្តនោ ធម្មតាយ.

‘‘អត្តទិដ្ឋិយា ឧប្បន្នាយ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឥទំ តាសំ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ អត្តទិដ្ឋិយា អវិនាភាវំ ទីបេតិ. ន បន អត្តទិដ្ឋិយា តាហិ អវិនាភាវន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វិបច្ចន្តីតិ អបាយេសុ វិបច្ចន្តិ. អបាយបដិសន្ធិំ ជនេន្តិ. ទិដ្ឋសច្ចានញ្ច អរិយបុគ្គលានំ. ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តា អកុសលធម្មា ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាគ្គហណេន គហិតាតិ អាហ ‘‘ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា វិប្បយុត្តា’’តិ. ‘‘អកុសលធម្មាចេ វា’’តិ បច្ចុប្បន្នភូតា ទសាកុសលកម្មបថ ធម្មា ចេវ. ‘‘សត្តហិ ភវេហី’’តិ ក្រិយាបវគ្គេ ករណវចនំ. យថា សត្តហិ មាសេហិ វិហារំ និដ្ឋាបេតីតិ. ក្រិយាបវគ្គោតិច ក្រិយាយសីឃតរំ និដ្ឋាបនំ វុច្ចតិ. ‘‘សត្តក្ខត្តុំ’’តិ សត្តវារា. តីណិ សំយោជនានិនាម ‘សក្កាយទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, សីលព្ពតបរាមាសសំយោជនានិ,. ‘‘អវិនិបាត ធម្មោ’’តិ វិរូបំ ហុត្វា បតនំ វិនិបាតោ. អបាយនិបាតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ធម្មោ’’តិ សភាវោ. នត្ថិ វិនិបាតោ ធម្មោ យស្សាតិ វិគ្គហោ. ‘‘និយតោ’’តិ សុគតិភវេសុ និយត គតិកោ. សម្មា ពុជ្ឈតីតិ សម្ពោធិ. មគ្គញ្ញាណំ. ‘‘បរាយនំ’’តិ បរភាគេ គន្តព្ពដ្ឋានំ វុច្ចតិ. សម្ពោធិសង្ខាតំ បរាយនំ អស្សាតិ សម្ពោធិបរាយនោ. ‘‘អនិយមត្ថោ’’តិ វាសទ្ទត្ថោតិ វុត្តំ ហោតិ. វា សទ្ទត្ថេសុ ច អនិយមត្ថោ. ន វិកប្បត្ថោ. វិកប្បត្ថេហិ សតិ ទ្វេ ឯវ សត្តក្ខត្តុបរមា លព្ភន្តិ. មិស្សកភវោន លព្ភតិ. អនិយមត្ថេ តយោបិ លព្ភន្តិ. អដ្ឋកថាយំ បន សមុច្ចយត្ថស្ស គហិតត្តា ឯកោ មិស្សកភវោ ឯវ លព្ភតិ. ននុ ច សទ្ទោ នាម សមុច្ចយត្ថេ បាកដោ, ន អនិយមត្ថេ. តស្មា សមុច្ចយត្ថោវ ឥធ យុត្តោតិ ចេ. ន យុត្តោ. កស្មា. ទ្វិន្នំ អសង្គហិតត្តា. អដ្ឋកថាយំ បន សមុច្ចយត្ថំ គហេត្វា តេ ទ្វេ បុគ្គលា ឥមស្មិំ បាឋេ អសង្គហិតាតិ វុត្តំ. យទិ តេ ឥមស្មិំ បាឋេ អសង្គហិតា. កត្ថតេ សង្គហិតា ភវេយ្យុំ. ន ហិ កោចិ សត្តក្ខត្តុ បរមោ នាម ឥធ អសង្គហិតោតិ យុត្តោតិ. ‘‘អស្សា’’តិ តស្សបាឡិបាឋស្ស. ‘‘ឯត្ថ ច យស្មា. ល. បរមោ នាម វុត្តោ’’តិ ឥទំ ឧបរិ ‘យេ កាមភវេ យេវា’តិអាទិនា ‘យេទិដ្ឋ ធម្មេ វា’តិអាទិនា ច យោជេតព្ពំ. សោ ច សុក្ខវិបស្សកោ វា បរិហីនជ្ឈានោ វា ទដ្ឋព្ពោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បាឡិយំ’’តិ បុគ្គលបញ្ញត្តិ បាឡិយំ. ‘‘ឥធ និដ្ឋា’’តិ ឥមស្មិំ កាមលោកេ អាសវក្ខយំ បត្វា ខន្ធបរិនិព្ពានបត្តិ វសេន និដ្ឋា. និដ្ឋានំ បរិយោសានន្តិ អត្ថោ. កុលតោ កុលំ គច្ឆតីតិ កោលំកោលោ. ភវតោ ភវំ គច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឯកមេវ បដិសន្ធិសង្ខាតំ ភវពីជំ អស្ស អត្ថីតិ ឯកពីជី. យោ ច ទិដ្ឋេវ ធម្មេ អរហា. តស្ស ច ឥធ និដ្ឋាតិ យោជនា. កេន បន តិណ្ណំ សោតាបន្នានំ វិសេសោ កតោតិ. សត្តក្ខត្តុ បរមោ តាវ កេវលំ បថមមគ្គ សម្បយុត្តេហិ ឥន្ទ្រិយេហិ កតោ. ឥតរេ ទ្វេ ឧបរិមគ្គត្ថាយ បវត្តិតេហិ វិបស្សនិន្ទ្រិយេហិ កតោតិ. តត្ថ សត្តក្ខត្តុ បរមោ សព្ពមុទុកោ ហោតិ. តតោ កោលំកោលោ តិក្ខោ. សោ បន ឆ ភវិកោ, បញ្ចភវិកោ, ចតុភវិកោ, តិភវិកោ, ទ្វិភវិកោតិ បញ្ចវិធោ. តត្ថ បញ្ចភវិកោ តិក្ខោ. សេសា អនុក្កមេន តិក្ខតរាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឯកពីជី បន ឯកភវិកោ សព្ពតិក្ខោ. តត្ថ សត្តក្ខត្តុ បរមោ កេវលេន បថមមគ្គានុភាវេន សិទ្ធត្តា សព្ពមុទុកោ ហោតិ. ឥតរេ ទ្វេបកតិយា សត្តក្ខត្តុ បរមភាវេ ឋត្វា ឧបរិមគ្គត្ថាយ វិបស្សនា កម្មំ បដ្ឋបេន្តិ. តទា តេសំ ឥន្ទ្រិយានិ បុន វិសេស បត្តានិ ហោន្តិ, តិក្ខានិ. តស្មា តេ សត្តក្ខត្តុ បរមតោ តិក្ខានាម ហោន្តីតិ. ‘‘សត្តវារតោ ឱរំ វា’’តិ ឥទំ កោលំកោល ឯកពីជិនោ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘ឧបរិ តិណ្ណំ មគ្គានំ វិបស្សនា និយាមេតី’’តិ ឥទំ ឧបរិមេ ទ្វេសោតាបន្នេ សន្ធាយ វុត្តំ. សត្តក្ខត្តុ បរមោបន បថមមគ្គេនេវ និយមិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថាហិ សោយេវ សង្គហបាឋេ សរូបតោ អាគតោ សោតាបត្តិ មគ្គំ ភាវេត្វា ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាបហានេន បហីនាបាយគមនោ សត្តក្ខត្តុ បរមោ សោតាបន្នោ នាម ហោតីតិ. ឥតរេ បន ទ្វេ បាឡិយំ សោតាបន្ន បុគ្គលវិភាគដ្ឋានេស្វេវ អាគតាតិ. ‘‘យេ បនា’’តិ យេ សោតាបន្ន បុគ្គលាបន. គាថាយំ ‘‘ឥតោសត្តា’’តិ ឥមស្មិំ មនុស្សលោកេ សត្ត សំសរានិ. ‘‘តតោសត្តា’’តិ តស្មិំ ទេវលោកេ សត្តាតិ អត្ថោ. អង្គុត្តរបាឋេ ‘‘តេនចិត្តប្បសាទេនា’’តិ មហាសហស្សិលោកធាតុំ សរេន វិញ្ញាបេតុំ សមត្ថស្ស សត្ថុគុណេ ចិត្តប្បសាទោ ជាយតិ. តេន ចិត្តប្បសាទេន. ‘‘តេន បរិយាយេនា’’តិ សចេ សោ ទេវេសុ ឯវ សំសរតិ. សត្តក្ខត្តុំ ឱបបាតិក បដិសន្ធិយោ គណ្ហិត្វា តត្ថេវ បរិនិព្ពាយិស្សតិ. យទិ មនុស្សេសុ ឯវ សំសរតិ. សត្តគព្ភសេយ្យក បដិសន្ធិយោ គណ្ហិត្វា ឯត្ថេវ បរិនិព្ពាយិស្សតិ. ឯវំ ទេសនា វារេន ចុទ្ទស កត្វា ទេសិតេន បរិយាយេនាតិ អត្ថោ. ‘‘តំ វីមំសិតព្ពំ’’តិ វទន្តេន ដីកាចរិយេន សយំ ចុទ្ទសបដិសន្ធិយោវ ឥច្ឆតីតិ ទីបេតិ. ឥទានិ តំ ចុទ្ទសបដិសន្ធិវាទំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘វិភង្គេ បនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘វិភង្គេ’’តិ អភិធម្មេ ញាណវិភង្គេ. នត្ថិ ឋានមស្សាតិ អដ្ឋានំ. ‘‘ឋានំ’’តិ មូលការណំ. នត្ថិ អវកាសោ អស្សាតិ អនវកាសោ. ‘‘អវកាសោ’’តិ បច្ចយការណំ. ‘‘យំ’’តិ ក្រិយាបរាមសនំ. យំ និព្ពត្តេយ្យ, តំ និព្ពត្តនំ អដ្ឋានំ. សោ និព្ពត្តន ធម្មោ អនវកាសោតិ យោជនា. ‘‘អភិសង្ខារ វិញ្ញាណស្សា’’តិ សត្តភវតោ ឧទ្ធំ កាមភវេ បដិសន្ធិជនកស្ស កុសលា កុសលកម្ម វិញ្ញាណស្ស. ‘‘និរោធេនា’’តិ សោតាបត្តិ មគ្គក្ខណេ ឯវ និរោធនេន. និរុជ្ឈន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘នាមញ្ច រូបញ្ចា’’តិ យេ នាម រូបធម្មា ឧប្បជ្ជេយ្យុំ. ឯតេ នាម រូបធម្មា ឯត្ថ ឯតស្មិំ អភិសង្ខារ វិញ្ញាណ និរោធក្ខណេ និរុជ្ឈន្តីតិ យោជនា. ‘‘យថាវុត្តនយេនេវា’’តិ តេន បរិយាយេនាតិ វុត្តប្បការនយេនេវ. ‘‘តទេកដ្ឋមោហស្សា’’តិ តេន រាគេន តេន ទោសេន ឯកស្មិំ ចិត្តេ ឯកតោ ឋិតស្ស មោហស្ស. ន ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា សម្បយុត្តស្ស មោហស្ស. តស្ស បថមមគ្គេ ឯវ បហីនត្តា. នាបិ ឧទ្ធច្ចចិត្តសម្បយុត្តស្ស មោហស្ស. តស្ស ចតុត្ថមគ្គេ ឯវ បហាតព្ពត្តា. ឧប្បជ្ជន្តា រាគទោសមោហា. ‘‘ធម្មិកេសូ’’តិ ធម្មេន សមេន ឧប្បន្នេសុ. ‘‘យតោ’’តិ យំការណា. ពលវន្តការណាតិ អត្ថោ. ‘‘តេសំ’’តិ សោតាបន្នានំ. ‘‘សល្លិខន វសេនា’’តិ ពហលបក្ខំ ថូលភាគំ សុដ្ឋុលិខនវសេន. អធិច្ចុប្បត្តិ នាម បុព្ពេ យថាបវត្តំ កាលំ អធិច្ច អតិក្កម្ម ឧប្បត្តិ. ឧប្បជ្ជន្តានម្បិ រាគទោសមោហានំ. ‘‘តេសំ បី’’តិ សកទាគាមីនម្បិ. ‘‘មេថុនវត្ថុ សមាយោគោ ឥច្ឆិតោ’’តិ ជាយម្បតីនំ មេថុនកម្មសមាយោគោ នាម សកទាគាមីនំ អត្ថីតិ ឥច្ឆិតោ. ថេរោហិ អធិច្ចុប្បត្តិមត្តំ ឥច្ឆតិ. បរិយុដ្ឋានមន្ទតំ ន ឥច្ឆតិ. សកទាគាមីនំ បុត្តធីតរោបិ សន្ទិស្សន្តីតិ វទតិ. ‘‘មហាអដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិត្តោ’’តិ ថេរស្ស មនោរថមត្តំតិ វត្វា បដិក្ខិត្តោ. ឥទំ សព្ពំ អដ្ឋសាលិនិយំ វុត្តំ. ‘‘ឆក្កនិបាតេ’’តិ អង្គុត្តរេ ឆក្កនិបាតេ. ‘‘មិគាសាឡវត្ថុម្ហី’’តិ មិគាសាឡនាមិកាយ ឧបាសិកាយ វត្ថុម្ហិ. កេចិ ឥមំ វត្ថុំ ទិស្វា មហាអដ្ឋកថាវាទំ ន រោចេន្តិ. មហាសិវត្ថេរវាទំ រោចេន្តិ. ‘‘អព្រហ្មចារិនោ’’តិ មេថុន ធម្មា អប្បដិវិរតស្ស. ‘‘សកទាគាមិត្តំ ព្យាកតំ’’តិ តស្មិំ កាលង្កតេ សោ ព្រាហ្មណោ ឥធ សកទាគាមិភាវំ បត្វា តុសិតាកាយំ ឧបបន្នោតិ ឯវំ តស្ស យំ សកទាគាមិត្តំ ភគវតា ព្យាកតំ. ‘‘អធិគមវសេនា’’តិ សកទាគាមិភាវំ បដិលាភវសេន. ន បន អព្រហ្មចារិនោ សតោ អធិគមវសេនាតិ អធិប្បាយោ. មរណាសន្នកាលេបិ ហិ សិក្ខាបទាធិដ្ឋានេន សហ ឧបរិមគ្គផលាធិគមនំ នាម តិក្ខបញ្ញស្ស អរិយសាវកស្ស ន ទុក្ករន្តិ. ឯតេន កេសញ្ចិ ថេរវាទរោចនំ បដិក្ខិត្តំ ហោតិ. ‘‘សកិំទេវ ឥមំលោកំ អាគន្ត្វា’’តិ ឯតេន ឥតោ បរលោកំ គមនស្ស ច តតោ បុន ឥធាគមនស្ស ច សិទ្ធត្តា អយំ បុគ្គលោ សុទ្ធេន មគ្គនិយាមេន កាមភវេ ទ្វិក្ខត្តុ បរមោនាម ហោតីតិ សិទ្ធោ. កថំ. ឥធ បត្វា តត្ថ និព្ពត្តិត្វា ឥធ បរិនិព្ពាយី, តត្ថ បត្វា ឥធ និព្ពត្តិត្វា តត្ថ បរិនិព្ពាយីតិ. សេសាបន ចត្តារោ វិបស្សនានិយាមេន សិទ្ធា ហោន្តីតិ វិញ្ញាយតិ. កតមេ ចត្តារោ. ឥធ បត្វា ឥធ បរិនិព្ពាយី. តត្ថ បត្វា តត្ថ បរិនិព្ពាយី. ឥធ បត្វា តត្ថ បរិនិព្ពាយី. តត្ថ បត្វា ឥធ បរិនិព្ពាយីតិ. ឯត្ថ ច តីសុ សោតាបន្នេសុ ឯកោសត្តក្ខត្តុ បរមោ ឯវ មគ្គនិយាមេន សិទ្ធោ. សេសា បន ទ្វេ សោតាបន្នា វិបស្សនានិយាមេន សិទ្ធា. ឆ សកទាគាមីសុ ទ្វេ ឯវ មគ្គនិយាមេន សិទ្ធា. សេសា បន ចត្តារោ វិបស្សនានិយាមេន សិទ្ធា. តត្ថ មគ្គសិទ្ធេសុ សោតាបន្ន សកទាគាមីសុ សង្ករោ នត្ថិ. វិបស្សនាសិទ្ធេសុ បន សង្ករោ អត្ថិ. អត្ថតោ អវិរុទ្ធេ សតិ, វោហារមត្តេន សង្ករេ ទោសោ នត្ថីតិ ទដ្ឋព្ពំ. អាគន្ត្វាតិ បាឋវសេន អាគមនតោតិ វុត្តំ. អាគន្តាតិ បន បាឋោ យុត្តោ. អាគមនសីលោ អាគមន ធម្មោ ហុត្វា សកទាគាមី នាមាតិ អត្ថោ. អនាគន្ត្វា ឥត្ថត្តន្តិ ឯត្ថបិ ឯសេវនយោ. អរហតោ ភាវោ អរហត្តំ. អរហត្ត មគ្គំ. ទក្ខិណាយ វិបត្តិករានាម អប្បប្ផល អប្បានិសំសករា. សម្បត្តិករា នាម មហប្ផល មហានិសំសករា. សីលក្ខន្ធាទិគុណា នាម សីលក្ខន្ធ សមាធិក្ខន្ធ បញ្ញាក្ខន្ធ វិមុត្តិក្ខន្ធ វិមុត្តិញ្ញាណ ទស្សនក្ខន្ធគុណា. ‘‘ទក្ខិណេយ្យេសូ’’តិ ទក្ខិណារហ បុគ្គលេសុ. ‘‘ធុរំ’’តិ បធានសីសដ្ឋានិយំ វុច្ចតិ. សទ្ធា ឯវ ធុរំ អស្សាតិ សទ្ធាធុរោ. ឯវំ បញ្ញាធុរោ. កស្មា បនេត្ថ វីរិយធុរោ ន គហិតោតិ. បាឡិយំ សទ្ធាវាហី មគ្គំ ភាវេតិ, បញ្ញាវាហី មគ្គំ ភាវេតីតិ វុត្តំ. ន បន វុត្តំ វីរិយវាហី មគ្គំ ភាវេតីតិ. តស្មា ន គហិតោតិ. កស្មា បន វីរិយវាហី មគ្គំ ភាវេតីតិ ន វុត្តន្តិ. វុច្ចតេ. មគ្គំ ភាវេន្តស្ស នាម អាទិម្ហិ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ បហានាយ កម្មំ មហន្តំ ហោតិ. កស្មា, អបាយមូលកត្តា. តត្ថ សទ្ធា ច វិចិកិច្ឆា ច ទ្វេ ឧជុប្បដិបក្ខា ហោន្តិ. យស្មិំ អារម្មណេ សទ្ធា និវិសតិ, តស្មិំ វិចិកិច្ឆា នត្ថិ. យស្មិំ វិចិកិច្ឆា និវិសតិ, តស្មិំ សទ្ធា នត្ថិ. តថា បញ្ញាទិដ្ឋិយោ ច ឧជុប្បដិបក្ខា. យត្ថ បញ្ញា, ន តត្ថ ទិដ្ឋិ. យត្ថ ទិដ្ឋិ, ន តត្ថ បញ្ញាតិ. អបិ ច សទ្ធា អត្តនោ វិសយេ ទិដ្ឋិំ វិធមតិយេវ. បញ្ញាយ វិចិកិច្ឆាវិធមនេ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. តស្មា អារទ្ធ វិបស្សកោ អនិច្ចាទីសុ អវេច្ចប្បសាទមត្តេនបិ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាយោ បជហិត្វា សទ្ធានុសារិភាវញ្ច សុដ្ឋុតរំ បសីទិត្វា សទ្ធាវិមុត្តភាវញ្ច បាបុណាតិ. បញ្ញាយ អនិច្ចាទីនិ និជ្ឈានក្ខមំ កត្វា ធម្មានុសារិភាវញ្ច សុដ្ឋុតរំ បស្សិត្វា ទិដ្ឋិបត្តបញ្ញា វិមុត្តភាវញ្ច បាបុណាតិ. វីរិយំ បន ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆានំ បដិបក្ខមត្តម្បិ ន ហោតិ. អថ ខោ តាសំ សហាយោបិ ហោតិ, ធុរភូតញ្ច. បគ្គហលក្ខណញ្ហិ វីរិយំ. តំ សទ្ធំបិ បគ្គណ្ហាតិ, បញ្ញំបិ បគ្គណ្ហាតិ, ទិដ្ឋិំបិ បគ្គណ្ហាតិ, វិចិកិច្ឆម្បិ បគ្គណ្ហាតិយេវ. កុតោបន អត្តនោ សភាវេន ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាយោ បជហិតុំ សក្ខិស្សតិ. តស្មា ឥមស្មិំ ឋានេ វីរិយវាហីតិ ច វីរិយធុរោតិ ច ន វុត្តោតិ. កាយសក្ខិម្ហិ បន សទ្ធា ច បញ្ញា ច សមពលា ហោន្តិ. វីរិយញ្ច សយំ សម្មប្បធានដ្ឋានេ ឋត្វា តទុភយំ ឧបព្រូហេតិ. សោ ច បុគ្គលោ តទុភយពលេន ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាទយោ បជហិត្វា កាយសក្ខិភាវំ បាបុណាតិ. អដ្ឋវិមោក្ខេ វា ឧប្បាទេត្វា ឧភតោភាគ វិមុត្តភាវំ បាបុណាតិ. ឥមេសុ បន ទ្វីសុ បុគ្គលេសុ វីរិយស្ស ថាមោ សុដ្ឋុ បាកដោ. តស្មា ឥមេ ទ្វេ វីរិយាធិកាត្វេវ វត្តព្ពា. ន វីរិយធុរោតិ. ចតុប្បដិបទា នាម ទុក្ខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា. ទុក្ខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា. សុខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា. សុខាបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា. តិវិធវិមោក្ខោ នាម សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ. អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ. អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ. ‘‘តយោ អន្តរា បរិនិព្ពាយិនោ’’តិ ឯត្ថ អាយុកប្បស្ស បរិយន្តំ អបត្វា អន្តរា ឯវ កិលេសបរិនិព្ពានបត្តា អន្តរាបរិនិព្ពាយី នាម. សោ តិវិធោ. អាយុកប្បស្ស បថមភាគេ បរិនិព្ពាយី, ទុតីយភាគេ, តតីយភាគេតិ. ឥមេ តយោ អន្តរា បរិនិព្ពាយិនោ នាម. ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី នាម អាយុកប្ប បរិយន្តេ បរិនិព្ពាយី. ឧទ្ធំ មុខោ វដ្ដសោតោ ឯតស្សាតិ ឧទ្ធំសោតោ. អកនិដ្ឋំ អវស្សំ គមិស្សតីតិ អកនិដ្ឋគាមី. វិបស្សនា កម្មំ សសង្ខារំ សប្បយោគំ កត្វា បរិនិព្ពាយី សសង្ខារ បរិនិព្ពាយី. សង្ខាររហិតេន សុខេន វិបស្សនា កម្មេន បរិនិព្ពាយី អសង្ខារ បរិនិព្ពាយី. ‘‘ទ្វាទស សោតាបន្នា’’តិ ឯកពីជិកា តយោ. តេ ឯវ ចតូហិ បដិបទាហិ គុណិតា ទ្វាទស. ទ្វាទស សកទាគាមិនោ បុព្ពេ វុត្តនយា ឯវ.

ឯកច្ចានំ ឯវ អនាគាមិ អរហន្តានំ ឯវ. ‘‘អជ្ឈោសិតស្សា’’តិ អធិឱសិតស្ស. មមេវិទន្តិ និដ្ឋានំ កត្វា ឋបិតស្ស. គិលិត្វា ឋបិតស្សាតិ វុត្តំ ហោតិ. ពហលេន ថូលេន កាមរាគេន វិមុត្តា ពហលរាគវិមុត្តា. អារុប្បេសុ ច តស្សោ អរូបសមាបត្តិយោ ឯវ អត្ថិ. ន ចតស្សោ រូបសមាបត្តិយោ. តស្មា តត្ថ អនុបុព្ពនិរោធោ ន លព្ភតិ. ‘‘អាទិតោ បដ្ឋាយា’’តិ អដ្ឋសុ សមាបត្តីសុ បថមជ្ឈាន សមាបត្តិអាទិ. តតោ បដ្ឋាយ. អនុបុព្ពនិរោធោ នាម បថមជ្ឈានេ បដិឃសញ្ញានានត្តសញ្ញានំ និរោធោ. បដិឃសញ្ញា នាម បញ្ចវិញ្ញាណសញ្ញា. នានត្តសញ្ញា នាម កសិណ និមិត្តតោ អញ្ញេសុ នានារម្មណេសុ បវត្តមនោវិញ្ញាណ សញ្ញា. ទុតីយជ្ឈានេ វិតក្ក វិចារានំ និរោធោតិអាទិនា អនុបុព្ព និរោធោ. ‘‘តតោ បញ្ចមជ្ឈានំ’’តិ បញ្ចកនយេន វុត្តំ. អដ្ឋសមាបត្តិ វចនំ បន ចតុក្កនយេន វុត្តំ. តទុភយំបិ បុគ្គលានុរូបំ លព្ភតិយេវ. យុគនន្ធំ នាម ទ្វន្ទពន្ធនំ, សមថវិបស្សនានំ យុគនន្ធន្តិ វិគ្គហោ. ‘‘សមាបជ្ជន វុដ្ឋាន វិបស្សនាវសេនា’’តិ ឯត្ថ វសិភាវបត្តំ សមាបជ្ជនញ្ច វុដ្ឋានញ្ច គហេតព្ពំ. អត្តនោ សរីរា ពទ្ធេសុ បរិក្ខារេសុ សមាបត្តិពលេនេវ អន្តរាយាភាវតោ វិសុំ អធិដ្ឋាតព្ព កិច្ចំ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘អត្តនោ សរីរាពទ្ធេ បរិក្ខារេ ឋបេត្វា’’តិ. ‘‘នានាពទ្ធានី’’តិ នានាឋានេហិ អាពទ្ធានិ. នានាឋានេសុ ឋបិតានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បរិស្សយេនា’’តិ អន្តរាយេន. មាវិនស្សន្តូតិ វា នានាពទ្ធ អវិកោបនំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. តទា វុដ្ឋហាមីតិវា សង្ឃប្បតិមាននំ អធិដ្ឋាតព្ពំ. ឯវំ សត្ថុបក្កោសនំបិ. ‘‘អទ្ធានបរិច្ឆេទោ’’តិ អត្តនោ ជីវិតកាលស្ស ឧបបរិក្ខណំ. មរណញ្ហិ នាម សមាបត្តិពលេនបិ បដិពាហិតុំ ន សក្កាហោតិ. អន្តោ សមាបត្តិយញ្ច មរណេ សតិ សព្រហ្មចារីសុ កត្តព្ពវត្តំ ន ករេយ្យ. ឯតញ្ហិ វត្តំ យំ អរិយសាវកានំ មរណាសន្នេ សព្រហ្មចារីនំ វា ឧបដ្ឋាកានំ វា អប្បមាទកថានុ សាសនិកម្មំ. សមាបត្តិយំ វា អញ្ញតិត្ថិយានំ គរហា វិវជ្ជនត្ថំ. ឯវញ្ហិ តេ គរហេយ្យុំ. គោតមសាវកានំ និរោធសមាបត្តិ នាម ឯកំ មរណមុខំ. យំ សមាបជ្ជន្តោ អសុកោ ភិក្ខុ មរណំ គច្ឆតិ. អនរិយ កម្មំ ហេតន្តិ.

‘‘យទត្ថំ’’តិ បដិបត្តិ រសស្សាទត្ថំ. ‘‘តទត្ថេ’’តិ តស្មិំ អត្ថេ. និរាមិស សុខំ នាម អាមិសរហិត សុខំ. ទុវិធញ្ហិ សុខំ សាមិសសុខញ្ច និរាមិសសុខញ្ច. តត្ថ យេ លោកេ ឥដ្ឋ កន្ត មនាបិយា បញ្ចកាមគុណា នាម អត្ថិ. តេ កិលេសេហិ អាមសិតព្ពត្តា អាមិសា នាម. យញ្ចសុខំ តេ អាមិសេ បដិច្ច ឧប្បជ្ជតិ, តំ សាមិសសុខំ នាម. យំ លោកេ ទិព្ពំ សុខំ មានុសកំ សុខន្តិ មមាយន្តិ. យញ្ច អនុភវន្តំ មហាជនំ សព្ពានិ អបាយភយ វដ្ដភយានិ សម្បរិវារេន្តិ. ឈានសុខ មគ្គសុខ ផលសុខ និព្ពានសុខំ បន និរាមិសសុខំ នាម. យំ នេក្ខម្មសុខន្តិ ច បវិវេកសុខន្តិ ច ឧបសមសុខន្តិ ច សម្ពោធិសុខន្តិ ច វិមុត្តិសុខន្តិ ច អរិយសុខន្តិ ច អនវជ្ជសុខន្តិ ច វុច្ចតិ. យញ្ច អនុភវន្តំ អរិយជនំ សព្ពានិ អបាយភយ វដ្ដភយានិ សម្បរិវជ្ជន្តិ. ‘‘អស្សាទិតព្ពដ្ឋេនា’’តិ កិលេសបលិពោធេហិ វិមុត្តត្តា វិបុល គម្ភីរ សន្ត បណីតរសត្តា ច អហោសុខំ អហោសុខន្តិ ឧទាហរន្តេនបិ អស្សាទិតព្ពដ្ឋេនាតិ.

កម្មដ្ឋានសង្គហានុទីបនា និដ្ឋិតា.

និគមគាថាសុ.

២៦២. ចរិតព្ពន្តិ ចារិត្តំ. ទសកុសលកម្មបថធម្មជាតំ. ‘‘កុលាចារេនា’’តិ កុលបរម្បរតោ អាគតេន អាចារេន. ‘‘ញាតិ មិត្ត ធន ភោគសម្បត្តិយា’’តិ ហេតុអត្ថេ ករណវចនំ. ‘‘វិសាលេ’’តិ វិបុលេ. ‘‘តេនា’’តិ តស្សបទស្ស វិភត្យន្ត ទស្សនំ. ‘‘សទ្ធាយា’’តិ រតនត្តយេ អវេច្ចប្បសាទសទ្ធាវសេន. ‘‘អភិវុឌ្ឍានំ’’តិ ហានភាគិយ ឋិតិភាគិយភាវំ អតិក្កម្មវិសេសភាគិយ និព្ពេធភាគិយ ភាវបត្តិវសេន អតិស្សយ វុឌ្ឍានំ. ‘‘បរិសុទ្ធានញ្ចា’’តិ អត្តុក្កំសន បរវម្ភនាទិ ទោសេហិ បរិសុទ្ធានញ្ច. នំ នំ ជនំ បាតិរក្ខតីតិ នម្បោ. ទិដ្ឋទិដ្ឋេសុ មេត្តាវិហារីតិ វុត្តំ ហោតិ. អាវ្ហាតព្ពោតិ អវ្ហយោ. នាមំ. នម្បោ ឥតិ អវ្ហយោ អស្សាតិ នម្បវ្ហយោតិ វចនត្ថោ. ‘‘បណិធាយា’’តិ បត្ថេត្វាតិ អត្ថំ និវត្តេតិ ‘‘ភុសំ និធាយា’’តិអាទិនា. ‘‘ឧបាទាយ បដិច្ចា’’តិ តស្ស បទស្ស បរិយាយទស្សនមេតំ. ‘‘អត្តនោ មន្ទពុទ្ធីនំ’’តិ បច្ចក្ខេ ធរមានានន្តិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘បច្ឆិម ជនានំ វា’’តិ. អនុកម្បនំ អនុកម្បោ. កថំ នុ ខោ ឥមេ ជនា អភិធម្មត្ថេសុ សុខេន អាជានេយ្យុន្តិ ឯវំ បវត្តោ ចិត្តព្យាបារោ. អត្ថតោ អនុទយសង្ខាតា ករុណាយេវ. តេនាហ ‘‘អនុទយំ ការុញ្ញំ’’តិ. ‘‘បត្ថិតំ’’តិ វា សាធុវតស្ស យំ ថេរោ ឯវរូបំ បករណំ ករេយ្យាតិ ឯវំ ចិរកាលំ បត្ថិតំ អាសិំសិតន្តិ អត្ថោ. ‘‘ខុទ្ទសិក្ខាដីកាយំ’’តិ បោរាណដីកំ សន្ធាយ វុត្តំ. សោមវិហារោត្វេវ បញ្ញាយិត្ថ តស្មិំ ទីបេតិ អធិប្បាយោ. គាថាយំ ‘‘អថា’’តិ តស្មិំកាលេ. ‘‘ឯត្ថា’’តិ ឯតស្មិំ នគរេ. ‘‘សទ្ទោ’’តិ កស្មា រាជា ឯវរូបំ មង្គលហត្ថិំ ព្រាហ្មណានំ អទាសិ. នេតំ បតិរូបំ យំ រញ្ញា កតន្តិ ឯវំ បវត្តោ អមនាបសទ្ទោ. ‘‘ភេរវោ’’តិ ភីរុតាជនកោ ភយានកោ. ‘‘សិវីនំ’’តិ សិវិរដ្ឋវាសីនំ. ‘‘រដ្ឋវឌ្ឍនេ’’តិ រដ្ឋំ វឌ្ឍេតីតិ រដ្ឋវឌ្ឍនោ. ហត្ថិនាគោ. សោ ហិ លក្ខណសម្បន្នោ អាជានិយោ ហោតិ. យស្មិំ រដ្ឋេ តំ អភិមង្គលំ ករោន្តិ, តស្មិំ រដ្ឋេ ទេវោ សម្មា វស្សតិ, នានាភយុបទ្ទវា តស្មិំ នុប្បជ្ជន្តីតិ លោកសម្មតោ មង្គលហត្ថី ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សិវីនំ រដ្ឋវឌ្ឍនេ’’តិ. ‘‘វិត្ថិណ្ណោ’’តិ វិត្ថារិតោ. អតិវិត្ថារោតិ វុត្តំ ហោតិ. ធនីយន្តិ មហាជនេហិ ទដ្ឋុំ បត្ថីយន្តីតិ ធញ្ញា. មហិទ្ធិកា. អធិវសន្តិ ឯត្ថាតិ អធិវាសោ. ធញ្ញានំ អធិវាសោតិ សមាសោ. អជ្ឈាវសិំសុ ឯត្ថាតិ អជ្ឈាវុត្ថំ. កិត្តិគុណវសេន ឧទេន្តិ ឧគ្គច្ឆន្តីតិ ឧទិតា. ឧទិតានំបិ ឧទិតោតិ វិគ្គហោ. តេនាហ ‘‘នភមជ្ឈេ’’តិអាទិំ. សារជ្ជនំ សារទោ. វិគតោ សារទោ យស្សាតិ វិសារទោ. វិសារទស្ស ភាវោ វេសារជ្ជំ. បរិយត្តិយំ វេសារជ្ជំ បរិយត្តិវេសារជ្ជំ. តេបិដកបរិយត្តិយំ វេយ្យត្តិយញ្ញាណំ. តំ អាទិ ឯតិស្សា បញ្ញាយាតិ បរិយត្តិវេសារជ្ជាទិ បញ្ញា. បាបតោ លជ្ជនសីលាតិ លជ្ជិនោតិ អាហ ‘‘បាបគរហិនោ’’តិ. បាបំ ធម្មំ គរហន្តិអាទីនវំ កថយន្តិ សីលេនាតិ បាបគរហិនោ. ‘‘អនុស្សរន្តូ’’តិ បុនប្បុនំ សរន្តុ. វិសេសេន ភវន្តិ វេបុល្លំ គច្ឆន្តីតិ វិភវា. បុញ្ញានិ ច តានិ វិភវាចាតិ បុញ្ញវិភវា. វិបុលបុញ្ញានីតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិបុលានំ’’តិអាទិមាហ. អនុត្តរិយ ធម្មា នាម ទស្សនានុត្តរិយ សវនានុត្តរិយាទយោ. លោកេ ពហូសុ ទស្សនេសុ ឥតោ ឧត្តរំ អញ្ញំ ទស្សនំ នាម នត្ថីតិ ទស្សនានុត្តរិយំ. រតនត្តយទស្សនំ. ចតុសច្ចទស្សនញ្ច. រតនត្តយគុណកថាសវនំ, ខន្ធាយតន ធាតុ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទកថាសវនញ្ច សវនានុត្តរិយំ នាម. តេសុ រតនត្តយាទីសុ សទ្ធា បដិលាភោ លាភានុត្តរិយំ នាម. តេសមេវ បុនប្បុនំ សរណំ អនុស្សតានុត្តរិយំ នាម. រតនត្តយេ ចតូហិ បច្ចយេហិ វា វត្តប្បដិវត្តករណេន វា បរិចរណំ បារិចរិយានុត្តរិយំ នាម. ពុទ្ធបញ្ញត្តាសុ តីសុ សិក្ខាសុ សមាទាយ សិក្ខនំ សិក្ខានុត្តរិយំ នាម. តាទិសេ បញ្ញាវទាតគុណសោភាទិកេ គុណេ អវស្សំ ភជន្តិ បាបុណន្តីតិ តាទិសគុណភាគិនោ. ‘‘ភវិស្សាមា’’តិ ភវិតុំ ឧស្សាហំ ករិស្សាមាតិ វុត្តំ ហោតិ.

ទីបនិយា និគមគាថាសុ.

‘‘ពស្ហ្យុសុញ្ញចម្មេកម្ហី’’តិ ឯត្ថ ‘‘ពស្ហ្យូ’’តិ អដ្ឋសង្ខ្យាយ សង្កេត វចនំ. ‘‘ចម្មំ’’តិ ទ្វិសង្ខ្យាយ. ឯកញ្ច ទុកញ្ច សុញ្ញញ្ច អដ្ឋចាតិ គណនក្កមោ. សហស្ស ទ្វិសត អដ្ឋសង្ខាតេ សាកេតិ អត្ថោ. ឯសនយោ បរតោ ‘‘នវបញ្ច ចម្មេកម្ហី’’តិ បទេបិ. គាថាវណ្ណនាសុ. នគរតិ ន ចវតីតិ នគរំ. ថាវរិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘រញ្ជេតី’’តិ រមេតិ. ខេមសុភិក្ខតាទិគុណេហិ អនាគតេ ជនេ គមាបេតិ, អាគតេ អញ្ញត្ថ គន្តុំ ន ទេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. រោហិតមិគា នាម សុវណ្ណវណ្ណមិគា. ‘‘សាកេ’’តិ សាកនាមេន រញ្ញា បុន សង្ខតត្តា ឥមំ កលិយុគំ សាកន្តិ វុច្ចតិ. យំ ឯតរហិ សាក្ររាជន្តិបិ វោហរន្តិ. សាករាជា ច នាម ឧត្តរាបថេសុ ឯកោ គន្ធាររាជា. យំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ភិន្នលទ្ធិកា វជ្ជីភិក្ខូ ឥមំ ធម្ម វិនយំ មហាសង្ឃីកំ នាម សង្គហំ អារោបេន្តិ. សោ ច ធម្មវិនយសង្គហោ ឧត្តរាបថេសុ វត្តតិ. វេសាលិយំ យសត្ថេរ សង្គហោ បន ទក្ខិណាបថេសូតិ. ចត្តារិយុគានិ នាម លោកេ បញ្ញបេន្តិ សត្យយុគំ, ទ្វាបរយុគំ, តេត្រយុគំ, កលិយុគ,ន្តិ. យុគន្តិ ច អាយុបរិមាណំ វុច្ចតិ. ឥទានិបន កលិយុគំ វត្តតិ. តេន វុត្តំ ‘‘សាកេតិ កលិយុគេ’’តិ. បាបយុគេតិ អត្ថោ. ‘‘ល តី’’តិ សាលិក្ខេត្តានំ សោធនដ្ឋានត្តា ឯវំ ម្រម្មទេសវោហារេន លទ្ធនាមំ អរញ្ញំ. តំ បន មុំរ្វានគរស្ស ឯសន្នេ បញ្ចធនុសតិកេ បទេសេ ជាតំ. ‘‘វិស្សុតេ’’តិ វិសេសេន កិត្តិតេ. សារញ្ច អសារញ្ច វិវេចេន្តិ វិចារេត្វា ជានន្តិសីលេនាតិ សារាសារ វិវេកិនោតិ វចនត្ថោតិ.

ឥតិ បរមត្ថទីបនិយា អនុទីបនា និដ្ឋិតា.

១. បរមត្ថទីបនី នាម, យេន ថេរេន សា កតា.

តេនេវេ សា កតា ហោតិ, អយំ តស្សានុ ទីបនី.

២. អដ្ឋសត្តទ្វយេកម្ហិ, សាកេ សា ជេដ្ឋមាសកេ.

កាឡេ នវមិយំ ទិវា, មជ្ឈន្ហិកេ និដ្ឋំ គតា.

អនុទីបនី និដ្ឋិតា.