៧. សមុច្ចយសង្គហអនុទីបនា

១៦២. សមុច្ចយសង្គហេ. អត្តនោ អាវេណិកភូតេន សាមញ្ញ លក្ខណេនតិ ច សម្ពន្ធោ. អញ្ញាបទេសេន ឯវ តទុភយលក្ខណេន សលក្ខណានិ នាម វុច្ចន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘និព្ពានស្សបិ សរូបតោ លព្ភមានសភាវតា’’តិ អញ្ញនិស្សយ រហិតេន លព្ភមានសភាវតា. ននុ និព្ពានម្បិ រាគក្ខយោ ទោសក្ខយោ មោហក្ខយោតិអាទិនា អញ្ញនិស្សយទស្សនំ អត្ថិ យេវាតិ. ទស្សនមត្តំ អត្ថិ. និព្ពានំ បន រាគាទីហិ បដិពទ្ធំ ន ហោតិ. អថ ខោ តេហិ ទូរតរំ ហោតិ. បដិបក្ខតរំ, បដិវិរុទ្ធតរំ. យញ្ហិ រូបស្ស ខយោ វយោ ភេទោ អនិច្ចាតិ វុត្តំ. តត្ថ រូបស្ស ឧប្បជ្ជិត្វា ខយោ វុត្តោតិ សោ រូបស្ស និស្សិតោ ឯវ ហោតិ. ឥធ បន រាគាទីនំ បុន ឧប្បាទស្សបិ អភាវោ វុត្តោតិ សោ រាគាទីសុ អនិស្សិតោ ឯវ. ន កេវលំ អនិស្សិតោ. អថ ខោ តេហិ ទូរតរោ ច បដិបក្ខតរោ ច តេសំ បដិបក្ខគុណេហិ ឥមស្សសិទ្ធត្តាតិ. អនិប្ផន្នរូបានិបិ អធិប្បេតានិ ឯវ តេសម្បិ ខន្ធាយតនធាតុ សច្ចេសុ សង្គហិតត្តា.

អាសវាទីសុ. ‘‘បារិវាសិយដ្ឋេនា’’តិ បរិវាសករណដ្ឋេន. ‘‘មទនីយដ្ឋេនា’’តិ មទនជនកដ្ឋេន. ‘‘បរិវាសំ គណ្ហន្តី’’តិ ទោសវេបុល្លំ អាបជ្ជន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. បុន ‘‘បរិវាសំ’’តិ ទុគ្គន្ធតាទិបរិវាសំ. ‘‘អាសវភរិតមេវា’’តិ អាសវេហិ បូរិតមេវ. ‘‘ឆឡារម្មណានិ ទូសេន្តី’’តិ តានិ សាសវាទិភាវំ បាបេន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ភវតោ’’តិ ភូមិតោ ឥច្ចេវត្ថោ. អវធីយតិ បរិច្ឆិន្ទីយតិ ឯតស្មាតិ អវធិ. អបាទានំ វុច្ចតិ. មរិយាទោ នាម បរិយន្តបរិច្ឆេទោ. មរិយាទមត្តភូតោ ក្រិយាវិសយោ មរិយាទវិសយោ. អវធិ នាម ព្យាបន វិធានំ, ក្រិយា ព្យាបនស្ស វិសយោ អភិវិធិវិសយោ. ‘‘យស្សា’’តិ អវធិ វត្ថុស្ស. ‘‘អត្តានំ’’តិ អវធិវត្ថុំ. ‘‘ពហិកត្វា’’តិ សម្បត្តមត្តំ កត្វាតិ អធិប្បាយោ. អវធិវិចារណាយំ. ‘‘សទ្ទស្សា’’តិ ភគវតោ កិត្តិសទ្ទស្ស. ‘‘តំ’’តិ អវធិភូតំ អត្ថំ. ‘‘យសោ’’តិ កិត្តិសទ្ទោ. ‘‘ឥតរំ’’តិ អនភិវិធិវិសយំ ពហិ កត្វា បវត្តតិ.

កាមាសវាទីសុ. ‘‘តន្នាមេនា’’តិ កាមនាមេន. ‘‘តទារម្មណា’’តិ កាមធម្មារម្មណា. ‘‘អយមត្ថោ វា’’តិ កាមីយតីតិអាទិនា វុត្តោ បច្ឆិមត្ថោវ. ‘‘មហគ្គតកុសលធម្មា’’តិ ឥធាធិប្បេតំ កម្មភវំ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘តំ និព្ពត្តា’’តិ តេន និព្ពត្តា. ‘‘តទារម្មណា’’តិ ទុវិធភវារម្មណា. ‘‘តណ្ហា ឯវា’’តិ ភវតណ្ហា ឯវ. ‘‘ភវោ ឯវា’’តិ ភវារម្មណតាយ ភវនាមិកា តណ្ហា ឯវ. ‘‘ឥមេ ឯវា’’តិ តណ្ហាទិដ្ឋិ អវិជ្ជា ឯវ. ‘‘បរិវុត្ថេ សតី’’តិ បរិវសិតេ សតិ. ‘‘កាមវិសយា’’តិ កាមធម្មវិសយា. ‘‘តស្មិំ’’តិ កាមាសវេ. ភវវិសយា មានាទយោ បរិវុត្ថា ឯវាតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. តថា ទិដ្ឋិវិសយាតិ បទេបិ.

‘‘អនស្សាសិកំ កត្វា’’តិ អស្សាសបស្សាសរហិតំ កត្វា. ‘‘អវហននដ្ឋេនា’’តិ អជ្ឈោត្ថរិត្វា មារណដ្ឋេន. អធោកត្វា មារណដ្ឋេនាតិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘ទុត្តរដ្ឋេនា’’តិ តត្ថ បតន្តស្ស តរិតុំ ទុក្ករដ្ឋេន. ‘‘វុត្តនយេនា’’តិ អាសវេសុ វុត្តនយេន.

‘‘វដ្ដស្មិំ’’តិ តិវិធវដ្ដស្មិំ. ‘‘ភវយន្តកេ’’តិ អវិជ្ជាសង្ខារាទិកេ ភវចក្កេ. ‘‘អាមសនំ’’តិ បទស្ស អត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘តថា តថា កប្បេត្វា គហណ’’ន្តិ. ‘‘សាសនេ’’តិ បរិយត្តិសាសនេ តស្មិំ តស្មិំ សុត្តន្តេ. ‘‘ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋុបាទានំ’’តិ ទិដ្ឋិវត្ថូសុ ទឡ្ហគ្គាហដ្ឋេន ទិដ្ឋិយោ ឯវ ទិដ្ឋុបាទានំ. អត្តវាទុបាទានេ. បរិកប្ប ពុទ្ធិ នាម មិច្ឆាញាណំ វុច្ចតិ. ‘‘ឥស្សរ និម្មិតំ’’តិ សកលលោកិស្សរេន មហាព្រហ្មុនា អាទិកប្បកាលេ និម្មិតំ. ‘‘អធិច្ច សមុប្បន្នំ’’តិ អហេតុ អបច្ចយា សមុប្បន្នំ. ‘‘អច្ចន្តសស្សតំ’’តិ ភវបរម្បរាសុ សស្សតំ. ‘‘ឯកច្ចសស្សតំ’’តិ ភវវិសេសំ បត្វា ឯកច្ចានំ សត្តានំ សស្សតំ. ‘‘ឧច្ឆិន្នំ’’តិ យត្ថកត្ថចិ បរម្មរណា ឧច្ឆិន្នំ. បុរាណញ្ចកម្មំ បរិក្ខីណំ, នវញ្ចកម្មំ អកតំ. ឯវំ សំសារ សុទ្ធីតិអាទិនា គហណន្តិ អត្ថោ. សន្តោ កាយោ សក្កាយោ. ‘‘សន្តោ’’តិ បរមត្ថតោ វិជ្ជមានោ. ‘‘កាយោ’’តិ រូបកាយោ, នាមកាយោ. អត្តនោ អត្តនោ កាយោ វា សក្កាយោ. បច្ចត្តកាយោ, បាដិបុគ្គលិក កាយោតិ វុត្តំ ហោតិ. យថាវុត្តកាយ ទ្វយមេវ. សក្កាយេ ទិដ្ឋិ សក្កាយទិដ្ឋិ. តត្ថ ‘‘សក្កាយេ ទិដ្ឋី’’តិ បុព្ពន្តាបរន្ត កប្បិកានំ វិយ បុព្ពន្តា បរន្តេអចិន្តេត្វា សព្ពសត្តានំបិ អត្តនោ ខន្ធេសុ ឯវ ‘រូបំ មេ អត្តាតិ វា’ អត្តា មេ រូបវាតិ វា, អត្តនិ មេ រូបន្តិ វា, រូបស្មិំ មេ អត្តាតិ វា, ឯវមាទិនា ធម្មតា សិទ្ធា ទិដ្ឋីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អស្សុតវា’’តិ ខន្ធទេសនាទិកេ សុញ្ញតធម្មប្បដិសំ យុត្តេ ទេសនា ធម្មេ អស្សុត បុព្ពត្តា នត្ថិ សុតំ ឯតស្សាតិ អស្សុតវា. ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ លោកិយមហាជនោ. តត្ថ បរិយាបន្នោ បន ឯកបុគ្គលោបិ បុថុជ្ជនោត្វេវ វុច្ចតិ. សោ សុតវាបិ អត្ថិ, អស្សុតវាបិ អត្ថិ. ឥធ អស្សុតវា អធិប្បេតោ. អរិយ បុគ្គលោ បន តត្ថ បរិយាបន្នោ ន ហោតិ. អហន្តិវា, មមាតិ វា, មយីតិ វា, មេតិ វា, បរាមសន បទានិ នាម. ‘‘សេសធម្មេវា គហេត្វា’’តិ រូបតោ អវសេសេ នាមក្ខន្ធ ធម្មេ អត្តា មេតិ គហេត្វា វា. ‘‘ធម្ម មុត្តកំ វា អត្តានំ គហេត្វា’’តិ បញ្ចក្ខន្ធធម្មវិមុត្តំ បរិកប្បសិទ្ធំ អត្តានំ វា គហេត្វា. ចតស្សោ អវត្ថា យស្សាតិ ចតុរាវត្ថិកា. វេទនាយ សម្ភោគរសត្តា ‘‘សំភុញ្ជិំ’’តិ វុត្តំ. ‘‘សុខិតោ’’តិ សុខវេទនាយ សមង្គីបុគ្គលោ. ធម្មតោ ខន្ធ បញ្ចកមេវ. តត្ថ បន សុខវេទនាបធានត្តា តថា សមនុបស្សន្តោ វេទនំ អត្តាតិ សមនុបស្សតិ នាម. ‘‘សមូហតោ គហេត្វា’’តិ អហមស្មិ, អហំ ឯកោ សត្តោតិអាទិនា សមូហតោ. ‘‘វត្ថូ’’តិ បញ្ចក្ខន្ធា វុច្ចន្តិ. ញាតបរិញ្ញាទិវសេន អបរិញ្ញាតានិ វត្ថូនិ ឯតេហីតិ អបរិញ្ញាតវត្ថុកា. ឯកមុហុត្តមត្តេបិ កាលេ. រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិអាទិកំ ចតុរាវត្ថំ សន្ធាយ ‘‘កទាចិ អត្តតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អត្តនិមិត្តំ’’តិ អភិក្កមនាទីសុ កាយវចីមនោ ក្រិយាសុ អហំ អភិក្កមាមិ, អហំ បដិក្កមាមីតិអាទិនា ចិត្តេ ទិស្សមានា អត្តច្ឆាយា វុច្ចតិ.

‘‘កាមនដ្ឋេនា’’តិ ឥច្ឆនដ្ឋេន. ‘‘ឆន្ទនដ្ឋេនា’’តិ បត្ថនដ្ឋេន. លីនភាវោ នាម ចិត្តចេតសិកានំ បដិកុដនំ. អាបាទីយតេ អាបាទនំ. លីនភាវស្ស អាបាទនន្តិ វិគ្គហោ. ‘‘តន្ទី’’តិ អាលស្យំ វុច្ចតិ. ‘‘វិជម្ភិតតា’’ នាម កិលេសវសេន កាយង្គានំ វិជម្ភនំ សមិញ្ជនប្បសារណាទិករណំ. សា ឯវ បច្ចយោ ឯតស្សាតិ វិគ្គហោ.

អនុសយបទត្ថេ. ‘‘ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ ឧប្បជ្ជិតុំ សក្កោន្តិ. ន បន ឯកន្តតោ ឧប្បជ្ជន្តិ. សន្តេសុហិ ឯកន្តតោ ឧប្បជ្ជន្តេសុ អនុសយា នាម ន ហោន្តិ សយនកិច្ចស្សេវ អភាវតោ. ‘‘ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ វា ឧប្បជ្ជិតុំ បហោន្តិ. បត្ថោទនោ ពហូនំ ជនានំ បហោតីតិអាទីសុ វិយ. បញ្ញត្តិយោហិ អសភាវធម្មជាតិកត្តា ការណ លាភេបិ ឧប្បជ្ជិតុំ នប្បហោន្តិ. ឥមេ បន សភាវធម្មជាតិកត្តា ការណ លាភេ សតិ ឧប្បជ្ជិតុំ បហោន្តីតិ. ឯវញ្ហិសតិ, ឧប្បាទំ អបត្តានំបិ តេសំ បរមត្ថជាតិកតា សិទ្ធា ហោតីតិ. ‘‘សហ អនុសេន្តី’’តិ ឯកតោ អនុសេន្តីតិ វុត្តា កាមរាគានុសយោ ច បដិឃានុសយោ ច មានានុសយោ ច ទិដ្ឋានុសយោ ច វិចិកិច្ឆានុសយោ ច. ឥមេសំ សត្តានំ សត្តសន្តានេ អនុសយកិច្ចមត្តំ ឋបេត្វា ឯកតោ ឧប្បត្តិ នាម នត្ថិ. យទិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ. ទ្វាទសា កុសលចិត្តានិ សត្តសន្តានេ និច្ចកាលម្បិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ. ន ច ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្មា វិញ្ញាយតិ ឧប្បជ្ជនំ នាម អប្បហីនដ្ឋេន ឧប្បជ្ជនារហភាវោ វុត្តោតិ. សេន្តីតិ វត្វា តទត្ថំ ទស្សេតិ ‘‘វិសុំ’’តិអាទិនា. ‘‘អវុដ្ឋិតា’’តិ ឧប្បាទំ អបត្តា. ‘‘តថាបវត្តា’’តិ ចាលនាការេន បវត្តា. បុន ‘‘តថាបវត្តា’’តិ ជវនសហជាតាការេន បវត្តា. ‘‘យេសំ’’តិ កាមរាគានុសយាទីនំ. ‘‘អាវជ្ជនំ’’តិ អាវជ្ជនចិត្តំ. ‘‘ទមថំ’’តិ សុទន្តភាវំ. ‘‘តថា បវត្តា’’តិ ចិត្តសន្តានានុសយនាការេន បវត្តា. តាអវត្ថា យេសំ តេ តទវត្ថិកា. យទិ តេ ឧប្បាទំ អបត្តា. ឯវំសតិ, តេ បរមត្ថាបិ នាម ន ភវេយ្យុន្តិ ចោទនំ បរិហរតិ ‘‘តេ បនា’’តិអាទិនា. សចេ តេ កុសលាព្យាកត ចិត្តសន្តានម្បិ អនុគតា. ឯវំសតិ, តេ កុសលាព្យាកតានិ នាម សិយុន្តិ ចោទនំ បរិហរតិ ‘‘ន ចា’’តិអាទិនា. អថ តេ ឯកន្ត អកុសលា សិយុំ. ឯវំសតិ, កុសលាព្យាកតេហិ វិរុទ្ធា ភវេយ្យុំតិ ចោទនំ បរិហរតិ ‘‘នាបី’’តិអាទិនា. យទិ ឧប្បាទំ អបត្តា. ឯវំសតិ, កាលវិមុត្តា សិយុន្តិ អាហ ‘‘នាបិកាលត្តយ វិនិមុត្តា’’តិអាទិំ. ‘‘សានុសយេ ចិត្តសន្តានេ’’តិ សេក្ខបុថុជ្ជនានំ ចិត្តសន្តានេ. ‘‘សហ មគ្គុប្បាទា’’តិ មគ្គុប្បាទេន សហេវ. ‘‘តត្ថ តត្ថ វុត្តោ’’តិ អដ្ឋកថាដីកាសុ វុត្តោ. ‘‘អនាគតសាមញ្ញំ’’តិ អនាគតសទិសំ. ន ឯកន្ត អនាគតន្តិបិ វទន្តិ. កថំ តេ សង្ខតជាតិកា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘តេហិ មគ្គេ’’តិអាទិំ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘អប្បហីនា’’តិ មគ្គេន អប្បហីនា. ‘‘តទវត្ថា’’តិ ឧប្បជ្ជនារហាវត្ថា. ‘‘តំ សភាវត្តា’’តិ កាមរាគាទិ សភាវត្តា. ‘‘តថា វុច្ចន្តី’’តិ អនុសយាតិ វុច្ចន្តិ. អនាគតា នាម ន ហោន្តិ. ចិត្តសន្តានេ វត្តមានភាវេន សិទ្ធត្តា. ‘‘ហញ្ចិ បជហតី’’តិ យទិបជហតិ. ‘‘តេនហី’’តិ តតោ ឯវ. ‘‘រត្តោ’’តិ រាគសមង្គី ហុត្វា. ‘‘ទុដ្ឋោ’’តិ ទោសសមង្គី ហុត្វា. ‘‘មុឡ្ហោ’’តិ មោហសមង្គី ហុត្វា បជហតីតិ ទោសោ អាបជ្ជតីតិ វុត្តំ ហោតិ. បរិយុដ្ឋាន បត្តានំ រាគាទីនំ. ‘‘មគ្គវជ្ឈំ’’តិ មគ្គេន វធិតព្ពំ. ‘‘ឧប្បន្នំ’’តិ បច្ចុប្បន្នំ. វត្តមានញ្ច តំ ឧប្បន្នញ្ចាតិ វត្តមានុប្បន្នំ. ‘‘ភុត្វា’’តិ អារម្មណំ បរិភុញ្ជិត្វា. វិគច្ឆតីតិ វិគតំ. ភុត្វា វិគតញ្ច តំ ឧប្បន្នញ្ចាតិ ភុត្វា វិគតុប្បន្នំ. វិបច្ចនត្ថាយ ឱកាសំ ករោន្តីតិ ឱកាសកតំ. ឱកាសកតញ្ច តំ ឧប្បន្នញ្ចាតិ ឱកាសកតុប្បន្នំ. សមុទាចារោ វុច្ចតិ ភិយ្យោ បវត្តនំ. សមុទាចារោ ច សោ ឧប្បន្នញ្ចាតិ សមុទាចារុប្បន្នំ. ខន្ធបញ្ចក សង្ខាតំ ភូមិំ លភតីតិ ភូមិលទ្ធំ. ភូមិលទ្ធញ្ច តំ ឧប្បន្នញ្ចាតិ ភូមិលទ្ធុប្បន្នំ. អារម្មណំ អធិកតរំ គណ្ហាតីតិ អារម្មណាធិគ្គហិតំ. អារម្មណាធិគ្គហិតញ្ច តំ ឧប្បន្នញ្ចាតិ អារម្មណាធិគ្គហិតុប្បន្នំ. មហគ្គតជ្ឈានេន អវិក្ខម្ភិតញ្ច តំ ឧប្បន្នញ្ចាតិ អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នំ. មគ្គេន អសមុគ្ឃាដិតញ្ច តំ ឧប្បន្នញ្ចាតិ អសមុគ្ឃាដិតុប្បន្នំ. ឯវំ មគ្គវជ្ឈានំ អនុសយានំ ឧប្បន្នភាវេន វុត្តត្តា បច្ចុប្បន្នតា បរិយាយោវ តេសំ វត្តព្ពោតិ. ‘‘សេក្ខា’’តិ សត្តសេក្ខបុគ្គលា.

ឱរម្ភាគោ វុច្ចតិ កាមលោកោចេវ បុថុជ្ជនភាវោ ច. ឱរម្ភាគេ សន្ទិស្សន្តីតិ ឱរម្ភាគិយានិ. ឧទ្ធំភាគោ វុច្ចតិ មហគ្គតភាវោចេវ អរិយភាវោ ច. ឧទ្ធំភាគេ សន្ទិស្សន្តីតិ ឧទ្ធំភាគិយានិ. តត្ថ. កាមច្ឆន្ទោ, ព្យាបាទោ,តិ ឥមានិ ទ្វេសំ យោជនានិ កាមលោកសង្ខាតេ ឱរម្ភាគេ ឯវ សន្ទិស្សន្តិ. ទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, សីលព្ពតបរាមាសោ,តិ ឥមានិ តីណិ បុថុជ្ជនភាវ សង្ខាតេ. សេសានិ បន បញ្ច មហគ្គតភាវសង្ខាតេ ច អរិយភាវសង្ខាតេច ឧទ្ធំភាគេបិ សន្ទិស្សន្តិ. អថវា. បុរិមានិ បញ្ចយស្ស តានិ មគ្គេន អប្បហីនានិ, តំ ឧបរិភវគ្គេ ឋិតំបិ កាមលោកសង្ខាតំ ឱរម្ភាគំ អាកឌ្ឍន្តិ, តស្មា ឱរម្ភាគាយ សំវត្តន្តីតិ ឱរម្ភាគិយានិ. បច្ឆិមានិ បញ្ច យស្ស តានិ អប្បហីនានិ, តំ កាមលោកេ ឋិតំបិ ឧទ្ធំភាគំ អាកឌ្ឍន្តិ, តស្មា ឧទ្ធំភាគាយ សំវត្តន្តីតិ ឧទ្ធំភាគិយានិ. តត្ថហិ ទ្វេរូបារូបរាគា ឯកន្តេន មហគ្គតភាវំ អាកឌ្ឍន្តិយេវ. មានោ ច ឧទ្ធច្ចញ្ច អវិជ្ជាចាតិ ឥមានិ ច រូបារូបរាគសហគតានិ ហុត្វា អាកឌ្ឍន្តិ. ឱរំ ហេដ្ឋិមំ កាមលោកំ ភជន្តីតិ ឱរម្ភាគិយានិ. ឧទ្ធំ រូបារូបលោកំ ភជន្តីតិ ឧទ្ធំភាគិយានីតិបិ វណ្ណេន្តិ. ‘‘ឥតរានិ បនា’’តិ ទ្វេ ឥស្សា សំយោជន មច្ឆរិយសំយោជនានិ. ‘‘កមោបន ទ្វិន្នំ បី’’តិ ឥធ សង្គហេ ទ្វិន្នំបិ អនុក្កមោបន.

‘‘វិពាធេន្តី’’តិ វិហិំសន្តិ. ‘‘ឧបតាបេន្តិចា’’តិ ឧបគន្ត្វា សន្តាបេន្តិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ.

អកុសលសង្គហានុទីបនា និដ្ឋិតា.

១៦៣. មិស្សកសង្គហេ. ‘‘ចិត្តប្បដិបាទនំ ចិត្តនិយោជនំ. ‘‘សុគតិ ទុគ្គតិ វិវដ្ដសង្ខាតាសុ ចា’’តិ សុគតិភវ ទុគ្គតិ ភវនិព្ពានសង្ខាតាសុ ច. និព្ពានញ្ហិ វដ្ដតោ គិគតត្តា វិវដ្ដន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘ទស្សនាទីហិ ឯវា’’តិ ទស្សនសង្កប្បនាទីហិ ឯវ. ឧជុគតិ នាម ហិតសុខសំវត្តនិកា បវត្តិ វុច្ចតិ. វង្កគតិនាម អហិត ទុក្ខសំវត្តនិកា បវត្តិ. ‘‘បថង្គានី’’តិ បថស្សមគ្គស្ស អង្គានិ. មគ្គោតិ ច ឧបាយោ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ឧបាយង្គានី’’តិ. ‘‘ឥតរានី’’តិ សម្មាទិដ្ឋិ សម្មាសង្កប្បាទីនិ អង្គានិ. ឧជុគតិយា គមនស្ស ឧបាយង្គានិ. ឥមេបិ ចត្តារោ មគ្គង្គ ធម្មា ធម្មា នាម អាគតា. ‘‘តថា តថា បវត្តានំ’’តិ មុសាវាទាទិវសេន បវត្តានំ. ‘‘នា នាមគ្គោវា’’តិ មិច្ឆាមគ្គោ ច សម្មាមគ្គោ ច.

‘‘អត្តាធីនវុត្តិកេ’’តិ អត្តាយត្តប្បវត្តិកេ. អត្តនោ គតិ នាម ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនំ ទស្សនាទិ កិច្ចមេវ វុច្ចតិ. ‘‘ឥស្សរា អធិបតិនោ’’តិ ឥទំ អាធិប្បច្ចត្ថបាកដត្ថំ វុត្តំ. អត្ថោ បន ភាវប្បធានវសេន គហេតព្ពោ. ឥន្ទ្រិយំ ឥស្សរិយំ អាធិប្បច្ចន្តិហិ ឥមេ ឯកត្ថាតិ. ‘‘ឥត្ថាការានិ’’ នាម ឥត្ថិលិង្គបុរិសលិង្គាទិ. ‘‘អញ្ញថា អប្បវត្តិយំ’’តិ ឥត្ថិសណ្ឋានេ បុរិសលិង្គាទីនំ, បុរិសសណ្ឋានេ ឥត្ថិលិង្គាទីនំ អប្បវត្តិយំ. តេនាហ ‘‘តថាហី’’តិអាទិំ. មនោ វិជាននកិច្ចេ សម្បយុត្តធម្មានំ ឥស្សរោ ហោតិ អនញ្ញាភិភវនីយភាវេន បវត្តនតោតិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ បរត្ថ. ‘‘អារម្មណាធិមុច្ចនេ’’តិ អារម្មណេ និរាសង្កប្បវត្តិយំ. ‘‘អារម្មណុបដ្ឋានេ’’តិ ចិត្តេ ពុទ្ធគុណាធិកស្ស អារម្មណស្ស ឧបដ្ឋានេ. ‘‘ចតុសច្ចធម្មោ’’តិ តេន បុគ្គលេន អនញ្ញាត បុព្ពោ ចតុសច្ច ធម្មោ. អនញ្ញាត បុព្ពំ អមតំ វា បទំ. អនញ្ញាតំ ញស្សាមិ ឥតិ បវត្តំ ឥន្ទ្រិយន្តិ សមាសោ. បដិបន្នស្សាតិ បន អត្ថតោ សិទ្ធត្តា វុត្តំ. ‘‘វិប្បកតភាវេនា’’តិ អនិដ្ឋង្គតភាវេន. បុនប្បុនំ ជាននកិច្ចយុត្តានំ មជ្ឈេ ឆន្នំសេក្ខានំ. ឯតេន អវសទ្ទស្សយាវ សព្ពកិលេសប្បហានា ជាននន្តិ អត្ថំ ទីបេតិ. បថម មគ្គេន ញាតំ មរិយាទំ អនតិក្កម្ម ជាននន្តិបិ វណ្ណេន្តិ. អាជានិតត្ថាតិ អញ្ញាតាវី. អរហា ខីណាសវោ កតកិច្ចោ វុសិត ព្រហ្មចរិយោ. អញ្ញាតាវិនោ ឥន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយន្តិ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘បរិនិដ្ឋិត អាជាននកិច្ចស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តព្ពិមុត្តី’’តិ អត្តគ្គាហ វិមុត្តិ. ‘‘តស្មិំ វា’’តិ តស្មិំ អត្តនិវា. ‘‘សំកិលិដ្ឋោ’’តិ នានាកិលេសេហិ សំកិលេសិតោ. ‘‘វិប្ផន្ទិតោ’’តិ នានាសុខទុក្ខេហិ សំកម្បិតោ. ‘‘វោទានបត្តិយា’’តិ វិសុទ្ធិបត្តត្ថាយ. ‘‘តាយបដិ បត្តិយា’’តិ ករណត្ថេ, ហេតុ អត្ថេ វា ករណវចនំ. ‘‘វោទានបត្តិយា’’តិ សាមិអត្ថេ សាមិវចនំ.

‘‘ពលីយន្តី’’តិ នាមធាតុនិទ្ទេសោ. តេនាហ ‘‘ពលសា ករោន្តី’’តិ. ‘‘ពលសា’’តិ ពលេន. បរិតោ សមន្តតោ សេន្តិ បរិវារេន្តីតិ បរិស្សយា. អស្សទ្ធស្ស ភាវោ អស្សទ្ធិយំ. កោសជ្ជសង្ខាតេន បដិបក្ខធម្មេន. មុដ្ឋា នដ្ឋា សតិ យស្សាតិ មុដ្ឋស្សតិ. មុដ្ឋស្សតិស្ស ភាវោ មុដ្ឋស្សច្ចំ. ‘‘សេសទុក ទ្វយំ’’តិ អហិរិកទុកំ ហិរិទុកញ្ច.

គហបតិ, ជាយម្បតី, តិអាទីសុ វិយ បតិសទ្ទោ សាមិឥស្សរ បរិយាយោតិ អាហ ‘‘បតីតិ សាមិឥស្សរោ’’តិ. ‘‘បរេសំ’’តិ សហជាតេសុ បរេសំ ឥន្ទ្រិយានំ. ‘‘បរេហី’’តិ កម្មត្ថេ ករណវចនំ. បរេ សហជាតេ ឥន្ទ្រិយ ធម្មេតិ អត្ថោ. ‘‘អធិកោ’’តិ អធិកតរោ. ‘‘អត្តាធីន វុត្តីនំ’’តិ អត្តាយត្តវុត្តីនំ. ‘‘ឆន្ទាគមនវសេន វា’’តិ ឯត្ថ អាគច្ឆតិ ផលំ ឯតេនាតិ អាគមនំ. អាទិការណំ, មូលការណំ, បភវការណំ. ឆន្ទោ ឯវ អាគមនំ ឆន្ទាគមនំ. តេនាហ ‘‘បុព្ពេ អតីតភវេសូ’’តិអាទិំ. សម្បយុត្ត ធម្មេ អត្តបរាធីនេ កត្វាតិ សម្ពន្ធោ. មហោឃោ តិណបណ្ណកសដេ អត្តបរាធីនេ ករោន្តោ វិយាតិ យោជនា. តត្ថ ‘‘អត្តបរាធីនេ’’តិ អត្តសង្ខាតោបរោ អត្តបរោ. អត្តបរេន អធីនា អត្តបរាធីនាតិ អត្ថោ. ‘‘សេសេសុបី’’តិ សេសេសុ វីរិយ ចិត្ត វីមំសាធិបតីសុបិ. ឯតេន ‘វីរិយមេវ អធិបតិ វីរិយាធិបតិ. វីរិយវតោ កិំ នាម កម្មំ ន សិជ្ឈតីតិ ឯវំ បុព្ពាភិសង្ខារវសេន វា បុព្ពេ អតីតភវេសុ សុដ្ឋុ អាសេវិតវីរិយាគមនវសេន វា តេសុ តេសុ កល្យាណ បាបកម្មេសុ សម្បយុត្ត ធម្មេ មហោឃោ វិយ តិណបណ្ណកសដេ អត្តបរាធីនេ និច្ចំ បគ្គហិតធុរេកត្វា បវត្តំ វីរិយ’ន្តិអាទិនយំ អតិទិសតិ. ‘‘បច្ឆិមា តយោ ធម្មា’’តិ វីរិយ ចិត្ត វីមំសា ធម្មា. បរវសេបិ វត្តន្តិ, តទា តេសំ អធិបតិភាវោ នត្ថីតិ ចោទនា. អធិបតិ កិច្ចំ នាម ធុរវាហិតាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តំ តំ កិច្ច វិសេសំ អនបេក្ខិត្វា’’តិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ ទស្សន កិច្ចេ ឥស្សរោ, សោតិន្ទ្រិយំ សវន កិច្ចេតិអាទីសុ តំ តំ កិច្ចវិសេសំ អបេក្ខតិ, តថា អនបេក្ខិត្វា. ‘‘វិជាននាទិ កិច្ចំ’’តិ ‘មនោ អារម្មណ វិជាននេ’តិអាទិនា វុត្តំ សព្ពំ ឥន្ទ្រិយ កិច្ចំ.

ភុសោ ហរន្តិ វហន្តីតិ អាហារា. ‘‘ភុសោ’’តិ អតិរេកតរន្តិ អត្ថោ. កថំ បន ភុសោ ហរន្តីតិ អាហ ‘‘សហជាតាទី’’តិអាទិំ. តេតេ បច្ចយ ធម្មា តេតេ បច្ចយុប្បន្ន ធម្មា ចាតិ យោជនា. ‘‘ឯត្ថា’’តិ ឥមិស្សំ បាឡិយំ. ‘‘បច្ចយាហារោ វា’’តិ ឯត្ថ ហេតុ អារម្មណាទិកោ សព្ពោបច្ចយោ បច្ចយាហារោ នាម. អាហារ បច្ចយោបន វិសុំ ឯកោ បច្ចយវិសេសោ. ‘‘បច្ចយដ្ឋេនា’’តិ ហេតុ អារម្មណាទិ បច្ចយដ្ឋេន. ‘‘អាហារភូតា’’តិ ឧបត្ថម្ភនកិច្ចវិសេសភូតាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘កឡីរង្កុរានំ’’តិ កម្មត្ថេ សាមិវចនំ. ‘‘វឌ្ឍិយា’’តិ វឌ្ឍនត្ថាយ. ‘‘ឋិតិយា’’តិ ឋិតត្ថាយ. ឥមេសត្តា វដ្ដេ បវត្តន្តីតិ សម្ពន្ធោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ. ‘‘បក្ខេ វិយូហិត្វា’’តិ បក្ខេ សញ្ចាលេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បក្ខេ’’តិ វា បក្ខេហិ វាតំ ព្យូហិត្វា. ‘‘តទនុសយិតស្សា’’តិ តស្មិំ វិបាក សន្តានេ អនុសយិ តស្ស. ‘‘វិភាវេត្វា’’តិ បច្ចក្ខតោ វិភូតំ បាកដំ កត្វា. ‘‘អលភិត្វា’’តិ ចក្ខុម្ហិ អលភិត្វា. អបស្សិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘តត្ថេវា’’តិ និវាសដ្ឋានេ ឯវ. ‘‘សម្បយុត្តា’’តិ វិញ្ញាណេន សម្បយុត្តា. ភវិំសុ វឌ្ឍិំ សូតិ ភូតា. សម្ភវំ វុឌ្ឍិការណំ ឯសន្តិ គវេសន្តីតិ សម្ភវេសិនោ. ‘‘វុត្តនយេនា’’តិ ‘យថា យវពីជានំ វា សាលិពីជានំ វា’តិអាទិនា វុត្តនយេន. ‘‘អាហារេតី’’តិ បវត្តេតិ. ‘‘មនោសញ្ចេតនាហារោ’’តិ កុសលាកុសល កម្មភូតោ មនោសញ្ចេតនាហារោ. ‘‘តយោ ភវេ’’តិ តយោ កាមភវាទិកេ ឧបបត្តិភវេ. ឋិតិយាតិ ច អនុគ្គហាយាតិ ច វុត្តំ. ឥតរថា ឧប្បត្តិយាតិ ច វុត្តំ សិយាតិ អធិប្បាយោ.

‘‘ទុព្ពលកិច្ចដ្ឋានវត្ថុកត្តា’’តិ ទុព្ពលកិច្ចត្តា ទុព្ពលដ្ឋានត្តា ទុព្ពលវត្ថុកត្តា. ‘‘អភិនិបាត មត្តានិ ហោន្តី’’តិ ទស្សន សវនាទិ មត្តានិ ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘វិតក្ក បច្ឆិមកំ ឈានំ’’តិ ឈានានិ នាម វិតក្កស្ស បច្ឆានុគតំ ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘តត្ថា’’តិ តេសុបញ្ចវិញ្ញាណេសុ. ‘‘តា’’តិ វេទនា ឯកគ្គតា. ‘‘តំ’’តិ ឈានកិច្ចំ. ឯកគ្គតា ពលវតី ន ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘មគ្គិន្ទ្រិយ ពលភាវាយា’’តិ មគ្គិន្ទ្រិយ ពលភាវត្ថាយ. លោកុត្តរវិបាកានិ ជវនកិច្ចានិ ច សាធិបតិកានិ ច ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘តិភូមកានី’’តិអាទិ. សេសមេត្ថ សុពោធំ.

មិស្សកសង្គហានុទីបនា និដ្ឋិតា.

១៦៤. ពោធិបក្ខិយសង្គហេ. ‘‘សតិបដ្ឋានា’’តិ ឯត្ថ បសទ្ទោ បមុខត្ថោ បធានត្ថោតិ អាហ ‘‘បមុខា បធានា ហុត្វា’’តិ. ឋាសទ្ទោ គតិនិវត្តិ អត្ថោតិ អាហ ‘‘ចិត្តគមនំ និវត្តេត្វា បវត្តន្តី’’តិ. ‘‘កាយេ អនុបស្សនា’’តិ កាយេ បវត្តា អនុបស្សនា. បុនប្បុនំ បស្សន្តិ យោគិនោ ឯតាយាតិ អនុបស្សនា. កតមំ បស្សន្តីតិ អាហ ‘‘អស្សាសបស្សាសាទិកស្សា’’តិអាទិំ. កថញ្ចតំ បស្សន្តីតិ វុត្តំ ‘‘តំ តំ កាយភាវេនា’’តិអាទិ. ឥទានិ បុនប្បុន សទ្ទស្ស អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘យាវា’’តិអាទិមាហ. វេទនានុ បស្សនាទីសុបិ ឯសេវនយោ. តំ ន សុន្ទរំ. កស្មា, សកលស្ស រូបកាយស្ស អធិប្បេតត្តា. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ. យទិ ឯវន្តិអាទីសុ. ‘‘ឥតរាបិ សិទ្ធា’’តិ កាយានុបស្សនាទយោបិ សិទ្ធា. កស្មា, ធម្មានុបស្សនាយ អន្តោគធត្តា. ‘‘តថា អនុបស្សន្តស្សា’’តិ រូប្បនលក្ខណតោ អនុបស្សន្តស្ស. ‘‘តំ តំ សមូហភូតរូបធម្មវសេនា’’តិ អស្សាសបស្សាសាទិ សមូហភូតស្ស រូប ធម្មស្ស វសេន. ‘‘សុភាទិវិបល្លាសស្សា’’តិ សុភ សុខ និច្ចវិបល្លាសស្ស. ‘‘ឱឡារិកស្សា’’តិ សុបាកដវសេន ឱឡារិកស្ស. ‘‘អត្តូបនិពន្ធា’’តិ អត្តេន ឧបនិពន្ធា, បដិពទ្ធា.

‘‘កាមំ’’តិ ឯកន្តេន. ឧបសុស្សតូតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យន្តំ’’តិ ឈានាភិញ្ញា មគ្គផលនិព្ពានំ. ‘‘វីរិយស្ស សណ្ឋានំ’’តិ វីរិយគមនស្ស វីរិយប្បវត្តនស្ស និវត្តិវសេន សណ្ឋានំ. ឧប្បន្នសទ្ទេន អតីត កិលេសាបិ បច្ចុប្បន្ន កិលេសាបិ គហេតព្ពា ហោន្តីតិ អាហ ‘‘អសុកស្មិំ កាលេ’’តិអាទិំ. ‘‘មយ្ហំ ឧប្បន្នំ’’តិ ឥទានិ ឧប្បន្នំ. ‘‘បហានាយា’’តិ ឯត្ថ សមុច្ឆេទប្បហានំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘អនុប្បាទ ធម្មតាបាទនករណត្ថំ’’តិ. តត្ថ អនុប្បាទោ ធម្មោ យេសំ តេ អនុប្បាទ ធម្មា. មគ្គេន បហីនា អកុសល ធម្មា. អនុប្បាទ ធម្មានំ ភាវោតិ វិគ្គហោ. អនុប្បាទ ធម្មតាយ អាបាទនំ. តស្ស ករណន្តិ សមាសោ. ‘‘ទិស្វា’’តិ តេសំ ឧប្បត្តិ វត្ថុំ ទិស្វា. ‘‘បច្ចយសមុច្ឆិន្ទនត្ថំ’’តិ បច្ចយភូតស្ស អនុសយស្ស សមុច្ឆិន្ទនត្ថំ. ‘‘អបត្តា’’តិ ឥទានិ អបត្តា. ‘‘សមយេ’’តិ ពុទ្ធុប្បាទនវមក្ខណេ. ‘‘និយាមំ ន ឱក្កមន្តី’’តិ អរិយមគ្គសង្ខាតំ សម្មត្តនិយាមំ ន ឱក្កមន្តិ. នប្បវិសន្តិ. កិលេសេហិ អកោបេតព្ពតាយ អកុប្បោ ធម្មោ យស្សាតិ អកុប្ប ធម្មោ. ខីណាសវោ. អកុប្ប ធម្មស្ស ភាវោ អកុប្ប ធម្មតា. អរហត្ត ផលំ. ‘‘តេសំ’’តិ កុសលានំ ធម្មានំ. ឧប្បន្នានំ បាបកានំ បហានាយាតិ កត្វា វិសុទ្ធិធម្មេសុ យោគំ ករោន្តស្ស អនុក្កមេន ភាវនា កម្មេ មត្ថកំ បត្តេអាទិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នាបិ បាបកា បហិយ្យន្តិ. អនុប្បន្នាបិ នុប្បជ្ជន្តិ. អនុប្បន្នាបិ កុសលា ឧប្បជ្ជន្តិ. ឧប្បន្នាបិ ភាវនា បារិបូរិំ គច្ឆន្តិ. ឯសនយោ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អនុប្បាទាយាតិអាទីសុ. ឯវំ ចតូសុ មុខេសុ ឯកេកមុខេនបិ សម្មា បទហន្តស្ស សម្មប្បធានំ ចតុកិច្ចសាធកំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឯតេសុ បនា’’តិអាទិំ.

អភិវិសិដ្ឋេន ធម្មវវត្ថានញ្ញាណេន ញាតព្ពា សព្ពេ បរមត្ថ ធម្មា អភិញ្ញេយ្យា នាម. ‘‘អភិញ្ញា សិទ្ធី’’តិ អភិជានន កិច្ចសិទ្ធិ. វិសុំ វិសុំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា ញាតព្ពា ចតុសច្ច ធម្មា បរិញ្ញេយ្យា នាម. តេហិ ទុក្ខសច្ច ធម្មា បរិញ្ញាតព្ពភាវេន, សមុទយ សច្ច ធម្មា បហាតព្ព ភាវេន, និរោធសច្ច ធម្មា សច្ឆិកាតព្ព ភាវេន, មគ្គសច្ច ធម្មា ភាវេតព្ពភាវេន ញាតព្ពា ហោន្តីតិ. ‘‘ភាវនាសិទ្ធី’’តិ ភាវនាកិច្ច សិទ្ធិ. តំ សំយុត្តកេ ឥមាយបាឡិយា សមេតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វិភង្គេ បនា’’តិ ឥទ្ធិបាទវិភង្គេ បន. ‘‘ចិត្ត ចេតសិករាសី’’តិ សហ បុព្ពភាគភាវនាយ ឧត្តរិ មនុស្ស ធម្មបរិយា បន្នា ចិត្តចេតសិករាសិ. ‘‘តត្ថ បនា’’តិ វិភង្គេ តស្មិំ ឧត្តរចូឡភាជនីយេ បន. ‘‘ឥធា’’តិ ឥមស្មិំ សង្គហេ.

ចត្តារិ សោតាបត្តិយង្គានិ នាម ពុទ្ធេ អវេច្ចប្បសាទេន សមន្នាគតោ. ធម្មេ, សង្ឃេ, អរិយកន្តេហិ សីលេហិ សមន្នាគតោតិ ឯវំ វុត្តានិ សោតាបត្តិយា អង្គានិ. តត្ថ ‘‘អរិយកន្តេហី’’តិ អរិយជនេហិ កាមិតេហិ ឥច្ឆិតេហិ. ‘‘សីលេហី’’តិ បញ្ចនិច្ចសីលេហិ, អាជីវដ្ឋមកសីលេហិ វា. ‘‘សម្មប្បធានេសូ’’តិ សម្មប្បធានកិច្ចេសុ.

‘‘សោឡសហិកិច្ចេហី’’តិ ឯកេកស្មិំ សច្ចេ ចត្តារិ ចត្តារិ កត្វា សោឡសហិ កិច្ចេហិ. បីឡនដ្ឋោ, សង្ខតដ្ឋោ, តិអាទីហិ សោឡសហិ អត្ថេហីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេ ច អត្ថា បរតោ អាគមិស្សន្តិ. សតិ ឯវ សម្ពោជ្ឈង្គោតិ វុត្តំ, កថំ បន សាសតិ សម្ពោធិំ សមុដ្ឋាបេតីតិ អាហ ‘‘សាហី’’តិអាទិំ. ឯសនយោ សេសពោជ្ឈង្គេសុបិ. ‘‘តេសុ ធម្មេសូ’’តិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធា ធម្មេសុ. ‘‘លីនសង្កោច កោសជ្ជបក្ខំ’’តិ លីនបក្ខ សង្កោច បក្ខកោសជ្ជ បក្ខំ. ធុរំ សុដ្ឋុ បគ្គណ្ហាតិ ឧក្ខិបតីតិ ធុរសម្បគ្គហោ. ‘‘ធុរំ’’តិ សមថធុរំ វិបស្សនា ធុរញ្ច. ‘‘អរតិ ឧក្កណ្ឋ បក្ខំ’’តិ អរតិបក្ខ និព្ពិទាបក្ខំ. ធម្មេ រតិ ធម្មរតិ. ធម្មេ នន្ទី ធម្មនន្ទី. ធម្មេ អារាមោ ធម្មារាមោ. ‘‘សារម្ភោ’’ នាម ចិត្តវិហេសា. ‘‘ទរថោ’’ នាម ចិត្តសន្តាបោ. សមាហិតោ ភិក្ខវេ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតីតិ វចនតោ បញ្ញាយ សមាធិ បាទកតា បាកដាតិ វុត្តំ ‘‘តស្សា’’តិអាទិំ. សមំ អវិសមំ អត្តនោ កិច្ចំ វហតិ សីលេនាតិ សមវាហី. សមវាហិស្ស ភាវោ សមវាហិតា.

សា បន ចតុព្ពិធា ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តស្សា’’តិ សម្មាទិដ្ឋិយា. ‘‘វិសាខា’’តិ អាលបន បទំ. ‘សព្ពេ លោកុត្តរេ ហោន្តី’តិ វចនស្ស សម្ពន្ធំ ទស្សេតុំ ‘‘តេ បន សត្តតិំសប្បភេទា’’តិអាទិមាហ. ន វដ្ឋានានិ អស្ស អត្ថីតិ នវដ្ឋានិកំ. ‘‘លោកុត្តរេ’’តិ លោកុត្តរ ចិត្តេ. ‘‘អត្តប្បដិបក្ខានំ’’តិ អត្តនា ឧជុប្បដិបក្ខានំ. ‘‘តេ’’តិ ពោធិបក្ខិយ ធម្មា. ឯតេន ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កុណ្ឌលិយា’’តិ ឯវំ នាមកំ ព្រាហ្មណំ អាលបតិ. ‘‘វិជ្ជា’’តិ មគ្គវិជ្ជា. ‘‘វិមុត្តី’’តិ ផលវិមុត្តិ.

ពោធិបក្ខិយានុទីបនា និដ្ឋិតា.

១៦៥. សព្ពសង្គហេ. ‘‘បញ្ចរាសយោ’’តិ បញ្ចសង្គហា. ‘‘អតីតាទិភេទភិន្នានំ’’តិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នភេទេន, អជ្ឈត្ត ពហិទ្ធាភេទេន, ឱឡារិកសុខុមភេទេន, ហីនបណីតភេទេន, ទូរសន្តិកភេទេន ច ភិន្នានំ. ‘‘ឧបបត្តិ ទ្វារេសូ’’តិ ចក្ខាទិ ទ្វារេសុ. ‘‘កម្មទ្វារេសូ’’តិ កាយកម្មទ្វារាទីសុ. ‘‘សង្គម្មា’’តិ សង្គន្ត្វា. ‘‘សមាគម្មា’’តិ សមាគន្ត្វា. ‘‘សាធារណ កិច្ចានិ វា’’តិ សព្ពិរិយាបថេហិ សាធារណ កិច្ចានិវា. បាឡិបាឋេ. ‘‘កិញ្ចា’’តិ កស្មា ច. ‘‘សង្ខារេវទេថា’’តិ សង្ខារា សង្ខារា ឥតិ តុម្ហេ វទេថ. ‘‘កិញ្ចសង្ខតំ’’តិ កតមញ្ចសង្ខតំ. ‘‘រូបំ រូបត្ថាយា’’តិ រូបវិកតិយា ជាតត្ថាយ រូបសង្ខាតំ សង្ខតំ អភិសង្ខរោន្តីតិ អត្ថោ. ឧបភោគោ នាម វត្ថាភរណាទិកោ អន្តោភោគោ. បរិភោគោ នាម មញ្ចបីឋាទិកោ ពាហិរ បរិភោគោ. សម្បរាយិកញ្ច វេទនន្តិ អធិការោ. សេសេសុបិ សញ្ញាសង្ខារ វិញ្ញាណេសុបិ. ‘‘ទានំ ទានត្ថាយា’’តិ ទានបុញ្ញស្ស ជាតត្ថាយ. ទានសង្ខាតំ សង្ខតំ អភិសង្ខរោន្តីតិ អត្ថោ. អថវា ទានស្ស អត្ថោ ទានត្ថោ. ‘‘អត្ថោ’’តិ ច វិបាកត្ថោ ផលត្ថោ. ទានវិបាកត្ថាយ ទានផលត្ថាយ ទានបុញ្ញសង្ខាតំ សង្ខតំ អភិសង្ខរោន្តីតិ អត្ថោ. ឯវំ សេសេសុបិ. ‘‘អនុយុញ្ជន្តា’’តិ វិបស្សនា កម្មំ អនុយុញ្ជន្តា. ‘‘តីសុ ធម្មេសុ កិលមិស្សន្តី’’តិ វុត្តំ. កថំ កិលមិស្សន្តីតិ អាហ ‘‘តថាហិ យថា’’តិអាទិំ. ‘‘សុខសញ្ញិតេសុ បដិសរណេសូ’’តិ ចិត្តសាតចិត្តរតិ បដិលាភត្ថាយ បដិសរណេសុ អារម្មណេសុ. ‘‘តាហី’’តិ សម្បត្តីហិ. ‘‘តា’’តិ សម្បត្តិយោ. បរមុក្កំសគតំ សុខសញ្ញិតដ្ឋានំ ហោតិ. តស្មា តត្ថ ទុក្ខានុបស្សនាញាណំ អតិរេកតរំ បវត្តេតព្ពន្តិ តទត្ថាយ ភគវា តំ វេទនំ វិសុំ ឯកំ ខន្ធំ កត្វា ខន្ធ ទេសនំ ទេសេតីតិ អធិប្បាយោ. ឯសនយោ បរត្ថបិ. ‘‘ញាណសម្មតំ’’តិ បុថុជ្ជនេហិ ញាណសម្មតំ. ‘‘បរមំ អត្តានំ កត្វា’’តិ លោកេ វិញ្ញុត្តំ បរមំ ហោតិ, តស្មា វិជាននំ បរមំ អត្តានំ កត្វា. សេសមេត្ថ សុបាកដំ. ‘‘យត្ថភុញ្ជតី’’តិអាទីសុ. ‘‘យត្ថ ភុញ្ជតី’’តិ យស្មិំ ភាជនេ ភុញ្ជតិ. ‘‘យញ្ច ភុញ្ជតី’’តិ យញ្ច ភោជនំ ភុញ្ជតិ. ‘‘យេន ច ភុញ្ជតី’’តិ យេនព្យញ្ជនេន ភុញ្ជតិ. ‘‘យោ ច ភោជកោ’’តិ សមីបេ ឋត្វា បរិវេសកោ. ‘‘យោ ច ភុញ្ជិតា’’តិ យោ ច ភុញ្ជកោ.

‘‘សាសវា ឯវា’’តិ សាសវា នាម លោកិយ ធម្មា. ‘‘ឧស្សាហន្តា វិយ ហោន្តី’’តិ អព្យាបារ ធម្មត្តា វុត្តំ. ន ហិ អព្យាបារ ធម្មានំ ឯកន្តេន ឧស្សាហោ នាម អត្ថិ. ផលស្ស និព្ពត្តនតោ ផលត្ថាយ ឧស្សាហន្តា វិយ ហោន្តីតិ. ‘‘អាកិរិត្វា’’តិ បត្ថរិត្វា. សេសមេត្ថ សុពោធំ.

ធាតុសង្គហេ. ‘‘អត្តនោ ឯវ សភាវំ’’តិ អត្តនោ សភាវំ ឯវាតិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘ឦហា ច ព្យាបារោ ចា’’តិ អភិក្កមាមិ បដិក្កមាមីតិអាទិនា ឧស្សាហោ ច, អភិក្កមនាទិ ព្យាបារោ ច. ‘‘ន ច ជីវយោគា’’តិ ន ច លោកិយមហាជន សម្មតេន ជីវេន យុត្តា. អដ្ឋកថាបាឋេ. យាយតិ ឯត្ថាតិ យន្តំ. ឧទុក្ខលំ. យន្ត ចក្កយដ្ឋិនាម យន្ត ចក្កសម្ពន្ធា មុសលយដ្ឋិ. អរណី វុច្ចតិ អគ្គិនិព្ពត្តកត្ថាយ កតា ទ្វេ សារឃដិកា. អធរារណី នាម ហេដ្ឋារណី. ឧត្តរារណី នាម ឧទ្ធារណី. ‘‘សល្លមិវា’’តិ កណ្ឌោវិយ. ‘‘សូលមិវា’’តិ វិជ្ឈនកទណ្ឌោ វិយ. ‘‘អាតុរាវិយា’’តិ តេហិសល្លសូលេហិ វិទ្ធគិលានា វិយ. អយថាភុច្ច និមិត្តំ នាម អយថាភូតំ សត្តបុគ្គលាទិនិមិត្តំ. ‘‘វនមិគោ វិយា’’តិ តិណ រូបេ បុរិស សញ្ញាលាភោ វនមិគោ វិយ. ‘‘អង្គារកាសុយំ’’តិ អង្គារកូបេ. ‘‘នានាវិធុបទ្ទវ និមិត្តតោ’’តិ នានាវិធានំ ឧបទ្ទវានំ ឧប្បត្តិ បច្ចយតោ. ‘‘វនមក្កដោ វិយា’’តិ វនវានរោ វិយ. ទុក្ខេន ទមនំ អស្សាតិ ទុទ្ទមនោ. ‘‘អស្សខឡុង្កោ’’តិ ទុដ្ឋ អស្សោ. ‘‘យត្ថ កាមនិបាតិតោ’’តិ យស្មិំ យស្មិំ អារម្មណេ បតិតុំ កាមេតិ ឥច្ឆតិ, តត្ថ តត្ថ និបាតិតោ. បុគ្គលវសេ អវត្តិត្វា អារម្មណេសុ យទិច្ឆកំ និបតនតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘រង្គនដោ វិយា’’តិ សមជ្ជនដកោ វិយ. សភាវតោ អត្ថិ សំវិជ្ជតីតិ សន្តោ. តថោតិ ច អវិតថោតិ ច អត្ថតោ ឯកំ. អញ្ញោ បការោ អញ្ញថា. នត្ថិ អញ្ញថា អស្សាតិ អនញ្ញថំ. ទុក្ខទុក្ខំ នាម កាយិកទុក្ខ ចេតសិកទុក្ខំ. ‘‘កម្មជានំ’’តិ វិបាកក្ខន្ធកដត្តា រូបានំ. ‘‘ឧប្បត្តិយា’’តិ ឧប្បាទត្ថាយ. ‘‘បគេវា’’តិ បុរេតរមេវ. ‘‘ឧប្បន្នំ បី’’តិ ឧប្បន្នម្បិ ចក្ខុ. ‘‘បវត្តិយា’’តិ សន្តានដ្ឋិតិយា ឋិតត្ថាយ. ‘‘បដិជគ្គន ទុក្ខំ’’តិ សោធន ទុក្ខំ. បច្ចយវេកល្លំ នាម អាហារច្ឆេទាទិកំ. ននុ ភិជ្ជនភយេន បគេវ បច្ចយសម្បាទនំ នាម សង្ខារ ទុក្ខមេវ សិយាតិ. សច្ចំ. ឥធ បន អាសន្នេ ភិជ្ជននិមិត្តំ ទិស្វា កតំ បច្ចយ សម្បាទនំ អធិប្បេតំ. ‘‘រក្ខាវរណគុត្តិ សំវិធាន ទុក្ខំ’’តិ នានាភយតោ រក្ខណស្ស ច អាវរណស្ស ច គោបនស្ស ច សំវិធាន ទុក្ខំ. ‘‘តទុភយេន សហេវ សិជ្ឈតី’’តិ កសិគោរក្ខាទីនិ សង្ខារ កម្មានិ វា រក្ខាវរណ គុត្តិសំ វិធានាទីនិវា ករោន្តានំ តំ ទុក្ខ ទុក្ខំ តទុភយេន ទុក្ខេន សហេវ សិជ្ឈតិ. ‘‘តេសំ’’តិ ចក្ខាទីនិ អស្សាទេន្តានំ ន មុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បវត្តិ និរោធ ភូតស្សា’’តិ បវត្តិយា និរោធ ភូតស្ស. ‘‘តំ បជហតិ យេវា’’តិ តំ លោភំ បជហតិយេវ. ‘‘យាវទេវា’’តិ ឧបរិមបរិយន្តេន. អហំ អស្មីតិ បវត្តោ មានោ អស្មិមានោ. តស្ស សមុគ្ឃាតនំ សមុច្ឆិន្ទនំ. ‘‘បរិញ្ញាតេសូ’’តិ តេសុ អនុសយិតាយ តណ្ហាយ បហានវសេន បរិញ្ញាតេសុ. ‘‘តព្ពិបរីតេន បនា’’តិ តតោ វិបរីតេន បន. អស្មិមានស្ស អនធិដ្ឋានភូតាតិអាទិ អត្ថេន. អនិន្ទ្រិយពទ្ធ ធម្មា នាម បថវីបព្ពតាទីសុ បវត្តា រូប ធម្មា.

សត្តេ អនុក្កណ្ឋមានេ ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥតី’’តិ តស្មា. តេសំ សត្តានំ. ទុជ្ជហោ នាម នត្ថិ. តស្មា លោភោយេវ ទុក្ខសមុទយារិយ សច្ចំ នាមាតិ យោជនា. សាសវា កុសលា កុសល ធម្មា សមុទយសច្ចំ នាម, ទុក្ខ សច្ចភូតានំ វិបាកក្ខន្ធកដត្តា រូបានំ សមុទយត្តា សំវឌ្ឍនត្តា. មូលភាវេន វុត្តា ‘អវិជ្ជា បច្ចយា សង្ខារា’តិអាទីសុ. ‘‘នន្ទនសទិសំ’’តិ ទេវលោកេ នន្ទនវនុយ្យានសទិសំ. ‘‘អាទិបភវបធានភូតា’’តិ ទុក្ខ ធម្មានំ អាទិភូតា, បភវភូតា, បធានភូតា. ‘‘បភវភូតា’’តិ ច បថមុប្បត្តិហេតុភូតា. ‘‘តេសំ’’តិ ទុក្ខ ធម្មានំ.

‘‘កត្ថចី’’តិ កាមភវាទីសុ កិស្មិញ្ចិភវេ. ‘‘កទាចី’’តិ អតីតាទិកាលេសុ កិស្មិញ្ចិកាលេ. ‘‘កេសញ្ចី’’តិ ទេវមនុស្សាទីសុ សត្តេសុ កេសញ្ចិសត្តានំ. ‘‘កុតោចី’’តិ ពហូសុការណេសុ កុតោចិការណា. ‘‘កថញ្ចី’’តិ កេនចិបការេន.

‘‘បរិណាមោ’’តិ បរិណមនំ អញ្ញថាភាវោ. ‘‘តំ សមង្គីនំ’’តិ តេហិ ចក្ខាទីហិ សមង្គីនំ បុគ្គលំ. បាឡិបាឋេ. ‘‘អាទិត្តំ’’តិអាទីបិតំ សមុជ្ជលន្តំ. ‘‘កេនា’’តិ ករណភូតេន កេន អគ្គិនា. តថា អរិយមគ្គោ វិបរិណាម ធម្មោ ច ហោតិ. សោវិបរិណាម ទុក្ខេនបិ បុគ្គលំ ភុសំ បីឡេតិយេវាតិ យោជនា. ‘‘នា’’តិ ន សិយា. សមនំ វូបសមនំ សន្តិ. សព្ពទុក្ខានំ សន្តីតិ វិគ្គហោ. សព្ពំ វដ្ដទុក្ខន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តស្សា’’តិ អរិយមគ្គស្ស. ‘‘បវត្តមានា ចា’’តិ សន្តតិឋិតិវសេន វត្តមានា ច. ‘‘មហន្តំ បរិឡាហទុក្ខំ’’តិ សោក បរិទេវ ទុក្ខ ទោមនស្សុបាយាសានំ បវត្តិវសេន មហន្តំ បរិឡាហ ទុក្ខំ. និព្ពានស្ស អនុប្បាទ ធម្មត្តា ឧប្បាទត្ថាយ បច្ចយោ នាម នត្ថិ. តថា អប្បវត្តិ ធម្មត្តា បវត្តត្ថាយ. សម្បាបុណិតព្ពត្តា បន សម្បាបនត្ថាយ បច្ចយោ អត្ថីតិ អាហ ‘‘សម្បាបក បច្ចយាភិសង្ខរណលេសំ’’តិ. សម្បាបក បច្ចយា នាម អរិយ មគ្គោ ច តស្ស បច្ចយា ច.

ភវាភវសង្ខាតស្ស ទុក្ខក្ខន្ធស្សាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តទេវា’’តិ តំ ទុក្ខក្ខន្ធំ ឯវ. អនុបុនប្បុនំ បទីយតេ អនុប្បទានំ. ‘‘និយ្យាតនដ្ឋោ’’តិ ហន្ទ គណ្ហាតិ សម្បដិច្ឆាបនដ្ឋោ. ‘‘តតោ’’តិ វដ្ដទុក្ខតោ. ‘‘មុច្ចនូបាយស្សា’’តិ ទានសីលនិក្ខមាទិកស្ស មុច្ចនូបាយស្ស. ‘‘និស្សរណវិមុត្តិយា’’តិ និស្សរណ សង្ខាតាយ វិមុត្តិយា. សង្ខារ ទុក្ខស្ស អភាវដ្ឋោ. ‘‘សម្មោហស្ស បហានវសេនា’’តិ ឯតេន ឥធ ទស្សនំ នាម ឥតោ បដ្ឋាយ ចតូសុ សច្ចេសុ អសម្មោហ ភាវបត្តិ ឯវ អាលោកបត្តិ ឯវ វុច្ចតីតិ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘បដិវិជ្ឈនដ្ឋោ’’តិ. តណ្ហាយ ទាសោ តណ្ហាទាសោ. តណ្ហាទាសស្ស ភាវោ តណ្ហាទាសព្យំ. បរវសតោ វិមុត្តិវសេន អបរាធីនតា ភុជិស្សភាវោ នាម. លោកិយមគ្គាហិ តណ្ហាទាសព្យំ នាតិវត្តន្តិ. តណ្ហាវសំ បូរយមានា តណ្ហាវិសយំ វិបាកំ ជនេន្តិ. អយំ អរិយមគ្គោ ឯវ តណ្ហាយ អនារម្មណភាវេ ឋិតោ តណ្ហាទាសព្យំ អតិវត្តតិ. តណ្ហាវសំ ភិន្ទមានោ តណ្ហាយ អវិសយំ វិបាកំ ជនេតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ទុក្ខមុត្តិយា’’តិ ទុក្ខតោ មុច្ចនត្ថំ. ‘‘ទុក្ខវឌ្ឍិយា’’តិ ទុក្ខវឌ្ឍនត្ថាយ. សេសមេត្ថ សុពោធំ. ‘‘ខយវិរាគ និរោធ ភូតោ’’តិ ឯត្ថ កិលេស ធម្មានំ វិរជ្ជនំ វិគមនំ អន្តរធានំ វិរាគោ. ‘‘អនត្ថ បទានី’’តិ អហិតបទានិ. ភយាទីនវបទានិ. ‘‘ទ្វារឆក្កអារម្មណ ឆក្កភេទេនា’’តិ ទ្វារឆក្កំ ធម្មារម្មណំ ហោតិ. ឯវំសតិ, អារម្មណ ឆក្កន្តិ ន វត្តព្ពំ ធម្មារម្មណស្ស វិសុំ គហិតត្តាតិ. នោ នវត្តព្ពំ. កស្មា, ទ្វារឆក្កតោ សេសានំ ធម្មារម្មណានំ អត្ថិតាយាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បរតោ ‘‘ឯត្ថបី’’តិអាទីសុ ឯសេវនយោតិ.

សព្ពសង្គហានុទីបនា និដ្ឋិតា.

សមុច្ចយសង្គហទីបនិយាអនុទីបនា និដ្ឋិតា.