៦. រូបសង្គហអនុទីបនា

១៥៦. រូបសង្គហេ. ‘‘ចិត្តចេតសិកេ’’តិ ចិត្តចេតសិក ធម្មេ. ‘‘ទ្វីហិ បភេទប្បវត្តីហី’’តិ ទ្វីហិ បភេទសង្គហបវត្តិ សង្គហេហិ. ‘‘យេ វត្តន្តី’’តិ យេ ធម្មា វត្តន្តិ បវត្តន្តិ. ‘‘ឯត្តាវតា’’តិ ឯត្តកេន ‘តត្ថ វុត្តាភិធម្មត្ថា’តិអាទិកេន វចនក្កមេន. និបាតំ ឥច្ឆន្តា ឯត្តកេហិ បញ្ចហិ បរិច្ឆេទេហីតិ វណ្ណេន្តិ. វចនវិបល្លាសំ ឥច្ឆន្តាតិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘សមុដ្ឋាតី’’តិ សុដ្ឋុ ឧដ្ឋាតិ, បាតុព្ភវតិ, វិជ្ជមានតំ គច្ឆតិ. ‘‘កម្មាទី’’តិ កម្មាទិបច្ចយោ. ‘‘បិណ្ឌី’’តិ ឯកគ្ឃនតា វុច្ចតិ. ឧបាទាយ មហន្តានិ ឯវ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ឥន្ទ្រិយពទ្ធសន្តានំ សត្តសន្តានំ. អជ្ឈត្ត សន្តានំតិបិ វុច្ចតិ. ‘‘វិសំវាទកដ្ឋេនា’’តិ វិរាធកដ្ឋេន. ភូតញ្ច អភូតំ កត្វា អភូតញ្ច ភូតំ កត្វា សន្ទស្សកដ្ឋេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ភូតវជ្ជប្បដិច្ឆាទនកម្មំ មហាមាយា នាម. មាយំ ករោន្តីតិ មាយាការា. អាវិសនំ នាម សត្តានំ សរីរេសុ អាវិសនំ. គហណំ នាម សត្តានំ អត្តនោវសំ វត្តាបនំ. តទុភយំ ករោន្តា កត្ថ ឋត្វា ករោន្តិ. អន្តោវាឋត្វា ករោន្តិ, ពហិវា ឋត្វា ករោន្តីតិ បាកតិកេហិ មនុស្សេហិ ជានិតុំ បស្សិតុំ អសក្កុណេយ្យត្តា អចិន្តេយ្យដ្ឋានំ នាម. ‘‘វញ្ចកដ្ឋេនា’’តិ ឯតា បកតិយា អតិទុព្ពណ្ណំ អត្តានំ ទេវច្ឆរាវណ្ណំ កត្វា វញ្ចេន្តិ. វសនរុក្ខគុម្ពំបិ ទិព្ពវិមានំ កត្វា វញ្ចេន្តិ. ឯវរូបេន វញ្ចកដ្ឋេន. ‘‘តេនេវដ្ឋេនា’’តិ វិសំវាទកដ្ឋាទិនា តិវិធេនេវ អត្ថេន. តានិបិហិ អសត្តភូតំយេវ អត្តានំ សត្តោតិ វិសំវាទេន្តិ. អរុក្ខំយេវ អត្តានំ រុក្ខោតិ វិសំវាទេន្តិ. អនិដ្ឋំ, អកន្តំ, អមនាបំយេវ អត្តានំ ឥដ្ឋោ, កន្តោ, មនាបោតិ វញ្ចេន្តិ, តថា សហជាតានញ្ច តេសំ អញ្ញមញ្ញស្ស អន្តោ វា តិដ្ឋន្តិ. ឧទាហុពហិវាតិដ្ឋន្តីតិ ជានិតុំ បស្សិតុំ អសក្កុណេយ្យំ ឋានំ ហោតីតិ. ‘‘ឧភយត្ថបី’’តិ មាយាការាទិ មហាភូតេសុ ច បថវិយាទិមហាភូតេសុ ច. ‘‘អភូតានី’’តិ អសន្តានិ, អសច្ចានិ.‘‘អព្ភុតានី’’តិ អច្ឆរិយកម្មានិ. ‘‘ឥមស្មិំ បាឋេ’’តិ ចតុន្នំ មហាភូតានន្តិ ឯវំ សម្ពន្ធ បទសហិតេ បាឋេ. អញ្ញត្ថ បន ឧបាទារូបំ អនុបាទារូបន្តិអាទីសុ យការ វិរហោ ទិដ្ឋោតិ អធិប្បាយោ. ធាតូនំ អនេកត្ថត្តា ‘‘បថយតិ បក្ខាយតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘បុថូ’’តិ បាដិបទិកបទំ. តមេវ ជាតត្ថេ និរុត្តិនយេន បថវីតិ សិទ្ធន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘បុថុមហន្តី’’តិអាទិ វុត្តំ. បការេន ថវីយតីតិ អត្ថេ បថវីតិ ឥទំ ឧជុកមេវ. ‘‘អាបេតី’’តិ ព្យាបេតិ. ‘‘អប្បាយតី’’តិ ភុសំ បាយតិ, វឌ្ឍេតិ. តេនាហ ‘‘សុដ្ឋុ ព្រូហេតី’’តិអាទិំ. និសានត្ថវសេនេវ បរិបាចនត្ថោបិ លព្ភតីតិ អាហ ‘‘បរិបាចេតិវា’’តិ. ‘‘សមីរេតី’’តិ សុដ្ឋុ ឦរេតិ កម្បេតិ. វាយតិ វហតីតិ វាយោ អត្ថាតិស្សយ នយេន. ‘‘វិត្ថម្ភនំ’’តិ វិវិធេន អាការេន ភូតសង្ឃាដានំ ថម្ភនំ វហនំ អភិនីហរណំ. កក្ខឡតា នាម ខរតា ផរុសតា. សហជាតរូបានំ បតិដ្ឋានត្ថាយ ថទ្ធតា ថូលតា. សា សេសភូតេសុ នត្ថីតិ អាហ ‘‘សេសភូតត្តយំ ឧបាទាយា’’តិ. ‘‘អនវដ្ឋានតា’’តិ ឯត្ថ អវដ្ឋានំ នាម អចលដ្ឋានំ. ន អវដ្ឋានន្តិ អនវដ្ឋានំ. ចលនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘មុទុភូតាបី’’តិអាទិំ. អាពន្ធកំ នាម អាពន្ធិតព្ពេ វត្ថុម្ហិ មុទុម្ហិ សតិ, ទឡ្ហំ ន ពន្ធតិ. ថទ្ធេសតិ, ទឡ្ហំ ពន្ធតីតិ ឥទំ លោកតោវ សិទ្ធន្តិ អាហ ‘‘អាពន្ធិតព្ពាយា’’តិអាទិំ. ‘‘តព្ភាវំ’’តិ បរិណតភាវំ. ‘‘បរិបាចកតា ទស្សនតោ’’តិ ហេមន្តេ អជ្ឈោហដាហារានំ សុដ្ឋុបរិបាចកតា ទស្សនតោតិ វទន្តិ. ឧសតិ ទហតីតិ ឧណ្ហំ. ‘‘ទហតី’’តិ ច ឧណ្ហតេជោបិ ឧណ្ហភាវេន ទហតិ, សីតតេជោបិ សីតភាវេន ទហតិ. ឧណ្ហេន ផុដ្ឋំ វត្ថុ ឧណ្ហត្តំ គច្ឆតិ, សីតេន ផុដ្ឋំ វត្ថុ សីតត្តំ គច្ឆតិ. យញ្ច ឧណ្ហត្តំ គច្ឆតិ, តំ ឧណ្ហតេជោ ឧណ្ហភាវេន ទហតិនាម. យញ្ច សីតត្តំ គច្ឆតិ, តំ សីតតេជោ សីតភាវេន ទហតិនាម. ឯវំ សីតតេជោបិ ឧសតិទហតីតិ អត្ថេន ឧណ្ហត្ត លក្ខណោនាម ហោតីតិ. ឯវំសន្តេ នីលេនវណ្ណេន ផុដ្ឋំ វត្ថុ នីលំ ហោតិ. បីតេន ផុដ្ឋំ បីតំ ហោតិ. នីលំបិ បីតំបិ តំ វត្ថុំ ទហតិនាមាតិ ចេ. នីលេន វណ្ណេន ផុដ្ឋំនាម នត្ថិ. តថា បីតេន. កស្មា, នីលាទីនំ ឧបាទារូបានំ ផុសន កិច្ចា ភាវតោ. សម្មិស្សិតំ នាម ហោតិ. ន ច សម្មិស្សនមត្តេន ទហតិ. ផុសន្តោ ឯវ ទហតិ. ផុសន្តានំបិ បថវិវាតានំ ទហនកិច្ចំ នត្ថិ. បរិបាចនកិច្ចំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. សចេ ឃនថទ្ធេ សិលាថម្ភេ វិត្ថម្ភនំ អត្ថិ, សកលោ សិលាថម្ភោ កប្បាសបិចុគុឡ្ហោវិយ សិថិលោ ច លហុកោ ច ភវេយ្យ. នច ភវតិ. តស្មា តត្ថ វិត្ថម្ភនំ នត្ថីតិ អធិប្បាយេន ‘‘សោ បន ឃនថទ្ធេសុ សិលាថម្ភាទីសុ ន លព្ភតី’’តិ ចោទេតិ. តត្ថ បន វិត្ថម្ភនំ លព្ភមានំ អធិមត្តេន ន លព្ភតិ, សហជាតភូតានំ ឧបត្ថម្ភនមត្តេន លព្ភតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘នា’’តិ វត្វា ‘‘តត្ថហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘វហតី’’តិ ថទ្ធកក្ខឡ កិច្ចំ វហតិ.

បសាទរូបេសុ. ‘‘សមវិសមំ’’តិ សមដ្ឋានញ្ច វិសមដ្ឋានញ្ច, សមទេសញ្ច វិសមទេសញ្ច, សមបថញ្ច វិសមបថញ្ចាតិ ឯវមាទិំ សមវិសមំ. ‘‘អាចិក្ខតី’’តិ អាចិក្ខន្តំ វិយ តំ ជានន កិច្ចំ សម្បាទេតិ. តេនាហ ‘‘សមវិសមជាននស្ស តំ មូលកត្តា’’តិ. ‘‘អនិរាករណតោ’’តិ អប្បដិក្ខិបនតោ. ‘‘តំ វា’’តិ រូបំ វា. សុណន្តិ ជនា. សុយ្យន្តិ ជនេហិ. ឯវំ ឃាយន្តីតិអាទីសុ. ‘‘ជីវិត និមិត្តំ’’តិ ជីវិតប្បវត្តិការណភូតោ. ‘‘និន្នតាយា’’តិ វិសយវិសយីភាវូបគមនេន និន្នតាយ. ‘‘ជីវិតវុត្តិ សម្បាទកត្តា’’តិ នានាវចីភេទវចីកម្មប្បវត្តនេនាតិ អធិប្បាយោ. ឥមេ បន បញ្ច ចក្ខុ បសាទាទយោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ទដ្ឋុកាមតា’’តិ រូបតណ្ហា វុច្ចតិ. អាទិសទ្ទេន សោតុកាមតា ឃាយិតុកាមតា សាយិតុកាមតា ផុសិតុកាមតាយោ សង្គយ្ហន្តិ. អត្ថតោ សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ឯវ. ‘‘និទានំ’’តិ ការណំ. ទដ្ឋុកាមតាទយោ និទាន មស្សាតិ វិគ្គហោ. កុសលា កុសលកម្មំ. សមុដ្ឋាតិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ. កម្មមេវ. ទដ្ឋុកាមតាទិនិទានកម្មំ សមុដ្ឋានំ យេសន្តិ សមាសោ. បថវិអាទីនិ ភូតានិ. តេសំ បសាទោ លក្ខណំ ឯតេសន្តិ វិគ្គហោ. ទុតីយ វិកប្បេ. រូបាទីនំ បញ្ចារម្មណានំ អភិឃាតំ អរហតីតិ រូបាទិអភិឃាតារហោ. ភូតានំ បសាទោ ភូតប្បសាទោ. សោ លក្ខណំ ឯតេសន្តិ វិគ្គហោ. ចក្ខុ ឩកាសិរប្បមាណេ ទិដ្ឋ មណ្ឌលេ តិដ្ឋតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ទិដ្ឋមណ្ឌលេ’’តិ មហាជនេហិ បកតិ ចក្ខុនា ទិដ្ឋេ បសន្នមណ្ឌលេ. តេលំ សត្តបិចុបដលានិ ព្យាបេត្វា តិដ្ឋតិវិយាតិ យោជនា. ‘‘សោតពិលំ’’ នាម សោតកូបោ. ‘‘អង្គុលិវេឋនា’’ នាម អង្គុលិមុទ្ទិកា. ‘‘ឧបចិតតនុតម្ពលោមំ’’តិ រាសីកតញ្ច វិរឡញ្ច តម្ពលោហវណ្ណញ្ច សុខុមលោមំ. ឧបចិតំ រាសីកតំ តនុតម្ពលោមំ ឯត្ថាតិ វិគ្គហោ. ‘‘អជបទសណ្ឋានំ’’តិ អជស្ស បាទេន អក្កន្តបទសណ្ឋានវន្តំ. ‘‘ឧប្បលទលំ’’ នាម ឧប្បលបណ្ណំ. ឧប្បលទលស្ស អគ្គសណ្ឋានវន្តំ. ‘‘វដ្ដិ’’ នាម ឥធ មនុស្សានំ សរីរាការសណ្ឋិតា អាយតបិណ្ឌិ. ‘‘សុក្ខចម្មានិ ច ឋបេត្វា’’តិ សម្ពន្ធោ. តេ បន បញ្ចប្បសាទា. សមុទីរណំ ចញ្ចលនំ. ‘‘យថាតំ’’តិ កតមំ វិយ តំ. ឥមេ បសាទា វិចិត្តា, កថំវិចិត្តាតិ អាហ ‘‘អញ្ញមញ្ញំ អសទិសា’’តិ. កថំ អសទិសាតិ អាហ ‘‘តេហី’’តិអាទិំ.

គោចររូបេសុ. ‘‘វណ្ណវិសេសំ’’តិ វណ្ណវិសេសត្ថំ. វណ្ណវិការន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ហទយេ គតោ បវត្តោ ភាវោ ហទយង្គតភាវោ. ‘‘ភាវោ’’តិ ច អធិប្បាយោ វុច្ចតិ. តំ បកាសេតិ, មុខេ វណ្ណវិការំ ទិស្វា អយំ មេ តុស្សតិ, អយំ មេ រុច្ចតិ, អយំ មេ កុប្បតិ, អយំ សោមនស្សិតោ, អយំ ទោមនស្សិតោតិ ឯវំ ជាននបច្ចយត្តា. ‘‘បកតិយា បី’’តិ វណ្ណវិសេសំ អនាបជ្ជិត្វាបីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យំ កិញ្ចិទព្ពំ’’តិ សវិញ្ញាណកវត្ថុំ. សមវិសមំ បុព្ពេ បកាសិតំ. តំ តំ អត្ថំ វា អាចិក្ខតិ តំ សុត្វា តស្ស តស្ស អត្ថស្ស ជាននតោ. អត្តនោ វត្ថុំ វា អាចិក្ខតិ តំ សុត្វា តស្ស វត្ថុស្សបិ ជាននតោ. ‘‘អត្តនោ វត្ថុំ សូចេតី’’តិ ឥធ ឥទំ នាម អត្ថីតិ បកាសេតិ. ‘‘ផុសីយតី’’តិ ផុសិត្វា វិជានីយតិ. ‘‘តំ’’តិ ផុសនំ. ‘‘តស្សា’’តិ អាបោធាតុយា. ‘‘ទ្រវតាវា’’តិ អទ្ទតិន្តរសតាវា. ផុសិត្វា គយ្ហតិ, សា ច អាបោធាតុ សិយាតិ ចោទេតិ. វុច្ចតេ បរិហារោ. ឯវំ បន ន លព្ភតិ, តស្មា សា តេជោយេវ. ន អាបោតិ. ឯត្ថ ឯវំ អលព្ភមានាបិ សាសីតតា អាបោយេវ, ន តេជោ. កស្មា, អាបស្សបិ សីតុណ្ហវសេន ទុវិធតា សម្ភវតោ. តស្មិញ្ហិ លោហរសេ ឧណ្ហតា ឧណ្ហអាបោ, សីតវត្ថូសុ សីតតា សីតអាបោតិ ចេ. ឯវំ បន សតិ តេជោ នាម នត្ថីតិ អាបជ្ជតីតិ បរិហារោ. ‘‘សហ អប្បវត្តនតោ’’តិ ឯកតោ អប្បវត្តនតោ. ‘‘ឱរបារានំ វិយា’’តិ នទិយំ តីរំ នាម ឥទំ ឱរិមតីរំ, ឥទំ បារិមន្តិ និយមតោ នត្ថិ. យត្ថ សយំ តិដ្ឋតិ, តំ ឱរិមន្តិ, ឥតរំ បារិមន្តិ វោហរតិ. ឯវំ ឱរបារានំ អនវដ្ឋានំ ហោតីតិ. ឯត្ថ ច ‘‘សីតុណ្ហានំ សហ អប្បវត្តនតោ’’តិ ឯតេន យទិ តេ សហ បវត្តេយ្យុំ. តត្ថ សីតតា អាបោនាម, ឧណ្ហតា តេជោនាមាតិ វត្តព្ពា សិយុំ. ន បន តេ សហ បវត្តន្តិ, តស្មា តថា ន វត្តព្ពា ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. ន ន វត្តព្ពា. កស្មា, ឧណ្ហតេជេន យុត្តោហិ អាបោ ឧណ្ហត្តមេវ គច្ឆតិ. យថាតំ ឧណ្ហតេជេន យុត្តា បថវីបិ វាយោបិ ឧណ្ហត្តមេវ គច្ឆន្តីតិ. តស្មា តេ សហ ន បវត្តន្តិ. សហ អប្បវត្តេសុបិ តេសុ អញ្ញត្ថ សីតវត្ថូសុ សីតតា អាបោនាមាតិ វត្តព្ពមេវ ហោតីតិ ចោទនា. ឯវំសន្តេ តស្មិំ លោហរសេ សព្ពេបិ រូបធម្មា ឧណ្ហត្តំ គច្ឆន្តីតិ សព្ពេបិ តេជោភាវំ បាបុណន្តិ. ‘ឧណ្ហត្ត លក្ខណោ តេជោ’តិហិ វុត្តំ. យទិ ច សីតវត្ថូសុ សីតភាវោ នាម សិយា. តត្ថបិ តេន យុត្តា សព្ពេបិ រូបធម្មា សីតតំ គច្ឆន្តិយេវ. តត្ថបិ តវមតិយា សព្ពេបិ អាបោភាវំ បាបុណន្តិ. ន បន សក្កា តថា ភវិតុំ. ន ហិ ឯវរូបំ លក្ខណញ្ញថត្តំ នាម តេសំ អត្ថិ. ភាវញ្ញថត្តមេវ អត្ថិ. តត្ថ ‘‘លក្ខណញ្ញថត្តំ’’ នាម បថវី អាបោភាវំ គច្ឆតិ. អាបោ បថវិភាវំ គច្ឆតីតិអាទិ. ‘‘ភាវញ្ញថត្តំ’’ នាម បថវី កទាចិ កក្ខឡា ហោតិ. កទាចិ មុទុកា. អាបោ កទាចិ អាពន្ធនមត្តោ ហោតិ. កទាចិ បគ្ឃរណកោ. តេជោ កទាចិ ឧណ្ហោ, កទាចិ សីតោ. វាយោ កទាចិ វិត្ថម្ភនមត្តោ, កទាចិ សមុទីរណោតិ. ឯវំ ឯកមេកស្សា ធាតុយា តិក្ខ មន្ទ ឱមត្តាធិមត្តវសេន ក្រិយាសង្កន្តិ នាម អត្ថីតិ. តស្មា យំ វុត្តំ ‘ឧណ្ហតេជេន យុត្តោហិ អាបោ ឧណ្ហត្តមេវ គច្ឆតិ, យថា តំ ឧណ្ហតេជេន យុត្តា បថវីបិ វាយោបិ ឧណ្ហត្តមេវ គច្ឆន្តី’តិ. តំ លក្ខណញ្ញថត្តវចនំ ហោតិ. ន យុជ្ជតិ. ន ហិ ឧណ្ហតេជេន យុត្តា សព្ពេតេធម្មា ឧណ្ហត្តំ គច្ឆន្តិ. អត្តនោ អត្តនោ សភាវំ ន វិជហន្តិ. តថាហិ តស្មិំ បក្កុថិតេ សន្តត្តេ លោហរសេ ភាវោ ឧណ្ហត្តំ ន គច្ឆតិ. អាពន្ធន សភាវំ វា បគ្ឃរណ សភាវំ វា ន វិជហតិ. យទិ ឧណ្ហត្តំ គច្ឆេយ្យ, តំ សភាវំ វិជហេយ្យ. ឯវំសតិ, តស្មិំ លោហរសេ អាពន្ធនាការោ វា បគ្ឃរណាការោ វា ន បញ្ញាយេយ្យ. សព្ពេរូប ធម្មា វិក្កិរេយ្យុំ. វិក្កិរិត្វា អន្តរធារេយ្យុំ. ន ច ន បញ្ញាយតិ. នាបិ វិក្កិរន្តិ. នោច តត្ថ អាពន្ធនាការោ ឧណ្ហត្តំ គច្ឆតិ. អញ្ញោហិ អាពន្ធនាការោ, អញ្ញំ ឧណ្ហត្តំ. អាពន្ធនាការោ អាបោ, ឧណ្ហត្តំ តេជោ. តត្ថ បថវិវាយេសុបិ ឯសេវនយោ. តស្មា យំ វុត្តំ ‘‘យទិ តេ សហ បវត្តេយ្យុំ. តត្ថ សីតតា អាបោនាម, ឧណ្ហតា តេជោ នាមាតិ វត្តព្ពា សិយុំ. ន បន តេ សហ បវត្តន្តិ. តស្មា តថា ន វត្តព្ពា ហោន្តីតិ ទស្សេតី’’តិ. តំ សុវុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តេសំ អនវដ្ឋានតោ’’តិ ឯតេន សចេ តេ សីតុណ្ហា អវដ្ឋិតា សិយុំ. អថ សព្ពកាលេបិ សីតតា អាបោនាម, ឧណ្ហតា តេជោនាមាតិ វត្តព្ពា សិយុំ. ន បន តេ អវដ្ឋិតា ហោន្តិ. អនវដ្ឋិតា ឯវ ហោន្តិ. តស្មា តថា ន វត្តព្ពា ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. ឯត្ថ ច អនវដ្ឋិតេសុ សន្តេសុ យទិ សីតតា អាបោ នាម, ឧណ្ហតា តេជោនាមាតិ វទេយ្យុំ. ឯវញ្ចសតិ, អាបតេជាបិ អនវដ្ឋិតា សិយុំ. យោ ឥទានិ អាបោ, សោយេវ ខណន្តរេ តេជោ នាម. យោ វា ឥទានិ តេជោ, សោយេវ ខណន្តរេ អាបោ នាមាតិ អាបជ្ជេយ្យុំ. ន ច សក្កា តថា ភវិតុំ. លក្ខណញ្ញថត្តេ អសន្តេ វោហារញ្ញថត្តស្សបិ អសម្ភវតោ. តេន វុត្តំ ‘‘ឱរបារានំ វិយ តេសំ អនវដ្ឋានតោ ច វិញ្ញាយតី’’តិ. តត្ថ ‘‘វិញ្ញាយតី’’តិ សាសីតតា តេជោយេវ, ន អាបោតិ វិញ្ញាយតីតិ.

‘‘អថ បនា’’តិអាទីសុ. យំ បុព្ពេ បរេន វុត្តំ ‘ននុ ទ្រវតា វា ផុសិត្វា គយ្ហតី’តិ. តំ វិចារេតុំ ‘‘អថ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘អថ បនា’’តិ យទិ បន គយ្ហតិ, ឯវំសតីតិ ច. ឯវញ្ចសតិ អារម្មណ ភូតោ ឯវ សិយាតិ សម្ពន្ធោ. អយំ បនេត្ថា ធិប្បាយោ. សចេ ទ្រវភាវភូតោ អាបោ ផុសិត្វា គយ្ហេយ្យ. ឯវំ សតិ, អយោបិណ្ឌាទីសុ អាពន្ធនមត្តភូតោ អាបោបិ ផុសិត្វា គហេតព្ពោ សិយា. កស្មា, អាបភាវេន ឯកត្តា. ឯវញ្ចសតិ, តេសុ អយោបិណ្ឌាទីសុ សោ អាបោ តានិ ហត្ថេន វា បាទេន វា ផុសន្តស្ស បហរន្តស្ស វិនា ឥតរ មហាភូតេហិ វិសុំ កាយិក សុខទុក្ខានំ អារម្មណ បច្ចយោ សិយា. យថាតំ, តេស្វេវ អយោបិណ្ឌាទីសុ បថវិមហាភូតំ វិនា ឥតរមហាភូតេហិ វិសុំ កាយិកសុខទុក្ខានំ អារម្មណ បច្ចយោ ហោតិ. ឯវំ តេជោវាយេសុបីតិ. ន បន សោ វិសុំ កាយិកសុខទុក្ខានំ អារម្មណ បច្ចយោ ហោតិ. តស្មា សោ ផោដ្ឋព្ព សភាវោ ន ហោតិ. យថា ច សោ ផោដ្ឋព្ពសភាវោ ន ហោតិ. តថា បកតិ ឧទកាទីសុ ទ្រវភាវភូតោបិ អាបោ តានិ ផុសន្តស្ស បហរន្តស្ស កាយិកសុខទុក្ខានំ អារម្មណ បច្ចយោ ន ហោតិ. ន ច ផោដ្ឋព្ព សភាវោតិ. ឯវញ្ចសតិ, កថំ អយោបិណ្ឌាទីសុ អាពន្ធនមត្តភូតោ អាបោ កាយិកសុខទុក្ខានំ បច្ចយោ ន ហោតិ. កថញ្ច តេសុ ឥតរមហាភូតានិ វិសុំ វិសុំ កាយិកសុខទុក្ខានំ បច្ចយា ហោន្តីតិ. តំ ទស្សេតុំ ‘‘យញ្ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘សណ្ហថទ្ធតាវសេនវា’’តិ តេសុ ឋិតាយ បថវិធាតុយា សណ្ហថទ្ធតាវសេន វា. សណ្ហបថវីសុខវេទនាយ ថទ្ធបថវីទុក្ខវេទនាយ អារម្មណ បច្ចយោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ សេសេសុ. ‘‘អព្ភន្តរត្ថម្ភនស្សា’’តិ តេសំ អយោបិណ្ឌាទីនំ អព្ភន្តរេ ឋិតស្ស វិត្ថម្ភន សភាវស្ស. ‘‘នោ អញ្ញថា’’តិ តានិតីណិ ការណានិ ឋបេត្វា អាពន្ធន ក្រិយំ បដិច្ច កាយិកសុខទុក្ខុប្បត្តិ នាម នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ បកតិ ឧទកាទីសុ ទ្រវភាវភូតំ អាបោធាតុម្បិ ផុសិត្វា ជានន្តីតិ មហាជនា មញ្ញន្តិ. តព្ពិសោធនេន សហ លទ្ធគុណំ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘បថមំ ទ្រវតា សហិតានិ. ល. ជានន្តី’’តិ ឥទំ បធាន វចនំ. លោកេ ហត្ថេន បរាមសិត្វា វា ចក្ខុនា ទិស្វា វា ឥទំ រស្សំ, ឥទំ ទីឃំ, ឥទំ វដ្ដំ, ឥទំ មណ្ឌលន្តិអាទិនា សណ្ឋានំ ជានន្តា ហត្ថ ផុសនេន វា ចក្ខុ ទស្សនេន វា សហេវ តំ ជានន្តីតិ មញ្ញន្តិ. តត្ថ បន បុរិមភាគេ កាយទ្វារវីថិ ចិត្តេន បច្ចុប្បន្នានិ តីណិភូតានិ ផុសិត្វា វា ចក្ខុទ្វារ វីថិចិត្តេន បច្ចុប្បន្នំ រូបំ ទិស្វា វា បច្ឆា វត្ថុគ្គហណវីថិយា ឧប្បន្នាយ ឯវ សណ្ឋានំ ជានន្តិ. ឯសេវនយោ រត្តិយំ អលាតចក្កសណ្ឋានំ ជានន្តស្សបិ. តត្ថ បន ពហូនិបិ បុព្ពាបរវីថិចិត្តសន្តានានិ ឥច្ឆិតព្ពានិ. តថា លោកេ ចក្ខុនា ទិស្វា ទ្វារវាតបានាទីនំ ឆិទ្ទវិវរានិ ជានន្តា ចក្ខុនា ទស្សនេន សហេវ តានិ ជានន្តីតិ មញ្ញន្តិ. តត្ថ បន បុរិមភាគេ ចក្ខុទ្វារិកវីថិ ចិត្តេន បច្ចុប្បន្នានិ កវាដរូបភិត្តិ រូបានិ បុនប្បុនំ ទិស្វា បច្ឆា អលាតចក្កស្ស មជ្ឈេ វិវរំបិ ជានន្តា វិយ វិសុំ ឧប្បន្នាយ មនោទ្វារិក វិញ្ញាណវីថិយា ឯវ តំ ឆិទ្ទវិវរភូតំ អាកាសំ ជានន្តិ. តថា ហត្ថេន ឧទកំ ផុសន្តស្ស បថមំ ទ្រវសហិតានិ វិលីនានិ មុទូនិ តីណិផោដ្ឋព្ព មហាភូតានិ វិសុំ វិសុំ កាយទ្វារិក វីថិ ចិត្តេហិ ផុសនកិច្ចេន អារម្មណំ ករិត្វា បច្ឆា វិសុំ សុទ្ធាយ មនោទ្វារិក វីថិយា ឯវ ទ្រវភាវសង្ខាតំ បគ្ឃរណក អាបោធាតុំ ជានន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ តំ ទ្រវភាវំបិ ហត្ថេន ផុសនេន សហេវ ជានន្តីតិ មញ្ញន្តីតិ អធិប្បាយោ.

គាវោ ចរន្តិ ឯត្ថាតិ អាហ ‘‘គុន្នំ ចរណដ្ឋានំ’’តិ. អក្ខរ វិទូ បន គោសទ្ទំ ឥន្ទ្រិយត្ថេបិ ឥច្ឆន្តីតិ អាហ ‘‘គោតិ វា’’តិអាទិំ. តានិ ចក្ខាទីនិ ឯតេសុ រូបាទីសុ ចរន្តិ, ឯតានិ វា រូបាទីនិ តេសុ ចក្ខាទីសុ ចរន្តិ. តត្ថ បុរិមេន គាវោ ឥន្ទ្រិយានិ ចរន្តិ ឯតេសូតិ គោចរានីតិ ទស្សេតិ. បច្ឆិមេន គោសុឥន្ទ្រិយេសុ ចរន្តីតិ គោចរានីតិ. ឥមានិ បន បញ្ច រូបាទីនិ.

ភាវទ្វយេ. ឥច្ឆនដ្ឋេន ឋានដ្ឋេន ឋបនដ្ឋេន ច ឥត្ថី. សាហិកាមរតិ អត្ថាយ សយំបិ អញ្ញំកាមិកំ ឥច្ឆតិ. សយញ្ច កាមិកេន ឥច្ឆីយតិ. អញ្ញោ ច កាមិកោ ឃរាវាស សុខត្ថាយ តត្ថ ឋានំ ឧបេតិ, បតិដ្ឋាតិ. អាយតិញ្ច កុលវំសប្បតិដ្ឋានត្ថាយ តត្ថ កុលវំស ពីជំ ឋបេតីតិ. បូរណដ្ឋេន ឥច្ឆនដ្ឋេន ច បុរិសោ. សោហិ អត្តហិតញ្ច បូរេតិ, បរហិតញ្ច ឥច្ឆតិ. ឥធលោកហិតញ្ច បូរេតិ, បរលោកហិតញ្ច ឥច្ឆតិ. ឧភយលោកហិតញ្ច បូរេតិ, លោកុត្តរហិតញ្ច ឥច្ឆតិ, ឯសតិ, គវេសតីតិ. បុមស្សសកំ បុំសកំ. បុរិសលិង្គាទិ. នត្ថិ បុំសកំ ឯតស្សាតិ នបុំសកំ. ‘‘យស្ស បន ធម្មស្សា’’តិ ភាវរូបធម្មស្ស. ‘‘តំ’’តិ ខន្ធបញ្ចកំ. មហាសណ្ឋានំ សត្តានំ ជាតិភេទំ លិង្គេតិ ញាបេតីតិ លិង្គំ. លក្ខណបាឋកា និមិនន្តិ សញ្ជានន្តិ កល្យាណ បាបកំ កម្មវិបាកំ ឯតេនាតិ និមិត្តំ. កិរិយា កុត្តំ. អាយុកន្តំ កប្បីយតិ សង្ខរីយតីតិ អាកប្បោ. សព្ពេបេតេលិង្គាទយោ. សោច អវិសទាទិភាវោ. ‘‘វចនេសុចា’’តិ ឥត្ថិសទ្ទបុរិសសទ្ទាទីសុ ច. ‘‘វចនត្ថេសុ ចា’’តិ ឥត្ថិ សណ្ឋាន បុរិសសណ្ឋានាទិ អត្ថេសុ ច. ‘‘និមិត្តសទ្ទោ វិយា’’តិ និមិត្ត សទ្ទោ អង្គជាតេ បាកដោ វិយាតិ. ន បាកដោ ទិដ្ឋោ. អបាកដោ បន កត្ថចិ ទិដ្ឋោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ភវន្តិ សទ្ទពុទ្ធិយោ’’តិ សទ្ទសត្ថនយោ. ‘‘ភវន្តិ លិង្គាទីនី’’តិ អដ្ឋកថានយោ. តត្ថ ហិ ឥត្ថិលិង្គាទីនំ ហេតុភាវ លក្ខណន្តិ វុត្តំ. ‘‘ឯតស្មិំ សតី’’តិ ច ជាតិយា សតិ, ជរាមរណំ ហោតិ. អសតិ ន ហោតីតិ ឯត្ថវិយ ហេតុ ផលភាវបាកដត្ថំ វុត្តំ.

វត្ថុរូបេ. និរុត្តិនយេន វចនត្ថា ភវន្តិ. ធាតុ ទ្វយំ នាម មនោធាតុ មនោវិញ្ញាណធាតុ ទ្វយំ. ‘‘អវត្វា’’តិ ហទយ វត្ថុំ អវត្វា. ‘‘តំ’’តិ ហទយ វត្ថុ រូបំ. ‘‘បញ្ចា’’តិ បញ្ចវត្ថូនិ. ‘‘តេសំ’’តិ តេសំ កុសលាទីនំ. ‘‘តត្ថ វុត្តំ’’តិ បដ្ឋានេ វុត្តំ. ‘‘យំ រូបំ និស្សាយា’’តិ យំ រូបំ និស្សាយ មនោធាតុ ច មនោវិញ្ញាណធាតុ ច វត្តន្តីតិ ឥមំ បាឋំ និទ្ទិសតិ. ‘‘អនញ្ញ សាធារណេសុ ឋានេសូ’’តិ ចក្ខុ វត្ថាទីហិ អញ្ញវត្ថូហិ អសាធារណេសុ កុសលាកុសលដ្ឋានេសុ.

ជីវិតរូបេ. ‘‘អាធិប្បច្ចយោគេនា’’តិ អធិបតិភាវយោគេន. ‘‘អធិបតិភាវោ’’តិ ច ឥន្ទ្រិយបច្ចយ កិច្ចំ វុច្ចតិ. ន អធិបតិ បច្ចយកិច្ចំ. ‘‘ជីវន្តី’’តិ ហរិតភាវំ ន វិជហន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ន ហិ តានិ ឯកន្តេន ជីវន្តានិ នាម ហោន្តិ. ជីវិត រូបស្ស ឯកន្ត កម្មជស្ស ពហិទ្ធា អនុបលទ្ធត្តា. កម្មជរូបានិ ជីវន្តិ យេវាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កម្មេ អសន្តេបី’’តិ កម្មចេតនាយ បុព្ពេ និរុទ្ធត្តា វុត្តំ. តទត្ថំ ព្យតិរេកតោ បាកដំ ករោន្តោ ‘‘តថាហី’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឥតរ រូបានី’’តិ ចិត្តជរូបាទីនិ. ឯកវីថិវារោ នាម បញ្ចទ្វារវីថិវារោ. មនោទ្វារវីថិវារោ ឯកជវន វារោតិ វុត្តោ. បរិច្ឆិន្នំ ហោតិ. កស្មា, ឯកេកស្មិំ វីថិវារេ និរុទ្ធេ ភវង្គ សមយេ អសទិសស្ស រូបសន្តានស្ស បាតុព្ភាវតោតិ អធិប្បាយោ. តញ្ច ខោ រូបវិសេសំ ជានន្តស្សេវ បាកដំ ហោតិ. អជានន្តស្ស បន តង្ខណមត្តេ អបាកដំ. កស្មា, តាទិសស្សបិ ឧតុជរូបសន្តានស្ស ថោកំ បវត្តនតោ. យស្សហិ ទោស សមុដ្ឋិតេន រូបសន្តានេន មុខរូបំ ទុព្ពណ្ណំ ហោតិ. តស្ស ទោសេ និរុទ្ធេបិ តំ រូបំ ថោកំ ទុព្ពណ្ណមេវ ខាយតីតិ. ‘‘ឧតុជាហារជានញ្ច សន្តតិ បច្ចុប្បន្នំ’’តិ អធិការោ. ឯកំ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នមេវ ហោតីតិ វុត្តំ. ន នុ ចក្ខុសោតាទីនិ កម្មជរូបសន្តានានិបិ បវត្តិកាលេ កទាចិ សុប្បសន្នានិ, កទាចិ បសន្នានិ, កទាចិ អប្បសន្នានិ ទិស្សន្តីតិ. សច្ចំ, តថា បវត្តិ បន សន្តាន វិច្ឆេទេន ន ហោតិ, នានាវិច្ឆិន្នេ ច ឯកេកស្មិំ សន្តានេ តេសំ បុនឃដនំ នាម នត្ថិ. សកិំ អន្ធោ អន្ធោយេវ ហោតិ. ពធិរោច ពធិរោយេវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យទិ ឯវំ’’តិ ឯវំ យទិ សិយាតិ អត្ថោ. ‘‘អរូប ធម្មានំ សន្តតិ បច្ចុប្បន្នំ’’តិ អធិការោ. ‘‘វិបាកានី’’តិ ភវង្គភូតានិ វិបាកានិ. ឯកសន្តតិវសេន បវត្តិស្សន្តិយេវ, តស្មា តេសំ នានាសន្តតិ បច្ចុប្បន្នំ នាម ន វត្តព្ពំ. កស្មា, យាវជីវម្បិ ឯក កម្មនិព្ពត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥតរានិ បនា’’តិ កុសលា កុសល ក្រិយចិត្តានិ បន. ‘‘តទារម្មណា’’តិ និរុទ្ធារម្មណា. អទ្ធានប្ផរណានុភាវេន បវត្តន្តិយេវ. ន បន ចិត្តជរូបាទីនិ វិយ អត្តនោ ជនកបច្ចយេ និរុទ្ធេ និរុជ្ឈន្តិ. អយំ អរូបធម្មានំ ជីវន្តត្តេ វិសេសោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អយមត្ថោ វត្តព្ពោ’’តិ អរូប ធម្មានំ ជីវន្តតាវិសេសោ វត្តព្ពោ. យថា រូបសន្តតិយំ អនន្តរ បច្ចយោ នាម នត្ថិ. ចុតិកាលេ ភវន្តររូបសន្តានស្ស កិញ្ចិ បច្ចយត្តំ អនុបគន្ត្វា និរុជ្ឈតិ. តេន ភវន្តរ បាតុព្ភាវោ នាម តេសំ នត្ថិ. ន តថា អរូបសន្តតិយំ. តត្ថ បន ចុតិចិត្តម្បិ បដិសន្ធិយា អនន្តរ បច្ចយោ ហុត្វា និរុជ្ឈតិ. តេន ភវន្តរបាតុព្ភាវោ នាម តេសំ អត្ថិ. អយម្បិ អរូបធម្មានំ ជីវន្តត្តេ វិសេសោ. តស្មា អរូបធម្មានំបិ កម្មជរូបានំ វិយ និច្ចំ ជីវិតយោគេន ជីវន្តត្តា សន្តតិ បច្ចុប្បន្នំ នាម ន ភវេយ្យាតិ ន ចោទេតព្ពន្តិ. កុសលា កុសល ក្រិយចិត្តានិ នាម អកម្មជានិ ហោន្តិ. ចិត្តជរូបាទីនិ វិយ អតីតំ កម្មំ អនបេក្ខិត្វា តង្ខណិកេហិ នានាបច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តស្មា តេសំ ជីវន្តានំបិ សតំ អជីវន្តានំ ចិត្តជរូបាទីនំ វិយ នានាសន្តតិ បច្ចុប្បន្នំ នាម អត្ថិ. ជីវន្តតា វិសេសោបិ អត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ កេចិ វទន្តិ. រុក្ខាទីសុបិ ជីវិតំ នាម អត្ថិ. យតោ តេសំ ហរិតតា ច អហរិតតា ច រូហនញ្ច-អរូហនញ្ច ទិស្សតីតិ. វុច្ចតេ, យទិ តេសំ ជីវិតំ នាម អត្ថិ, អរូបជីវិតំ វា សិយា, រូបជីវិតំ វា. តត្ថ សចេ អរូបជីវិតំ ហោតិ. យថា តេន សមន្នាគតោ សត្តោ បុនប្បុនំ មរិត្វា បុនប្បុនំ ភវន្តរេ បាតុព្ភវន្តិ. តថា រុក្ខាបិ មរិត្វា ភវន្តរេ បាតុព្ភវេយ្យុំ. អថ រូបជីវិតំ សិយា. យថា សត្តានំ ចក្ខាទិ អង្គេសុ ជីវិត សន្តានេ ភិន្នេ តានិ អង្គានិ បុន ជីវន្តានិ កាតុំ ន សក្កោន្តិ. តថា រុក្ខាបិ ខន្ធេសុ វា សាខាសុវា ឆិន្នេសុ ជីវិតសន្តានេ ភិន្នេ តេខន្ធាវា សាខាយោ វា បុន អញ្ញត្ថ រោបេតុំ ន សក្កា ភវេយ្យុំ. សក្កា ឯវ ភវន្តិ. តស្មា តទុភយំបិ ជីវិតំ នាម តេសំ នត្ថីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិភាវនិបាឋេ. ន ហិ តេសំ កម្មំយេវ ឋិតិការណំ ហោតីតិ ឯត្ថ កម្មំ ឋិតិការណំ ឯវ ន ហោតីតិ យោជេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘អាហារជាទីនំ’’តិអាទិំ. ឯកកលាបេ គតា បវត្តា សហជាត បច្ចយា, តេហិ អាយត្តា បដិពទ្ធាតិ វិគ្គហោ. កម្មាទីនំ រូបជនកបច្ចយានំ ជនកានុភាវោ នាម រូបកលាបានំ ឧប្បាទក្ខណេ ឯវ ផរតិ, ន ឋិតិក្ខណេ. ឧបចយសន្តតិយោ ច ឧប្បាទក្ខណេ លព្ភន្តិ, ន ឋិតិក្ខណេ. តស្មា តា ជនកបច្ចយានុភាវក្ខណេ លទ្ធត្តា កុតោចិជាតនាមំ លភន្តិ. ជរតាបន ឋិតិក្ខណេ ឯវ លព្ភតិ, ន ឧប្បាទក្ខណេ. តស្មា សា កុតោចិជាត នាមំ ន លភតិ. យទិ បន អាហារជាទីនំ រូបធម្មានំ ឋិតិ នាម អាហារាទិ ជនកបច្ចយាយត្តា ភវេយ្យ. ជរតាបិ ជនកបច្ចយានុភាវក្ខណេវ លព្ភមានា សិយា. ឯវញ្ចសតិ, សាបិ កុតោចិជាត នាមំ លភេយ្យ. ន បន លភតិ. តស្មា តេសំ ឋិតិ នាម ជនកបច្ចយាយត្តា ន ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥតរថា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឧបត្ថម្ភមានា’’តិ កលាបន្តរេ ឋត្វា ឧបត្ថម្ភមានា. ‘‘ន ខណឋិតិប្បវត្តិយា’’តិ ខណឋិ តិភាវេន បវត្តិអត្ថាយ ឧបត្ថម្ភន្តិ, អនុបាលេតីតិ យោជនា. សព្ពេសំបិ រូបារូបធម្មានំ. ‘‘តំ’’តិ វិភាវនិវចនំ. ‘‘ឥទំ បនា’’តិ ជីវិតរូបំ បន.

អាហាររូបេ. ‘‘សវត្ថុកវចនំ’’តិ ភោជនាទិ វត្ថុនា សហ បវត្តតីតិ សវត្ថុកំ. វចនំ. ន ហិ និព្ពត្តិតំ អាហារ រូបំ នាម កពឡំ កាតុំ សក្កា ហោតីតិ. ‘‘វិវេចិតានី’’តិ បាចន កិច្ចេន វិភជិតានិ. វិសុំ វិសុំ កតានិ. ‘‘បញ្ចធា វិភាគំ គច្ឆន្តី’’តិ ឯកំ ភាគំ បាណកា ខាទន្តិ. ឯកំ ភាគំ ឧទរគ្គិ ឈាបេតិ. ឯកោ ភាគោ មុត្តំ ហោតិ. ឯកោភាគោ ករីសំ. ឯកោភាគោ រសភាវំ អាបជ្ជិត្វា សោណិតមំសាទីនិ ឧបព្រូហយតីតិ ឯវំ វុត្តនយេន បញ្ចធា វិភាគំ គច្ឆន្តិ. ‘‘លោកេ’’តិ លោកិយ គន្ថេ. ‘‘តតោ’’តិ អាមាសយតោ. អនុផរន្តោ ហុត្វា. ‘‘តស្សា’’តិ រសភាគស្ស. ‘‘ភូតេសូ’’តិ មហាភូតេសុ. សហ ឥន្ទ្រិយេន វត្តតីតិ សេន្ទ្រិយោ. កាយោ. ឧទយតីតិ ឱជា. ទការស្ស ជការោ. អវតិ ជនេតីតិ ឱជា. អវសទ្ទស្ស ឱការោ. ‘‘អត្តនោវត្ថុំ’’តិ អត្តនោនិស្សយភូតំ រូបកាយំ.

‘‘អញ្ញាបទេសោ’’ នាម រូបស្ស លហុតាតិអាទីសុ អញ្ញស្ស រូបស្ស ក្រិយាមត្តភាវេន អបទិសនំ វុច្ចតិ. ‘‘ឧជុកតោវ និប្ផាទិតំ’’តិ មុខ្យតោវ ជនិតំ. យថាហិ សព្ពំ អនិប្ផន្នរូបំ អជាតិ ធម្មត្តា ឧជុកតោ កម្មាទីហិ ជាតំ នាម ន ហោតិ. កម្មាទីហិ ជាតំ បន និប្ផន្នរូបំ និស្សាយ ទិស្សមានត្តា ឋានូបចារេន វិញ្ញត្តិ ទ្វយំ ចិត្តជំតិអាទិនា វុច្ចតិ. ន តថា ឥទំ និប្ផន្នរូបំ. ឥទំ បន ជាតិធម្មត្តា ឧជុកតោវ កម្មាទីហិ បច្ចយេហិ និប្ផាទិតំ ជនិតន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘រូបំ’’តិ វុត្តេ អនិប្ផន្នរូបំបិ លព្ភតីតិ តតោ វិសេសនត្ថំ រូបរូបន្តិ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘រុប្បនលក្ខណ សម្បន្នំ’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘រុប្បនលក្ខណំ’’ នាម សីតុណ្ហាទីហិ វិការបត្តិលក្ខណំ. តម្បន អនិប្ផន្ន រូបេ មុខ្យតោ ន លព្ភតិ. និប្ផន្នរូបេ ឯវ លព្ភតិ. កស្មា, និប្ផន្នរូបស្សហិ នានាវិការោ វិការរូបន្តិ វុច្ចតិ. លក្ខណំ លក្ខណ រូបន្តិ វុច្ចតិ. វិការស្ស បន វិការោ នាម នត្ថិ. លក្ខណស្ស ច លក្ខណំ នាម នត្ថិ. យទិ អត្ថីតិ វទេយ្យ. វិការស្ស វិការោ, តស្ស ច វិការោ, តស្ស ច វិការោតិ អបរិយន្តមេវ សិយា. តថា លក្ខណេបីតិ.

អាកាសធាតុយំ. ‘‘បកាសន្តី’’តិ ឥទំ ឯកំ ឥទំ ឯកន្តិ បញ្ញាយន្តិ. ‘‘បរិច្ឆិន្ទតី’’តិ អាហ ‘‘បរិតោ’’តិអាទិំ. ‘‘អសម្មិស្សំ’’តិ វត្វា តទត្ថំ វិវរតិ ‘‘ឯកត្តំ អនុបគមនំ’’តិ. បរិច្ឆិន្ទីយតីតិ បរិច្ឆេទោតិ អាហ ‘‘តេហិ វា’’តិអាទិំ. ‘‘តេហិ វា’’តិ កលាបន្តរភូតេហិ វា. ‘‘អត្តនោ វា បរេសំ វា អកត្វា’’តិ អត្តនោបក្ខិកំ វា បរេសំ បក្ខិកំ វា អកត្វា. បរិច្ឆេទ ក្រិយាមត្តំ បរិច្ឆេទោតិ អាហ ‘‘តេសំ វា’’តិអាទិំ. ‘‘តេសំ វា’’តិ កលាបន្តរភូតានំ វា. ‘‘អយំ បនា’’តិ អយំ បរិច្ឆេទោ បន. ‘‘តស្សា’’តិ បរិច្ឆេទស្ស. សោ បាឡិយំ វុត្តោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥតិ កត្វា’’តិ ឯវំ មនសិកត្វា. ‘‘ឯតេហី’’តិ ឯតេហិ មហាភូតេហិ. ‘‘អញ្ញមញ្ញ អព្យាបិតតា’’តិ ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា រូបកលាបានំ ឯកកលាបត្តូបគមនំ អញ្ញមញ្ញ ព្យាបិតា នាម, តថា អនុបគមនំ អញ្ញមញ្ញ អព្យាបិតតា នាម. តេនាហ ‘‘ឯកត្តំ’’តិអាទិំ. ‘‘តត្ថា’’តិ តិស្សំ បាឡិយំ. ‘‘នានាកលាបគតានំ ភូតានំ’’តិ ឯតេន កលាបបរិយន្តតា ឯវ វុត្តា ហោតិ.

វិញ្ញត្តិ ទ្វយេ. ‘‘សយញ្ចា’’តិ វិញ្ញត្តិ សង្ខាតំ សយញ្ច. ‘‘តេនា’’តិ ចលមានេន កាយង្គេន. ‘‘តេហី’’តិ បច្ចក្ខេ ឋិតេហិ ជនេហិ. តត្ថាតិអាទីសុ. ‘‘កាយង្គវិការំ ករោន្តស្សា’’តិ អភិក្កមនាទិ អត្ថាយ ហត្ថបាទាទីនំ កាយង្គានំ ចលន សង្ខាតំ វិការំ ករោន្តស្ស. ឧប្បជ្ជន្តា ច សព្ពេតេ ចិត្តជវាតកលាបា យថាធិប្បេត ទិសាភិមុខា ឯវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ យោជនា. ‘‘យថា វា តថា វា អនុប្បជ្ជិត្វា’’តិ អនិយមតោ អនុប្បជ្ជិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្ស ចោបន កាយស្ស. ‘‘តេហី’’តិ ចិត្តជវាតកលាបេហិ. និយាមកោ នាវានិយោជកោ. ‘‘តេ ចា’’តិ តេចិត្តជវាតកលាបសង្ឃាដា. ឯតេន សកលំ កាយង្គំ និទស្សេតិ. សកលកាយង្គំ នាវាសទិសន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ចារេត្វា’’តិ វិយូហិត្វា. កថំ បន សា និយាមកសទិសី ហោតីតិ អាហ ‘‘យថាហី’’តិអាទិ. យទេតំ សក្កោតីតិ វចនំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កតីបយជវន វារេហី’’តិ ទ្វត្តិ ជវនវារេហិ. ‘‘តតោ’’តិ យស្មិំ វារេ ចលន សង្ខាតំ ទេសន្តរ បាបនំ ជាយតិ. តតោ ចលនវារតោ. សន្ថម្ភន សន្ធារណានិ ឯវ សម្បជ្ជន្តិ, ន ចលនសង្ខាតំ ទេសន្តរ បាបនំ. ‘‘ឯត្ថា’’តិ ឯតិស្សំ អដ្ឋកថាយំ. នានាជវនវីថីសុ. ល. ឧបត្ថម្ភនេ ច យុជ្ជតិយេវ. ន ឯកិស្សាយ ជវនវីថិយំ ឯវ យុជ្ជតីតិ អធិប្បាយោ. យទិ នានាជវនវីថីសុ តថា ឧបត្ថម្ភនញ្ច គយ្ហេយ្យ. ឯវំសតិ, អន្តរន្តរា ពហូ ភវង្គវារាបិ សន្តិ. តត្ថ កថំ តទុបត្ថម្ភនំ សម្បជ្ជេយ្យាតិ អាហ ‘‘តថាហី’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘ឧតុជរូបសង្ឃាដានិ បី’’តិ ភវង្គសមយេ បវត្តានិ ឧតុជរូបកលាបសន្ធានកានិ. ‘‘តទាការ វន្តានី’’តិ តស្សា ចិត្តជរូបសន្តតិយា អាការ វន្តានិ. បច្ឆិម បច្ឆិមានំ រូបកលា បសង្ឃាដានំ អបរាបរំ ឧប្បជ្ជនន្តិ សម្ពន្ធោ. បុរិមបុរិមានំ រូបកលាបសង្ឃាដានំ ខណិកធម្មតា ច តេសំ ន សិយា. ន ច តេ ខណិកធម្មា ន ហោន្តិ. អញ្ញថា ទេសន្តរ សង្កមនសង្ខាតំ ចលនំ ឯវ ន សិយា. ចលនំ តិហិ នានាក្រិយានំ បាតុព្ភាវោ វុច្ចតិ. នានាក្រិយា ច នាម នានាធម្មា ឯវ. យស្មា ច អង្គបច្ចង្គានំ ខណេខណេ ចលនំ នាម លោកេ បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋំ. តស្មា តេសំ ខណិកធម្មតាបិ ទដ្ឋព្ពា ហោតីតិ. ឯតេន តេសំ ខណិកមរណំ ទស្សេតិ, យំ រូបារូបធម្មានំ អនិច្ចលក្ខណន្តិ វុច្ចតិ. អព្យាបារ ធម្មតា ច អវសវត្តិតា ច តេសំ ន សិយា. ន ច តេ អព្យាបារ ធម្មា, ន អវសវត្តិ ធម្មា ច ន ហោន្តិ. អញ្ញថា បច្ចយាយត្ត វុត្តិតា ឯវ តេសំ ន សិយា. បច្ចយាយត្ត វុត្តិតាតិ ច បច្ចយេ សតិ, តេ វត្តន្តិ, អសតិ ន វត្តន្តីតិ ឯវំ បវត្តា បច្ចយាយត្ត វុត្តិតា យស្មា ច បច្ចយសាមគ្គិយំ សតិ, តេ វត្តន្តិយេវ. តេសំ វត្តនត្ថាយ កេនចិព្យាបារេន កិច្ចំ នត្ថិ. តេ មាវត្តន្តូតិ ច អត្តនោ វសេន វត្តន្តិ. បច្ចយេ អសតិ, ន វត្តន្តិយេវ. តេសំ អវត្តនត្ថាយ កេនចិព្យាបារេន កិច្ចំ នត្ថិ. តេមាវត្តន្តូតិ ច អត្តនោ វសេនវត្តន្តិ. យស្មា ច តេសំ បច្ចយាយត្ត វុត្តិតា នាម លោកេ វិញ្ញូនំ បច្ចក្ខតោទិដ្ឋា. តស្មា តេសំ អព្យាបារតា ច អវសវត្តិតា ច ទដ្ឋព្ពា ហោតិ. ឯតេន តេសំ សព្ពេហិ សត្តបុគ្គល អត្តាការេហិ សព្ពសោ សុញ្ញំ ទស្សេតិ, យំ រូបារូបធម្មានំ អនត្តលក្ខណន្តិ វុច្ចតីតិ.

‘‘វចីភេទំ’’តិ អក្ខរ បទភាវបត្តំ វចីមយសទ្ទប្បការំ. ឧបាទិន្នកបថវីធាតុយោ នាម កម្មជ បថវីធាតុយោ. តាសុ សង្ឃដ្ដនន្តិ សម្ពន្ធោ. អត្តនា សហជាតេនយេន អាការវិការេន ឧបគច្ឆតិ, យេន ច ឧបលព្ភតីតិ សម្ពន្ធោ. អជ្ឈត្ត សន្តានគតា សព្ពេ ចតុជរូបធម្មាបិ កត្ថចិ ឧបាទិន្នកាតិ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘ចតុជភូតាយ ឯវ វា’’តិ. ទ្វីសុឋាន ករណេសុ ករណបក្ខេ ចលនាការប្បវត្តា ចិត្តជបថវីធាតុ ឋានបក្ខេ បថវិធាតុយំ សង្ឃដ្ដយមានា កម្មជបថវិយំ ឯវ ឃដ្ដេតិ. ឥតរ បថវិយំ ន ឃដ្ដេតីតិ ន សក្កា វត្តុំតិ កត្វា ឥធ ឯវគ្គហណំ កតំ. ‘‘វិការ ទ្វយញ្ចា’’តិ កាយវិការ វចីវិការ ទ្វយញ្ច. កថំ បន អសម្មិស្សំ កត្វា វេទិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘ឯត្ថចា’’តិអាទិំ. យំ បន តាសំ ឃដ្ដនប្បការវិធានំ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តាសំ’’ ចិត្តជបថវីនំ. ‘‘តំ តំ វណ្ណត្តបត្តិយា’’តិ ក, ខា, ទិវណ្ណត្តបត្តត្ថាយ. យំ បន កាយវិញ្ញត្តិដ្ឋានេ ‘អយញ្ច អត្ថោ ឧបរិ អក្ខរុប្បត្តិ វិចារណាយំ បាកដោ ភវិស្សតី’តិ វុត្តំ. តំ ឥធ បាកដំ ករោន្តោ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. តេនេវ ហិ មូលដីកាយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិ មូលដីកាបាឋេ. ‘‘បុព្ពភាគេ’’តិ បរិព្យត្ត អក្ខរប្បវត្តវីថិតោ បុព្ពភាគេ. ‘‘នានាជវនវីថីហី’’តិ នានប្បការេហិ ជវនវីថិវារេហិ. ‘‘បថមជវនចិត្តស្សបី’’តិ បរិព្យត្ត អក្ខរប្បវត្តិវីថិយំ ឧប្បន្នបថមជវន ចិត្តស្សបិ. តស្ស អាសេវនញ្ច នាម តតោ បុរិមេហិ វីថិវារេហិ ឯវ លទ្ធំ សិយាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អាសេវនំ’’តិ ច ឧបចារ វចនំ ទដ្ឋព្ពន្តិ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. ‘‘តស្សា’’តិ បរិព្យត្តក្ខរស្ស. វុត្តញ្ច សទ្ទសត្ថេសុ. ‘‘ទីឃមុច្ចរេ’’តិ បញ្ចទីឃា វុច្ចន្តិ. មិថិន្ទ បញ្ហាបាឋេ. ‘‘សាធិកេ វីហិវាហសតេ’’តិ វីហិធញ្ញបូរោ សកដោ វីហិវាហោ នាម. វីហិវាហានំ សាធិកេ សតស្មិំ. អភិមញ្ញនំ អភិមានោ. ‘‘សេសមេត្ថ កាយវិញ្ញត្តិយំ វុត្តនយេ នា’’តិ តថាហិ ចលនចិត្តជរូបសន្តតិយំ បវត្តានីតិអាទិនា វុត្ត នយេនាតិ អត្ថោ. ឥធ បន វចីភេទករ ចិត្តជសទ្ទសន្តតិយំ បវត្តានិ ឧតុជរូបសង្ឃាដានីតិអាទិនា វត្តព្ពំ. តេនាហ ‘‘យថាសម្ភវំ’’តិ. ‘‘បវត្តនត្ថោ’’តិ អភិក្កមនាទិ សជ្ឈាយនាទីនំ បវត្តាបនត្ថោ. ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទីសុ. ‘‘ពោធេតុ កាមតា រហិតេសូ’’តិ អភិក្កមនបដិក្កមនាទីសុ កាយវិញ្ញត្តិ ច, សុត្តន្ត សជ្ឈាយនាទីសុ វចីវិញ្ញត្តិ ច បរំ ពោធេតុកាមតា រហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘ទ្វីសុ ពោធកវិញ្ញត្តីសូ’’តិ ពោធកកាយវិញ្ញត្តិ ពោធកវចី វិញ្ញត្តីសុ. បុរិមា កាយវិញ្ញត្តិ, បច្ឆិមា ច វចីវិញ្ញត្តិ. បច្ឆា សុទ្ធេន មនោទ្វារិក ជវនេន ឯវ វិញ្ញាយតិ, ន បញ្ចទ្វារិក ជវនេនាតិ យោជនា. ចក្ខុវិញ្ញាណ វីថិយា គហេត្វាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កាយវិញ្ញាណ វីថិយា’’តិ វចីភេទំ អកត្វា ហត្ថគ្គហណាទិ វសេន អធិប្បាយ វិញ្ញាបនេ អយំ កាយវិញ្ញាណវីថិ ទដ្ឋព្ពា. កស្មា បន សយញ្ចវិញ្ញាយតីតិ វិញ្ញត្តីតិ អយំ វិកប្បោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘សាហិ អត្តានំ’’តិអាទិំ. ‘‘មជ្ឈេ’’តិ វិញ្ញត្តិគ្គហណវីថិ អធិប្បាយគ្គហណវីថិនំ មជ្ឈេ. កថំ បវត្តកវិញ្ញត្តីសុ អធិប្បាយំ វិញ្ញាបេតិ, សយញ្ចវិញ្ញាយតីតិ ទ្វេ អត្ថា លព្ភន្តីតិ អាហ ‘‘ទ្វីសុ បនា’’តិអាទិំ. អយំ អភិក្កមតិ, អយំ បដិក្កមតីតិ ជានន្តា អភិក្កមនបយោគញ្ច តប្បយោគ ជនកចិត្តញ្ច ជានន្តិ. ‘‘បរស្សកថំ’’តិ ពោធេតុកាមតារហិតម្បិ បរស្សវចនសទ្ទំ. រាគចិត្តញ្ច ជានន្តិ. តេន វុត្តំ មូលដីកាយំ បរំ ពោធេតុកាមតាយ វិនាបិ អភិក្កមនាទិប្បវត្តនេន សោចិត្តសហភុវិការោ អធិប្បាយំ. ល. ទ្វិធាបិ វិញ្ញត្តិ យេវាតិ.

វិការរូបេសុ. ‘‘កម្មយោគ្យំ’’តិ អភិក្កមនាទិកម្មេសុ យោជេតុំ យុត្តំ. អទន្ធតា វុច្ចតិ សីឃប្បវត្តិ. សា លក្ខណំ អស្សាតិ វិគ្គហោ. សរីរ ក្រិយានុកុលោ កម្មញ្ញភាវោ លក្ខណំ យស្សាតិ សមាសោ. ‘‘ធាតុយោ’’តិ មហាភូតធាតុយោ វា, បិត្តសេម្ហាទិធាតុយោ វា. បូតិមុខសប្បសង្ខាតស្ស អាបស្ស បរិយុដ្ឋានន្តិ វាក្យំ. អសយ្ហភារោ នាម វហិតុំ អសក្កុណេយ្យភារោ. ‘‘សា បវត្តតី’’តិ កាយលហុតា បវត្តតិ. ថទ្ធំ ករោន្តិ សរីរគតា ធាតុយោតិ អធិការោ. ភុសំ មារេតីតិ អាមរិកោ. ទការោ អាគមោ. គាមនិគមវិលុប្បកោ ចោរគណោ. តស្ស ភយេន បរិយុដ្ឋិតំ. ‘‘វិវដ្ដមានំ’’តិ វិរូបំ ហុត្វា វដ្ដន្តំ. ‘‘មូលភូតា ហោតី’’តិ អសប្បាយ សេវនេ សតិ, សា បថមំ បរិយុដ្ឋាតិ. សីតាធិកាវា ហោតិ, ឧណ្ហាធិកាវា. តាយ បរិយុដ្ឋិតាយ ឯវ សព្ពបរិយុដ្ឋានានិ បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឥមាបនតិស្សោ រូបជាតិយោ រូបកាយស្ស វិសេសាការា ហោន្តិ. ឥតិ តស្មា វិការរូបំ នាមាតិ យោជនា.

លក្ខណរូបេសុ. ‘‘ចយនំ’’តិ សញ្ចិតភាវគមនំ. ‘‘អាទិតោ’’តិអាទិម្ហិ. ‘‘ឧបរិតោ’’តិ ឧបរិភាគេ. ‘‘អាចយោ’’តិអាទិម្ហិ ចយោ. ‘‘ឧបចយោ’’តិ ឧបរូបរិចយោ. ‘‘អទ្ធានបូរណវសេនា’’តិ វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ ទីឃកាលំ អត្តភាវំ បូរណវសេន. ‘‘តេន បរិយាយេនា’’តិ ឧបសទ្ទស្ស អត្ថនានត្តំ អចិន្តេត្វា និព្ពត្តិំ វឌ្ឍិយំ អន្តោគធំ កត្វា វុត្តេន តេនបរិយាយេន. តស្ស ច ឯកេកស្ស សន្តតិ បច្ចុប្បន្នស្ស. តត្ថ ចិត្តជរូបេសុ អស្សាស បស្សាសានំ វា បទវារហត្ថវារាទីនំ វា អក្ខរានំ វា និព្ពត្តិ វឌ្ឍិ បវត្តិយោ ទិស្សន្តិយេវ. តថា នានាចិត្តសមុដ្ឋិតានំ នានារូបសន្តតីនំ បីតិ. ឧតុជរូបេសុ ឥរិយា បថនានត្តំ បដិច្ច សុខទុក្ខជនកានំ នានារូបសន្តតីនំ និព្ពត្តិវឌ្ឍិបវត្តិយោ ទិស្សន្តិយេវ. តថា ពហិទ្ធា ខាណុកណ្ដកាទិសម្ផស្សេន សីតុណ្ហាទិសម្ផស្សេន វាតាតបាទិសម្ផស្សេន វា សរីរេ ឧប្បន្នានំ នានារូបសន្តតីនម្បិ ចក្ខុរោគាទិរូបានម្បីតិ. អាហារជរូបេសុ អាហារនានត្តំ បដិច្ច សរីរេ ឧប្បន្នានំ សមវិសមរូបសន្តតីនំតិ. ‘‘អយំ នយោ’’តិ ពហិទ្ធាសន្តានេ និទស្សន នយោ. តេន អជ្ឈត្តសន្តានេបិ សត្តសន្តានានំ ហត្ថបាទាទិសន្តានានំ កេសលោមាទិ សន្តានានញ្ច និព្ពត្តិ វឌ្ឍិបវត្តិយោ និទស្សេតិ. ‘‘ជីរណំ’’តិ អភិនវាវត្ថតោ ហាយនំ. បាឡិបាឋេ. ‘‘ឋិតស្ស អញ្ញថត្តំ’’តិ អញ្ញោ បការោ អញ្ញថា. អញ្ញថា ភាវោ អញ្ញថត្តំ. ឯតេន ជរាវសេនវា នានារោគាពាធាទិវសេន វា វិបរិណាមោ វុត្តោ. ‘‘តថា អវត្ថាភេទយោគតោ’’តិ ជាតិរូបមេវ អាទិម្ហិ និព្ពត្តិ ហោតិ. តតោបរំ តមេវ វឌ្ឍិ ហោតិ. តតោ បរំ តមេវ បវត្តិ ហោតីតិ ឯវំ តថា អវត្ថាភេទយោគតោ. តេនាហ ‘‘សាហី’’តិអាទិំ. ‘‘បពន្ធយតី’’តិ បពន្ធំ ករោតិ. សង្គហគាថាទីសុ បន សុវិញ្ញេយ្យា. ‘‘ឯត្ថ ច បច្ឆិមានី’’តិអាទីសុ. វោហារសិទ្ធមត្តភាវំ’’តិ បុគ្គលោ សត្តោ អត្តា ជីវោតិអាទិកា បញ្ញត្តិ នាម វោហារ សិទ្ធមត្តា ហោតិ. សភាវសិទ្ធា ន ហោតិ. សាហិ មហាជនេហិ ខន្ធ បញ្ចកំ ឧបាទាយ បុគ្គលោ នាម អត្ថីតិ សម្មតត្តា វោហរិតត្តា វោហារសិទ្ធា នាម. សភាវសិទ្ធា បន ន ហោតិ. តស្មា អរិយានំ វោហារេ បុគ្គលោ នាម នត្ថីតិ សិជ្ឈតិ. ឥមានិ បន រូបានិ សភាវសិទ្ធត្តា អរិយានំ វោហារេបិ អត្ថីតិ សិជ្ឈន្តិ. តេនាហ ‘‘តាទិសេនា’’តិអាទិំ. ‘‘សុទ្ធធម្មគតិយា សិទ្ធេនា’’តិ បថវីធាតុ នាម សុទ្ធធម្មោ ហោតិ. សា ឧប្បាទម្បិ គច្ឆតិ, ជរម្បិ គច្ឆតិ, ភេទម្បិ គច្ឆតិ. តស្មា តស្សា ឧប្បាទោបិ ជរាបិ ភេទោបិ សុទ្ធធម្មគតិយា សិទ្ធោ នាម. ឯវំ លក្ខណរូបានំ សុទ្ធធម្មគតិសិទ្ធំ បរមត្ថលក្ខណំ វេទិតព្ពំ. តថា វិញ្ញត្តិ ទ្វយស្សបិ វិការរូបត្តយស្សបិ បរិច្ឆេទ រូបស្សបីតិ. យថា ច ឥមេសំ រូបានំ. តថា និព្ពានស្សបិ សុទ្ធធម្មគតិសិទ្ធំ បរមត្ថលក្ខណំ អត្ថិយេវ. កិលេសធម្មាហិ អរិយមគ្គេ អភាវិតេ ភវបរម្បរាយ ឧប្បាទំ គច្ឆន្តិយេវ. ភាវិតេបន អនុប្បាទំ និរោធំ គច្ឆន្តិយេវ. តស្មា កិលេសធម្មានំ អនុប្បាទនិរោធោបិ សុទ្ធធម្មគតិយា សិទ្ធោ នាម. ឯវំ និព្ពានស្សបិ សុទ្ធធម្មគតិសិទ្ធំ បរមត្ថលក្ខណំ វេទិតព្ពំ. អត្ថិ ភិក្ខវេ អជាតំ អភូតន្តិ ឥទំ សុត្តំបិ ឯត្ថ វត្តព្ពំ. ឯតេន អរិយវោហារេ និព្ពានស្ស ឯកន្តេន អត្ថិតា ភគវតា វុត្តា ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឥតរថា’’តិអាទិំ. ‘‘នសភាវតោ អនុបលទ្ធត្តា អនិប្ផន្នានិ នាម ហោន្តី’’តិ ឯតេន ឯតានិ អសភាវរូបានីតិ ច អលក្ខណ រូបានីតិ ច អសម្មសនរូបានីតិ ច ន សក្កា វត្តុំតិបិ ទីបេតិ. កស្មា, យថាសកំ សភាវេហិ សភាវវន្តត្តា យថាសកំ លក្ខណេ ហិ សលក្ខណត្តា បដិសម្ភិទាមគ្គេ សម្មសនញ្ញាណ វិភង្គេ ជាតិជរាមរណានម្បិ សម្មសិតព្ពធម្មេសុ អាគតត្តាតិ. អដ្ឋសាលិនិយម្បិ អយមត្ថោ វុត្តោយេវ. យថាហ បរិនិប្ផន្នន្តិ បន្នរសរូបានិ បរិនិប្ផន្នានិ នាម. ទសរូបានិ អបរិនិប្ផន្នានិ នាម. យទិ អបរិនិប្ផន្នានិ នាម. ឯវំសតិ, អសង្ខតានិ នាម សិយុំ. តេសំយេវ បនរូបានំ កាយវិការោ កាយវិញ្ញត្តិ នាម. វចីវិការោ វចីវិញ្ញត្តិ នាម. ឆិទ្ទំ វិវរំ អាកាសធាតុ នាម. លហុភាវោ លហុតា នាម. មុទុភាវោ មុទុតា នាម. កម្មញ្ញភាវោ កម្មញ្ញតា នាម. និព្ពត្តិ ឧបចយោ នាម. បវត្តិ សន្តតិ នាម. ជីរណាការោ ជរតា នាម. ហុត្វា អភាវាការោ អនិច្ចតា នាមាតិ សព្ពំ បរិនិប្ផន្នំ សង្ខតមេវាតិ. តត្ថ ‘‘តេសំយេវ រូបានំ’’តិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ. តេសំយេវ ទសន្នំ រូបានំ មជ្ឈេតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឥតិសព្ពំ’’តិ ឥទំ សព្ពំ ទសវិធំ រូបំ បរិនិប្ផន្នមេវ សង្ខតមេវាតិ អត្ថោ. ខន្ធវិភង្គដ្ឋកថាយម្បិ វុត្តោវ. យថាហ បញ្ចវិបនខន្ធា បរិនិប្ផន្នាវ ហោន្តិ, នោ អបរិនិប្ផន្នា. សង្ខតាវ, នោ អសង្ខតា. អបិច និប្ផន្នាបិ ហោន្តិយេវ. សភាវធម្មេសុហិ និព្ពានមេវេកំ អបរិនិប្ផន្នំ អនិប្ផន្នញ្ចាតិ ច. និរោធសមាបត្តិ ច នាម បញ្ញត្តិ ច កថន្តិ. និរោធសមាបត្តិ លោកិយលោកុត្តរាតិ វា សង្ខតាសង្ខតាតិ វា បរិនិប្ផន្នាបរិនិប្ផន្នាតិ វា ន វត្តព្ពា. និប្ផន្នា បន ហោតិ. សមាបជ្ជន្តេន សមាបជ្ជិតព្ពតោ. តថា នាមបញ្ញត្តិ, សាបិហិ លោកិយាទិភេទំ នលភតិ. និប្ផន្នា បន ហោតិ. នោ អនិប្ផន្នា. នាមគ្គហណញ្ហិ គណ្ហន្តោវ គណ្ហាតីតិ ច. ឯតេន លក្ខណរូបានម្បិ និប្ផន្នតា សិទ្ធា ហោតិ. វិសុទ្ធិ មគ្គេបន និប្ផន្នំ អនិប្ផន្នំតិទុកស្ស និទ្ទេសេ. អដ្ឋារសវិធំ រូបំ បរិច្ឆេទវិការ លក្ខណភាវំ អតិក្កមិត្វា សភាវេនេវ បរិគ្គហេតព្ពតោ និប្ផន្នំ, សេសំ តព្ពិបរីតតាយ អនិប្ផន្នន្តិ ច. និប្ផន្នរូបំ បន រូបរូបំ នាមាតិ ច. យំ ចតូហិ កម្មាទីហិ ជាតំ, តំ ចតុជំ នាម. តំ លក្ខណ រូបវជ្ជំ អវសេសរូបំ. លក្ខណរូបំ បន ន កុតោចិជាតន្តិ ច វុត្តំ. សព្ពញ្ចេតំ អាចរិយេហិ គហិតនាមមត្តត្តា វត្តិច្ឆានុគតំ ហោតិ. យំ រុច្ចតិ, តំ គហេត្វា កថេតព្ពន្តិ.

រូបសមុទ្ទេសានុទីបនា និដ្ឋិតា.

១៩៧. រូបវិភាគេ.‘‘ឯកវិធនយំ តាវ ទស្សេតុំ’’តិ រូបវិភាគតោ បថមំ ទស្សេតុំ. ឯតេន ឯកវិធនយោ រូបវិភាគោ នាម ន តាវ ហោតីតិ ទស្សេតិ. តំ ន សមេតិ. កេន ន សមេតីតិ អាហ ‘‘វក្ខតិហី’’តិអាទិំ. ‘‘អជ្ឈត្តិកាទិភេទេន វិភជន្តិ វិចក្ខណា’’តិ ឯតេន សព្ពំរូបំ អជ្ឈត្តិកពាហិរវសេន ទុវិធន្តិអាទិកោ ទុវិធនយោ ឯវ រូបវិភាគនយោ នាមាតិ វិញ្ញាយតិ. តស្មា តេន ន សមេតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អបិច បាឡិយំ. សហេតុកា ធម្មា, អហេតុកា ធម្មាតិអាទិ ទុកេសុ សព្ពំរូបំ អហេតុកមេវ, ន សហេតុកន្តិអាទិ និយមករណម្បិ រូបវិភាគោ ឯវាតិ កត្វា តថា វុត្តន្តិ គហេតព្ពំ. ‘‘ឥតរានិ បនា’’តិ កាមាវចរន្តិអាទីនិ បន. ‘‘ជនកេន បច្ចយេនា’’តិ បធានវចនមេតំ. ឧបត្ថម្ភកាទិ បច្ចយាបិ គហេតព្ពា ឯវ. ‘‘សង្គម្មា’’តិ សមាគន្ត្វា. ‘‘ករីយតី’’តិ និប្ផាទីយតិ. យោធម្មោតិអាទីសុ. ‘‘បហីនោ បី’’តិ ឆិន្ទនភិន្ទនាទិវសេន បហីនោបិ. ‘‘តស្មិំ សតី’’តិ សមុទយប្បហានេ សតិ. កិច្ចបច្ចយានំ អរហត្ថស្ស ច សក្កត្ថស្ស ច ទីបនតោ ទុវិធំ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋានត្តា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘តព្ពិសយស្សា’’តិ រូបវិសយស្ស. ‘‘ឯវំ’’តិ ឯវំសន្តេ. ‘‘បហីនំ ភវិស្សតី’’តិ អនាគតភវេ បុន អនុប្បាទត្ថាយ ឥធេវ បហីនំ ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឧច្ឆិន្នមូលំ’’តិអាទិំ. ‘‘តាលាវត្ថុកតំ’’តិ ឆិន្នតាលក្ខាណុកំ វិយ កតំ ភវិស្សតិ. ‘‘អនភាវំ កតំ’’តិ បុន អភាវំ កតំ. ‘‘បាកដោ’’តិ ទស្សនាទិកិច្ចវិសេសេហិ បញ្ញាតោ. ‘‘តទុបាទាយា’’តិ តំ ឧបនិធាយ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘អជ្ឈត្តិករូបំ’’តិ បទុទ្ធារណំ. អត្តានំ អធិកិច្ច បវត្តំ អជ្ឈត្តំ. អជ្ឈត្តមេវ អជ្ឈត្តិកន្តិ ទស្សេតិ ‘‘អត្តភាវសង្ខាតំ’’តិអាទិនា. តំ ន សុន្ទរំ. កស្មា, អជ្ឈត្តធម្ម អជ្ឈត្តិក ធម្មានញ្ច អវិសេសោ អាបជ្ជតីតិ វក្ខមានការណត្តា. ‘‘ទ្វាររូបំ នាមា’’តិ បទុទ្ធារបទំ. កស្មា ទ្វាររូបំ នាមាតិ អាហ ‘‘យថាក្កមំ’’តិអាទិំ. បរតោបិ ឯសនយោ. ‘‘ទេសនាភេទ រក្ខណត្ថំ’’តិ ទុកទេសនាភេទតោ រក្ខណត្ថំ. តត្ថ ទេសនាភេទោ នាម រូបកណ្ឌេ បញ្ចវិញ្ញាណានំ វត្ថុ រូបញ្ច, ន វត្ថុ រូបញ្ច, អារម្មណ រូបញ្ច, ន អារម្មណ រូបញ្ច វត្វា មនោវិញ្ញាណស្ស ន វុត្តំ. យទិ វុច្ចេយ្យ, អារម្មណទុកេ មនោវិញ្ញាណស្ស អារម្មណ រូបំ, ន អារម្មណ រូបន្តិ ទុកបទំ ន លព្ភេយ្យ. អយំ ទេសនាភេទោ នាម. វត្ថុទុកេសុ ហទយវត្ថុវសេន លព្ភមានំ មនោវិញ្ញាណទុកំ ន វុត្តន្តិ. ‘‘ថូលសភាវត្តា’’តិ សុខុមរូបំ ឧបាទាយ វុត្តំ. ‘‘ទូរេ បវត្តស្សបី’’តិ យថា សុខុមរូបំ អត្តនោ សរីរេ បវត្តម្បិ ញាណេន សីឃំ បរិគ្គហេតុំ ន សក្កា ហោតិ, តថា ឥទំ. ឥមស្ស បន ទូរេ បវត្តស្សបិ. ‘‘គហណយោគ្យត្តា’’តិ ញាណេន បរិគ្គហណបត្តត្តាតិ អធិប្បាយោ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘សយំនិស្សយវសេន ចា’’តិ សយញ្ច និស្សយ មហាភូតវសេន ច. តត្ថ សយំ សម្បត្តា នាម ផោដ្ឋព្ពធាតុយោ. និស្សយវសេន សម្បត្តា នាម គន្ធរសា. ឧភយថាបិ អសម្បត្តា នាម ចក្ខុ រូប, សោត សទ្ទា. យោ បដិមុខភាវោ អត្ថិ, យំ អញ្ញមញ្ញបតនំ អត្ថីតិ យោជនា. ន ច តានិ អញ្ញប្បការានិ ឯវ សក្កា ភវិតុន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អនុគ្គហ ឧបឃាតវសេនា’’តិ វឌ្ឍនត្ថាយ អនុគ្គហវសេន, ហាយនាទិ អត្ថាយ ឧបឃាតវសេន. ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ ចតុសមុដ្ឋានិករូបំ គណ្ហាតិ. ‘‘អាទិន្នបរាមដ្ឋត្តា’’តិ តណ្ហាមានេហិ ឯតំ មម ឯសោហមស្មីតិអាទិន្នត្តា, ទិដ្ឋិយា ឯសោ មេ អត្តាតិ បរាមដ្ឋត្តា ច. ‘‘និច្ចកាលំ បវត្តិវសេនា’’តិ ឯកេន ជនកកម្មេន បដិសន្ធិក្ខណតោ បដ្ឋាយ និច្ចកាលំ បវត្តិវសេន. ‘‘ឧបចរីយតី’’តិ វោហរីយតិ. ‘‘អត្ថវិសេសពោធោ’’តិ រូបារម្មណស្ស កិច្ចវិសេសពោធោ. ‘‘អសម្បត្តវសេនា’’តិ វិសយដ្ឋានំ សយំ អសម្បជ្ជនវសេន. អត្តនោឋានំ វា វិសយស្ស អសម្បជ្ជនវសេន. តត្ថ វិសយស្ស អសម្បត្តំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិមាហ. តថា សោតសទ្ទេសុ ច អញ្ញមញ្ញំ លគ្គិត្វា ឧប្បជ្ជមានេសុ. ‘‘សម្បត្តិយា ឯវា’’តិ សម្បជ្ជនត្ថាយ ឯវ. តថា អាបោ ច សម្បត្តិយា ឯវ បច្ចយោតិ យោជនា. ទុព្ពលបថវី ឯវ សន្និស្សយោ យស្សាតិ វិគ្គហោ. ‘‘អស្សា’’តិ ចក្ខុស្ស. ‘‘សោតស្សបនកថំ’’តិ សោតស្ស អសម្បត្តគ្គហណំ កថំ បាកដំ. សម្បត្តគ្គហណំ ឯវ បាកដន្តិ ទីបេតិ. តេនាហ ‘‘តត្ថហី’’តិអាទិំ. ទក្ខិណបស្សតោ វា សុយ្យតិ, ចេតិយាទិកស្ស បុរត្ថិមទិសាភាគេ ឋិតានន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘បដិឃដ្ដនានិឃំសោ’’តិ សោតេសុ បដិឃដ្ដនវេគោ. ‘‘តេសំ’’តិ អាសន្នេវា ទូរេ វា ឋិតានំ. ហោតុ ទូរេ ឋិតានំ ចិរេន សុតោតិ អភិមានោ. កស្មា បន ឧជុកំ អសុត្វា ទក្ខិណបស្សតោវា ឧត្តរបស្សតោ វា សុណេយ្យ, អសុយ្យមានោ ភវេយ្យាតិ បុច្ឆា. តំ កថេន្តោ ‘‘អបិចា’’តិអាទិមាហ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘គន្ត្វា វិសយទេសំ តំ, ផរិត្វា គណ្ហតីតិ ចេ’’តិ តំ ចក្ខុសោត ទ្វយំ ទូរេវិសយានំ ឧប្បន្នទេសំ ផរិត្វា គណ្ហតីតិ ចេវទេយ្យាតិ អត្ថោ. ទូរេឋត្វា បស្សន្តោ សុណន្តោ ច មហន្តម្បិបព្ពតំ ឯកក្ខណេ បស្សតិ, មហន្តំបិ មេឃសទ្ទំ ឯកក្ខណេ សុណាតិ. តស្មា ឧភយំ អសម្បត្តគោចរន្តិ វិញ្ញាយតិ. ឥមស្មិំ វចនេ ឋត្វា ឥទំ បរិកប្បវចនំ ទស្សេតិ តំ ទ្វយំ វិសយប្បទេសំ គន្ត្វា មហន្តំបិ បព្ពតំ វា មេឃសទ្ទំ វា ផរិត្វា គណ្ហាតិ. តស្មា មហន្តំបិ បស្សតិ, សុណាតិ. ន អសម្បត្តគោចរត្តា មហន្តំ បស្សតិ សុណាតីតិ កោចិ វទេយ្យាតិ វុត្តំ ហោតិ. អធិដ្ឋានវិធានេបិ តស្ស សោ គោចរោ សិយាតិ. ឯវំសតិ, ទិព្ពចក្ខុ ទិព្ពសោតាភិញ្ញានំ អធិដ្ឋានវិធានេបិ សោ រូបសទ្ទវិសយោ តស្ស បសាទចក្ខុសោតស្ស គោចរោ សិយាតិ អភិញ្ញាធិដ្ឋាន កិច្ចំ នាម នត្ថិ. ចក្ខុសោតំ ទេវលោកម្បិ គន្ត្វា ទិព្ពរូបម្បិ ទិព្ពសទ្ទម្បិ គណ្ហេយ្យ. ន បន គណ្ហាតិ. តស្មា តស្ស វិសយទេសគមនញ្ច មហន្តទេសផរណញ្ច ន ចិន្តេតព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ.

រូបវិភាគានុទីបនា និដ្ឋិតា.

១៥៨. រូបសមុដ្ឋានេ. សុត្តន្តេសុ ចេតនាសម្បយុត្តា អភិជ្ឈាទយោបិ កម្មន្តិ វុត្តា. តេ បន បដ្ឋានេ កម្មបច្ចយំ បត្វា តប្បច្ចយកិច្ចំ ន សាធេន្តិ, ចេតនា ឯវ សាធេតីតិ អាហ ‘‘សា យេវា’’តិអាទិំ. ‘‘តំ សមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ’’តិ ហេតូហិ ច ហេតុសម្បយុត្តកធម្មេហិ ច សមុដ្ឋានានញ្ច រូបានន្តិ អត្ថវសេន ចេតសិកធម្មានម្បិ រូបសមុដ្ឋាបកតា សិទ្ធា ហោតិ. សោ ហិ ឧទយតិ បសវតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កប្បសណ្ឋាបនវសេនា’’តិ កប្បប្បតិដ្ឋាបនវសេន. អជ្ឈត្តិកសទ្ទោ ឆសុ ចក្ខាទីសុ អជ្ឈត្តិកាយតនេ ស្វេវ បវត្តតិ. ឥធ បន សកលំ អជ្ឈត្តសន្តានំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘អជ្ឈត្ត សន្តានេតិ បន វត្តព្ពំ’’តិ. ‘‘ខណេ ខណេ’’តិ វិច្ឆាវចនំ. ‘‘វិច្ឆា’’តិ ច ពហូសុខណេសុ ព្យាបនន្តិ អាហ ‘‘តីសុតីសុខណេសូ’’តិ.

យមកបាឋេសុ. យស្ស វា បន បុគ្គលស្ស. ‘‘និរុជ្ឈតី’’តិ ភង្គក្ខណ សមង្គិតមាហ. ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ ឧប្បាទក្ខណ សមង្គិតំ. ‘‘ឥតី’’តិ អយំ បុច្ឆា. ‘‘នោ’’តិ បដិក្ខេបោ. សមុទយសច្ចស្ស ភង្គក្ខណេ ទុក្ខសច្ចភូតស្ស រូបស្សវា នាមស្សវា ឧប្បាទោ នាម នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. យស្ស កុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តិ, យស្ស អកុសលា ធម្មា ឧប្បជ្ជន្តីតិ ទ្វេ បាឋាគហេតព្ពា. ‘‘នោ’’តិ កុសលាកុសល ធម្មានំ ឧប្បាទក្ខណេ អព្យាកតភូតានំ រូបានំ វា នាមានំ វា និរោធោ នាម នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេសុបាឋេសុ កេសញ្ចិវាទីនំ វចនោកាសំ ទស្សេតុំ ‘‘អរូបភវំ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘ចេ’’តិ កោចិវាទី ចេវទេយ្យ. ‘‘នា’’តិ ន វត្តព្ពំ. ‘‘ឧប្បជ្ជតី’’តិ ច ឧទ្ធដា សិយុន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥតរត្ថ ចា’’តិ តតោ ឥតរស្មិំ យស្ស កុសលា ធម្មាតិអាទិបាឋេ ច. ‘‘តម្បិ នា’’តិ តម្បិ វចនំ ន វត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. ‘‘បុរិមកោដ្ឋាសេ’’តិ អសញ្ញសត្តានំ តេសំ តត្ថាតិ ឥមស្មិំ បុរិមបក្ខេតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បច្ឆិមកោដ្ឋាសេ’’តិ សព្ពេសំ ចវន្តានំ បវត្តេ ចិត្តស្សភង្គក្ខណេតិ ឥមស្មិំ បច្ឆិម បក្ខេ. ចវន្តានំ ឥច្ចេវ វុត្តំ សិយា, ន បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេតិ, នោ ច ន វុត្តំ, តស្មា វិញ្ញាយតិ បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ រូបជីវិតិន្ទ្រិយម្បិ ន ឧប្បជ្ជតីតិ. រូបជីវិតិន្ទ្រិយេ ច អនុប្បជ្ជមានេ សតិ, សព្ពានិ កម្មជរូបានិ ឧតុជរូបានិ អាហារជរូបានិ ច ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ នុប្បជ្ជន្តីតិ វិញ្ញាតព្ពំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បច្ឆិមកោដ្ឋាសេ’’តិ សព្ពេសំ ចវន្តានំ បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេតិ ឥមស្មិំ បច្ឆិមបក្ខេ. តត្ថ ច បវត្តេ ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេតិ ឥទំ អធិប្បេតំ. ឯវំ បាឡិសាធកំ ទស្សេត្វា ឥទានិ យុត្តិសាធកំ ទស្សេន្តោ ‘‘យស្មា ចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘តស្សា’’តិ អានន្ទា ចរិយស្ស មូលដីកាការស្ស. វិភាវនិយំ. ភង្គេ រូបស្ស នុប្បាទោ, ចិត្តជានំ វសេន វា. អារុប្បំ វាបិ សន្ធាយ, ភាសិតោ យមកស្ស ហិ. ន ចិត្តដ្ឋិតិ ភង្គេ ច, ន រូបស្ស អសម្ភវោ. តិ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘ន ហិ ន ចិត្តដ្ឋិតី’’តិ ចិត្តស្សឋិតិ នាម ន ហិ នត្ថិ. ‘‘ភង្គេចា’’តិ ចិត្តស្សភង្គក្ខណេ ច. តំ អសម្ភាវេន្តោ ‘‘យមកបាឡិយោ បនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘នានត្ថា នានាព្យញ្ជនា’’តិ ឯតេន បាឡិសំសន្ទនា នាម គរុកត្តព្ពាតិ ទីបេតិ. ‘‘គម្ភីរោ ច សត្ថុ អធិប្បាយោ’’តិ ឯតេន អត្តានំ សត្ថុមតញ្ញុំ កត្វា ឥទំ សន្ធាយ ឯតំ សន្ធាយាតិ វត្តុំ ទុក្ករន្តិ ទីបេតិ. ‘‘សុទ្ធំ អរូបមេវា’’តិ សុទ្ធំ អរូបប្បដិសន្ធិំ ឯវ. ឆ ចត្តាលីសចិត្តានិ រូបំ ជនេតុំ ន សក្កោន្តិ. ឯវំ សតិ អរូបវិបាកវជ្ជិតន្តិ កស្មា វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អរូបវិបាកាបនា’’តិអាទិំ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘ហេតុនោ’’តិ រូបវិរាគភាវនា កម្មសង្ខាតស្ស ហេតុស្ស. ‘‘តព្ពីធុរតាយា’’តិ រូបវិរុទ្ធតាយ. រូបារូបវិរាគភាវនាភូតោ មគ្គោ. តេន និព្ពត្តស្ស. រូបោកាសោ នាម កាមរូបភវោ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘ឯកូន ន វុតិភវង្គស្សេ វា’’តិ បវត្តិកាលេ រូបជនកស្ស ឯកូន ន វុតិភវង្គ ចិត្តស្សាតិ អត្ថោ. តត្ថ បន អរូបវិបាកំ បវត្តិកាលេបិ រូបជនកំ ន ហោតីតិ អាហ ‘‘តត្ថា’’តិអាទិំ. កេចិ បន បដិសន្ធិ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ រូបំ បច្ឆាជាត បច្ចយំ ន លភតិ. ឋិតិក្ខណេ រូបំ បរតោ ភវង្គចិត្តតោ បច្ឆាជាតបច្ចយំ លភតីតិ វទន្តិ. តំ ន គហេតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហិ អត្តនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សយំ វិជ្ជមានោ ហុត្វា ឧបការកោ បច្ចយោ អត្ថិបច្ចយោ. បច្ឆាជាតោ ច តស្ស ឯកទេសោ. ‘‘អាយុសង្ខារានំ’’តិ ឧស្មាទីនំ. ‘‘តំ’’តិ ខីណាសវានំ ចុតិចិត្តំ. ‘‘យថាហា’’តិ សោ ថេរោ កិំ អាហ. ‘‘វុត្តំ’’តិ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. ឥតិ បន វចនតោ អញ្ញេសំបិ ចុតិចិត្តំ រូបំ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ វិញ្ញាយតីតិ បធានវចនំ. បន សទ្ទោ អរុចិ ជោតកោ. ‘‘តថា វុត្តេបី’’តិ ជោតេតិ. វចីសង្ខារោ នាម វិតក្កវិចារោ. កាយសង្ខារោ នាម អស្សាសបស្សាសវាតោ. សោ សព្ពេសំបិ កាមសត្តានំ ចុតិ ចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ច តតោ បុរិមចិត្តស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ច ននិរុជ្ឈតីតិ វចនេន ចុតិចិត្តតោ បុព្ពភាគេយេវ អស្សាសបស្សាសានំ អភាវំ ញាបេតិ. ននុ ឥមិស្សំ បាឡិយំ ចុតិកាលេ អស្សាសបស្សាសស្ស អភាវំ វទតិ. អញ្ញេសំ ចិត្តជរូបានំ អភាវំ ន វទតិ. តស្មា ឥមាយ បាឡិយា សព្ពេសម្បិ ចុតិចិត្តំ អស្សាសបស្សាសំ ន ជនេតីតិ វិញ្ញាយតិ. ន អញ្ញានិ ចិត្តជរូបានីតិ ចោទនា. តំ បរិហរន្តោ ‘‘ន ហី’’តិអាទិមាហ. ន ហិ រូបសមុដ្ឋាបកចិត្តស្ស កាយសង្ខារ សមុដ្ឋាបនំ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘គព្ភគមនាទិវិនិពទ្ធាភាវេ’’តិ មាតុកុច្ឆិម្ហិ គតស្ស អស្សាសបស្សាសោ ន ឧប្បជ្ជតិ, តថា ឧទកេ និមុគ្គស្ស. ពាឡ្ហំ វិសញ្ញីភូតស្ស. ចតុត្ថជ្ឈានំ សមាបជ្ជន្តស្ស. និរោធសមាបត្តិំ សមាបជ្ជន្តស្ស. រូបារូបភវេ ឋិតស្សាតិ. តស្មា ឯតេគព្ភគមនាទយោ អស្សាសបស្សាសំ វិនិពទ្ធន្តិ នីវារេន្តីតិ គព្ភគមនាទិវិនិពទ្ធា. តេសំ អភាវោតិ វិគ្គហោ. វិនា ឥមេហិ ការណេហិ អស្សាសបស្សាសស្ស ច អញ្ញចិត្តជរូបានញ្ច វិសេសោ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. អញ្ញំបិ យុត្តិំ ទស្សេតិ ‘‘ចុតោ ចា’’តិអាទិនា. ចុតោ ច ហោតិ, អស្ស ចិត្តសមុដ្ឋាន រូបញ្ច បវត្តតីតិ ន ច យុត្តន្តិ យោជនា. សោ ច សុដ្ឋុ ឱឡារិកោ រូបធម្មោ. ឥតិ តស្មា ន សក្កា វត្តុំតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥមស្ស អត្ថស្សា’’តិ វត្វា តំ អត្ថំ វទតិ ‘‘ឱឡារិកស្សា’’តិអាទិនា. ‘‘កតីបយ ខណមត្តំ’’តិ បន្នរសខណសោឡសខណមត្តំ. ‘‘ចិត្តជរូបប្បវត្តិយា’’តិ ចិត្តជរូបប្បវត្តនតោ. ទុព្ពលា ហោន្តិ, តទា បញ្ចារម្មណានិបិ បញ្ចទ្វារេសុ អាបាតំ នាគច្ឆន្តិ. ‘‘បច្ចយបរិត្តតាយ វា’’តិ តទា បច្ឆាជាតបច្ចយស្ស អលាភតោ វុត្តំ. ទុព្ពលា ហោន្តិ. តទា ទុព្ពលត្តា ឯវ បញ្ចារម្មណានិ បញ្ចទ្វារេសុ អាបាតំ នាគច្ឆន្តិ. បរិយោសានេបិ ឯកចិត្តក្ខណមត្តេ. វត្ថុស្ស អាទិអន្តនិស្សិតានិ បដិសន្ធិក្ខណេ អាទិម្ហិ និស្សិតានិ. មរណាសន្នកាលេ អន្តេ និស្សិតានិ. សមទុព្ពលានិ ឯវ ហោន្តិ. តស្មា យថា សព្ពបដិសន្ធិចិត្តម្បិ រូបំ ន ជនេតិ, តថា សព្ពចុតិចិត្តម្បិ រូបំ ន ជនេតីតិ សក្កា វិញ្ញាតុន្តិ. ‘‘បាឡិវិរោធំ’’តិ បុព្ពេ ទស្សិតាយ សង្ខារ យមកបាឡិយា វិរោធំ.‘‘ការណំ វុត្តមេវា’’តិ ចិត្តញ្ហិ ឧប្បាទក្ខណេ ឯវ បរិបុណ្ណំ បច្ចយំ លភិត្វា ពលវំ ហោតីតិ វុត្តមេវ. ‘‘តំ’’តិ អប្បនាជវនំ. អចលមានំ ហុត្វា. ‘‘អព្ពោកិណ្ណេ’’តិ វីថិចិត្ត វារេន អវោកិណ្ណេ. ន តថា បវត្តមានេសុ អង្គានិ ឱសីទន្តិ, យថា ឋបិតានេវ ហុត្វា បវត្តន្តិ. ‘‘ន តតោបរំ’’តិ តតោ អតិរេកំ រូបវិសេសំ ន ជនេតិ. ‘‘កិញ្ចី’’តិ កិញ្ចិចិត្តំ. ‘‘ឧត្តរកិច្ចំ’’តិ ឧបរូបរិកិច្ចំ. ‘‘អដ្ឋ បុថុជ្ជនានំ’’តិ អដ្ឋ សោមនស្ស ជវនានិ ហសនំបិ ជនេន្តិ. ឆ ជវនានិ បញ្ចជវនានីតិ អធិការោ. តេសំ ពុទ្ធានំ. សិតកម្មស្សាតិ សម្ពន្ធោ. សិតកម្មំ នាម មិហិតកម្មំ. ‘‘ការណំ វុត្តមេវា’’តិ ‘រូបស្ស បន ឧបត្ថម្ភកភូតា ឧតុអាហារា បច្ឆាជាតបច្ចយ ធម្មា ច ឋិតិក្ខណេ ឯវ ផរន្តី’តិ ឯវំ ការណំ វុត្តមេវ. ‘‘ឧតុនោ ពលវភាវោ’’តិ រូបុប្បាទនត្ថាយ ពលវភាវោ. សន្តតិឋិតិយា ពលវភាវោ បន បច្ឆាជាតបច្ចយាយត្តោ ហោតិ. រូបំ ន សមុដ្ឋាបេយ្យ. នោ ន សមុដ្ឋាបេតីតិ អាហ ‘‘វក្ខតិ ចា’’តិអាទិំ. អជ្ឈត្ត សន្តានគតោ ច ពហិទ្ធាសន្តានគតោ ច ទុវិធាហារោតិ សម្ពន្ធោ.

ឯត្ថចាតិអាទីសុ. ឧតុ បញ្ចវិធោ. អជ្ឈត្តសន្តានេ ចតុជវសេន ចតុព្ពិធោ, ពហិទ្ធា សន្តានេ ឧតុជវសេន ឯកោ. តថា អាហារោបិ បញ្ចវិធោ. តេសុ ឋបេត្វា ពហិទ្ធាហារំ អវសេសានំ អជ្ឈត្ត សន្តានេ រូបសមុដ្ឋាបនេ វិវាទោ នត្ថិ. ពហិទ្ធាហារស្ស បន អជ្ឈត្តសន្តានេ រូបសមុដ្ឋាបនេ វិវាទោ អត្ថីតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឧតុឱជានំ វិយា’’តិ ឧតុឱជានំ អជ្ឈត្តសន្តានេ រូបសមុដ្ឋាបនំ វិយ. អដ្ឋកថាបាឋេ. ‘‘ទន្តវិចុណ្ណិតំ បនា’’តិ ទន្តេហិ សង្ខាទិត្វា វិចុណ្ណំ កតំ បន. ‘‘សិត្ថំ’’តិ ភត្តចុណ្ណសិត្ថំ. ដីកាបាឋេ. ‘‘សា’’តិ ពហិទ្ធា ឱជា. ‘‘នសង្ខាទិតោ’’តិ ន សុដ្ឋុខាទិតោ. ‘‘តត្តកេនបី’’តិ មុខេឋបិតមត្តេនបិ. ‘‘អព្ភន្តរស្សា’’តិ អជ្ឈត្តាហារស្ស. ‘‘អដ្ឋអដ្ឋរូបានិ សមុដ្ឋាបេតី’’តិ ឧបត្ថម្ភនវសេន សមុដ្ឋាបេតិ, ជនន វសេន បន អជ្ឈត្តិកាហារោ ឯវ សមុដ្ឋាបេតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឧបាទិន្នកា’’តិ អជ្ឈត្ត សម្ភូតា វុច្ចន្តិ. ពហិទ្ធា ឱជាបិ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ យេវាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តេនឧតុនា’’តិ អជ្ឈត្ត ឧតុនា. ‘‘សេទិយមានា’’តិ ឧស្មាបិយមានា. ‘‘តាយ ច ឱជាយា’’តិ អជ្ឈត្ត ឱជាយ. ‘‘មេទសិនេហុបចយ វសេនា’’តិ មេទកោដ្ឋាសរសសិនេហ កោដ្ឋាសានំ វឌ្ឍនវសេន. ឥតរានិ បន តីណិរូបសមុដ្ឋានានិ. បាឡិបាឋេ. ‘‘ឥន្ទ្រិយានី’’តិ ចក្ខាទីនិ ឥន្ទ្រិយ រូបានិ. ‘‘វិហារោ’’តិ សមាបត្តិ ឯវ វុច្ចតិ. សមាបត្តិ ចិត្តេន ជាតត្តា តានិ ឥន្ទ្រិយានិ វិប្បសន្ន នីតិ កត្វា កស្មា វុត្តន្តិ បុច្ឆតិ. ‘‘ឧបចរិតត្តា’’តិ ឋានូបចារេន វោហរិតត្តា. ‘‘តេសំ ន វន្នំ’’តិ ឥន្ទ្រិយរូបានំ. និធិកណ្ឌបាឋេ. សុន្ទរោ វណ្ណោ យស្សាតិ សុវណ្ណោ. សុវណ្ណស្ស ភាវោ សុវណ្ណតា. តថាសុស្សរតា. ‘‘សរោ’’តិ ច សទ្ទោ វុច្ចតិ. ‘‘សុសណ្ឋានំ’’តិ អង្គបច្ចង្គានំ សុដ្ឋុសណ្ឋានំ. ‘‘សុរូបតា’’តិ សុន្ទររូបកាយតា. ‘‘យថា’’តិ យេនអាការេន សណ្ឋិតេ សតិ. តថា តេន អាការេន សណ្ឋិតា ហោតីតិ យោជនា.

លហុតាទិត្តយេ. ទន្ធត្តាទិករានំ ធាតុក្ខោភានំ បដិបក្ខេហិ បច្ចយេហិ សមុដ្ឋាតីតិ វិគ្គហោ. ‘‘ឯតស្សា’’តិ លហុតាទិត្តយស្ស វុត្តា. តស្មា ឯតំ លហុតាទិត្តយំ កម្មសមុដ្ឋានន្តិ វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘យមកេសុបិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នេនេវ គហិតោ’’តិ យស្ស ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស សោតាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ. សចក្ខុកានំ អសោតកានំ ឧបបជ្ជន្តានំ តេសំ ចក្ខាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិអាទីសុ ឧប្បាទវារេ បដិសន្ធិវសេន, និរោធវារេ ចុតិវសេន អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំវ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. អកម្មជានំ បវត្តិកាលេ កាលភេទោ វុត្តោតិ. ‘‘កម្មវិបាកជា អាពាធាតិ វុត្តំ’’តិ វីថិមុត្តសង្គហេ ឧបច្ឆេទកកម្មទីបនិយំ ‘អត្ថិ វាត សមុដ្ឋិតា អាពាធា. ល. អត្ថិ កម្មវិបាកជា អាពាធា’តិ វុត្តំ. តានិ ឧបបីឡកុបឃាតក កម្មានិបិ វិបត្តិយោ លភមានានិ ឯវ ខោភេត្វា នានាពាធេ ឧប្បាទេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. សរីរេ ឋន្តិ តិដ្ឋន្តីតិ សរីរដ្ឋកា. ‘‘តទនុគតិកានិ ឯវ ហោន្តី’’តិ កម្មជាទីនិបិ ខុព្ភិតានិ ឯវ ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. ឯតេន អដ្ឋសុ ការណេសុ យេនកេនចិការណេន ចក្ខុរោគាទិកេ អាពាធេ ជាតេ តស្មិំ អង្គេ បវត្តានិ សព្ពានិ រោគសមុដ្ឋានានិ អាពាធភាវំ គច្ឆន្តិយេវ. ឯវំ សន្តេបិ តប្បរិយាបន្នានិ កម្មជរូបានិ តទនុគតិកភាវេន អាពាធភាវំ គច្ឆន្តិ, ន ឧជុកតោ កម្មវសេនាតិ ទីបេតិ. កម្មសមុដ្ឋានោ អាពាធោ នាម នត្ថិ. តថាបិ អដ្ឋសុ អាពាធេសុបិ អត្ថិ វាតសមុដ្ឋានា អាពាធាតិអាទីសុ វិយ អត្ថិ កម្មសមុដ្ឋានា អាពាធាតិ អវត្វា អត្ថិ កម្មវិបាកជា អាពាធាតិ វុត្តំ. តត្ថ ឧបបីឡកោ បឃាតកកម្មានំវសេន ឧប្បន្នោ យោកោចិធាតុក្ខោភោ សុត្តន្តបរិយាយេ ន កម្មវិបាកោតិ វុច្ចតិយេវ. តតោ ជាតោ យោកោចិ អាពាធោ កម្មវិបាកជោតិ វុត្តោតិ. សុគម្ភីរមិទំឋានំ. សុដ្ឋុវិចារេត្វា កថេតព្ពំ. ‘‘យតោ’’តិ យស្មា កម្មសមុដ្ឋានា ពាធបច្ចយា. ល. លព្ភមានោ សិយា. កេវលំ សោ កម្មសមុដ្ឋានោ អាពាធោ នាម នត្ថីតិ យោជនា. ‘‘អវិហិំសា កម្មនិព្ពត្តា’’តិ មេត្តាករុណាកម្មនិព្ពត្តា. សុវិទូរតាយចេវ និរាពាធា ហោន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សណ្ឋិតិយា’’តិ ទុក្ខោភនីយេ វិសេសនបទំ. ហេតុបទំ វា ទដ្ឋព្ពំ. ខោភេតុំ ទុក្ករា ទុក្ខោភនីយា. ‘‘កាមំ’’តិ កិញ្ចាបីតិ អត្ថេ និបាតបទំ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ.

‘‘វុច្ចតេ’’តិអាទីសុ. រូបបច្ចយធម្មានំ បច្ចយកិច្ចំ តិវិធំ. ជននញ្ច ឧបត្ថម្ភនញ្ច អនុបាលនញ្ច. តត្ថ ជននកិច្ចំ ជនេតព្ពានំ ជាតិក្ខណេ ឯវ លព្ភតិ. សេសទ្វយំ បន ឋិតិក្ខណេបិ លព្ភតិ. ភង្គក្ខណេ បន សព្ពំ បច្ចយកិច្ចំ នត្ថិ. តត្ថ ជននកិច្ចវសេន វិចារេន្តោ ‘‘រូបជនកានំ’’តិអាទិមាហ. ‘‘អបិចា’’តិអាទីសុ. ‘‘តាសំ’’តិ ឧបចយសន្តតីនំ, ជរតា អនិច្ចតានញ្ច. ‘‘តេសូ’’តិ កុតោចិ សមុដ្ឋានេសុ. ឥធ បន អភិធម្មត្ថ សង្គហេបន. ‘‘ឯវំ សន្តេបី’’តិ បច្ចយវិសេសេន អទិស្សមានវិសេសត្ថេបិ. ‘‘សារតរ’’ន្តិ អតិសារភូតំ. ‘‘សេយ្យោ’’តិ សេដ្ឋោ.

រូបសមុដ្ឋានានុទីបនា និដ្ឋិតា.

១៦៩. កលាបយោជនាយំ. ‘‘សង្ខានេ’’តិ គណនេ. ‘‘តេនា’’តិ សង្ខានដ្ឋេន ឯកសទ្ទេន ទស្សេតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បិណ្ឌី’’តិ ឯកគ្ឃនោ. មូលដីកាបាឋេ. ‘‘ឧប្បាទាទិប្បវត្តិតោ’’តិ ឧប្បាទាទិវសេន បវត្តនតោ. ‘‘ឥតី’’តិ តស្មា. ឧបាទារូបានិ ត្វេវ វុច្ចន្តិ. ‘‘ឯវំ វិការបរិច្ឆេទ រូបានិ ច យោជេតព្ពានី’’តិ បញ្ចវិការរូបានិ កលាបស្សេវ ចោបនាទិសភាវា ហោន្តិ, ន ឯកមេកស្ស រូបស្ស. តស្មា តានិ ឯកេកស្មិំ កលាបេ ឯកេកានិ ឯវ ហោន្តិ. បរិច្ឆេទរូបំ បន កលាបបរិយាបន្នំ រូបំ ន ហោតិ. តស្មា ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ កលាបានំ អន្តរា តំបិ ឯកេកមេវ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ចតុន្នំ មហាភូតានំ និស្សយតា សម្ភវតោ’’តិ ឯត្ថ ចតុន្នំ មហាភូតានំបិ លក្ខណមត្តេន នានត្តំ ហោតិ, បវត្តិវសេន បន ឯកគ្ឃនត្តា សង្ខានដ្ឋេនបិ ឯកោ និស្សយោតិ វត្តព្ពមេវ. ឯវញ្ហិសតិ ឯកសទ្ទស្ស អត្ថ ចលនំ នត្ថីតិ. ‘‘តេន សទ្ទេនា’’តិ ចិត្តជសទ្ទេន. អត្តានំ មោចេន្តោ ‘‘អធិប្បាយេនា’’តិ អាហ. ថេរស្ស អធិប្បាយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អត្តនោ អធិប្បាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឯត្ថ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘សទ្ទេនា’’តិ ចិត្តជសទ្ទេន. ‘‘តាយវាចាយា’’តិ វចីមយសទ្ទេនាតិ អត្ថោ. ‘‘វិញ្ញត្តី’’តិ វិញ្ញាបនំ ឥច្ចេវត្ថោ. វិញ្ញាបេតីតិ វិញ្ញាបិតោ. តស្ស ភាវោ វិញ្ញាវិតត្តំ. វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ នាម កស្សចិ មហន្តំ អត្ថំ ចិន្តេន្តស្ស សោកវសេន វា តុដ្ឋិវសេន វា ពលវវិតក្កោ បវត្តតិ. សោ សោកំ វា តុដ្ឋិំ វា សន្ធារេ តុំ អសក្កោន្តោ ទុតីយេន សទ្ធិំ មន្តេន្តោ វិយ អត្តនោ មុខេយេវ អព្យត្តំ សទ្ទំ កត្វា សមុទីរតិ. បកតិជនោ តំ សទ្ទមត្តំ សុណាតិ វា ន វាសុណាតិ. សុណន្តោបិ អក្ខរំ វា អត្ថំ វា អធិប្បាយំ វា ន ជានាតិ. ទិព្ពសោតេន វា វិជ្ជាសោតេន វាសុណន្តោ អក្ខរំបិ អត្ថំបិ អធិប្បាយំបិ ជានាតិ. ជានិត្វា ឯវំបិ តេ មនោ, ឥត្ថំបិ តេ មនោតិអាទិសតិ. អយំ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ នាម. សោ វិញ្ញត្តិរហិតោ សោតវិញ្ញេយ្យោតិ មហាអដ្ឋកថាយំ វុត្តោ. សង្គហការោបន វចីមយសទ្ទោនាម វិញ្ញត្តិរហិតោតិ វា អសោតវិញ្ញេយ្យោតិ វា នត្ថីតិ បដិក្ខិបតិ. ‘‘អាគតេ’’តិ អដ្ឋកថាសុ អាគតេ. ‘‘បច្ចេតព្ពា’’តិ សទ្ធាតព្ពា. ‘‘ដីកាសុបនស្សា’’តិ អស្សសច្ចសង្ខេបស្ស ទ្វីសុដីកាសុ. អក្ខរញ្ច បទញ្ច ព្យញ្ជនញ្ច អត្ថោ ចាតិ ទ្វន្ទោ. អប្បញ្ញាយមានា អក្ខរបទព្យញ្ជនត្ថា យស្សាតិ វិគ្គហោ. ‘‘អន្ធទមិឡាទីនំ’’តិ អន្ធជាតិកទមិឡជាតិកាទីនំ មិលក្ខូនំ. ‘‘ឧក្កាសិតសទ្ទោ ច ខិបិតសទ្ទោ ច វមិតសទ្ទោ ច ឆឌ្ឌិតសទ្ទោ ចាតិ ទ្វន្ទោ. អាទិសទ្ទេន តាទិសា ឧគ្គារ ហិក្ការ ហសិត រោទិតាទយោ សង្គណ្ហាតិ. សេសមេត្ថសុវិញ្ញេយ្យំ.

កលាបយោជនានុទីបនា និដ្ឋិតា.

១៦១. រូបប្បវត្តិក្កមេ. នបុគ្គលវសេន វិសេសនំ ហោតិ. ភូមិវសេន វិសេសនំ ហោតិ. តញ្ច ខោ បវត្តិកាលវសេនាតិ អធិប្បាយោ.

ឯត្ថចាតិអាទីសុ. បុរិមេសុ ទ្វីសុ យោនីសុ បាឡិនយេន វេទិតព្ពាតិ សម្ពន្ធោ. និក្ខន្តា, ឥតិ តស្មា អណ្ឌជាតិ ច ជលាពុជាតិ ច វុច្ចន្តិ. កថំ អយំ នយោ បាឡិនយោ នាម ហោតីតិ. បាឡិយំ អណ្ឌកោសំ វត្ថិកោសំ អភិនិព្ភិជ្ជ អភិនិព្ភិជ្ជ ជាយន្តីតិ វចនេន អណ្ឌតោ ជលាពុតោ ជាតា វិជាតា និក្ខន្តាតិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. អដ្ឋកថាយំ បន អណ្ឌេជាតា ជលាពុម្ហិជាតាតិ វុត្តំ. គព្ភបលិវេឋនាសយោ នាម យេន បលិវេឋិតោ គព្ភោ តិដ្ឋតិ. វិភាវនិបាឋេ ‘‘ឧក្កំសគតិ បរិច្ឆេទវសេនា’’តិ ឧក្កដ្ឋប្បវត្តិនិយមនវសេន. ឧក្កដ្ឋនយវសេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. អភិរូបស្ស កញ្ញា ទាតព្ពាតិ ឯត្ថ កញ្ញា ទាតព្ពាតិ សាមញ្ញតោ វុត្តេបិ អភិរូបស្ស បុរិសស្សាតិ វុត្តត្តា កញ្ញាបិ អភិរូបកញ្ញា ឯវ វិញ្ញាយតិ. អយំ ឧក្កដ្ឋនយោ នាម. ‘‘តត្ថ តានិ សព្ពានី’’តិអាទីសុ. តានិសព្ពានិបិ ចក្ខុ សោត ឃាន ភាវ ទ្វយានិ ន ឱមកេន កម្មេន លព្ភតិ. ឧក្កដ្ឋេន កម្មេន ឯវ លព្ភតីតិ អធិប្បាយោ. វិភង្គបាឋេ. សទ្ទាយតនំ នាម បដិសន្ធិកាលេ ន លព្ភតីតិ វុត្តំ ‘‘ឯកាទសាយតនានី’’តិ. ចក្ខុវេកល្លស្ស ទស, សោតវេកល្លស្ស អបរានិទស, ចក្ខុ សោតវេកល្លស្សនវ, គព្ភសេយ្យស្សវសេន សត្តាយតនានិ. បាឡិយំ ឱបបាតិ កគព្ភសេយ្យកានំ ឯវ វុត្តត្តា ‘‘បាឡិយំ អវុត្តំបិបនា’’តិ វុត្តំ. អវុត្តម្បិ ចក្ខាទិវេកល្លំ. ‘‘អញ្ញមញ្ញំ អវិនាភាវវុត្តិតា វុត្តា’’តិ កថំ វុត្តា យស្ស ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ជិវ្ហាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ, អាមន្តា. យស្ស វា បន ជិវ្ហាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្ស ឃានាយតនំ ឧប្បជ្ជតីតិ, អាមន្តាតិអាទិនា វុត្តា បេយ្យាលមុខេន. អាចរិយានន្ទត្ថេរេ ន បន ឥច្ឆិតន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ជិវ្ហាវេកល្លតាវិយា’’តិ ជិវ្ហាវេកល្លតានាម នត្ថិ វិយ. ‘‘ឃានវេកល្លតាបិ អត្ថីតិ យុត្តំ’’តិ ឯត្ថ បាឡិយំ អឃានកានំ ឥត្ថីនំ បុរិសានំតិ ឥទំ មាតុគព្ភេ ឃានាយតនេ អនុប្បន្នេយេវ បុរេតរញ្ច វន្តានំ ឥត្ថិបុរិសានំ វសេន វុត្តំ. ន ឃានវេកល្លានំ អត្ថិតាយាតិបិ វទន្តិ. គព្ភេ សេន្តីតិ គព្ភសយា. គព្ភសយា ឯវ គព្ភសេយ្យា.

បវត្តិកាលេតិអាទីសុ. មូលដីកាបាឋេ. ‘‘ឱរតោ’’តិ បដិសន្ធិំ ឧបាទាយ វុត្តំ. ឯកាទសមសត្តាហេ អនាគតេតិ វុត្តំ ហោតិ. រូបាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតិ. នោ ច ចក្ខាយតនំ នុប្បជ្ជិស្សតីតិ ឥទំ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នវសេន វុត្តំ. តស្មា បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នំ រូបាយតនំ យាវជីវំបិ ឧប្បន្នន្ត្វេវ វុច្ចតិ. ន ឧប្បជ្ជិស្សមានន្តិ. ចក្ខាយតនំ បន ឯកាទសមសត្តាហា ឱរតោ ឋិតស្ស ន ឧប្បន្នំ. តទា អនុប្បន្នត្តា ឯកាទសមេ សត្តាហេ សម្បត្តេ ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ វត្តព្ពំ ហោតិ. បច្ឆិម ភវិកត្តា បន តទុភយម្បិ ភវន្តរេ នុប្បជ្ជិស្សតិយេវាតិ. ឃានាយតនំ និព្ពត្តេតីតិ ឃានាយតនានិព្ពត្តតំ, កម្មំ. តេន កម្មេន គហិតប្បដិសន្ធិកានំ. ឥទញ្ច យទិ តន្និព្ពត្តកេន កម្មេន បដិសន្ធិំ គណ្ហេយ្យុំ. ឃានាយតនេ អនុប្បន្នេ អន្តរា ន កាលង្ករេយ្យុន្តិ កត្វា វុត្តំ. តន្និព្ពត្តកេន កម្មេន បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តាបិ តតោ ពលវន្តេ ឧបច្ឆេទកកម្មេ អាគតេ សតិ. ឃានាយតនុប្បត្តិកាលំ អបត្វា អន្តរា នកាលង្ករោន្តីតិ នត្ថិ. ‘‘ចក្ខុឃានេសុ វុត្តេសូ’’តិ ដីកាយំ វុត្តេសុ. ‘‘អត្ថតោ សិទ្ធា ឯវា’’តិ ឯកាទសមសត្តាហេ ឧប្បន្នាតិ សិទ្ធា ឯវ. ‘‘ឦទិសេសុឋានេសូ’’តិ សភាវំ វិចារេ តុំ ទុក្ករេសុ ឋានេសុ. អដ្ឋកថាយេវ បមាណំ កាតុំ យុត្តាតិ អធិប្បាយោ. អដ្ឋកថាបាឋេ. ‘‘បុរិមំ ភវចក្កំ’’តិ អវិជ្ជាមូលកំ វេទនាវសានំ ភវចក្កំ. ‘‘អនុបុព្ពប្បវត្តិទីបនតោ’’តិ យថា បច្ឆិមេ តណ្ហាមូលកេ ភវចក្កេ ឧបបត្តិភវប្បវត្តិំ វទន្តេន ភវបច្ចយាជាតីតិ ឯវំ ឯកតោ កត្វា វុត្តា, ន តថា បុរិមេ ភវចក្កេ. តត្ថ បន សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណ បច្ចយា នាម រូបន្តិអាទិនា អនុបុព្ពប្បវត្តិទីបនតោ. ‘‘សោ បដិក្ខិត្តោយេវា’’តិ អាយតនានំ កមតោ វិនិច្ឆយដ្ឋានេ ទេសនាក្កមោវ យុត្តោតិ វត្វា សោ ឧប្បត្តិក្កមោ បដិក្ខិត្តោ.

សំយុត្តកេ យក្ខសំយុត្តបាឡិយំ. គាថាសុ. ‘‘កលលា’’តិ កលលតោ. ‘‘អព្ពុទា’’តិ អព្ពុទតោ. ‘‘បេសិយា’’តិ បេសិតោ. ‘‘ឃនា’’តិ ឃនតោ. ‘‘ជាតិឧណ្ណំសូហី’’តិ សុទ្ធជាតិកស្ស ឯលកស្ស លោមំសូហិ. ‘‘បរិបក្កសមូហកំ’’តិ កលលតោ បរំ ថោកំ បរិបក្កញ្ច សមូហាការញ្ច ហុត្វា. ‘‘វិវត្តមានំ តព្ភាវំ’’តិ កលលភាវំ វិជហិត្វា វត្តមានំ. ‘‘វិលីនតិ បុសទិសា’’តិ អគ្គិម្ហិ វិលីនតិបុរសសទិសា. ‘‘មុច្ចតី’’តិ កបាលេ នលគ្គតិ. ឯតានិជាយន្តីតិ ឯវំ អដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តំ. ‘‘ទ្វា ចត្តាលីសមេ សត្តាហេ’’តិ នវមាសេ អតិក្កម្ម វីសតិមេទិវសេ. យទិ ឯវំ, បញ្ចមេសត្តាហេ បញ្ចប្បសាខា ជាយន្តិ, ឯកាទសមេសត្តាហេ ចត្តារិ អាយតនានិ ជាយន្តិ, មជ្ឈេបន បញ្ចសត្តាហា អត្ថិ. តត្ថ កថន្តិ អាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិំ. ‘‘ឆសត្តាហា’’តិ ឯកាទសមេន សទ្ធិំ ឆសត្តាហា. ឯកាទសមេបិ ហិ បច្ឆិមទិវសេ ជាតត្តា ឆទិវសានិ អវសិដ្ឋានិ ហោន្តិ. ‘‘បរិណតកាលា’’តិ បរិបក្កកាលា. បរិបាកគតា ឯវ ហិ កម្មជមហាភូតា សុប្បសន្នា ហោន្តិ. តេសញ្ច បសាទគុណា បសាទរូបា ហោន្តីតិ. ‘‘តស្សា’’តិ កលលស្ស. វណ្ណជាតំ វា សណ្ឋានំ វាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អាកាសកោដ្ឋាសិកោ’’តិ មនុស្សេហិ អាកាសកោដ្ឋាសេ ឋបិតោ. ហុត្វាតិ បាឋសេសោ. កថំ បរមាណុតោ បរិត្តកំ សិយាតិ អាហ ‘‘សោហី’’តិអាទិំ. ‘‘សោ’’តិ បរមាណុ. បដិសន្ធិក្ខណេ កលលរូបំ កលាបត្តយបរិមាណំ. បរមាណុ បន ឯកូនបញ្ញាសកលាបបរិមាណោ. តស្មា តំ តតោ បរិត្តកន្តិ វុត្តំ ហោតិ. បដិសន្ធិក្ខណតោ បរំ បន តំបិ ខណេខណេ ឧបចិតមេវ ហោតិ. ‘‘ធាតូនំ’’តិ ចតុធាតុវវត្ថានេ អាគតានំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ. កលលស្សវា ឧបចិតប្បមាណំ គហេត្វា វុត្តន្តិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘វត្ថុស្មិំ’’តិ អព្ពុទាទិវត្ថុម្ហិ. ‘‘ជលាពុមូលានុសារេនា’’តិ ជលាពុជាតកាលេ តស្ស មូលានុ សារេនាតិ អធិប្បាយោ. គាថាយំ. ‘‘មាតុតិរោ កុច្ឆិគតោ’’តិ វត្តព្ពេ គាថាពន្ធវសេន ‘‘មាតុកុច្ឆិគតោ តិរោ’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘មាតុយា តិរោកុច្ឆិ គតោ’’តិ. ‘‘ឆិទ្ទោ’’តិ សុខុមេហិ ឆិទ្ទេហិ សមន្នាគតោ. លទ្ធំវា បានភោជនំ. ‘‘តតោ បដ្ឋាយា’’តិ សត្តរសមភវង្គចិត្តតោ បដ្ឋាយ. ‘‘រូបសមុដ្ឋានេ វុត្តមេវា’’តិ រូបសមុដ្ឋានេ មូលដីកាវាទ វិចារណាយំ ‘យំ បិតត្ថ ន ច យុត្ត’ន្តិអាទិនា វុត្តមេវ. ‘‘អជ្ឈោហដាហារាភាវតោ’’តិ ពហិទ្ធាហារាភាវតោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តត្ថា’’តិ រូបព្រហ្មលោកេ. អភាវំ វណ្ណេតិ. កស្មាបន វណ្ណេតិ, ននុ វណ្ណេន្តស្ស អដ្ឋកថា វិរោធោ សិយាតិ. វិរោធោ វា ហោតុ, អវិរោធោ វា. បាឡិយេវ បមាណន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘រូបធាតុយា’’តិអាទិនា វិភង្គេ បាឡិំ អាហរិ. តត្ថ ‘‘រូបធាតុយា’’តិ រូបលោកធាតុយា. រូប ព្រហ្មលោកេតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឧបបត្តិក្ខណេ’’តិ បដិសន្ធិក្ខណេ. អាចរិយស្ស អធិប្បាយំ វិភាវេន្តោ ‘‘ឯត្ថចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ផោដ្ឋព្ពេ បដិក្ខិត្តេបី’’តិ បញ្ចាយតនានីតិ វា បញ្ចធាតុយោតិ វា បរិច្ឆេទករណមេវ បដិក្ខិ បនំ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘កិច្ចន្តរ សព្ភាវា’’តិ ផោដ្ឋព្ពកិច្ចតោ កិច្ចន្តរស្ស វិជ្ជមានត្តា. កិម្បន កិច្ចន្តរន្តិ. រូបកាយស្ស បវត្តិយា ហេតុបច្ចយកិច្ចំ. មហាភូតា ហេតូ មហាភូតា បច្ចយា រូបក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយាតិ ហិ ភគវតា វុត្តំ. តត្ថ ហេតុកិច្ចំ នាម រូបជននកិច្ចំ. បច្ចយ កិច្ចំ នាម រូបូបត្ថម្ភន កិច្ចំ. កិច្ចន្តរមេវនត្ថីតិ ឃានាទីនំ វិសយ គោចរភាវកិច្ចំ តេសំ កិច្ចំ នាម, តតោ អញ្ញំ កិច្ចំ នាម នត្ថិ. ‘‘យេនា’’តិ កិច្ចន្តរេន. ‘‘តេ’’តិ គន្ធាទយោ. ឥទានិ អដ្ឋក តានុគតំ វាទំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថាបនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘យេន កិច្ចវិសេសេនា’’តិ វិសយគោចរភាវកិច្ចវិសេសេន. រូបជននរូបូបត្ថម្ភន កិច្ចវិសេសេន ច. ‘‘សព្ពត្ថា’’តិ សព្ពស្មិំ បាឡិប្បទេសេ. ‘‘តេសំ’’តិ គន្ធាទីនំ. ‘‘តត្ថា’’តិ រូបលោកេ. ‘‘និស្សន្ទ ធម្មមត្តភាវេនា’’តិ ឯត្ថ យថា អគ្គិម្ហិ ជាតេ តស្ស និស្សន្ទា នាម ឥច្ឆន្តស្សបិ អនិច្ឆន្តស្សបិ ជាយន្តិយេវ. វណ្ណោបិ ជាយតិ, ឱភាសោបិ, គន្ធោបិ, រសោបិ, ធូមោបិ, បុប្ផុល្លានិបិ កទាចិ ជាយន្តិយេវ. តេហិ វណ្ណាទីហិ ករណីយេ កិច្ចវិសេសេ សតិបិ អសតិបិ. តថា មហាភូតេសុ ជាតេសុ តេសំ និស្សន្ទា នាម ឥច្ឆន្តស្សបិ អនិច្ឆន្តស្សបិ កិច្ចវិសេសេ សតិបិ អសតិបិ ជាយន្តិយេវ. ឯវំ និស្សន្ទធម្មមត្តភាវេន. អនុប្បវេសោ យុត្តោ សិយា អជ្ឈត្ត សន្តានេតិ អធិប្បាយោ. ពហិទ្ធា សន្តានេ បន វត្ថា ភរណ វិមានាទីសុ តេសំ ភាវោ ឥច្ឆិ តព្ពោ សិយា. អជ្ឈត្តេបិ វា កាយំ ឱឡារិកំ កត្វា មាបិតកាលេតិ. ឯត្ថ ច ‘‘ធម្មាយតន ធម្មធាតូសុ អនុប្បវេសោ’’តិ ឯត្ថ អដ្ឋសាលិនិយំ តាវ. យេ បន អនាបាតាគតា រូបាទយោបិ ធម្មារម្មណមិច្ចេវ វទន្តីតិ វុត្តំ. តំ តត្ថ បដិក្ខិត្តំ. អនាបាតាគមនំ នាម វិសយគោចរ កិច្ចរហិតតា វុច្ចតិ. តញ្ច មនុស្សានម្បិ ទេវានម្បិ ព្រហ្មានម្បិ បសាទរូបេសុ អនាបាតា គមនមេវ អធិប្បេតំ. តំ បន អត្ថិនត្ថីតិ វិចារេត្វា កថេតព្ពំ. អបិ ច និស្សន្ទធម្មា នាម ឱឡារិកានំ មហាភូតានំ វិវិធាការាបិ ភវេយ្យុំ. ព្រហ្មានំ បន អជ្ឈត្ត រូបំ អប្បនា បត្តកម្មវិសេសេន បវត្តំ អតិសុខុមំ ហោតិ. តស្មា កាមសត្ត សន្តានេ វិយ តត្ថ បរិបុណ្ណំ និស្សន្ទរូបំ នាម វិចារេតព្ពមេវ. ធម្មា រម្មណញ្ច មុខ្យធម្មារម្មណំ អនុលោម ធម្មាយតនន្តិ បាឡិយំ វុត្តំ នត្ថិ យេវាតិ. ‘‘ជីវិត ឆក្កញ្ចា’’តិ វត្តព្ពំ រូបលោកេ. ‘‘តត្ថា’’តិ អសញ្ញសត្តេ. កាមលោកេ ជីវិតនវកំ កស្មា វិសុំ ន វុត្តន្តិ. បដិសន្ធិក្ខណេ កស្មា ន វុត្តំ. បវត្តិកាលេបិ វិសុំ ន វុត្តមេវ. ‘‘អាហារូបត្ថម្ភកស្សា’’តិ អាហារសង្ខាតស្ស រូបូបត្ថម្ភកស្ស. ‘‘សកលសរីរ ព្យាបិនោ អនុបាលកជីវិតស្សា’’តិ កាយទសកភាវទសកេសុ បរិយាបន្នស្ស ជីវិតស្ស. ‘‘ឯត ទេវា’’តិ ជីវិតនវកមេវ. ‘‘តត្ថា’’តិ រូបលោកេ. ឧទយភូតស្សា’’តិ វឌ្ឍិភូតស្ស. ‘‘ទ្វីសុ អគ្គីសូ’’តិ បាចកគ្គិស្មិញ្ច កាយគ្គិស្មិញ្ច. អាតង្កោ វុច្ចតិ រោគោ. ពហុកោ អាតង្កោ យស្សាតិ វិគ្គហោ. ‘‘វិសមវេបាកិនិយា’’តិ វិសមំ បាចេន្តិយា. ‘‘គហណិយា’’តិ ឧទរគ្គិនា. ‘‘បធានក្ខមាយា’’តិ បធាន សង្ខាតំ ភាវនារព្ភកិច្ចំ ខមន្តិយា. ‘‘ឯតំ’’តិ ជីវិតនវកំ. ‘‘ថេរេន ចា’’តិ អនុរុទ្ធត្ថេរេន ច. ‘‘ឯតំ’’តិ ជីវិត នវកំ. ‘‘និរោធក្កមោ’’តិ មរណាសន្នកាលេ និរោធក្កមោ. ‘‘ឯត្ថា’’តិ រូបលោកេ. កឡេវរំ វុច្ចតិ មតសរីរំ. តស្ស និក្ខេបោ កឡេវរនិក្ខេបោ. អញ្ញេសញ្ច ឱបបាតិកានំ កឡេវរនិក្ខេបោ នាម នត្ថិ. កស្មា បន តេសំ កឡេវរនិក្ខេបោ នាម នត្ថីតិ អាហ ‘‘តេសញ្ហី’’តិអាទិំ. វិភាវនិបាឋេ. សព្ពេសំបិ រូបព្រហ្មានំ. អាហារសមុដ្ឋានានំ រូបានំ អភាវតោ តិសមុដ្ឋានានីតិ វុត្តំ. អសញ្ញសត្តេ ចិត្តសមុដ្ឋានានម្បិ អភាវតោ ទ្វិសមុដ្ឋានានីតិ វុត្តំ. ‘‘តានី’’តិ មរណាសន្ន ចិត្តសមុដ្ឋានានិ. តំ បរិមាណំ អស្សាតិ តាវត្តកំ. ‘‘លហុកគរុកតាទិវិការោ’’តិ សកលរូបកាយស្ស លហុកគរុកាទិវិការោ. អបិ ច តត្ថ ទន្ធត្តាទិករ ធាតុក្ខោភបច្ចយានំ សព្ពសោ អភាវតោ និច្ចកាលម្បិ សកលសរីរស្ស លហុតាទិគុណោ វត្តតិយេវ. កិំ តត្ថ បដិបក្ខ ធម្មប្បវត្តិ ចិន្តាយ. តថា អសញ្ញសត្តេបិ រុប្បនវិការ ចិន្តាយាតិ.

រូបប្បវត្តិក្កមានុទីបនា និដ្ឋិតា.

១៦១. និព្ពានសង្គហេ. ទ្វីសុ និព្ពានបទេសុ បថមបទំ អវិញ្ញាតត្ថំ សាមញ្ញ បទំ. ទុតីយំ វិញ្ញា តត្ថំ វិសេសបទំ. កិលេសេ សមេតីតិ សមណោ. អរិយបុគ្គលោ. សមណស្ស ភាវោ សាមញ្ញំ. អរិយមគ្គោ. សាមញ្ញស្ស ផលានិ សាមញ្ញផលានិ. លោកតោ ឧត្តរតិ អតិក្កមតីតិ លោកុត្តរំ. លោកេ ន បញ្ញាវីយតីតិ បញ្ញត្តីតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘នហី’’តិអាទិមាហ. ចត្តារិមគ្គញ្ញាណានិ ចតុមគ្គញ្ញាណន្តិ ឯវំ សមាសវសេន ឯកវចនន្តំ បទំ វាក្យំ បត្វា ពហុវចនន្តំ ហោតីតិអាហ ‘‘ចតូហិ អរិយមគ្គញ្ញាណេហី’’តិ. ‘‘តាទិសម្ហា’’តិ អរិយមគ្គសទិសម្ហា. ‘‘វិមុខានំ’’តិ បរម្មុខានំ. ‘‘ជច្ចន្ធានំ វិយា’’តិ ជច្ចន្ធានំ ចន្ទមណ្ឌលស្ស អវិសយភាវោ វិយ. ‘‘តស្សា’’តិ និព្ពានស្ស. តត្ថ ‘‘ជច្ចន្ធានំ’’តិ អវិសយបទេ សាមិបទំ. ‘‘តស្សា’’តិ ភាវបទំ. ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ កិញ្ចិយំ អត្ថជាតំ. អស្សនិព្ពានស្ស សិទ្ធតន្តិ សម្ពន្ធោ. អបាកដស្ស ធម្មស្ស. វាយាមោបិ នាម ន អត្ថិ. កុតោ តស្ស សច្ឆិករណំ ភវិស្សតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យេនា’’តិ វាយាមេន. ‘‘និព្ពានេន វិនា’’តិ និព្ពានារម្មណំ អលភិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អកិច្ចសិទ្ធិំ’’តិ កិលេសប្បហាន កិច្ចស្ស អសិទ្ធិំ. ‘‘តតោ’’តិ តស្មា. ‘‘វធាយា’’តិ វធិតុំ. ‘‘បរិសក្កន្តា’’តិ វាយមន្តា. គាថាយំ. ‘‘អន្តោជដា’’តិ អជ្ឈត្តសន្តានេ តណ្ហាជដា, តណ្ហាវិនទ្ធា. ‘‘ពហិជដា’’តិ ពហិទ្ធាសន្តានេ តណ្ហាជដា, តណ្ហាវិនទ្ធា. ‘‘តស្សា’’តិ តណ្ហាយ. ‘‘វត្ថុតោ’’តិ វិសុំវិសុំ ជាតសរូបតោ. បរិនិព្ពាយិំសុ, បរិនិព្ពាយន្តិ, បរិនិព្ពាយិស្សន្តីតិ បរិនិព្ពុតា. តការបច្ចយស្ស កាលត្តយេបិ បវត្តនតោ. យថា ទិដ្ឋា, សុតា, មុតា, វិញ្ញាតា,តិ. វិសិដ្ឋំ កត្វា ជានិតព្ពន្តិ វិញ្ញាណំ. ន និទស្សិតព្ពន្តិ អនិទស្សនំ. នត្ថិ អន្តោ ឯតស្សាតិ អនន្តំ. សព្ពតោ បវត្តា គុណប្បភា ឯតស្សាតិ សព្ពតោបភំ. ‘‘ភគវតា វុត្តំ’’តិ ទីឃនិកាយេ កេវដ្ដសុត្តេ វុត្តំ. ‘‘សវន្តិយោ’’តិ មហានទិយោ វា កុន្នទិយោ វា. ‘‘អប្បេន្តី’’តិ បវិសន្តិ. ‘‘ធារាតិ’’ មេឃវុដ្ឋិធារា. ពុទ្ធេសុ អនុប្បជ្ជន្តេសុ ឯកសត្តោបិ បរិនិព្ពាតុំ ន សក្កោតីតិ ឥទំ ពុទ្ធុប្បាទកប្បេ ឯវ បច្ចេក សម្ពុទ្ធាបិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ កត្វា វុត្តំ. អបទាន បាឡិយំ បន ពុទ្ធសុញ្ញកប្បេបិ បច្ចេកសម្ពុទ្ធានំ ឧប្បត្តិ អាគតា ឯវ. ‘‘ឯកសត្តោបី’’តិ វា សាវកសត្តោ គហេតព្ពោ. ឯវញ្ហិ សតិ អបទានបាឡិយា អវិរោធោ ហោតិ. ‘‘អារាធេន្តី’’តិ សាធេន្តិ បដិលភន្តិ. សព្ពតោ បវត្តា គុណប្បភា ឯតស្សាតិ អត្ថំ សន្ធាយ ‘‘សព្ពតោបភា សម្បន្នំ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ជោតិ វន្ត តរោវា’’តិ ឱភាសវន្តតរោ វា. សព្ពត្ថ បភវតិ សំវិជ្ជតីតិ សព្ពតោបភន្តិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ សព្ពតោ វា បភុតមេវ ហោតីតិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ន កត្ថចិ នត្ថី’’តិ. ‘‘ឯវំសន្តេ បី’’តិ ឯវំ វុត្តនយេន ឯកវិធេ សន្តេបិ. ‘‘ឧបចរិតុំ’’តិ ឧបចារវសេន វោហរិតុំ. ‘‘យថាហា’’តិ តស្មិំ យេវសុត្តេ បុន កិំ អាហ. ភវំ នេតីតិ ភវនេត្តិ. ភវតណ្ហា ឯវ. ‘‘សម្បរាយិកា’’តិ ចុតិអនន្តរេ បត្តព្ពា. ទ្វិន្នំ ខីណាសវានំ អនុបាទិសេសតា វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. ឯត្ថ ‘‘អនុបាទិសេសតា’’តិ អនុបាទិសេសនិព្ពានំ វុច្ចតិ. សេក្ខេសុ អរហត្តមគ្គដ្ឋស្ស សេក្ខស្ស កិលេសុបាទិសេស វសេន អនុបាទិសេសតា វុត្តា. ‘‘កិលេសុបាទិសេសោ’’តិ ច កិលេស សង្ខាតោ ឧបាទិសេសោ. តថា ខន្ធុបាទិសេសោបិ. អន្តរាបរិនិព្ពាយីតិអាទីសុ បរិនិព្ពានំ នាម កិលេសបរិនិព្ពានំ វុត្តំ. ឧភតោ ភាគ វិមុត្តាទីនំ បទត្ថោ នវមបរិច្ឆេទេ អាគមិស្សតិ. ‘‘កិលេសក្ខយេន សហេវ ខិយ្យន្តី’’តិ បច្ចុប្បន្នភវេ អរហត្តមគ្គក្ខណេ កិលេសក្ខយេន សទ្ធិំ ឯវ ខិយ្យន្តិ. អនុប្បាទ ធម្មតំ គច្ឆន្តិ. តថា អនាគាមិ បុគ្គលស្ស កាមបដិសន្ធិក្ខន្ធាបិ អនាគាមិមគ្គក្ខណេ, សោតាបន្នស្ស សត្តភវេឋបេត្វា អវសេស កាមបដិសន្ធិក្ខន្ធា សោតាបត្តិ មគ្គក្ខណេ តំ តំ កិលេសក្ខយេ ន សហេវ ខិយ្យន្តីតិ. បច្ចុប្បន្នក្ខន្ធា បន កិលេសក្ខយេន សហខិយ្យន្តិ. ខន្ធុបាទិសេសា នាម ហុត្វា យាវមរណកាលា ខីណាសវានម្បិ បវត្តន្តិ. កស្មា បវត្តន្តីតិ អាហ ‘‘យាវចុតិយា បវត្តមានំ’’តិអាទិំ. បច្ចុប្បន្នក្ខន្ធសន្តានំ បន ធម្មតាសិទ្ធន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ផលនិស្សន្ទភូតំ’’តិ វិបាកផលភូតញ្ច និស្សន្ទផលភូតញ្ច ហុត្វា. ‘‘តេនសហេវា’’តិ កិលេសក្ខយេន សហេវ. ‘‘យស្មាបនា’’តិអាទីសុ. បរិសមន្តតោ ពុន្ធន្តិ នីវារេន្តិ, សន្តិសុខស្ស អន្តរាយំ ករោន្តីតិ បលិពោធា. កិលេសាភិសង្ខរណ កិច្ចានិ, កម្មាភិសង្ខរណកិច្ចានិ, ខន្ធាភិសង្ខរណ កិច្ចានិ ច. បលិពោធេហិ សហ វត្តន្តីតិ សបលិពោធា. សង្ខារ និមិត្តេហិ សហ វត្តន្តីតិ សនិមិត្តា. តណ្ហាបណិធីហិ សហ វត្តន្តីតិ សបណិហិតា.‘‘តតោ’’តិ បាបកម្មតោ, អបាយទុក្ខតោ ច. ‘‘កោចី’’តិ កោចិធម្មោ. ‘‘និរោធេតុំ សក្កោតី’’តិ សក្កាយទិដ្ឋិយា និរុទ្ធាយ តេ និរុជ្ឈន្តិ. អនិរុទ្ធាយ ននិរុជ្ឈន្តិ. តស្មា សក្កាយទិដ្ឋិ និរោធោ និព្យាបារធម្មោបិ សមានោ តេ បលិពោធេ និរោធេតិ នាម. ‘‘និរោធេតុំ សក្កោតី’’តិ ច អព្យាបារេ ព្យាបារបរិកប្បនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សក្កាយទិដ្ឋិនិរោធោយេវ តេ បលិពោធេ និរោធេតុំ សក្កោតីតិ ឯត្ថ ទ្វិន្នម្បិ និរោធោ ឯកោយេវ. ឯវំ សន្តេបិ អវិជ្ជា និរោធា សង្ខារ និរោធោតិអាទីសុ វិយ អភេទេ ភេទបរិកប្បនា ហោតីតិ. ឧប្បាទោ ច បវត្តោ ច ឧប្បាទប្បវត្តា. តេ មូលំ យស្សាតិ វិគ្គហោ. យេន ឱឡារិកាការេន. មារេន្តីតិ មារា. វធកបច្ចត្ថិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. កិលេសមារាទយោ. មារា ទហន្តិ តិដ្ឋន្តិ ឯតេសូតិ មារធេយ្យា. មារេតិ ចាវេតិ ចាតិ មច្ចុ. មរណមេវ. មច្ចុទហតិ តិដ្ឋតិ ឯតេសូតិ មច្ចុធេយ្យា. ‘‘នត្ថិ តស្មិំ និមិត្តំ’’តិ វុត្តេ បញ្ញត្តិធម្មេសុបិ ឧប្បាទប្បវត្តមូលំ និមិត្តំ នាម នត្ថិ. ឯវំសតិ, តេហិ និព្ពានស្ស អវិសេសោ អាបជ្ជតីតិ ចោទនា. តំ បរិហរន្តោ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិមាហ. វិទ្ធំសេត្វាតិ ច សាធេន្តន្តិ ច អត្ថវិសេស បាកដត្ថាយ អព្យាបារេ ព្យាបារ បរិកប្បនា ឯវ. បណីតាទិភេទេ. ឥទំ ពុទ្ធានំ និព្ពានំ បណីតំ. ឥទំ បច្ចេកពុទ្ធានំ និព្ពានំ មជ្ឈិមំ. ឥទំ ពុទ្ធសាវកានំ និព្ពានំ ហីនន្តិ ភិន្នំ ន ហោតីតិ យោជេតព្ពំ. នានប្បការេន ចិត្តំ និធេតិ ឯតេនាតិ បណិហិតំ. ‘‘និធេតី’’តិ អារម្មណេសុ និន្នំ បោណំ បព្ភារំ កត្វា ឋបេតីតិ អត្ថោ. តថា បណិធានបណិធីសុ. អត្ថតោ ឯកំ អាសាតណ្ហាយ នាមំ. ‘‘លព្ភមានាបី’’តិ ភវសម្បត្តិ ភោគសម្បត្តិយោ លព្ភមានាបិ. ‘‘បិបាសវិនយ ធម្មត្តា’’តិ បាតុំ បរិភុញ្ជិតុំ ឥច្ឆា បិបាសា. បិបាសំ វិនេតិ វិគមេតីតិ បិបាសវិនយោ. ‘‘វេទយិតសុខំ’’តិ វេទនាសុខំ. ‘‘កតមំ តំ អាវុសោ’’តិ បាឡិបាឋេ ‘‘តំ’’តិ តស្មា. ‘‘យទេត្ថ វេទយិតំ នត្ថី’’តិ យស្មា ឯត្ថ វេទយិតំ នត្ថិ. តស្មា និព្ពានេ សុខំ នាម កតមន្តិ យោជនា. ‘‘ឯត្ថា’’តិ ឯតស្មិំ និព្ពានេ. ‘‘ឯតទេវេត្ថា’’តិអាទិម្ហិ. ‘‘ឯត ទេវា’’តិ ឯសោឯវ. យស្មា ឯត្ថ វេទយិតំ នត្ថិ. តស្មា ឯសោ វេទយិតស្ស នត្ថិភាវោ ឯវ ឯត្ថនិព្ពានេ សុខន្តិ យោជនា.

‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទីសុ. យទេតំ ខិយ្យនំ និរុជ្ឈនំ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. កេចិ បន តំខិយ្យន និរុជ្ឈន ក្រិយាមត្តំ និព្ពានំ ន ហោតិ. អភាវ បញ្ញត្តិមត្តំ ហោតីតិ វទន្តិ. តំ បដិសេធេន្តោ ‘‘ន ហិតំ’’តិអាទិមាហ. ‘‘បញ្ញត្តិរូបំ’’តិ បញ្ញត្តិសភាវោ. បាឡិបាឋេ. ‘‘បទហតី’’តិ វីរិយំ ទឡ្ហំ ករោតិ. បហិតោ អត្តា អនេនាតិ បហិតត្តោ. ‘‘បហិតោ’’តិ បទហិតោ. អនិវត្តភាវេ ឋបិតោ. បេសិតោតិបិ វណ្ណេន្តិ. ‘‘កាយេនា’’តិ នាមកាយេន. តណ្ហាវសេ វត្តន្តីតិ តណ្ហាវសិកា. ‘‘តេសំ បី’’តិ តេសំ វាទេបិ. តស្មិំ ខយ និរោធមត្តេ អនន្តគុណា នាម នត្ថីតិ ឥមំ វាទំ វិសោធេតុំ ‘‘និព្ពានស្ស ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បដិបក្ខវសេន សិជ្ឈន្តី’’តិ ឯតេន វដ្ដធម្មេសុ មហន្តំ អាទីនវំ បស្សន្តា ឯវ តេសំ និរោធេ មហន្តំ គុណានិសំសំ បស្សន្តីតិ ទីបេតិ. យេ បន យថាវុត្តំ ខយនិរោធំ បរមត្ថនិព្ពានន្តិ ន ជានន្តិ, តេសំ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ឯវំ គុណបទានំ គម្ភីរត្តា តំខយនិរោធមត្តំ អនន្តគុណានំ វត្ថុ ន ហោតីតិ មញ្ញន្តិ. ឥទានិ និព្ពានំ បរមំ សុខន្តិ វុត្តំ. កថំ តំ ខយនិរោធមត្តំ បរមសុខំ នាម ភវេយ្យាតិ ឥមំ វាទំ វិសោធេតុំ ‘‘សន្តិសុខញ្ចនាមា’’តិអាទិ វុត្តំ. អត្ថិភិក្ខវេតិ សុត្តេ. ‘‘នោចេតំ អភវិស្សា’’តិ ឯតំ អជាតំ នោចេ សន្តំ វិជ្ជមានំ ន ភវេយ្យ. ‘‘នយិមស្សា’’តិ ន ឥមស្ស. បច្ចក្ខភូតំ ខន្ធបញ្ចកំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥមស្សា’’តិ វទតិ. និស្សក្កត្ថេ ច សាមិវចនំ. ឥមស្មា ជាតា ភូតា កតា សង្ខតា សត្តានំ និស្សរណំ នាម ន បញ្ញាយេយ្យាតិ យោជនា. បរត្ថបិ ឯសនយោ. ឯសនយោ សព្ពេសូតិអាទីសុ. ទុច្ចរិត ធម្មា នាម បច្ចយេ សតិ, ជាយន្តិ. អសតិ, ន ជាយន្តីតិ ឯវំ ជាតំ វិយ អជាតម្បិ តេសំ អត្ថិ. យទិ ច អជាតំ នាម នត្ថិ. ជាតមេវ អត្ថិ. ឯវំសតិ, អត្តនិ ទុច្ចរិតានំ អជាតត្ថាយ សម្មាបដិបជ្ជន្តានំបិ សព្ពេ ទុច្ចរិត ធម្មា អត្តនិ ជាតាយេវ សិយុំ, នោ អជាតា. កស្មា, អជាតស្ស នាម នត្ថិតាយាតិអាទិនា យោជេតព្ពំ.

‘‘ឯត្តាវតា’’តិ, អត្ថិ ភិក្ខវេ អជាតំតិអាទិនា បាឡិវចនេន. សព្ពេសង្ខារា សមន្តិ វូបសមន្តិ ឯត្ថាតិ សព្ពសង្ខារ សមថោ. សព្ពេ ឧបធយោ ឯត្ថ និស្សជ្ជន្តិ អរិយាជនាតិ សព្ពុបធិនិស្សគ្គោ. ‘‘ឧបលព្ភមានោ’’តិ សន្តិលក្ខណេន ញាណេន ឧបលព្ភមានោ. ‘‘ឯសិំសូ’’តិ កត្វា ឯសនកិច្ចស្ស សិខាបត្តំ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘អធិគច្ឆិំសូ’’តិ វុត្តំ.

និព្ពានសង្គហានុទីបនា និដ្ឋិតា.

រូបសង្គហទីបនិយាអនុទីបនា និដ្ឋិតា.