៥. វីថិមុត្តសង្គហអនុទីបនា

១៤៣. វីថិមុត្តសង្គហេ. ‘‘បវត្តិសង្គហំ’’តិ ចិត្តុប្បាទានំ បវត្តាការកថនសង្គហំ. ‘‘បដិសន្ធិយំ’’តិ បដិសន្ធិកាលេ. ‘‘តេសំ’’តិ ចិត្ត ចេតសិកានំ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘តទាសន្នតាយា’’តិ តាយបដិសន្ធិយា អាសន្នតាយ. ‘‘តំ គហណេនេ វា’’តិ សន្ធិគ្គហណេន ឯវ សន្ធិវចនេន ឯវ. ‘‘វិសយប្បវត្តិ នាមា’’តិ កម្ម កម្មនិមិត្តាទីនំ វិសយានំ ទ្វារេសុ អាបាតា គមន វសេន បវត្តិ នាម. ‘‘មរណុប្បត្តិយំ ឯវ សិទ្ធា’’តិ មរណុប្បត្តិយំ ជវនេសុ ឯវ សិទ្ធា. ឯតេន មរណុប្បត្តិ វិធានំ ជវនប្បធានំ ហោតិ, ន ចុតិប្បធានន្តិ ទីបេតិ. ន ហិ តស្មិំ វិធានេ តស្សំ ចុតិយំ វិសយប្បវត្តិ វចនំ នាម អត្ថិ. ជវនេសុ ឯវ អត្ថិ. សា បន ចុតិ តស្មិំ ភវេ អាទិម្ហិ បដិសន្ធិ បវត្តិយា សិទ្ធាយ សិជ្ឈតិ យេវាតិ. ‘‘តេសំ’’តិ វីថិមុត្តានំ. ‘‘ភវន្តី’’តិ បាតុព្ភវន្តិ. ‘‘តតោ’’តិ អយតោ. ‘‘គន្តព្ពា’’តិ បដិសន្ធិគ្គហណវសេន ឧបបជ្ជិតព្ពា. ‘‘គច្ឆន្តី’’តិ បវត្តន្តិ. ‘‘តិរោ’’តិ តិរិយតោ. ‘‘អញ្ឆិតា’’តិ គតា បវត្តា, អាយតា វា. ‘‘សមានជាតិតាយា’’តិ តិរច្ឆាន គតជាតិ វសេន សមានជាតិ ភាវេន. ‘‘យុវន្តី’’តិ មិស្សី ភវន្តិ. ‘‘សុខសមុស្សយតោ’’តិ សុខសមុទាយតោ. ‘‘ទិព្ពន្តី’’តិ វិជ្ជោតន្តិ. ‘‘ឥតិ កត្វា’’តិ ឥតិ វចនត្ថំ កត្វា ឧបរិទេវា សុរាតិ វុច្ចន្តីតិ យោជនា. ‘‘វេបចិត្តិបហារាទាទយោ’’តិ វេបចិត្តិ អសុរិន្ទ បហារាទអសុរិន្ទាទិកេ ទេវាសុរេ. ‘‘សុរប្បដិ បក្ខា’’តិ តាវតិំសាទេវប្បដិបក្ខា. ‘‘សុរសទិសា’’តិ តាវតិំសាទេវ សទិសា. ‘‘វេមានិកបេតេ’’តិ វេមានិក នាមកេ បេតេ. ‘‘វិនិបាតិកេ’’តិ វិនិបាតិក នាមកេ ទុគ្គត ទេវជាតិកេ. តេសំ បវត្តិ ឧបរិ ‘វិនិបាតិកាសុរានញ្ចា’តិ បទេ អាវិ ភវិស្សតិ. ‘‘តេបី’’តិ លោកន្តរិក នេរយិក សត្តាបិ. ‘‘កាលកញ្ចិកបេតេ’’តិ កាលកញ្ចិក នាមកេ បេតេ. ឯវំ កថាវត្ថុ បាឡិយំ អាគតា វេស្សភុ អាទយោ យមរាជានោបនាតិ សម្ពន្ធោ. វេស្សភូ ច នោត្តិ ច សោមោ ច យមោ ច វេស្សវណោ ច ឥតិ ឥមេ បេត្តិ រាជានោ. ‘‘រជ្ជ’’ន្តិ រាជភាវំ រាជកិច្ចំ. យេ ច យក្ខរក្ខសា នាម ករោន្តា វិចរន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កុរូរកម្មការិនោ’’តិ លុទ្ទកម្មការិនោ. ‘‘រេវតិ វិមានេ’’តិ រេវតិ វិមាន វត្ថុម្ហិ. ‘‘ឥតោ’’តិ មនុស្ស លោកតោ, សុគតិភវតោ វា. តេហិ យក្ខ រក្ខសា នាម ភូមដ្ឋកាបិ សន្តិ, អាកាសដ្ឋកាបិ. ‘‘នានាកម្មការណាយោ’’តិ ទ្វត្តិំស វិធានិ កម្មករណ កិច្ចានិ. តេសម្បិ និរយបាលានន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តិស្សន្នំ’’តិ តិស្សន្នំ អបាយភូមីនំ. អបាយភូមិ.

ឧស្សិតោ មនោ ឯតេសន្តិ វា, ឧស្សន្នោ មនោ ឯតេសន្តិ វា, ទ្វិធាវិគ្គហោ. ‘‘ឧស្សិតោ’’តិ ឧគ្គតោ. ‘‘ឧស្សន្នោ’’តិ វិបុលោ. កស្មា តិក្ខតរ ចិត្តា ហោន្តីតិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘បរិបុណ្ណានំ’’តិអាទិំ. បុព្ពវាក្យេ អនន្ត ចក្កវាឡសាធារណ វសេន វុត្តត្តា បុន ‘‘ឥមស្មិំ’’តិអាទិ វុត្តំ. វត្តព្ពំ នត្ថិ. ឥធេវ សព្ពញ្ញុ ពុទ្ធាទីនំ ឧប្បន្នតោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អធិគ្គណ្ហន្តី’’តិ អធិកំ កត្វា គណ្ហន្តិ. ‘‘សូរា’’តិ បាបកល្យាណ កម្មេសុ សូរចិត្តា. ‘‘សតិមន្តោ’’តិ វិបុលស្សតិកា. ‘‘ឥធ ព្រហ្មចរិយវាសោ’’តិ ឥធេវ សិក្ខត្តយបូរណ សង្ខាតស្ស ព្រហ្មចរិយវាសស្ស អត្ថិតា. ‘‘មរិយាទធម្មេសូ’’តិ លោកចារិត្ត ធម្មេសុ. ‘‘ធតរដ្ឋោ’’តិ ធតរដ្ឋោ មហារាជា. ឯវំ វិរុឡ្ហកោតិអាទីសុ. ‘‘គន្ធរុក្ខាធិ វត្ថា’’តិ គន្ធរុក្ខេសុ អជ្ឈាវុត្ថា. ‘‘កុម្ភណ្ឌា’’តិ កុវុច្ចតិ បថវី. បថវិ គតានិ រតនភណ្ឌានិ យេសំ តេតិ វិគ្គហោ. ‘‘ទានវរក្ខសា’’តិ ទនុនាមទេវធីតាយ អបច្ចន្តិ អត្ថេន ទានវ នាមកា រក្ខសា. អវរុជ្ឈន្តិ អន្តរាយំ ករោន្តីតិ អវរុទ្ធកា. ‘‘វិគច្ឆរូបោ’’តិ វិបន្នវណ្ណោ. ‘‘និហីនកម្មកតា’’តិ និហីនានិបាបកម្មានិ កត្វា អាគតា. កាចិគន្ធប្បិយោ ជាយន្តីតិ សម្ពន្ធោ. យាគន្ធប្បិយោ ជោគិនីតិ ច វុច្ចន្តិ, ជុណ្ហាតិ ច វុច្ចន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អភិលក្ខិតរត្តីសូ’’តិ អភិញ្ញាតរត្តីសុ. ឧបោសថរត្តីសូតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘គោចរប្បសុតកាលេ’’តិ គោចរត្ថាយ វិចរិតកាលេ. ‘‘ជុតិអត្ថេនា’’តិ វិជ្ជោតនដ្ឋេន. វសូនិ ធនានិ ធារេន្តីតិ វសុន្ធរា. វសុន្ធរា ច តេ ទេវ យក្ខា ចាតិ វិគ្គហោ. ‘‘នាគាត្វេវ វុច្ចន្តី’’តិ បាឡិយំ នាគេសុ សង្គយ្ហន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘យា’’តិ យា ភុម្មទេវយក្ខ ជាតិយោ. ‘‘យាសំ’’តិ យាសំ ភុម្មទេវ យក្ខជាតីនំ. ‘‘កីឡាបសុតវសេនា’’តិ ពោធិសត្តានញ្ច ពុទ្ធានញ្ច អច្ឆរិយ ធម្មជាតកាលេ ឧគ្ឃោសន កីឡាកម្មវឌ្ឍនវសេន. ‘‘យាសញ្ច មន្តបទានី’’តិ យាសំ និគ្គហ បគ្គហបូជនាទិ វសេន បវត្តានិ មន្តបទានិ. ‘‘តេសូ’’តិ + តេសុ ចតូសុ អវរុទ្ធកេសុ. ‘‘កីឡាសោណ្ឌវសេនា’’តិ កីឡាធុត្តវសេន. ‘‘ឃាសសោណ្ឌវសេនា’’តិ ខាទនភុញ្ជន ធុត្តវសេន. សោណោ វុច្ចតិ សុនខោ. ‘‘សត្តេ’’ នេរយិកេ វា បេតេវា. ‘‘កាមញ្ច ហោតី’’តិ កិញ្ចាបិ ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘និពន្ធនោកាសោ’’តិ និច្ចសម្ពន្ធនោកាសោ. ‘‘សមុទាគតេសូ’’តិ បរម្បរតោ អាគតេសុ. ‘‘ទេវរាជដ្ឋានេសូ’’តិ ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ តាវតិំសាភវនេ ទេវរាជដ្ឋានេសូតិ អធិប្បាយោ. ‘‘បាឡិយំ ឯវា’’តិ ទីឃនិកាយេ ជនវសភសុត្តបាឡិយំ ឯវ. យច្ឆន្តិ និយច្ឆន្តិ ឯត្ថាតិ យាមោ. ‘‘និយច្ឆន្តី’’តិ អញ្ញមញ្ញំ ឥស្សាមច្ឆរិយ មូលកេហិ កលហភណ្ឌនាទីហិ វិគច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘តំ សហចរិតត្តា’’តិ តេន យាម នាមកេន ឥស្សរទេវកុលេន និច្ចកាលំ សហ បវត្តត្តា. ‘‘វសំ វត្តេន្តី’’តិ ឥច្ឆំ បូរេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ.

‘‘បុរេ’’តិ សម្មុខដ្ឋានេ. តំ បន ឋានំ ឧច្ចដ្ឋានំ នាម ហោតីតិ អាហ ‘‘ឧច្ចេឋានេ’’តិ. ‘‘សហស្សោ ព្រហ្មា’’តិអាទីសុ អត្តនោ សរីរោភាសេន សហស្សំ ចក្កវាឡ លោកំ ផរន្តោ សហស្សោនាមាតិ អដ្ឋកថាយំ អធិប្បេតំ. កុលទេវតាយោ នាម កុល បរម្បរ បូជិត ទេវតាយោ នាម. ‘‘ឧបដ្ឋហន្តី’’តិ យុត្តដ្ឋានេ ទេវវត្ថុ ទេវមាលកានិ កត្វា សមយេ សមយេ តត្ថ គន្ត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេន្តិ, វន្ទន្តិ, ថោមេន្តិ, វរំ បត្ថេន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘ឧបដ្ឋកា ឯវសម្បជ្ជន្តី’’តិ ឧបដ្ឋកមត្តាវហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘កស្សចី’’តិ កស្សចិ ហេដ្ឋិមស្ស. ‘‘តត្ថា’’តិ តាសុ ព្រហ្មភូមីសុ. បុន ‘‘តត្ថា’’តិ តស្មិំ ទុតីយតលេ. ‘‘អាភា’’តិ សរីរាភា. និច្ឆរន្តិ អង្គបច្ចង្គេហិ និគ្គច្ឆន្តិ. ‘‘អចល សណ្ឋិតា’’តិ ទុតីយ តលេ វិយ ចលិតា ន ហោតិ. អថ ខោ អចល សណ្ឋិតា. ‘‘តេសំ’’តិ តេសំវាទីនំ បាឋេ. ព្រហ្មបារិសជ្ជាតិអាទិកំ នាមំ នសិទ្ធំតិ យោជនា. ‘‘ឥញ្ជនជាតិកេហី’’តិ ចលនជាតិកេហិ. ‘‘ហេដ្ឋិមតលានំ ឥញ្ជិតំ បុញ្ញប្ផលំ អត្ថីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អានេញ្ជ ជាតិកេនា’’តិ អចលនជាតិកេន ឧបេក្ខាឈានេន និព្ពត្តានំ ចតុត្ថតលានំ. ‘‘កេនចិ អន្តរាយេនា’’តិ តេជោសំវដ្ដាទិកេន អន្តរាយេន. ‘‘ឯត្ថបី’’តិ ឯតស្មិំ ចតុត្ថតលេបិ. ‘‘អាយុ វេមត្តតាយា’’តិ អាយុប្បមាណនានត្តស្ស. ‘‘ឱឡារិកានំ’’តិ ឥទំ បកតិយា ឱឡារិក សភាវតាយ វុត្តំ. ន សុខុមានំ អត្ថិតាយ. នត្ថិ វិហញ្ញនំ ឯតេសន្តិ អវិហា. កិំ វិហញ្ញនំ នាមាតិ អាហ ‘‘សមថវិបស្សនា កម្មេសុ អវិប្ផារិកតា បត្តី’’តិ. ចិត្តស្ស អវិប្ផារតា បជ្ជនំ នាម នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘បសាទ ទិព្ព ធម្ម បញ្ញា ចក្ខូហី’’តិ ‘បសាទ ចក្ខុ, ទិព្ពចក្ខុ, ធម្មចក្ខុ, បញ្ញា ចក្ខូ, ហិ. តត្ថ បសាទចក្ខុ ឯវ ឥធ ទិព្ពចក្ខូតិបិ វុច្ចតិ. ‘‘ធម្ម ចក្ខូ’’តិ ហេដ្ឋិមមគ្គញ្ញាណំ. ‘‘បញ្ញា ចក្ខូ’’តិ វិបស្សនា ញាណបច្ចវេក្ខនាញាណេហិ សទ្ធិំ អវសេសំ សព្ពញ្ញាណំ. ‘‘រូបីនំ សត្តានំ’’តិ រូបកាយវន្តានំ សត្តានំ. ‘‘កនិដ្ឋភាវោ’’តិ អប្បតរភាវោ. ‘‘អនាគាមិមគ្គដ្ឋស្សបិ បដិក្ខេបោ’’តិ សកទាគាមិភាវេឋត្វា ភាវេន្តស្សេវ អនាគាមិមគ្គោ ឧប្បជ្ជតិ. នោ អញ្ញថាតិ អាហ ‘‘សកទាគាមីនំ បដិក្ខេបេនា’’តិអាទិំ.

ភូមិចតុក្កំ និដ្ឋិតំ.

១៤៤. ភវន្តរេ ឱក្កមន្តិ ឯតាយាតិ ឱក្កន្តីតិ បិយុជ្ជតិ. ‘‘សោតរហិតោ’’តិ បសាទសោតរហិតោ. ឯវំ សេសេសុបិ. ‘‘អាសិត្តកាទិភាវេនា’’តិ អាសិត្តកបណ្ឌកាទិ ភាវេន. ‘‘ទ្វីហិ ព្យញ្ជនេហី’’តិ ទ្វីហិ និមិត្តេហិ. ‘‘វិពច្ឆវចនោ’’តិ វិបន្នវចនោ. ‘‘វត្ថុ វិបន្នស្សា’’តិ ឯត្ថ ‘‘វត្ថូ’’តិ សម្ភារ ចក្ខុ វុច្ចតិ. តស្ស អាទិតោ បដ្ឋាយ វិបន្នត្តា តេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ វត្ថុវិបន្នោតិ វុច្ចតិ. ‘‘តស្ស តស្សា’’តិ ចក្ខុសោ តាទិកស្ស.‘‘បសូតិយំ យេវា’’តិ វិជាយមានកាលេយេវ. ‘‘បញ្ញាវេយ្យត្តិយភាវស្សា’’តិ ឯត្ថ ព្យត្តស្ស ភាវោ វេយ្យត្តិយំ. ‘‘ព្យត្តស្សា’’តិ ផរណញ្ញាណស្ស បុគ្គលស្ស. បញ្ញា សង្ខាតំ វេយ្យត្តិយំ អស្សាតិ វិគ្គហោ. ទ្វិហេតុក តិហេតុកានំបិ ន សក្កា និយមេតុន្តិ សម្ពន្ធោ. កថំ ន សក្កាតិ អាហ ‘‘មាតុកុច្ឆិម្ហិ វិបត្តិ នាម នត្ថី’’តិ. កតមេសំ វិបត្តីតិ. ឧប្បន្នានម្បិ ចក្ខុ សោតានំ វិបត្តិ. កេនការណេន វិបត្តីតិ. បរូបក្កមេនវា មាតុយា វិសម បយោគេន វា នានាពាធេន វា វិបត្តីតិ យោជនា. ធាតុបាឋេ យក្ខ បូជាយំតិ បឋិតត្តា ‘‘បូជនីយដ្ឋេនា’’តិ វុត្តំ. ឯតេន យក្ខិតព្ពា បូជិតព្ពា យក្ខាតិ ទស្សេតិ. យេ បន កិច្ឆជីវិកបត្តា វិចរន្តិ, តេ ភូមស្សិតា នាម ហោន្តីតិ យោជនា. ‘‘ភូមិស្សិតា’’តិ បាឋេ ភូមិយំ សិតា និស្សិតាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘បុញ្ញនិព្ពត្តស្សា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘វិរូបា ហុត្វា’’តិ តេ វណ្ណតោបិ ទុព្ពណ្ណា ហោន្តិ. សណ្ឋានតោបិ ទុស្សណ្ឋានា. ជីវិកតោបិ កិច្ឆជីវិកាតិអាទិនា វិបន្នរូបា ហុត្វា. ‘វិវសា ហុត្វា និបតន្តី’តិ វិនិបាតិកាតិបិ វទន្តិ. វិវសាតិ ច អត្តនោ វសេន ឥច្ឆាយ វិនាតិ អត្ថោ. ‘‘វិវិត្តដ្ឋានេសូ’’តិ ជនវិវិត្តេសុ ឋានេសុ. បរិយេសិត្វា វា ជីវិតំ កប្បេន្តិ. បីឡេត្វា វា ជីវិតំ កប្បេន្តិ. តាសេត្វា បីឡេត្វា វា ជីវិតំ កប្បេន្តីតិ យោជនា. ‘‘វេមានិកបេតាបី’’តិ អត្តនោ បុញ្ញនិព្ពត្តំ ទិព្ពវិមានំ យេសំ អត្ថិ, តេ វេមានិកា. តេ បន បុញ្ញាបុញ្ញមិស្សក កម្មេន និព្ពត្តត្តា កេចិ ទិវា ទិព្ពសុខំ អនុភវន្តិ, រត្តិំ បេតទុក្ខំ. កេចិ រត្តិំ ទិព្ពសុខំ អនុភវន្តិ, ទិវា បេតទុក្ខន្តិ. បរេហិ ទត្តំ ទិន្នំ បុញ្ញប្ផលំ ឧបនិស្សាយ ជីវន្តីតិ បរទត្តូបជីវិនោ. ‘‘បរេហិ ទិន្នំ បុញ្ញប្ផលំ’’តិ ញាតកេហិ បុញ្ញំ កត្វា ឥទំ មេ បុញ្ញំ បេតានំ កាលង្កតានំ ញាតីនំ ទេធីតិ ឯវំ ទិន្នំ បុញ្ញប្ផលំ. ‘‘សកលចក្កវាឡបរិយាបន្នា ឯកភូមកា’’តិ យថា តាវតិំសាភូមិ នាម សព្ព ចក្កវាឡេសុបិ អត្ថិ. សព្ពាបិ ទិព្ពេន វស្សសហស្សេន ឯកអាយុ បរិច្ឆេទោ ហោតិ. ឥមស្មិំ ចក្កវាឡេ វត្តព្ពំ នត្ថិ. ន តថា និរយេសុ វា តិរច្ឆាន យោនិយំ វា បេត្តិវិសយេវា អសុរកាយេវា មនុស្សេសុវា ភុម្មទេវេសុ វា ឯកបរិច្ឆេទោ នាម អត្ថិ. ចតុន្នំ អបាយានំ អាយុប្បមាណ គណនាយ និយមោ នត្ថីតិ វុត្តំ, ន នុ ព្រហ្ម សំយុត្តេ កោកាលិកំ ភិក្ខុំ អារព្ភ ភគវតា វុត្តោ ទសន្នំ និរយានំ វិសុំ វិសុំ អត្ថីតិ. សច្ចំ អត្ថិ. តេ បន ទសនិរយា អវីចិនិរយេ បរិយាបន្នា ហុត្វា តស្ស បទេសមត្តា ហោន្តិ. ន តេហិ បទេ សមត្តេហិ សកលោ អវីចិនិរយោ និយតាយុ បរិមាណោតិ សក្កា វត្តុំ. អបិ ច សោបិ តេសំ អាយុបរិច្ឆេទោ អវីចិភូមិយា និយាមេន សិទ្ធោ ន ហោតិ. តេន តេន កម្មវិសេសេនេវ សិទ្ធោ. តស្មា យំ វុត្តំ ‘‘តត្ថ យេភូយ្យេន កម្មប្បមាណត្តា’’តិ, តំ សុ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តត្ថ និរយេសូ’’តិអាទិំ. ‘‘ឯវំ សន្តេ’’តិ ន ឥតរ ទីបវាសីនំ អាយុកប្បស្ស អារោហណញ្ច ឱរោហណញ្ច អត្ថីតិ វុត្តេ សតីតិ អត្ថោ. សមាចារោ នាម ទសសុចរិតានិ. វិសមាចារោ នាម ទសទុច្ចរិតានិ. តេសំ និស្សន្ទភូតា សម្បត្តិវិបត្តិយោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តេសំ បី’’តិ ឥតរ ទីបវាសីនំបិ. សោ ឯវបរិច្ឆេទោតិ អាបជ្ជតិ. ន ច សក្កា តថា ភវិតុំ. អាទិកប្បកាលេ សព្ពេសម្បិ ចតុទីប វាសីនំ អសង្ខ្យេយ្យាយុកតា សម្ភវតោតិ. អថ ឥតរទីបវាសីនម្បិ អាយុកប្បស្ស អារោហណំ ឱរោហណញ្ច អត្ថិ. ឯវំ សតិ, ឯតរហិបិ តេសំ អាយុកប្បោ ជម្ពុទីបវាសីនំ អាយុកប្បេន ឯកគតិកោ សិយាតិ ចោទនា. និស្សន្ទមត្តត្តាតិអាទិ បរិហារោ. នត្ថិ ឥទំ មម ឥទំ មមាតិ បវត្តា បាដិបុគ្គលិកតណ្ហា ឯតេសន្តិ ‘‘អមមា’’. ‘‘អបរិគ្គហា’’តិ បុត្តទារាទិបរិគ្គហរហិតា. ‘‘ឧបរិមេ ចាតុមហារាជិកេ’’តិ អាកាសដ្ឋកចាតុមហារាជិកេ. ទិវេ ទេវលោកេ សិទ្ធានិ ទិព្ពានិ. ‘‘យាវ និមិរាជកាលា’’តិ យាវ អម្ហាកំ ពោធិសត្តភូតស្ស និមិរញ្ញោ ឧប្បន្នកាលា. កស្ស បពុទ្ធោ បុរិមេ អន្តរកប្បេ ឧប្បន្នោ. និមិរាជា បន ឥមស្មិំ អន្តរ កប្បេ ឧប្បន្នោ. ‘‘មនុស្ស លោកេហិ បញ្ញាសវស្សានិ ចាតុមហារាជិកេ ឯកោទិព្ពរត្តិទិវោ ហោតី’’តិអាទិ អភិធម្មេ ធម្ម ហទយ វិភង្គេ អាគតនយេន វុត្តោ. ចតុគ្គុណវចនេ. ‘‘ឧបរិមានំ’’តិ ឧបរិមានំ ទេវានំ. ឯកំ វស្សសហស្សំ អាយុប្បមាណំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ទ្វេ’’តិ ទ្វេ វស្សសហស្សានិ. ‘‘អដ្ឋា’’តិ អដ្ឋវស្សសហស្សានិ. ‘‘ហេដ្ឋិមានំ’’តិ ហេដ្ឋិមានំ ទេវានំ. ‘‘ឧបរិមានំ’’តិ ឧបរិមានំ ទេវានំ. យាមេ ឯកោ រត្តិទិវោតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. ‘‘ចត្តារី’’តិ មនុស្សលោកេ ចត្តារិ វស្សសតានិ. ឯវំ សេសេសុ. ‘‘អាទិអន្ត ទស្សនវសេនា’’តិ ចាតុមហារាជិកេ មនុស្សវស្សគណនា ទស្សនំ អាទិទស្សនំ នាម. ឥទានិ វសវត្តិយំ មនុស្សវស្សគណនា ទស្សនំ អន្ត ទស្សនំ នាម.

ន អតិទុព្ពលំតិ នាតិទុព្ពលំ. ‘‘តំ’’តិ តំ អវិតក្ក អវិចារមត្តឈានំ. ‘‘ភូមន្តរេ’’តិ បថមជ្ឈានភូមិតោ អញ្ញិស្សំ ទុតីយជ្ឈានភូមិយំ. កប្បវចនេ. កប្បីយតិ វស្ស, ឧតុ, មាស, បក្ខ, រត្តិ, ទិវា, ទិវសេន បរិច្ឆិជ្ជីយតីតិ កប្បោ. កប្បីយន្តិ វា នានាធម្មប្បវត្តិយោ អតីតា ទិវសេន បរិច្ឆិជ្ជីយន្តិ ឯតេនាតិ កប្បោ. កាលោ. មហន្តោ កប្បោតិ មហាកប្បោ. វស្សានំ សតភាគេហិបិ សហស្សភាគេហិបិ សតសហស្សភាគេហិបិ សង្ខាតុំ អសក្កុណេយ្យោតិ អសង្ខ្យេយ្យោ. ឯកស្ស អសង្ខ្យេយ្យស្ស អន្តរេ ទិស្សមានោ កប្បោ អន្តរកប្បោ. សត្តានំ នានាអាយុបរិច្ឆេទោ អាយុកប្បោ. សោ បន មនុស្សានំ ទសវស្សាយុកកាលេ ទសវស្សេន បរិច្ឆិន្នោ. នេវសញ្ញា ទេវានំ និច្ចកាលំ ចតុរាសីតិ កប្បសហស្សេហិ បរិច្ឆិន្នោ. អន្តរកប្បោ នាម ចូឡកប្បា វុច្ចន្តីតិ សម្ពន្ធោ. វីសតិប្បភេទា ចូឡកប្បា វុច្ចន្តីតិ កេចិ វទន្តីតិអាទិនា យោជនា. ‘‘យេ’’តិ យេ ចតុសដ្ឋិយាទិភេទា អន្តរកប្បា. ‘‘យថាវិនដ្ឋំ’’តិ វិនដ្ឋប្បការេន វិនដ្ឋប្បកតិយា. វឌ្ឍមានោ កប្បោ វិវដ្ដោ. ‘‘យថាវិវដ្ដំ’’តិ វិវដ្ដប្បការេន វិវដ្ដប្បកតិយា. អច្ចយេន អតិក្កមនេន. ហរណេន អបនយនេន. ‘‘តត្ថា’’តិ តស្មិំ កប្បវចនេ. អដ្ឋកថាយំ វុត្តត្តាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តេជេនា’’តិ អគ្គិនា. ‘‘សំវដ្ដតី’’តិ វិនស្សតិ តទា. ‘‘ហេដ្ឋា’’តិ ហេដ្ឋាលោកោ. ‘‘ចតុសដ្ឋិវារេសូ’’តិ និទ្ធារណេ ភុម្មវចនំ.

គាថាសុ. ‘‘សត្តសត្តគ្គិនាវារា’’តិ សត្តសត្តវារា អគ្គិនា វិនស្សន្តិ. អថវា, ភុម្មត្ថេ បច្ចត្តវចនំ. សត្តសុសត្តសុវារេសុ លោកោ អគ្គិនា វិនស្សតីតិ យោជនា. តេនាហ ‘‘អដ្ឋមេ អដ្ឋមេ’’តិ. ‘‘ទកា’’តិ ឧទកេន. អដ្ឋមេ អដ្ឋមេវារេ លោកោ ទកេន វិនស្សតីតិ យោជនា. យទា ចតុសដ្ឋិវារា បុណ្ណា, តទា ឯកោ វាយុវារោ សិយា. តត្ថ ‘‘តទា’’តិ តស្មិំ ចតុសដ្ឋិវារេ. ‘‘វិវដ្ដមានំ’’តិ សណ្ឋហមានំ. ‘‘វិវដ្ដតី’’តិ សណ្ឋហតិ. ‘‘សំវដ្ដមានំ’’តិ វិនស្សមានំ. ‘‘សំវដ្ដតី’’តិ វិនស្សតិ. ‘‘ទ្វេ អសង្ខ្យេយ្យានី’’តិ អឌ្ឍទ្វយំ ឯកំ អសង្ខ្យេយ្យន្តិ កត្វា ឧបចារេន វុត្តំ. យថាតំ-អាភស្សរានំ អដ្ឋកប្បានីតិ. ‘‘ឧបឌ្ឍេនា’’តិ ឧទកវារេ ហេដ្ឋិមភូមីសុ ឧទកេន វិនស្សមានាសុ ទុតីយជ្ឈានភូមិ ន តាវ វិនស្សតិ. សំវដ្ដកប្បេបិ ចិរកាលំ តិដ្ឋតេយេវ. ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ. សព្ពញ្ចេតំ លព្ភមានត្តា វុត្តំ. អសង្ខ្យេយ្យកប្បំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ. ឥទមេវ បមាណន្តិ.

បដិសន្ធិចតុក្កំ និដ្ឋិតំ.

១៤៥. កម្មចតុក្កេ. ‘‘ជនេតី’’តិ អជនិតំ ជនេតិ. បាតុភាវេតិ. ‘‘ឧបត្ថម្ភតី’’តិ ជនិតំ ឧបត្ថម្ភតិ. ចិរដ្ឋិតិកំ ករោតិ. ‘‘ឧបបីឡេតី’’តិ ជនិតំ ឧបបីឡេតិ, បរិហាបេតិ. ‘‘ឧបឃាតេតី’’តិ ឧបច្ឆិន្ទតិ. ‘‘កដត្តា រូបានំ’’តិ កដត្តានាមកានំ កម្មជរូបានំ. ‘‘កម្មបថបត្តាវា’’តិ ឯត្ថ បដិសន្ធិជនេន សតិ, សព្ពម្បិ កម្មំ កម្មបថបត្តំ នាម ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. វិបច្ចិត្ថាតិ វិបក្កំ. វិបក្កំ វិបាកំ យេសន្តិ វិបក្ក វិបាកា. ឧបត្ថម្ភមានា បវត្តតិ. សយំបិ បច្ចយលាភេ សតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អលទ្ធោកាសស្សា’’តិ ឥទំ និទស្សន មត្តំ. លទ្ធោកាសស្សបិ ឧបត្ថម្ភនំ នាម ឥច្ឆិតព្ពមេវ. អញ្ញំ អកុសលកម្មំ ឱកាសំ លភតីតិ យោជនា. ‘‘ចាយំ’’តិ ចេ អយំ. ‘‘កាលង្ករិយា’’តិ កាលំករេយ្យ. ‘‘អស្សា’’តិ ឥមស្ស បុគ្គលស្ស. ‘‘បសាទិតំ’’តិ បសន្នំ. ‘‘បទូសិតំ’’តិ បទុដ្ឋំ. បុព្ពេ ‘មរណាសន្ន កាលេ’តិ វុត្តត្តា ឥធ ‘បវត្តិកាលេបី’តិ វុត្តំ. ‘‘ឯតំ’’តិ កម្មន្តរស្ស ឧបត្ថម្ភនំ. ‘‘ជីវិតបរិក្ខារេ’’តិ ជីវិតបរិវារេ បច្ចយេ. ‘‘សមុទានេត្វា’’តិ សមាហ រិត្វា.‘‘ឯត្ថា’’តិ ឧបត្ថម្ភក កម្មដ្ឋានេ. ខន្ធសន្តានស្ស ឧបព្រូហនន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វុត្តនយេនា’’តិ ‘ជីវិតន្តរាយេ អបនេត្វា’តិអាទិនា វុត្តនយេន. ខន្ធសន្តានស្ស ចិរតរប្បវត្តិន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វុត្តប្បការា’’តិ ‘វិបច្ចិតុំ អលទ្ធោកាសាវា វិបក្ក វិបាកា វា សព្ពាបិ កុសលា កុសល ចេតនា’តិ ឯវំ វុត្តប្បការា. ‘‘ទុព្ពលតរំ កត្វា វា វិពាធមានា’’តិ ឧបបីឡក កម្មកិច្ចំ វុត្តំ. ‘‘ជនក កម្មស្ស ទុព្ពល អាយូហនកាលេ’’តិ សមុច្ចយនកាលេ. ‘‘វិហត សាមត្ថិយំ’’តិ វិនាសិតសត្តិកំ. ‘‘មហេសក្ខេសូ’’តិ មហានុភាវេសុ. ‘‘ឧបត្ថម្ភកម្បិ តព្ពិបរិយាយេន វេទិតព្ពំ’’តិ ឧបបីឡក កម្មតោ វិបរិយាយេន វេទិតព្ពំ. ‘ឧបរិភូមិ និព្ពត្តកម្បិ សមានំ ហេដ្ឋាភូមិយំ និព្ពត្តេតី’តិអាទីសុ ‘ហេដ្ឋាភូមិ និព្ពត្តកម្បិ សមានំ ឧបរិភូមិយំ និព្ពត្តេតី’តិអាទិនា វត្តព្ពន្តិ អធិប្បាយោ. អជាតសត្តុរាជវត្ថុម្ហិ តស្ស រញ្ញោ បិតុឃាតកម្មំ មហាអវីចិនិរយេ និព្ពត្តនកម្បិ សមានំ បច្ឆា ពុទ្ធុ បដ្ឋាន កម្មេន ពាធីយមានំ វិហតសាមត្ថិយំ ហុត្វា តំ ឧស្សទនិរយេ និព្ពត្តេតិ. ខន្ធសន្តានស្ស វិពាធនំ នាម សត្តស្ស ទុក្ខុប្បត្តិ ករណន្តិ សម្ពន្ធោ. កថំ គោមហិំសាទីនំ បុត្តទារញាតិមិត្តានញ្ច វិបត្តិករណំ តស្ស សត្តស្ស ឧបបីឡក កម្មកិច្ចំ ភវេយ្យ. អញ្ញោហិ សោ បុគ្គលោ, អញ្ញេ គោមហិំសាទយោ. ន ច អញ្ញេន កតំ កម្មំ អញ្ញេសំ សត្តានំ ទុក្ខុប្បត្តិំ វា សុខុប្បត្តិំ វា ករេយ្យាតិ ចោទនា. ទុវិធន្តិអាទិនា តំ វិស្សជ្ជេតិ. អានន្ទ សេដ្ឋិវត្ថុម្ហិ. សោសេដ្ឋិ មហាមច្ឆរិយោ អហោសិ. អញ្ញេបិ ទានំ ទេន្តេ នីវារេសិ. សោ តតោ ចវិត្វា ឯកស្មិំ គាមកេ ឯកិស្សា ឥត្ថិយាកុច្ឆិម្ហិ ជាតោ. តស្ស ជាតកាលតោ បដ្ឋាយ តស្ស បាបកម្មេន មាតរំ អាទិំ កត្វា សកលគាមិកានំ ជនានំ ទុក្ខុប្បត្តិ ហោតីតិ ធម្មបទ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តស្មា និស្សន្ទផលវសេន អញ្ញេន កតំ កម្មំ អញ្ញេសំ សត្តានំ ទុក្ខុប្បត្តិំ វា សុខុប្បត្តិំ វា ករោតិ យេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. [‘‘កម្មជសន្តតិ សីសេសូ’’តិ បដិសន្ធិកាលតោ បដ្ឋាយ ឧប្បន្នា ឯកេកា កម្មជរូបសន្តតិ នាម អត្ថិ. សា បច្ឆា អបរាបរំ តាទិសាយ កម្មជរូបសន្តតិយា បវត្តត្ថាយ សីសភូតត្តា សន្តតិ សីសន្តិ វុច្ចតិ. យំ កិញ្ចិ ឯកំ វាកម្មជសន្តតិ សីសំ. ទ្វេ វាកម្មជសន្តតិ សីសានិ ]. វិសុទ្ធិមគ្គបាឋេ. ‘‘តទេវា’’តិ តំ ឧបឃាតក កម្មមេវ. ‘‘ឥធ ចា’’តិ ឥមស្មិំ អភិធម្មត្ថសង្គហេ. ‘‘ឥមស្ស បី’’តិ ឥមស្ស ឧបឃាតក កម្មស្សបិ. ទុដ្ឋគាមណិ រញ្ញោ វត្ថុម្ហិ ច សោណត្ថេរ បិតុនោ វត្ថុម្ហិ ច តេសំ មរណាសន្នកាលេ បថមំ ទុគ្គតិ និមិត្តានិ ឧបដ្ឋហន្តិ. បច្ឆា រញ្ញោ ឯកំ បុព្ពកតំ កល្យាណ កម្មំ អនុស្សរន្តស្ស ថេរបិតុ ច តង្ខណេ ឯវ ឯកំ កល្យាណ កម្មំ ករោន្តស្ស តានិ ទុគ្គតិ និមិត្តានិ អន្តរធាយន្តិ. សគ្គនិមិត្តានិ បាតុព្ភវន្តិ. ឧភោបិ ចវិត្វា សគ្គេ និព្ពត្តន្តីតិ. កុសលា កុសល កម្មានំ ខយំ ករោតីតិ កុសលា កុសល កម្មក្ខយករោ. ‘‘អាយុ កម្មេសុ វិជ្ជមានេសូ’’តិ តស្ស សត្តស្ស អាយុ បរិច្ឆេទោ ច បរិយន្ត គតោ ន ហោតិ, កម្មានុភាវោ ច បរិក្ខីណោ ន ហោតិ. ឯវំ អាយុ កម្មេសុ វិជ្ជមានេសុ. ‘‘អបរាធ កម្មស្សា’’តិ មាតាបិតូសុវា ធម្មិកសមណ ព្រាហ្មណេសុ វា អបរជ្ឈនវសេន កតស្ស អបរាធកម្មស្ស. ‘‘សោ បនា’’តិ មជ្ឈិមដ្ឋកថាវាទោ បន. ‘‘អរុច្ចមានោ វិយា’’តិ អនិច្ឆិយមានោវិយ. ‘‘សោ’’តិ មជ្ឈិមដ្ឋកថា វាទោ. ‘‘តត្ថ បនា’’តិ មជ្ឈិមដ្ឋកថាយំ បន. ‘‘សព្ពញ្ចេតំ’’តិ សព្ពញ្ច ឯតំ សុត្តវចនំ, វសេន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. អនិច្ឆន្តេហិ ដីកា ចរិយេហិ. ‘‘វិបាកំ បដិឥច្ឆិតព្ពោ’’តិ វិបាកំ បដិច្ច ឥច្ឆិ តព្ពោ. ឯត្ថ ‘‘វិបាកំ’’តិ កម្មនិព្ពត្តក្ខន្ធ សន្តានំ វុច្ចតិ. តស្ស ជនកំ កម្មំ ជនក កម្មន្តិ វុច្ចតិ. តស្សេវ ខន្ធសន្តានស្ស ឧបត្ថម្ភកំ តស្សេវ ឧបបីឡកំ តស្សេវ ឧបឃាតកំ កម្មំ ឧបឃាតក កម្មន្តិ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សាកេត បញ្ហេ’’តិ វិបាកុទ្ធារេ អាគតេ សាកេត បញ្ហេ. ធម្មទិន្នាយ នាម ឧគ្គសេន រញ្ញោ ទេវិយា វត្ថុម្ហិ សាទេវី បុព្ពេ ឯកំ អជំ ឃាតេសិ, តេន កម្មេន អបាយេសុ បតិត្វា បច្ឆា បវត្តិ វិបាកវសេន ពហូសុ ភវេសុ អជសរីរេ លោមគណនាមត្តំ អត្តនោ សីសច្ឆេទន ទុក្ខំ អនុភោសីតិ. ‘‘សា បនា’’តិ សា ឯកា បាណាតិបាត ចេតនា បន. មហាមោគ្គលាន វត្ថុ នាម បញ្ចសត ចោរានំ ថេរស្ស ឃាត ន វត្ថុ. ថេរោហិ អត្តនា បុព្ពកតេន ឧបច្ឆេទក កម្មេន ចោរឃាតនំ លភិត្វា បរិនិព្ពុតោ. សាមាវតិទេវី ច វគ្គុមុទានទិតីរវាសិនោ បញ្ចសត ភិក្ខូ ច អត្តនោ បុព្ពកតេហិ ឧបច្ឆេទក កម្មេហិ តាទិសំ បរូបក្កមំ លភិត្វា សគ្គេសុ និព្ពត្តា. ទុស្សិមារោ នាម កកុសន្ធ ពុទ្ធកាលេ មារទេវ បុត្តោ វុច្ចតិ. កលាពុរាជានាម ខន្តិ វាទិតា បសស្ស ឃាតកោ វុច្ចតិ. តេ បន តង្ខណេ អត្តនា កតេន ឧបច្ឆេទក កម្មេន តង្ខណេ ឯវ ចវិត្វា អវីចិម្ហិ និព្ពត្តា. តត្ថ បុរិម វត្ថូសុ ឧបច្ឆេទក កម្មំ ឧបច្ឆិន្ទន មត្តំ ករោតិ. ន អត្តនោ វិបាកំ ទេតិ. បច្ឆិមវត្ថូសុ បន ឧបច្ឆិន្ទនញ្ច ករោតិ, វិបាកញ្ច ទេតីតិ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘ឧបច្ឆេទន បុព្ពកំ’’តិ ឧបច្ឆេទន បុព្ពកំ វិបាកំ ជនេតីតិ យោជនា. កម្មន្តរស្ស វិបាកំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វាវ អត្តនោ វិបាកំ ជនេតីតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ ‘‘អត្តនោ វិបាកំ ជនេតី’’តិ ឥធ កទាចិ ជនេតិ, កទាចិ ន ជនេតីតិ ឯវំ វិភាគស្ស អកតត្តា ‘‘តំ ន សុន្ទរំ’’តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘ឥធ បុព្ពកតេនា’’តិអាទិំ. ‘‘អដ្ឋកថាសុយេវ អាគតត្តា’’តិ តេសុ វត្ថូសុ តេជនា ឧបច្ឆេទក កម្មេន មរន្តីតិ ឯវំ វត្វា អាគតត្តា. វិបាកំ និព្ពត្តេតីតិ វិបាក និព្ពត្តកំ. តស្ស ភាវោ វិបាក និព្ពត្តកត្តំ. វិបាក និព្ពត្តកត្តស្ស អភាវោតិ វិគ្គហោ.

ជនកចតុក្កំ និដ្ឋិតំ.

១៣៦. ‘‘និកន្តិ ពលេន វា បដិពាហិយមានំ វិបាកំ ន ទេតី’’តិ ឈានលាភិនោ ហុត្វាបិ មរណកាលេ ឧប្បជ្ជិតុំ និកន្តិយា សតិ, តំ ឈានំ វិបាកំ ន ទេតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឯកស្សា’’តិ ឯកស្ស បុគ្គលស្ស. ‘‘តេសំ’’តិ មហគ្គតកម្ម អានន្តរិយ កម្មានំ. អន្តិម ជវនវីថិយំ កតំ នាម វត្ថុ ទុព្ពលត្តា សយម្បិ ទុព្ពលំ ហោតិ. បដិសន្ធិំ ន ជនេតិ. តេនាហ ‘‘អន្តិម ជវនវីថិតោ បុព្ពភាគេ អាសន្នេ កតំ’’តិ. ឥទញ្ច កម្មសាមញ្ញ វសេន វុត្តំ. កម្មវិសេសេ បន សតិ, ន ទេតីតិ ន វត្តព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិកម្មំ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. កតំ អាសន្ន កម្មំ នាមាតិ គហេតព្ពន្តិ យោជនា. បាឡិបាឋេ. អស្សបុគ្គលស្ស មរណកាលេវា សម្មាទិដ្ឋិ សមត្តា សមាទិន្នា, មិច្ឆាទិដ្ឋិ សមត្តា សមាទិន្នាតិ យោជនា. បរតោ បរិបុណ្ណំ អាគមិស្សតិ. សោមនស្ស ជនកំ បរចេតនា បវត្តិវសេន. សន្តាប ជនកំ កុក្កុច្ចវិប្បដិសារប្បវត្តិវសេន. ឥទំ គរុក ចតុក្កំ នាម អនន្តរេ ភវេ វិបច្ចនកានំ កម្មានំ វសេន វុត្តន្តិ អាហ ‘‘ឧបបជ្ជវេទនីយ កម្មានិ ឯវា’’តិ. កម្មំ នាម កុសលំ វា ហោតុ, អកុសលំ វា. បុនប្បុនំ លទ្ធា សេវនេ សតិ, វិបាកំ ទេតិ. អសតិ ន ទេតិ. កាមាវចរស្ស កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា វិបាកំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ចក្ខុ វិញ្ញាណន្តិ ច, អកុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា វិបាកំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ចក្ខុ វិញ្ញាណន្តិ ច, បាឡិយំ វុត្តំ. ឯត្ថហិ កតត្តាតិ វត្វា បុន ឧបចិតត្តាតិ វចនំ បុនប្បុនំ វឌ្ឍនសង្ខាតេ អាសេវនេ សតិ ឯវ វិបាកំ ទេតីតិ ញាបេតិ. តស្មា កតមត្ត កម្មត្តា កដត្តា កម្មំ នាមាតិ វុត្តេបិ អនន្តរភវេ វិបច្ចនក កម្មស្សេវ ឥធ អធិប្បេតត្តា បុនប្បុនំ លទ្ធា សេវនមេវ ឥធ គហេតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘បុនប្បុនំ លទ្ធាសេវនំ’’តិ វុត្តំ.

‘‘ឯវញ្ច កត្វា’’តិអាទីសុ. ‘‘យត្ថ តំ បុព្ពកតំ កម្មន្តិ អាគតំ’’តិ យស្មិំ អដ្ឋកថា បទេសេ តំ កដត្តា កម្មំ បុព្ពកតំ កម្មំតិ អាគតំ. ‘‘កស្មា ឥធា’’តិអាទីសុ. ‘‘ឥធា’’តិ ឥមស្មិំ អភិធម្មត្ថ សង្គហេ. បាឡិយំ. យំ គរុកំ, តំ វិបាកំ ទេតិ. តស្មិំ អសតិ, យំ ពហុលំ. តស្មិំ អសតិ, យំ អាសន្នំ. តស្មិំ អសតិ, យំ កដត្តា វា បន កម្មំ, តំ វិបាកំ ទេតីតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ.

សុត្តន្តបាឋេ. សុខវេទនំ ជនេតីតិ សុខវេទនីយំ. ‘‘សមត្តា’’តិ សុដ្ឋុគហិតា. ‘‘សមាទិន្នា’’តិ តទត្ថវិវរណំ. ‘‘បរិយត្តំ’’តិ សមត្ថំ. តម្ពទាធិកស្ស យាវជីវំ ពហូនិ បាបកម្មានិ អាចិណ្ណានិ. មរណ ទិវសេ បន សារិបុត្តត្ថេរស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា ចវិត្វា តេន អាសន្ន កម្មេន សគ្គេ និព្ពត្តិ. វាតកាលស្ស យាវជីវំ ពហូនិ កល្យាណ កម្មានិ អាចិណ្ណានិ. មរណ ទិវសេបន ពុទ្ធសាសនេ វិបរីត សញ្ញំ កត្វា តេន អាសន្ន កម្មេន អបាយេ និព្ពត្តិ.

គរុកចតុក្កំ និដ្ឋិតំ.

១៤. ៧. ទិដ្ឋធម្មចតុក្កេ. បស្សិតព្ពោតិ ទិដ្ឋោ. ‘‘ធម្មោ’’តិ ខន្ធាយតន ធម្ម សមូហោ. ទិដ្ឋោ ធម្មោតិ ទិដ្ឋ ធម្មោ. វត្តមានោ ធម្មសមូហោ. យោ អត្តភាវោតិ វុច្ចតិ. អត្តសង្ខាតស្ស ទិដ្ឋិយា បរិកប្បិតសារស្ស ភាវោ បវត្តិ ការណន្តិ កត្វាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘ទិដ្ឋ ធម្មោ វុច្ចតី’’តិអាទិមាហ. ‘‘វិបាកំ បដិសំវេទេតី’’តិ ឯតេន កថំ កម្មសាធនំ ទស្សេតិ. បដិសំវេទន ក្រិយាបទេ វិបាកន្តិ កម្មបទំ ទិស្វា វិបាកំ នាម វេទិតព្ពំ វេទនីយំ. បដិសំវេទិតព្ពំ បដិសំវេទនីយន្តិ វិញ្ញាតត្តា. ‘‘ឧបេច្ចា’’តិ ឧបគន្ត្វា. ‘‘ឧបបជ្ជិត្វា’’តិ ឧបេច្ច បជ្ជិត្វា. បាបុណិត្វាតិ អត្ថោ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘ទិដ្ឋ ធម្មតោ’’តិ ទិដ្ឋ ធម្មស្ស. សាមិអត្ថេ បញ្ចមី. បាឡិយំ វុត្តំ. ‘‘ឯត្ថហី’’តិអាទិ បុព្ពវាក្យេ វុត្ត នយមេវ. អបរសទ្ទោ និច្ចំ អបាទានា បេក្ខោ. តញ្ច អបាទានំ នាម អនន្តរេ វុត្តបទេហិ. ‘‘ទិដ្ឋធម្មា នាគតានន្តរ ភវេហី’’តិ ទិដ្ឋធម្មតោ ច អនាគតានន្តរ ភវតោ ចាតិ អត្ថោ. ‘‘បរិវត្តោ’’តិ បពន្ធោ. អបរាបរិយោតិ វា, អបរោ ច អបរោ ច អបរាបរោ. អបរាបរេ បវត្តោ អបរាបរិយោតិ អត្ថោ. ‘‘ឧបបជ្ជភវំ’’តិ អនាគតានន្តរភវំ. អហោសិ កម្មេ ‘‘អហោសី’’តិ បទំ អញ្ញាសិ កោណ្ឌញ្ញោតិ បទេវិយ រុឡ្ហីនាមបទន្តិ អាហ ‘‘អហោសិ នាមកំ’’តិ. តំ បន រុឡ្ហិបទំ កុតោបវត្តំតិ អាហ ‘‘អហោសិ កម្មំ’’តិអាទិំ. ‘‘ឯវំ វុត្ត បាឋវសេនា’’តិ ឯត្ថ ឥធ វុត្តោ បាឋោ សា វសេសោ. បរិបុណ្ណបាឋោ បន អហោសិ កម្មំ អហោសិ កម្ម វិបាកោ, អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្ម វិបាកោ, អហោសិ កម្មំ អត្ថិកម្ម វិបាកោ, អហោសិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ, អហោសិកម្មំ ភវិស្សតិ កម្ម វិបាកោ, អហោសិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្ម វិបាកោតិអាទិនា បដិសម្ភិទា មគ្គេ អាគតោ. ‘‘សា’’តិ បថម ជវន ចេតនា. ‘‘អប្បតរ វិបាកា ចាតី’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឥតី’’តិ ហេតុ អត្ថេ និបាតោ, តស្មា អចិរដ្ឋិតិ កត្តា ទិដ្ឋ ធម្មេ ឯវ ផលំ ទត្វា វិគច្ឆតិ, តស្មា អប្បតរ វិបាកត្តា អហេតុកមត្តំ ផលំ ទត្វា វិគច្ឆតីតិ យោជនា. ‘‘បច្ចយោតិ ចា’’តិ បច្ចយំ លទ្ធាតិ វុត្តោ បច្ចយោតិ ច. ‘‘សោ’’តិ មហន្តំ វុត្តោ បច្ចយោ. ‘‘កាកវលិយាទីនំ វិយា’’តិ កាកវលិយាទីនំ បុគ្គលានំ ទិដ្ឋវេទនីយ កម្មំ វិយ. ‘‘បាកដតរប្ផលទានំ’’តិ សត្តាហព្ភន្តរេ ឯវ សេដ្ឋិដ្ឋានប្បដិ លាភាទិវសេន បាកដតរប្ផលទានកំ កម្មវិសេសំ. កម្ម បថជវនសន្តានេ បវត្តា បថមជវន ចេតនា វា ឥតរាបិ បថម ជវន ចេតនា វាតិ យោជនា. ‘‘កាចី’’តិ ឯកច្ចា បថមជវន ចេតនា. សេសានិ ទិដ្ឋធម្ម វេទនីយ កម្មានិ.

ឧបបជ្ជកម្មេ. ‘‘អត្ថ សាធិកា’’តិ សន្និដ្ឋានត្ថសាធិកា. បាណឃាតាទិ កិច្ចសាធិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. សុដ្ឋុ និដ្ឋាបេតីតិ សន្និដ្ឋាបិកា. ‘‘សេសានិ បី’’តិ សេសានិ ឧបបជ្ជ វេទនីយ កម្មានិបិ. ‘‘ឥធា’’តិ ឥមស្មិំ មនុស្ស លោកេ. ‘‘មិស្សកកម្មានី’’តិ កុសលា កុសលមិស្សកានិ កម្មានិ. វេមានិកបេតវត្ថូនិ វិមានវត្ថុ បាឡិយំ អាគតានិ. ‘‘សុគតិយំ វិបត្តិំ អនុភវន្តានិ វត្ថូនី’’តិ ឯត្ថ ‘‘វិបត្តិំ’’តិ ចក្ខុ សោតាទីនំ អង្គ បច្ចង្គានំ វា វិបត្តិំ. នានា ទុក្ខុប្បត្តិភូតំ វា វិបត្តិំ. ‘‘ទុគ្គតិយំ សម្បត្តិំ’’តិ មហិទ្ធីនំ នាគសុបណ្ណាទីនំ សម្បត្តិំ. ‘‘យថា វុត្ត វត្ថូហី’’តិ វេមានិក បេតវត្ថាទីហិ. អដ្ឋកថាបាឋេ. ‘‘តេសំ សង្កមនំ នត្ថី’’តិ តេសំ កម្មានំ វិបច្ចនកាល សង្កន្តិ នាម នត្ថិ. ‘‘យថាឋានេយេវ បតិដ្ឋន្តី’’តិ តានិ ទិដ្ឋ ធម្មដ្ឋានាទិវសេន ភគវតា យថា វុត្តដ្ឋានេ ឯវ តិដ្ឋន្តិ. ‘‘ឯវំ វុត្តំ’’តិ តេសំ សង្កមនំ នត្ថីតិអាទិនយេន វុត្តំ. ‘‘យុត្តិយា វា អភាវតោ’’តិ ឯត្ថ ទិដ្ឋ ធម្ម វេទនីយស្ស បដិសន្ធិ វិបាកាទិ យុត្តិយា អភាវតោ.

ទិដ្ឋធម្មចតុក្កំ.

១៤៨. បាកដ្ឋានចតុក្កេ. ‘‘កាយាទីនំ’’តិ ចោបនកាយាទីនំ. កាយ វិញ្ញត្តាទីនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អតិបាតេន្តី’’តិ អតិក្កម្ម បយោគេន អភិភវិត្វា បាតេន្តិ. តេនាហ ‘‘អតិបាតនញ្ចេត្ថា’’តិអាទិំ. ‘‘អទិន្នំ’’តិ សាមិកេនអទិន្នំ បរសន្តកំ. អគមនីយវត្ថូនិ នាម អវីតិក្កមនត្ថាយ អនុបគន្តព្ពានិ មាតុរក្ខិតាទីនិ ឥត្ថិ បុរិសសរីរានិ. ‘‘តស្សា’’តិ បរបាណស្ស. ‘‘តតោ’’តិ បរបរិគ្គហិត ភាវតោ. ‘‘អច្ឆិន្ទក ចេតនា’’តិ បរសន្តកស្ស អត្តនោ សន្តកករណវសេន ភុសំ បរសន្តកា ភាវច្ឆិន្ទក ចេតនា. វិលុប្បន ចេតនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘មគ្គេន មគ្គប្បដិបាទកស្សា’’តិ អត្តនោ មគ្គេន បរមគ្គ សម្បយោជកស្ស. ‘‘ឯត្ថបី’’តិ យថា អទិន្នាទានេ បរបរិគ្គហិត សញ្ញិនោតិ ទុតីយំ អង្គបទំ វុត្តំ. ឯវំ ឯត្ថបិ. ឯត្ថ វទន្តិ អគមនីយ វត្ថុ វសេន ចិត្តន្តិ អវត្វា តស្មិំ សេវន ចិត្តន្តិ វុត្តំ. តស្មា អគមនីយ វត្ថុ សញ្ញិតាតិ អវុត្តម្បិ វុត្តសទិសំ ហោតីតិ. ន ហោតិ. ន ហិ តស្មិន្តិ វចនំ សញ្ញាវិសេស សហិតំ អត្ថំ វទតិ. ឦទិសេសុ ច ឋានេសុ សចេ សញ្ញាបធានំ ហោតិ. បាណសញ្ញិតា, បរបរិគ្គហិត សញ្ញិតា,តិ អង្គ បទំ វិយ ឥធបិ អគមនីយ វត្ថុ សញ្ញិតាតិ ទុតីយំ អង្គបទំ អវស្សំ វត្តព្ពំ ហោតិ. កស្មា, អង្គនិយមដ្ឋានត្តា. តេនាហ ‘‘ឯតេនា’’តិអាទិំ. ‘‘ចតុរង្គីកោវ វុត្តោ’’តិ តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា. អគមនីយ វត្ថុ, តស្មិំ សេវន ចិត្តំ, សេវនប្បយោគោ, មគ្គេន មគ្គប្បដិបត្តិ អធិវាសនន្តិ. ‘‘សា’’តិ ភិក្ខុនី. ‘‘រក្ខិតាសុ សង្គហិតា’’តិ មាតុរក្ខិត បិតុ រក្ខិតាទីសុ សង្គហិតា. ‘‘ដីកាសុ បនា’’តិ សុត្តន្តដីកាសុ បន. ‘‘សា’’តិ ភិក្ខុនី. បាសណ្ឌា វុច្ចន្តិ ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតាទីនិ. តំ វាទិនោ បាសណ្ឌិយា នាម. តេសំ ធម្មោ បាសណ្ឌិយ ធម្មោ នាម. មិច្ឆាចារោបិ ទុស្សីលាយ ឥត្ថិយា វីតិក្កមោ អប្បសាវជ្ជោ. តតោ គោរូប សីលិកាយ មហាសាវជ្ជោ. តតោ សរណង្គតាយ, បញ្ច សិក្ខា បទិកាយ, សាមណេរិយា, បុថុជ្ជន ភិក្ខុនិយាតិអាទិ. អដ្ឋកថា បាឋេ. ‘‘ឯត្ថា’’តិ ឥមស្មិំ អកុសលកាយកម្មេ. ‘‘ន គហិតំ’’តិ ថេរេន វា អដ្ឋកថាចរិយេហិ វា ន គហិតំ. សុរញ្ច មេរយញ្ច បិវន្តិ ឯតេនាតិ សុរាមេរយ បានំ. តទជ្ឈោហរណ ចេតនា កម្មំ. ‘‘សព្ព លហុកោ’’តិ សព្ពេសំ សុរាបាន កម្ម វិបាកានំ មជ្ឈេ យោ វិបាកោ លហុកតរោ, បវត្តិវិបាកមត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឧម្មត្តកសំវត្តនិកោ’’តិ ឧម្មត្តភាវ សំវត្តនិកោ. ‘‘បញ្ចបី’’តិ សុរាបាន កម្មេន សហ បញ្ចបិ. មូលដីកា វចនេ. ‘‘តស្សា’’តិ សុរាបាន កម្មស្ស. បដិសម្ភិទា មគ្គដីកាយំ ឥមស្ស វាក្យស្ស សំវណ្ណនាយំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ‘‘តព្ពិ រមណាទយោ ចា’’តិ តតោ សុរាបានតោ វិរមណាទយោ ច. ‘‘មទស្សា’’តិ មជ្ជនស្ស. ‘‘អបុញ្ញបថស្សា’’តិ អកុសល កម្ម បថស្ស. ‘‘តព្ពិរតិ បី’’តិ តតោ សុរាបានតោ វិរតិបិ. ‘‘និម្មទតាយា’’តិ មជ្ជនរហិត ភាវស្ស. ‘‘សា’’តិ និម្មទតា. ‘‘បុញ្ញបថស្សា’’តិ កុសលកម្ម បថស្ស. ‘‘ឥតី’’តិ តស្មា. ‘‘តានី’’តិ សុរាបាន កម្មតព្ពិរតិ កម្មានិ. ‘‘ន ឥតរំ’’តិ កម្មបថេហិ អសម្ពន្ធំ. សុរាបានំ វិសុំ បដិសន្ធិំ ន ទេតីតិ យោជនា. តព្ពិរតិ កម្មេ បន សចេ ឥទំ សុរាបានំ នាម បាបកម្មំ ទុច្ចរិតន្តិ ញត្វា សមាទាន វិរតិ សម្បត្តវិរតិ វសេន តំ សិក្ខាបទំ រក្ខតិ. តំ សីលំ អញ្ញេហិ បុញ្ញបថេហិ អសម្ពន្ធម្បិ វិសុំ បដិសន្ធិំ ន ទេតីតិ ន វត្តព្ពំ. ‘‘ឯវមិទំ បី’’តិ ឯវំ ឥទម្បិ សុរាបាន កម្មំ កម្ម បថបត្តស្ស កម្មស្ស បរិវារភូតំ ឯវ បដិសន្ធិំ ជនេតីតិ យោជនា. ‘‘តត្ថា’’តិ កម្មបថសុត្តេសុ. សរូបតោ ន វុត្តន្តិ ច សក្កា វត្តុន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យំ’’តិ យំ សុរាបាន កម្មំ. ‘‘តត្ថា’’តិ តេសុ កម្មបថសុត្តេសុ. កម្ម ជននំ នាម ទុច្ចរិត កម្មានំ ជននំ. សក្កេន ទេវាន មិន្ទេន តស្ស អបាយគាមិតា វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. តស្សាសុរាយ បុណ្ណំ ឥមំ សុរាកុម្ភំកិណាថ. មូលំ ទេថ គណ្ហាថាតិ អត្ថោ. ‘‘តស្សា’’តិ សុរាបាន កម្មស្ស. អបាយំ គមេតិ សម្បាបេតីតិ អបាយ គាមី. ‘‘យទិទំ’’តិ យា អយំ យថាលាភ យោជនា អត្ថិ. មូលដីកា វចនេ. ‘‘កម្មសហជាតា’’តិ អកុសល កម្មសហជាតា តណ្ហា. ‘‘តេសំ’’តិ តេសំ បញ្ចន្នំ កម្មានំ. ‘‘កោដ្ឋាសតោ’’តិ ធម្មសង្គណិយំ ផស្សោ ហោតិ, វេទនា ហោតីតិអាទិនា វុត្តេ ធម្មុទ្ទេសវារេ ឈានាទិកោដ្ឋាសា នាម អាគតា. តេសុ បញ្ច សិក្ខាបទា កោដ្ឋាសតោ កម្មបថ កោដ្ឋាសិកា ឯវ. កម្មបថ កោដ្ឋាសេ អន្តោគធាតិ អត្ថោ. ‘‘បុរិមានំ ចតុន្នំ’’តិ បាណាតិ បាតាទីនំ ចតុន្នំ កម្មានំ. ‘‘បដិក្ខិត្តោ’’តិ តស្ស កម្មបថភាវោ បដិក្ខិត្តោ. ‘‘តតីយំ’’តិ តតីយ សុត្តំ. ឯតាសុបិ ច អដ្ឋកថាសុ.

កាយកម្មាទីសុ. សសម្ភារកាយោ នាម សកលោ រូបកាយោ. បសាទកាយោ នាម កាយបសាទោ ឯវ. កាយ វិញ្ញត្តិ ចោបនកាយោ នាម. ‘‘ចោបន’’ន្តិ ច ចលនំ វុច្ចតិ. ‘‘សោ យេវា’’តិ ចោបនកាយោយេវ. កាយកម្ម នាម លាភោ ច ហោតិ, តស្មា សោ កម្មានំ បវត្តិ មុខន្តិ វុច្ចតីតិ យោជនា. ‘‘កម្មានិ វិសេសេតុំ’’តិ ឥទំ កាយកម្មំ នាម, ឥទំ វចីកម្មំ នាមាតិ វិសេសេតុំ និយមេតុំ. ‘‘សក្កោន្តី’’តិ កម្មានិ វិសេសេតុំ សក្កោន្តិ. តស្មា កាយទ្វារេ វុត្តិតោតិ ច វចីទ្វារេ វុត្តិតោតិ ច វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. មិច្ឆាចារស្ស វចីទ្វារេ អប្បវត្តិតោ ‘‘បុរិមានិ ទ្វេ’’តិ វុត្តំ. ‘‘មជ្ឈិមានិ ចត្តារី’’តិ មុសាវាទាទីនិ ចត្តារិ វចីកម្មានិ. ‘‘ឆព្ពិធានិ តានិ វជ្ជានីតិ’’តិ ‘កាយកម្មំ ជហេយ្យុ’ន្តិអាទីនិ ឆព្ពិធានិ តានិ វជ្ជានិ. កថំ ឯកមេកេន ពាហុល្ល សទ្ទេន ឆព្ពិធានិ តានិ វជ្ជេតីតិ. អន្វយតោ ច ព្យតិរេកតោ ច វជ្ជេតិ. កថំ, បាណាតិបាត កម្មំ កទាចិ អប្បកេន វចីទ្វារេ ឧប្បន្នម្បិ កាយទ្វារេ ឯវ បវត្តិ ពហុលត្តា កាយកម្មមេវ ហោតិ. វចីកម្ម សង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. ទ្វេ វា អស្ស នាមានិ ន ភវន្តិ. វចីទ្វារេ បន អប្បកវុត្តិត្តា វចីកម្មំ នាម ន ហោតិ. កាយកម្មន្តិ នាមំ ន ជហតិ. ទ្វេ វា អស្ស នាមានិ ន ភវន្តីតិ ឯវំ ឯកេន កាយទ្វារេ ពាហុល្ល វុត្តិវចនេន បាណាតិបាត កម្មេ ឆព្ពិធានិ វជ្ជានិ វជ្ជេតីតិ. ឯវំ សេសេសុ. វនចរកោ នាម វនលុទ្ទកោ. សោ បន កទាចិ អប្បកេន គាមេ ចរន្តោបិ វនេ ពាហុល្ល ចារិត្តា វនចរកោ ឯវ ហោតិ. គាមចរកោតិ នាមំ ន លភតិ. ទ្វេ វា អស្ស នាមានិ ន ភវន្តិ. ឯវំ សង្គាមាវចរកាបិ. សង្គាមាវចរោ នាម សង្គាមេ ពាហុល្លាវចរោ ហត្ថី វុច្ចតិ. ឯត្ថ មនោទ្វារំ សព្ព កម្ម សាធារណត្តា កម្មានិ វិសេសេតុំ ន សក្កោតីតិ វុត្តំ. ឯវញ្ចសតិ, ‘អភិជ្ឈា ព្យាបាទោ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ចេតិ មនស្មិំ វុត្តិតោ មនោកម្មំ នាមា’តិ ឥទំ ន វត្តព្ពន្តិ. នោ ន វត្តព្ពំ. កម្ម សិទ្ធិំ បដិច្ច អញ្ញទ្វារេហិ អសាធារណត្តា. តេនាហ ‘‘មនោកម្មានិ បនា’’តិអាទិំ. ‘‘សិទ្ធំ’’តិ និព្ពត្តំ. ‘‘កាយកម្មទ្វារំ’’តិ ឯត្ថ តត្ថ ចោបនកាយោ កាយកម្មានំ បវត្តិ ពហុលត្តា កាយកម្ម ទ្វារំ នាម. ចោបនវាចា តត្ថ វចីកម្មានំ បវត្តិ ពហុលត្តា វចីកម្មទ្វារំ នាម. កុសលា កុសល ជវន ចិត្តំ បន មនោកម្មានំ តត្ថេវ កម្ម កិច្ច សិទ្ធិតោ មនោកម្ម ទ្វារំ នាមាតិ ឯវំ កម្មេន ទ្វារ វវត្ថានំ វេទិតព្ពំ. ‘‘តស្ស ទ្វារស្ស នាមំ ភិន្ទិតុំ វា’’តិ កាយោតិ នាមំ ភិន្ទិតុំ វា. ‘‘អត្តនោ នាមំ ទាតុន្តិ វា’’តិ វចីតិ នាមំ តស្ស ទាតុំ វា. ‘‘ព្រាហ្មណ គាមាទីនំ ព្រាហ្មណ គាមាទិភាវោ វិយា’’តិ តស្មិំ អញ្ញកុលេសុ វសន្តេសុបិ ព្រាហ្មណ កុលពហុលត្តា ព្រាហ្មណ គាមោត្វេវ នាមំ ហោតិ. តស្មិំ វនេ អញ្ញរុក្ខេសុ សន្តេសុបិ ខទីររុក្ខ ពហុលត្តា ខទីរវនន្ត្វេវ នាមំ ហោតីតិ វត្តព្ពន្តិ. កាយកម្មំ និដ្ឋិតំ.

១៤៩. វចីកម្មេ. ‘‘មុសា វទន្តី’’តិ អភូតតោ វទន្តិ. បិសតិ ឯតាយាតិ បិសុណា. ‘‘និរុត្តិ នយេនា’’តិ ឯត្ថ បិយសុញ្ញ ករណាតិ វត្តព្ពេ អក្ខរ លោបករណំ និរុត្តិ នយោ នាម. ‘‘យេនា’’តិ យេនជនេន. ‘‘សម្ផំ’’តិ ឯត្ថ សំសទ្ទោ សម្មតិ ទុក្ខំ ឯតេនាតិ អត្ថេន សុខេ ហិតេ វត្តតីតិ អាហ ‘‘សំ សុខំ ហិតញ្ចា’’តិ. កីទិសំ សុខំ ហិតញ្ចាតិ អាហ ‘‘សាធុជនេហិ អធិគន្តព្ពំ’’តិ. ឯតេន បាបជនេហិ អធិគន្តព្ពំ ហិតសុខំ បដិក្ខិបតិ. ហិតសុខស្ស វិនាសនំ នាម តស្ស អាគមន មគ្គភិន្ទនន្តិ អាហ ‘‘ហិតសុខ មគ្គំ ភិន្ទតី’’តិ. ‘‘តំ វា’’តិ ឯត្ថ ‘‘តំ’’តិ ហិតសុខំ. ‘‘អត្ថ ធម្មា បគតស្សា’’តិ អត្ថតោ ច ធម្មតោ ច អបគតស្ស. ‘‘បដិភាណ ចិត្តស្សា’’តិ សុណន្តានំ ចិត្តរតិ ចិត្តហាសវឌ្ឍនត្ថាយ បដិភាណញ្ញាណេន ចិត្តីកតស្ស. ‘‘យត្ថា’’តិ យស្មិំ កថា មគ្គេ. ‘‘អត្ថ ធម្ម វិនយបទំ’’តិ អត្ថ បទញ្ច ធម្មបទញ្ច វិនយ បទញ្ច. តត្ថ អត្ថោ នាម អារោគ្យសម្បត្តិ, មិត្តសម្បត្តិ, បញ្ញាសម្បត្តិ, ធន សម្បត្តិ, ភោគសម្បត្តិយោ. តាសុ កោសល្លជនកំ វាក្យបទំ អត្ថបទំ នាម. ឥទំ សុចរិតំ នាម សគ្គសំវត្តនិកំ, ឥទំ ទុច្ចរិតំ នាម អបាយ សំវត្តនិកន្តិ ឯវំ សភាវ ធម្មេសុ កោសល្ល ជនកំ វាក្យ បទំ ធម្ម បទំ នាម. ឯវំ ចិត្តំ ទមិតព្ពំ, ឯវំ ឥន្ទ្រិយានិ ទមិតព្ពានិ, ឯវំ រាគោ វិនេតព្ពោ, ឯវំ ទោសោ វិនេតព្ពោតិអាទិនា វិនេតព្ពេសុ វិនយ កោសល្លជនកំ វាក្យបទំ វិនយ បទំ នាម. យត្ថ ឯវរូបំ អត្ថ បទញ្ច ធម្ម បទញ្ច វិនយ បទញ្ច កិញ្ចិ នត្ថិ. តស្ស វាចា វត្ថុមត្តស្ស ឯតំនាមំ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘សម្ផំ’’តិ វុត្តប្បការំ និរត្ថកវចនំ. ‘‘តត្ថា’’តិ តេសុ វចីកម្មេសុ. វិសំវាទនំ នាម វិរជ្ឈា បនំ. វិសំវាទកោ នាម វិរជ្ឈាបនកោ. អត្ថំ ភញ្ជតិ វិនាសេតីតិ អត្ថ ភញ្ជនកោ. ‘‘កម្មបថភេទោ’’តិ បដិសន្ធិ ជនកោ កម្មបថវិសេសោ. ‘‘ឥតរោ’’តិ អត្ថ ភញ្ជនកតោ អញ្ញោ មុសាវាទោ. ‘‘កម្ម មេវា’’តិ បវត្តិ វិបាក ជនកំ វចីកម្មមេវ. ‘‘រជានំ’’តិ ធូលីនំ. តាសុ សុគតិ ទុគ្គតីសុ ឧប្បជ្ជន្តីតិ តទុប្បជ្ជនកានិ. ‘‘បថភូតត្តា’’តិ ឧប្បត្តិមគ្គភូតត្តា. ‘‘ភេទ បុរេក្ខារេនា’’តិ មិត្តភេទបុរេក្ខារេន. មិត្តំ ភិន្ទតីតិ ភេទកោ. ‘‘សំកិលិដ្ឋ ចេតនា’’តិ អត្ថ បុរេក្ខារ ធម្ម បុរេក្ខារ វិនយ បុរេក្ខារ អនុសាសនិ បុរេក្ខារ រហិតា កេវលំ ភេទបុរេក្ខារ ចេតនា សំកិលិដ្ឋ ចេតនា នាម. ‘‘បរេ ភិន្នេ យេវា’’តិ បរជនេ បរជនេន មិថុភេទវសេន ភិន្នេយេវ. ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ យំ កិញ្ចិ អក្កោសវត្ថុ. ‘‘អយំ បី’’តិ អយំ ផរុសវាចាបិ. ឯវំ អក្កោសន កម្មំបិ អក្កោសិតព្ពស្ស ទូរេ ឋិតស្សបិ មតស្សបិ សម្បជ្ជតីតិ យោជនា. អនត្ថំ និរត្ថកវាចា វត្ថុ មត្តំ វិញ្ញាបេតីតិ អនត្ថវិញ្ញាបនកោ. ‘‘សច្ចតោ គណ្ហន្តេ យេវា’’តិ យថា សោ កថេតិ, តថា តំ វត្ថុ ឧប្បន្ន បុព្ពន្តិ ឯវំ សច្ចតោ គណ្ហន្តេយេវ. កេចិ សច្ចតោ គណ្ហិត្វា កិញ្ចិ វត្ថុំ បូជនីយ ឋានេ ឋបេត្វា ថោមេន្តា បូជេន្តា វន្ទន្តា បរិហរន្តិ. សម្បរាយិ កត្ថាយ តំ សរណំ គច្ឆន្តិ. សព្ពមេតំ និរត្ថកំ ហោតិ. ‘‘តទស្សាទវសេនា’’តិ តំ រាជកថាទិំ តត្ថ ចិត្តរតិំ លភិត្វា អស្សាទវសេន កថេន្តស្សេវ កម្មំ ហោតិ. អនិច្ច លក្ខណ វិភាវនត្ថាយ វា រតនត្តយ គុណវិភាវនត្ថាយ វា បាប គរហ កល្យាណ សម្ភាវនាយ វា កថេន្តស្ស បន សត្ថកមេវ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អត្ថ ធម្ម វិនយ និស្សិតំ’’តិអាទិំ. សេសមេត្ថ កាយទ្វារេ ទីបិតមេវ.

១៥០. មនោកម្មេ. ‘‘អភិឈាយន្តី’’តិ អតិរេកតរំ ឈាយន្តិ, ចិន្តេន្តិ, ឱលោកេន្តិ វាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អស្សាទមត្តេ អឋត្វា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ព្យាបាទេន្តី’’តិ វិគតភាវំ អាបាទេន្តិ សម្បាបេន្តិ. តញ្ច អាបាទនំ ន កាយវាចាហិ. អថ ខោ ចិត្តេនេវាតិ វុត្តំ ‘‘ចិន្តេន្តី’’តិ. ‘‘តព្ពិ បរីតតោ’’តិ សប្បុរិស បញ្ញត្តិតោ វិបរីតេន. ‘‘តត្ថា’’តិ តេសុ មនោកម្មេសុ. ‘‘ឥទំ មមស្សា’’តិ ឥទំ សន្តកំ មមសន្តកំ ភវេយ្យ, អហោ សាធុ វតាតិ យោជនា. ‘‘អត្តនោ កត្វា’’តិ អត្តនោ សន្តកំ កត្វា. ‘‘លាភាវតិមេ’’តិ ឯត្ថ សុលាភំ លភន្តីតិ លាភា. ‘‘អត្តនោ ករេយ្យំ’’តិ អត្តនោ សន្តកំ ករេយ្យំ. បរភណ្ឌំ វត្ថុ យស្សាតិ បរភណ្ឌ វត្ថុកោ. ‘‘វត្ថូ’’តិ អារម្មណភូតំ វត្ថុ. យាវ ន បរិណាមេតិ, តាវ ន កម្មបថភេទោ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាសូ’’តិ អធិការោ. ‘‘អយំ’’តិ អយំ សត្តោ. ‘‘តស្សា’’តិ តស្ស សត្តស្ស. ទសវត្ថុកាមិច្ឆាទិដ្ឋិ នាម ‘នត្ថិទិន្នំ, នត្ថិយិដ្ឋំ, នត្ថិហុតំ’តិអាទិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតេសុ កាចិទិដ្ឋិយោ នត្ថិកាទិ សភាវា ហោន្តិ. ឥធ បន តព្ពហុលនយេន កម្មមេវាតិ វុត្តំ. យថាវុត្តោតិ សម្ពន្ធោ. គច្ឆន្តស្ស បុគ្គលស្ស. ‘‘ចិត្តុប្បាទោ’’តិ មគ្គចិត្តុប្បាទេ. ‘‘បស្សន្តោ’’តិ តីណិ លក្ខណានិ បស្សន្តោ. វុត្តោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘និយាមំ’’តិ សម្មត្ត និយាមំ. អវិបរីតនិយាមន្តិ អត្ថោ. បុន ‘‘និយាមំ’’តិ មិច្ឆត្តនិយាមំ. វិបរីត និយាមន្តិ អត្ថោ. តិកិច្ឆិតុំ អសក្កុណេយ្យោតិ អតេកិច្ឆោ. ឯកន្តេន អបាយគាមី ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘អបស្សិត្វា’’តិ ទិដ្ឋិដ្ឋានានំ អបស្សិត្វា. ‘‘មិច្ឆាធិមោក្ខមត្តេនា’’តិ តិត្ថា ចរិយេសុ សទ្ទហន មត្តេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សកំ អាចរិយកំ’’តិ អត្តនោ អាចរិយស្ស សន្តកភូតំ. ឋិតោ បុគ្គលោ. អដ្ឋកថាយំ វុត្តោ, យថាហ មិច្ឆត្តតិកេ មិច្ឆាសភាវាតិ មិច្ឆត្តា. វិបាកទានេ សតិ, ខន្ធភេទានន្តរមេវ វិបាកទានតោ និយតា. មិច្ឆត្តា ច តេ និយតា ចាតិ មិច្ឆត្តនិយតា. សម្មាស ភាវាតិ សម្មត្តា. សម្មត្តា ច តេ និយតា ច អនន្តរមេវ ផលទាន និយមេនាតិ សម្មត្តនិយតាតិ. ‘‘តស្សា’’តិ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា. ‘‘អចោបេត្វា’’តិ អចាលេត្វា. ‘‘ឯតេនា’’តិ ឯតេនបិ សទ្ទេន. ‘‘ឥមេសំ’’តិ មនោកម្មានំ. ‘‘ឯតេនា’’តិ មនស្មិំ ឯវាតិ វចនេន. ‘‘ឧបបន្នំ’’តិ បរិបុណ្ណំ. ‘‘ឧបលក្ខណាទិវសេនា’’តិ ឧបលក្ខណនយ និទស្សននយ បធាននយាទិវសេន. ‘‘អត្ថន្តរប្បសង្គោ ហោតី’’តិ កថំ ហោតិ. ឯវសទ្ទេន វិនា បាណាតិបាត កម្មំ កាយទ្វារេ ពាហុល្ល វុត្តិតោ កាយកម្មំ នាមាតិ វុត្តេ ឥទំ លទ្ធាតបត្តោ រាជកុមារោតិ វិយ ឧបលក្ខណនយមត្តំ. តេន សេសទ្វារេសុបិ ពាហុល្ល វុត្តិំ ឧបសល្លក្ខេតីតិ អត្ថន្តរប្បសង្គោ សិយាតិ. ឯវំ សេសនយេសុបីតិ. ‘‘អបិចា’’តិ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថីតិ ជោតេតិ. ‘‘តេសូ’’តិ បាណវធាទីសុ. ‘‘ឯកំ អង្គំ’’តិ ឧបក្កមោតិ ចតុត្ថំ អង្គំ. ‘‘តំ សហជាតា ចា’’តិ ចេតនា សហជាតា ច. ចេតនា បក្ខេ ភវាតិ ចេតនា បក្ខិកា. ចេតនា វិយ កាយកម្មភាវំ គច្ឆន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អព្ពោហារិកត្តំ គច្ឆន្តី’’តិ មនោកម្មន្តិ វោហរិតុំ អប្បហោនកត្តំ គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អត្តា បធានំ យេសំ តេ អត្តប្បធានា. អភិជ្ឈាទយោ. អត្តប្បធានា ន ហោន្តិ. ចេតនា បធានា ហោន្តិ. ឥធេវ តេ អត្តប្បធានា ហោន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘តថា តថា’’តិ អហោវត ឥទំ មមស្សាតិអាទិនា តេន តេន បការេន. ‘‘តត្ថា’’តិ តេសុ មនោកម្មេសុ. ‘‘សព្ពេន សព្ពំ’’តិ បាដិបទិកបទមេតំ. សព្ពប្បការតោតិ អត្ថោ. ‘‘ឥធា’’តិ មនោកម្មដ្ឋានេ. ‘‘មនោកម្ម កិច្ចវិសេសេនា’’តិ អហោវត ឥទំ មមស្សាតិអាទិកេន កិច្ច វិសេសេន. មនោកម្ម ទីបនា និដ្ឋិតា.

១៥១. ‘‘ឯត្ថ ច ទសន្នំ បី’’តិអាទីសុ. ‘‘តាបី’’តិ តា បុព្ពាបរចេតនាយោបិ. អាទិតោ បដ្ឋាយ បវត្តា តាបីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យានិបនា’’តិអាទីសុ. ឯកោ ឯកស្ស វទតិ អហំ ឥមំ សត្តំ មារេមិ, ត្វំ អសុកំសត្តំ មារេហីតិ. ឯវំ វត្វា ឧភោបិ ឧបក្កមំ ករោន្តិ. កម្មំ បន ឧភិន្នម្បិ ន សិជ្ឈតិ. តត្ថ អាណាបកស្ស ត្វំ អសុកំ សត្តំ មារេហីតិ អាណាបន កម្មំ សចេ សិជ្ឈតិ. វចីទ្វារេ បវត្តំ កាយកម្មន្តិ វុច្ចតិ. ឥធ បន អសិទ្ធត្តា វចីទ្វារេ ទិស្ស មានំ វចីកម្មន្តិ វុច្ចតិ. វចីទុច្ចរិតមត្តន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯសនយោ សេសេសុបិ.

‘‘ទោសមូលេនា’’តិអាទីសុ. ទោសោ ឯវ មូលំ ទោសមូលំ. ទោសោ មូលំ មស្សាតិ ទោសមូលំ. តំ សម្បយុត្ត ចិត្តន្តិ ទ្វិធា អត្ថោ. ព្យាបាទោ នាម ទោសោ ឯវ. សោ កថំ ទោសេន មូលេន ជាយេយ្យាតិ វុត្តំ ‘‘បុរិមោ ព្យាបាទវជ្ជេហី’’តិ. បរតោ អភិជ្ឈាយម្បិ ឯសនយោ. វិភាវនិបាឋេ. និធិបាឋកា នាម រាជនិធិ វិធាយកា. តត្ថ ចណ្ឌោ និគ្គហេតព្ពោតិ អាគតត្តា ទុដ្ឋនិគ្គហត្ថន្តិ វុត្តំ. រាជូនំ អទិន្នាទានំ មោហមូលេន ជាយតីតិ យោជនា. ‘‘ព្រាហ្មណានញ្ចា’’តិ សកសញ្ញាយ ឯវ យំ កិញ្ចិ ហរន្តានំ ព្រាហ្មណានញ្ច កម្មផលសម្ពន្ធាបវាទីនញ្ច. ‘‘អាហរណំ’’តិ អទិន្នាទានវសេន ហរណំ. អវហរណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. យោ បន មោហោ រាជូនំ ឧប្បន្នោ, យោ ច ព្រាហ្មណានំ ឧប្បន្នោ, យោ ច កម្ម ផលសម្ពន្ធា បវាទីនំ ឧប្បន្នោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘លោភោ និទានំ កម្មានំ សមុទយាយា’’តិ លោភោ កម្មានំ សុដ្ឋុវឌ្ឍនាយ និទានំ ការណំ ហោតីតិ យោជនា. សញ្ជាតា កង្ខាយេសំ តេ សញ្ជាតកង្ខា. បរិតោ ឧដ្ឋាតិ ឯត្ថាតិ បរិយុដ្ឋានំ. កង្ខាយ បរិយុដ្ឋានំ កង្ខាបរិយុដ្ឋានំ. ជនានំ តានិកម្មានីតិ សម្ពន្ធោ.

អកុសលកម្មទីបនានិដ្ឋិតា.

១៥៧. កុសលកម្មេ. អយំ បន ឯវមាទីសុ សុត្តបទេសុ អាគតោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘មេត្តំ កាយកម្មំ’’តិ មេត្តាសហគតំ កាយកម្មំ. ឯវំ វចីកម្មេបិ. ចេតនា ហេត្ថ កម្មន្តិ អធិប្បេតា. មនោកម្មេ បន ចេតនាបិ យុជ្ជតិ. អព្យាបាទោបិ យុជ្ជតិ. ញាណំ អនុបរិវត្តីតិ ញាណានុបរិវត្តំ. ញាណានុបរិវត្តីតិបិ បាឋោ, សោ យេវត្ថោ. ‘‘បទក្ខិណំ’’តិ បវឌ្ឍិតំ. អបរំ បរិយាយំ ទស្សេតិ ‘‘យស្មិំ បនា’’តិអាទិនា. ទុស្សីលស្ស ភាវោ ទុស្សិល្យំ. បាណាតិបាតាទិកម្មំ. ‘‘បវត្តមានេ’’តិ កាយទ្វារេ បវត្តមានេ. ‘‘យំ បន កុសលំ’’តិ បាណាតិ បាតាទិតោ វិរតិ កុសលំ. ‘‘បវត្តមានំ’’តិ ចិត្តេ បវត្តមានំ. ‘‘កិច្ច សីសេនា’’តិ កិច្ចប្បធានេន. កិច្ចំ បធានំ កត្វាតិ អធិប្បាយោ. សេសមេត្ថ កាយកម្មេ សុវិញ្ញេយ្យំ.

‘‘វចីកម្មេបិ ឯសេវនយោ’’តិ យស្មិំ ទុស្សិល្យេ បវត្តមានេ វាចា អបរិសុទ្ធា ហោតិ. វចី សំវរោ ភិជ្ជតីតិអាទិនា វត្តព្ពំ. ‘‘អវសេសំ បនា’’តិ តីហិ កាយកម្មេហិ ចតូហិ វចីកម្មេហិ អវសេសំ. តត្ថ ‘‘តីហិ កាយកម្មេហី’’តិ តីហិ កាយទុច្ចរិត វិរតិ កម្មេហិ. ‘‘ចតូហិ វចីកម្មេហី’’តិ ចតូហិ វចីទុច្ចរិត វិរតិ កម្មេហិ. ‘‘សព្ពំបិ កល្យាណ កម្មំ’’តិ សព្ពម្បិ ទានកម្មំ, សព្ពម្បិ ភាវនា កម្មំ, អបចាយន កម្មំ, វេយ្យាវច្ចកម្មំ, បត្តិទានកម្មំ, បត្តានុមោទនាកម្មំ, ធម្មសវន កម្មំ, ធម្ម ទេសនា កម្មំ, សព្ពម្បិ ទិដ្ឋិជុកម្មំ តីសុទ្វារេសុ បវត្តម្បិ មនោកម្មំ នាមាតិ យោជនា. ឥមេសុ បន ទ្វីសុ បរិយាយេសុ បច្ឆិមោយេវ បធានន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យាវ ទេវា’’តិ អន្តិម បរិច្ឆេទ ជោតកោ និបាតោ. មត្ថកបរិច្ឆេទេនាតិ អត្ថោ.

សីលបទេ. ‘‘សីលយតី’’តិ សម្មា ទហតិ ច ឧបធារេតិ ចាតិ ទ្វិធា អត្ថោ. ‘‘សុសមាហិតានី’’តិ សុប្បតិដ្ឋិតានិ. ‘‘ឧបរិមេ កុសល ធម្មេ’’តិ មហគ្គត លោកុត្តរ កុសលធម្មេ. សត្តសុ វិសុទ្ធីសុ ឧបរិមេ ចិត្ត វិសុទ្ធាទិ កុសលធម្មេ. ‘‘អធិកុសល ធម្មេ’’តិ អធិកេ ពោធិបក្ខិយ កុសល ធម្មេ. បរេហិ ទិន្នំ, តទេវ បត្តិំ. សព្ពានិ បន តានិ ទានាទីនិ កុសលានិ. សោធេន្តិ សប្បុរិសាជនា. តានិ ឯវបុញ្ញានិ. ឯកមេកំ បុញ្ញក្រិយវត្ថុ. ‘‘ឥមិនា បច្ចយេនា’’តិ ចីវរាទិ បច្ចយេន, អន្នបានាទិ បច្ចយេន, ធន ធនញ្ញាទិបច្ចយេន វា. ‘‘សព្ពំបិ ចេតំ’’តិ សព្ពម្បិ ឯតំ ទសវិធំ បុញ្ញំ. ‘‘ហីនេន ឆន្ទេនា’’តិ យសកាមតាទិវសេន ហីនេន ឆន្ទេន, ហីនេន ចិត្តេន, ហីនេន វីរិយេន, ហីនាយ វីមំសាយ. ‘‘មជ្ឈិមេនា’’តិ បុញ្ញប្ផលកាមតាទិវសេន មជ្ឈិមេន. ‘‘បណីតេនា’’តិ កត្តព្ពមេវិទន្តិ អរិយវំសានុ ព្រូហនវសេន បណីតេន ឆន្ទាទិនា បវត្តិ តំ បណីតន្តិ យោជនា. ‘‘យសកាមតាយា’’តិ កិត្តិ សទ្ទកាមតាយ វា, បរិវារកាមតាយ វា. ‘‘បុញ្ញប្ផលកាមតាយា’’តិ ភវសម្បត្តិ ភោគសម្បត្តិកាមតាយ. ‘‘អរិយភាវំ និស្សាយា’’តិ ឥទំ ទានំ នាម អរិយានំ វំសោ. អហម្បិ អរិយោ. តស្មា មយាបិ កត្តព្ពមេវិទន្តិ ឯវំ អរិយភាវំ និស្សាយាតិ អត្ថោ. ឯត្ថ ច ‘‘អរិយោ’’តិ អាចារ អរិយោបិ យុជ្ជតិ ទស្សន អរិយោបិ. តត្ថ អាចារ អរិយោ នាម សប្បុរិសោ បុថុជ្ជន កល្យាណកោ វុច្ចតិ. ទស្សន អរិយោ នាម បរមត្ថ អរិយោ. ‘‘បារមិតា ទានំ’’តិ សព្ពទានេហិ អគ្គបត្តំ មហាពោធិ សត្តានំ បារង្គតទានំ. តញ្ហិ សព្ព សត្តវិមោក្ខត្ថាយ បវត្តិ តត្តា អគ្គបត្តំ ហោតិ, បារង្គតំ. តតោ ឧត្តរិតរស្ស កស្សចិទានស្ស អភាវតោ. សេសេសុបិ បុញ្ញ ក្រិយវត្ថូសុ. ‘‘តិកទ្វយំ’’តិ បុរិមាទិ ហីនាទិ តិកទ្វយំ. ‘‘អន្តិម វត្ថុនា’’តិ អន្តិម វត្ថុ អជ្ឈាបជ្ជនេន វា. ‘‘ទុស្សីលោ នាមា’’តិ ទុស្សីល ភិក្ខុ នាម. សោ ហិ យាវភិក្ខុប្បដីញ្ញំ ន វិជហិ. តាវ ភិក្ខុ ឯវ. ន សាមណេរោ, ន គិហី. តំ ចេ អញ្ញោ ភិក្ខុ អមូលកេន អន្តិម វត្ថុនា អនុទ្ធំសេតិ. អនុទ្ធំសេន្តស្ស សង្ឃាទិ សេសោ. ឱមសវាទេ បាចិត្តិយំ. សហសេយ្យដ្ឋានេ តេន សហ អតិរេក រត្តិំ សយន្តស្សាបិ អាបត្តិ នត្ថិ. តស្មា សោ ទុស្សីល ភិក្ខុត្វេវ វត្តព្ពោតិ. ‘‘បុន កម្មវាចាយ សមាទាតព្ពន្តិ នត្ថី’’តិ យថា សិក្ខំ បច្ចក្ខន្តស្ស សព្ពំ សមាទានំ ភិជ្ជតិ. បុន ភិក្ខុភាវំ ឥច្ឆន្តេន បុន កម្មវាចាយ សមាទាតព្ពំ ហោតិ. ឯវំ បុន កម្មវាចាយ សមាទាតព្ពន្តិ នត្ថិ. ‘‘ឥតរេសុ បនា’’តិ លិង្គនាសនង្គតោ អញ្ញេសុ ទណ្ឌកម្មង្គេសុ. និច្ចសីលាទីសុ. ‘‘យំ និច្ចមេវ វដ្ដតី’’តិ យំ បាណាតិបាត វិរតិ សីលំ និច្ចមេវ រក្ខិតុំ វដ្ដតិ. អនិច្ចំ ន វដ្ដតិ. កស្មា, បាណឃាតាទិំ ករោន្តស្ស សព្ពកាលម្បិ ទុច្ចរិត សម្ភវតោ. តេនាហ ‘‘អនិច្ចំ សាវជ្ជំ ហោតី’’តិ. ទុច្ចរិតំ ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘យំ និច្ចម្បិ វដ្ដតី’’តិ បកតិ គហដ្ឋានំ យំ វិកាល ភោជនាទិ វិរតិ សីលំ និច្ចម្បិ វដ្ដតិ. ‘‘អនិច្ចម្បិ វដ្ដតី’’តិ សមាទាន ទិវសំ អតិក្កមិត្វា វិកាល ភោជនាទិំ ករោន្តស្ស វីតិក្កម ទោសោវា ទុច្ចរិត ទោសោ វា នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘សាវជ្ជំ ន ហោតី’’តិ. ទុច្ចរិតំ ន ហោតីតិ អត្ថោ. តថា ទសសីលញ្ច បកតិ គហដ្ឋានំ អនិច្ចសីលំ នាមាតិ យោជនា. ‘‘អនិច្ចសីលមេវ ហោតី’’តិ បកតិ គហដ្ឋានំ តំ ទសសីលំ យាវជីវំ និច្ចំ កត្វា សមាទិយិត្វា រក្ខន្តានម្បិ អបព្ពជិតត្តា បព្ពជិតេសុ ជាតិ សភាវេនេវ សិទ្ធំ និច្ចសីលំ នាម ន ហោតិ. យាវជីវំ កត្វា សមាទាន វសេនេវ និច្ចំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘វេសធារណេន សហ សិទ្ធត្តា’’តិ ឯត្ថ កថំ វេសធារណេន សិទ្ធំ ហោតីតិ. វេសធារណំ នាម គិហិវត្ថំ បហាយ កាសាយ វត្ថ ធារណំ. កាសាយវត្ថញ្ច នាម អរហត្តធជោ ហោតិ. ន ច អរហត្តធជំ ធារេន្តស្ស សិក្ខាបទំ អសមាទិយន្តស្សបិ វិកាលេ ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតិ. តថា នច្ចាទីនិ បស្សិតុំ, មាលាទីនិ ធារេតុំ, ឧច្ចាសយនាទីសុ វសិតុំ, ជាតរូបាទីនិ សាទិតុំ. កស្មា ឥតិ ចេ, តេសញ្ហិ តំ តំ យថាសកំ សីលំ និច្ចំ សុទ្ធំ កត្វា រក្ខិតុមេវ វដ្ដតីតិអាទិនា ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវាតិ. ‘‘អប្បនំ អបត្តាវ អធិប្បេតា’’តិ អប្បនាបត្តានំ មហគ្គតភាវនានំ វិសុំ ឧបរិ វក្ខមានត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឯត្ថេវា’’តិ ឥមស្មិំ ភាវនា កម្មេ ឯវ. ‘‘តេ សញ្ញេវា’’តិ រតនត្តយាទីនំ ឯវ ច. គន្តុំ អារទ្ធោ គមិកោ. អទ្ធានំ ទីឃមគ្គំ គច្ឆន្តោ អទ្ធិកោ. ‘‘បរិសុទ្ធេនា’’តិ លាភសក្ការាទិ និរបេក្ខតាយ អត្តុក្កំ សន បរវម្ភនាទិ រហិតតាយ ច បរិសុទ្ធេន. ‘‘ហិតប្ផរណ ចិត្តេនា’’តិ មយិ ករោន្តេ ឥមស្ស ឯត្តកំ ហិតសុខំ ភវិស្សតីតិ ឯវំ តេសំ ហិតសុខេសុ ផរណ ចិត្តេន. មេត្តចិត្តេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អត្តនោ កិច្ចេសុ វិយា’’តិ ឯតេន តេសំ សព្ពំ កិច្ចំ អត្តនោភារំ ករោតីតិ ទីបេតិ. ‘‘សាធារណ ករណំ’’តិ អត្តនោ បុញ្ញំ បរេសំ ទានំ. អត្ត មនតាបវេទនិយាធុសាធូតិ វចីភេទករណំ. តញ្ហិទិន្នញ្ចានុមោទិតញ្ច ទិដ្ឋធម្មវេទនីយំ ជាតន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យោនិសោមនសិការេ ឋត្វាតិ ឯត្ថ សិលោកាទិបក្ខិកំ អយោនិសោមនសិការំ ជហិត្វា សុណន្តស្ស ឥមំ ធម្មំ សុត្វា អត្ថរសធម្មរសប្បដិសំវេទី ភវិស្សាមីតិ, ទេសេន្តស្ស ឥមំ ទេសេន្តោ ធម្មស្ស ច សុណន្តានញ្ច អនុគ្គហំ ករិស្សាមីតិ យោនិសោមនសិការេ ឋត្វា. លាភ សក្ការាទិ បក្ខិកោ មនសិការោ អយោនិ សោមនសិការោ នាម. និយ្យានត្ថ និស្សរណត្ថ បក្ខិកោ យោនិសោមនសិការោ នាម. និរវជ្ជ កម្មានិ នាម កសិគោរក្ខាទិ កម្មានិ. និរវជ្ជសិប្បានិ នាម វឌ្ឍកិសិប្បាទីនិ វេជ្ជសិប្បាទីនិ ច. និរវជ្ជ វិជ្ជាឋានានិ នាម បរូបរោធរ ហិតានិ អង្គវិជ្ជា វេទវិជ្ជា មន្តវិជ្ជាទីនិ. ‘‘វោទាន ករណំ’’តិ វិសេសេន វិសុទ្ធករណំ. ‘‘តំ សភាវត្តា’’តិ ទានសភាវត្តា. ‘‘ចារិត្ត សីលត្តា’’តិ សប្បុរិសានំ បកតិ ចារិត្ត សីលត្តា. បុន ‘‘តំ សភាវត្តា’’តិ ភាវនា សភាវត្តា. តថាហិ ទេសេន្តស្ស ច សុណន្តស្ស ច ទេសនាសោតានុសារេន ចិត្តភាវនា ញាណភាវនាវហត្តា ទេសនាសវនា សភាវា ហោន្តិ. អត្តនោ ទិដ្ឋិំ សយមេវ ឧជុំ ករោន្តស្ស ច ញាណភាវនា កម្មមេវ. តថា បរស្ស ធម្មទេសនំ សុត្វា ឧជុំ ករោន្តស្សាបីតិ. ‘‘ធម្មោ នាម នត្ថី’’តិ ទេសនា ធម្មោ នាម នត្ថិ. កស្មា, ទានសីលានិ ទេសេន្តេនបិ អន្តេ លក្ខណត្តយេន សហសច្ចប្បកាសនស្ស កត្តព្ពត្តា. ឯតេន ទេសនាសវនា អន្តេ លក្ខណត្តយានុបស្សនា ភាវនា កម្មដ្ឋានេ បតិដ្ឋិតត្តា តំ សភាវា ហោន្តីតិ ទស្សេតិ. ‘‘មនោកម្ម មេវា’’តិ បទុទ្ធារោ. ‘‘មនស្មិំ ឯវា’’តិ មនោទ្វារេ ឯវ. ‘‘កិច្ចសិទ្ធិតោ’’តិ អប្បនាកិច្ចស្ស សិជ្ឈនតោ. ‘‘អង្គភាវា សម្ភវតោ’’តិ អប្បនា កិច្ចសិទ្ធិយំ អង្គភាវា សម្ភវតោ. ‘‘តញ្ចភាវនា មយ’’ន្តិ បទុទ្ធារោ. ‘‘ទានាទិវសេនា’’តិ ទានសីលវសេន. ទានវសេន អប្បវត្តនតោតិ ឥទំ តាវ យុជ្ជតិ. សីលវសេន អប្បវត្តនតោតិ ឥទំ បន បាឡិយា ន សមេតិ. បាឡិយញ្ហិ មហគ្គតជ្ឈានេសុបិ បហានំ សីលំ វេរមណិ សីលន្តិអាទិ វុត្តន្តិ ចោទនា. តំ បរិហរន្តោ ‘‘យំ បនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘បរិយាយេន វុត្តំ’’តិ កេនបរិយាយេន វុត្តន្តិ. បកតិ ចារិត្តំ សីលន្តិ វុច្ចតិ. ឧប្បន្នេ ច បថមជ្ឈានេ នីវរណានំ បហានំ នាម បកតិចារិត្តមេវ បកតិ និយាមេន បវត្តមេវ. ឥតិ បកតិចារិត្តត្តា សីលន្តិ វុត្តំ. បុន នីវរណានំ បហានមេវ តេហិ វិគមនដ្ឋេន វេរមណីតិ ច, បិទហនដ្ឋេន សំវរោតិ ច, បហាន កិច្ចំ អវិជហនដ្ឋេន អវីតិក្កមោតិ ច, វុត្តំ. ចេតនាសីលន្តិ ឯត្ថ បន ឈានសម្បយុត្ត ចេតនា ឯវ វុច្ចតិ. សា ច សីលជាតិ កត្តា សីលន្តិ វុត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អប្បនាបត្ត’’ន្តិ បទុទ្ធារោ. ‘‘ឈានភេទេនា’’តិ បន វត្តព្ពំ. រូបាវចរកុសលញ្ហិ ឈានភេទេន បញ្ចវិធំ, ឈានមេវ បន ឈានង្គភេទេន បញ្ចវិធន្តិ.

កុសលកម្មទីបនា និដ្ឋិតា.

១៥៣. ‘‘ឯត្ថា’’តិអាទីសុ. ‘‘ធម្មសង្គហេ’’តិ ធម្មសង្គណិ បាឡិយំ. ‘‘ទស្សនេនា’’តិ សោតាបត្តិ មគ្គញ្ញាណេន. ‘‘តំ’’តិ ឧទ្ធច្ច ចេតនំ. ‘‘ភាវនាយា’’តិ ឧបរិមគ្គត្តយសង្ខាតាយ ភាវនាយ. បាឡិបាឋេ. ‘‘ចិត្តុប្បាទា’’តិ ចិត្តចេតសិកា វុច្ចន្តិ. ‘‘សិយា’’តិ ឯកច្ចេតិ អត្ថេ និបាត បទំ. ឥមេសុ ឆសុ ចិត្តុប្បាទេសុ ឯកច្ចេ ឆ ចិត្តុប្បាទា សោតាបត្តិ មគ្គេន បហាតព្ពា, ឯកច្ចេ ឆ ចិត្តុប្បាទា តីហិ ឧបរិ មគ្គេហិ បហាតព្ពាតិ អត្ថោ. តត្ថ បថមបទេ ‘‘ឯកច្ចេ ឆ ចិត្តុប្បាទា’’តិ កម្មបថបត្តកម្មសហជាតា ឆ ចិត្តុប្បាទា. ទុតីយ បទេ ‘‘ឯកច្ចេ ឆ ចិត្តុប្បាទា’’តិ អកម្មបថ បត្តា ធម្មិកេសុ ឋានេសុ អស្សាទនាភិ នន្ទាទិវសេន បវត្តា ឆ ចិត្តុប្បាទា. ‘‘តត្ថា’’តិ ធម្មសង្គហេ. ‘‘ឥតរត្ថា’’តិ ឥតរេសុ ភាវនាយ បហាតព្ពេសុ. ‘‘តស្សា’’តិ នានក្ខណិក កម្មបច្ចយស្ស. បាឡិបាឋេ. ‘‘សហជាតា’’តិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នេហិ សហជាតា. ‘‘នានក្ខណិកា’’តិ អត្តនោ បច្ចយុប្បន្នេហិ អសហជាតា អតីតកាលភូតេ នានក្ខណេ បវត្តា បាណាតិបាតាទិ ចេតនា. ‘‘យទិ ឯវំ’’តិ ឯវំ យទិ សិយាតិ អត្ថោ. យទិ ឧទ្ធច្ច ចេតនា ទស្សន បទេ អនុទ្ធដត្តា បដិសន្ធិំ នាកឌ្ឍតីតិ វិញ្ញាយេយ្យ. ឯវំ សតីតិ បាឋសេសោ. ‘‘ចេ’’តិ ចេ វទេយ្យ. ‘‘នា’’តិ ន សក្កា វត្តុំ. ‘‘តស្សា វិបាកស្សា’’តិ តស្សា ឧទ្ធច្ច ចេតនាយ វិបាកស្ស. បាឡិបាឋេ. ‘‘ឥមេសុ ធម្មេសុ ញាណំ’’តិ ឥមេ ធម្មេ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នញ្ញាណំ. ‘‘តេសំ វិបាកេ’’តិ ឧទ្ធច្ច សហគតានំ វិបាកេ. ‘‘ញាណំ’’តិ តំ វិបាកំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នញ្ញាណំ. ‘‘សព្ព ទុព្ពលន្តិ ច សក្កា វត្តុំ’’តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អតិវិយ កាឡកធម្មត្តា’’តិ ពុទ្ធាទីសុ មហន្តេសុ ឋានេសុ សទ្ធារតនស្ស អន្តរាយំ កត្វា បវត្តនតោ អតិយេវកណ្ហ ធម្មត្តា. តស្សា វិចិកិច្ឆា ចេតនាយ បដិសន្ធិ អាកឌ្ឍនម្បិ វិញ្ញាតព្ពន្តិ យោជនា. ‘‘សភាវ វិរុទ្ធត្តា យេវា’’តិ វិចិកិច្ឆា អសន្និដ្ឋាន សភាវា. អធិមោក្ខោ សន្និដ្ឋាន សភាវោតិ ឯវំ សភាវ វិរុទ្ធត្តាយេវ.

‘‘សព្ពត្ថា’’តិអាទីសុ. ‘‘វិបច្ចតីតិ វិបាចេតី’’តិ វទន្តិ. តំ បន បទរូបេន ន សមេតីតិ អញ្ញំ អត្ថំ វទន្តោ ‘‘សព្ពម្បិ វា’’តិអាទិមាហ. ‘‘មហាសម្បត្តិយោ សមុដ្ឋាបេត្វា’’តិ ទេវលោកេ ទេវសម្បត្តិ សទិសា ទិព្ពវិមានាទិកា មហាសម្បត្តិយោ សមុដ្ឋាបេត្វា. ឥទំ ‘‘ឱកាសំ កត្វា’’តិ បទេ វិសេសនំ. តត្ថ ‘‘សុខ វិបាកំ’’តិ ឥទំ អដ្ឋ អហេតុក វិបាកានិ សន្ធាយ វុត្តំ. រូបលោកេ ព្រហ្មានំ រូបកាយោ រូបាវចរ កម្មេន និព្ពត្តោ. សោ ច កាមាវចរ ធម្ម សមូហោ ឯវ. ឯវំ សន្តេ តស្មិំ លោកេ បញ្ច អហេតុក វិបាកានិបិ រូបាវចរ កម្មេន និព្ពត្តានិ សិយុន្តិ ចោទនា. តំ បរិហរន្តោ ‘‘រូបាវចរ កុសលំហី’’តិអាទិមាហ. ‘‘តានី’’តិ អបាយភូមិយំ ឧប្បន្នានិ អដ្ឋ អហេតុក វិបាកានិ. ‘‘សព្ពស្មិំ កាមលោកេ’’តិ ឯកាទសវិធេ កាមលោកេ. ‘‘តេសុ ចា’’តិ តេសុ អដ្ឋ អហេតុក វិបាកេសុ ច. ‘‘អារម្មណន្តរេ’’តិ កសិណ និមិត្តាទិតោ អញ្ញស្មិំ អារម្មណេ. ‘‘និមិត្តា រម្មណេ’’តិ កសិណ និមិត្តាទិកេ និមិត្ត បញ្ញត្តា រម្មណេ. ‘‘តានិ បញ្ចវិបាកានី’’តិ ចក្ខុ វិញ្ញាណាទីនិ បញ្ច អហេតុក វិបាកានិ កាមាវចរ កុសល កម្មស្សេវ វិបាកានិ ហោន្តីតិ យោជនា. ‘‘សោឡសក មគ្គោ’’តិ សោឡសកថា មគ្គោ កថាបពន្ធោ. ឯវំ ទ្វាទស កមគ្គោ. ‘‘អហេតុកដ្ឋក’’ន្តិ អហេតុក វិបាកដ្ឋកំ. សម្មា បការេន ជានាតីតិ សម្បជានំ. ញាណំ. សម្បជានេន កតន្តិ វិគ្គហោ. ន សម្បជានកតំ អសម្បជានកតំ. ‘‘សទ្ទហិត្វា’’តិ ឯតេន ទិដ្ឋុជុ កម្មញាណ សម្បត្តិំ ទីបេតិ. ន ហិ តេន ញាណេន អសម្បន្នោ កម្មញ្ច កម្មផលញ្ច សទ្ទហតីតិ. ជានិត្វាតិ វា បាឋោ សិយា. ‘‘ឯកមេកំ’’តិ ឯកមេកំ កុសលកម្មំ. ‘‘កុសល សមយេ’’តិ កុសល កម្ម ករណកាលេ. កុសលុប្បត្តិកាលេ វា. យស្សមេ ឦទិសំ បុញ្ញំ បសុតំ. តស្សមេ ភវលាភោ ភោគលាភោ មិត្តលាភោ សព្ពេលាភា ឯកន្តេន សុលាភាតិ អត្ថោ. ‘‘សុលទ្ធំ’’តិ ឥទំ បុញ្ញំ សុលទ្ធំ. ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ សំសរិត្វាតិ បាឋសេសោ. ‘‘សេសេនា’’តិ តស្សកម្មស្ស វិបាកាវសេសេន. អដ្ឋកថា បាឋេ. ‘‘ឯកបិណ្ឌបាតស្មិំ’’តិ ឯកវារំ បិណ្ឌបាតទានេ. សំយុត្តដ្ឋកថាយំ វុត្តំ. តស្មា យំ វុត្តំ ‘ឯកា ចេតនា ឯកមេវ បដិសន្ធិំ ទេតី’តិ, តំ សុវុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. ‘‘បដិបក្ខេហី’’តិ បដិបក្ខេហិ អកុសលេហិ. វិសេសេន ភុសំ មុឡ្ហោ ព្យាមុឡ្ហោ. អតិវិយ ព្យាមុឡ្ហោ អតិព្យាមុឡ្ហោ. អតិព្យាមុឡ្ហត្ថាយ បច្ចយភូតន្តិ វិគ្គហោ. អតិទុប្បញ្ញាយ បច្ចយភូតន្តិ អត្ថោ. សោ ហិ ថេរោ វទតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥតិ កត្វា’’តិ ឯវំ មនសិករិត្វា. ‘‘សន្និហិតបច្ចយមត្តេនា’’តិ អាសន្នេ សណ្ឋិតបច្ចយ មត្តេន. ‘‘បុព្ពបយោគ បច្ចយមត្តេនា’’តិ វុត្តំ ហោតិ. ពលវកម្មវសេន ឧប្បន្នត្តា តិក្ខតរំ វិបាកំ. យទា បយោគ រហិតេន បច្ចយគណេន ឧប្បជ្ជតិ, តទា អសង្ខារិកំ នាម. យទា បយោគសហិតេន, តទា សសង្ខារិកំ នាម. តត្ថ អសង្ខារិកំ តិក្ខំ នាម. សសង្ខារិកំ មន្ទំ នាម. តថា ទុព្ពល កម្មេន ឧប្បន្នេ មន្ទវិបាកេបិ យោជេតព្ពំ. ឯវំ តិក្ខមន្ទានំ មន្ទតិក្ខតាបត្តិ នាម សិយា. ន ច តថា សក្កា ភវិតុន្តិ អធិប្បាយោ. ឯត្ថ សិយា, យទិ បុព្ពកម្មវសេន អដ្ឋន្នំ មហាវិបាកានំ សង្ខារភេទោ សិទ្ធោ សិយា, អដ្ឋន្នំ អហេតុក វិបាកានម្បិ សោសង្ខារភេទោ សិទ្ធោ ភវេយ្យ. តានិបិ ហិ កានិចិ អសង្ខារិកេន កម្មេន និព្ពត្តានិ, កានិចិ សសង្ខារិកេនាតិ ចោទនា. តំ បរិហរន្តោ ‘‘អហេតុក វិបាកានំ បនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឧភយកម្ម និព្ពត្តនំ’’តិ តេសំ សង្ខារ ភេទរហិតត្តា អសង្ខារិក កម្មេនបិ វិរោធោ នត្ថិ. សសង្ខារិក កម្មេនបិ វិរោធោ នត្ថិ. អសង្ខារិក កម្មេនបិ និព្ពត្តន្តិ. សសង្ខារិក កម្មេនបិ និព្ពត្តន្តិ. ឯវំ ឧភយកម្ម និព្ពត្តនំ យុត្តំ. ‘‘ឥតិ អធិប្បាយោ’’តិ តស្ស ថេរស្ស អធិប្បាយោ. ‘‘ន កម្មាគមន វសេនា’’តិ កម្មសង្ខាតស្ស ចិរកាលតោ អាគមន បច្ចយស្ស វសេន. ‘‘អាគមនំ’’តិ ច អាគច្ឆតិ ឯតេនាតិ អាគមនន្តិ វិគ្គហោ. ‘‘កម្មភវេ’’តិ អតីតេ កម្មករណភវេ. ‘‘កេចនា’’តិ កេចិ. អដ្ឋសាលិនិយំ បន អាគតាតិ ច. បដិសម្ភិទា មគ្គេ បន ទ្វិហេតុកា វុត្តាតិ ច សម្ពន្ធោ. ឥមស្មិំ ឋានេ បដិសម្ភិទា មគ្គដ្ឋកថា វចនម្បិ វត្តព្ពន្តិ វទន្តោ ‘‘តត្ថ បនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘តីសុខណេសូ’’តិ កម្មក្ខណេ និកន្តិក្ខណេ បដិសន្ធិក្ខណេតិ តីសុខណេសុ. ‘‘ដីកាការាបនា’’តិ អភិធម្មដីកាការាបន. ‘‘សាវសេសបាឋោ’’តិ បាឡិយំ តិហេតុកេន កម្មេន ទ្វិហេតុក បដិសន្ធិ, ទ្វិហេតុកេន កម្មេន អហេតុក បដិសន្ធិ អវសេសា ហោតិ. ឯវំ អវសេស វាក្យ សហិតោ បាឋោ. សរិក្ខមេវ សរិក្ខកំ. កម្មេន សរិក្ខកំ សទិសំ កម្មសរិក្ខកំ. វិបាកំ. ‘‘មហាថេរេនា’’តិ សារិបុត្ត មហាថេរេន. ឯវញ្ច កត្វាតិអាទិនា ដីកាការានំ វចនំ ឧបត្ថម្ភេតិ.

កាមាវចរកម្មំ និដ្ឋិតំ.

១៥៤. រូបាវចរកម្មេ. ‘‘អប្បគុណតាយា’’តិ អបរិចិតតាយ. អវឌ្ឍតាយ. ‘‘ហីនេហិ ឆន្ទាទីហី’’តិ លាភសក្ការ សិលោកាទិ សាបេក្ខតាយ ហីនេហិ ឆន្ទាទីហិ. ‘‘តេ ធម្មា’’តិ ឆន្ទាទយោ ធម្មា. តានិ ឥធ នាធិប្បេតានិ. កស្មា, ឧបបត្តិប្បភេទស្ស អសាធកត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥមានេវា’’តិ ឥមានិ ឯវ ឈានានិ. ‘‘តិវិធាសូ’’តិ ឯកស្មិំតលេ ព្រហ្មបារិសជ្ជាទិ វសេន តិវិធាសុ. ‘‘អដ្ឋារសប្បភេទេន វិភជិត្វា’’តិ តីសុ ហីន មជ្ឈិមបណីតេសុ ឯកេកស្មិំ ហីន ហីនំ ហីន មជ្ឈិមំ ហីន បណីតន្តិអាទិនា វិភត្តេន នវវិធានិ ហោន្តិ. បុន តេសុ តីណិ មជ្ឈិមានិ. មជ្ឈិមហីនំ មជ្ឈិមមជ្ឈិមន្តិអាទិនា វិភត្តានិ នវវិធានិ ហោន្តិ. ឯវំ អដ្ឋារសភេទេន វិភជិត្វា. ‘‘កម្មទ្វារានិ នាមា’’តិ កម្មប្បវត្តិ មុខានិ នាម. ‘‘ឥមេហិ បភាវិតត្តា’’តិ ឥមេហិ បភាវេហិ មូលការណេហិ បភាវិតត្តា បវត្តាបិតត្តា. ‘‘អដ្ឋារសខត្តិយា’’តិ ហីនមជ្ឈិមាទិភេទេន អដ្ឋារស ខត្តិយា. តថា អដ្ឋារស ព្រាហ្មណាទយោ. អដ្ឋ ចត្តាលីស គោត្តានិ នាម ហីនមជ្ឈិមា ទិវសេន វិភត្តានិ គោតមគោត្តាទីនិ អដ្ឋចត្តាលីស គោត្តានិ. តេសំ ចារិត្ត បដិបត្តិភូតានិ ចរណានិបិ អដ្ឋចត្តាលីស ហោន្តីតិ. ឯត្ថ សិយា. បុរិម វចនេ ហីនាទីនិ ព្រហ្មលោកេ, អដ្ឋកថា វចនេហីនាទីនិ មនុស្សលោកេតិ សាធេតព្ពំ អញ្ញំ, សាធកំ អញ្ញន្តិ ចោទនា. តំ បរិហរតិ ‘‘ឯតេនហី’’តិអាទិនា. ‘‘ឧបលក្ខេតី’’តិ បច្ចក្ខតោ បាកដំ ឯកទេសំ ទស្សេត្វា អបាកដេ តាទិសេបិ ជានាបេតីតិ អត្ថោ. ‘‘សមត្ថា សមត្ថំ វា’’តិ សមត្ថា សមត្ថភាវំ វា. ‘‘តថា ហានេនា’’តិ តថាហិ អនេន អាចរិយេន. អនុរុទ្ធា ចរិយេនាតិ វុត្តំ ហោតិ. នាម រូប បរិច្ឆេទេ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. សមានាសេវនេ លទ្ធេ សតិ, មហព្ពលេ វិជ្ជមានេ មហគ្គតកម្មំ វិបាកំ ជនេតិ. តាទិសំ ហេតុំ អលទ្ធា អលភិត្វា អភិញ្ញា ចេតនា វិបាកំ ន បច្ចតីតិ យោជនា. តត្ថ ‘‘សមានា សេវនេ’’តិ ភូមិសមានតា វសេន សមានាសេវនេ. កាមជវនំ កាមជវនេន សមានាសេវនំ. រូបជវនំ រូបជវនេន. អរូបជវនំ អរូបជវនេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘សមានភូមិកតោ’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘តទភាវតោ’’តិ តាទិសស្ស ពលវភាវស្ស អភាវតោ. ឯកវារមត្តភូតា មហគ្គត ចេតនា ច. ‘‘សព្ព បថមភូតា’’តិ សមាបត្តិ វីថីសុ គោត្រភុស្ស អនន្តរេ មហគ្គត ជវនំ សន្ធាយ វុត្តំ. លោកុត្តរ មគ្គចេតនា កទាចិបិ សមានា សេវនំ ន លភតិ. ឯវំ សន្តេបិ អត្តនោ អនន្តរតោ បដ្ឋាយ យាវជីវម្បិ ភវន្តរេបិ អរិយផលំ ជនេតិយេវ. ឯវមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥទំ បវត្តិផលំ នាម ហោតិ, ឥធ បន បដិសន្ធិ ផលំ វិចារិតំ, តស្មា អសមានំ ឥទំ និទស្សនន្តិ ចេ. វុច្ចតេ. មគ្គចេតនា នាម តណ្ហា សហាយកំ វដ្ដគាមិ កម្មំ ន ហោតិ. អតណ្ហា សហាយកំ វិវដ្ដគាមិ កម្មំ ហោតិ. តស្មា បដិសន្ធិំ ន ទេតិ. សចេ បន តំ តណ្ហា សហាយកំ វដ្ដគាមិកម្មំ ភវេយ្យ. បដិសន្ធិ កាលេបិ ផលំ ទទេយ្យ. អសមានា សេវនតា បមាណំ ន ភវេយ្យ. ឯវំ អញ្ញការណត្តា អសមានំ និទស្សនំ ហោតិ. ន អសមានា សេវនតាយាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ឧបចិតត្តា’’តិ បុនប្បុនំ អាសេវន លាភេន វឌ្ឍិតត្តា. ‘‘សា ចេតនា’’តិអាទិកម្មិកមហគ្គត ចេតនា ច. ‘‘នា’’តិ ចោទនា, ន សិយាតិ អត្ថោ. ន ច សាបិ សមានភូមក ធម្មតោ លទ្ធា សេវនា ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ កតត្តា ភាវិតត្តាតិ វុត្តំ. ភាវិតត្តាតិ ច បុនប្បុនំ អាសេវន លាភេន វឌ្ឍិតត្តា ឥច្ចេវត្ថោ. តស្មា វិញ្ញាយតិ អសមានភូមិកេហិ បុព្ពភាគប្បវត្តេហិ កាមជវនេហិ បរម្បរតោ បុនប្បុនំ លទ្ធា សេវនតាយ ឯវ ឥធ ឧបចិតត្តាតិ វុត្តន្តិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧភយត្ថ បនា’’តិអាទិ. តត្ថ ‘‘ឧភយត្ថា’’តិ ឧភយេសុ កតត្តា ឧបចិតត្តាតិ ច កតត្តា ភាវិតត្តាតិ ច វុត្តេសុ បាឋេសុ. ‘‘បថម សមន្នាហារតោ បដ្ដាយា’’តិ មហគ្គតជ្ឈានេ អប្បនាវីថិតោ បុរេ ទ្វីសុ បរិកម្ម ភាវនា ឧបចារ ភាវនាសុ បរិកម្ម ភាវនំ ភាវេន្តស្ស បថវី បថវីតិអាទិនា បថម សមន្នាហារតោ បដ្ឋាយ. លោកុត្តរ មគ្គេបន ទសសុ វិបស្សនា ញាណេសុ សព្ពបថមំ សម្មសនញ្ញាណំ ភាវេន្តស្ស រូបំ អនិច្ចំ វេទនា អនិច្ចាតិអាទិនា បថម សមន្នាហារតោ បដ្ឋាយាតិ អត្ថោ. ឧបចិនិត្វាតិ ច ភាវេត្វាតិ ច វឌ្ឍេត្វា ឥច្ចេវ អត្ថោ. ‘‘អព្ភុណ្ហា’’តិ អភិនវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អយំ វាទោ’’តិ អនុរុទ្ធា ចរិយស្ស វាទោ. យទិ ឯវំ, អដ្ឋកថាសុ សង្ខារ បច្ចយា វិញ្ញាណ បទ និទ្ទេសេសុ អភិញ្ញា ចេតនា បនេត្ថ បរតោ វិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ន ហោតីតិ ន គហិតាតិ វុត្តំ. តត្ថ អញ្ញំ យុត្តំ ការណំ វត្តព្ពន្តិ, តំ វទន្តោ ‘‘ចតុត្ថជ្ឈាន សមាធិស្ស បនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ដីកាការា’’តិ អភិធម្មដីកាការា. ‘‘តស្សា បនា’’តិអាទិ អត្តនោវាទ ទស្សនំ. សាធេន្តិយា អភិញ្ញា ចេតនាយ. អចិត្តកភវ បត្ថនាសហិតំ សញ្ញា វិរាគន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥធា’’តិ មនុស្ស លោកេ.

‘‘អនាគាមិនោ បនា’’តិអាទីសុ. ‘‘ឯតេនា’’តិ ឯតេន អត្ថ វចនេន. ‘‘សទ្ធាធិកោ’’តិ សន្ធិន្ទ្រិយាធិកោ. ឯវំ វីរិយាធិកាទីសុបិ. ‘‘អត្តនា លទ្ធ សមាបត្តីនំ’’តិ ឯកស្សបិ បុគ្គលស្ស ពហូនំ អត្តនា លទ្ធ សមាបត្តីនំ. តេសុ បុថុជ្ជន សោតាបន្ន សកទាគាមីសុ. ‘‘បុថុជ្ជនោ’’តិ ឈានលាភិ បុថុជ្ជនោ. ‘‘និកន្តិយាសតី’’តិ កាមភវនិកន្តិយា សតិ. ‘‘ឥតរេ បនា’’តិ សោតាបន្ន សកទាគាមិនោ បន. បរិហីនជ្ឈានា ឯវ តត្ថ និព្ពត្តន្តិ. ន និកន្តិ ពលេនាតិ អធិប្បាយោ. វិភាវនិបាឋេ ‘‘តេសំ បី’’តិ ឈានលាភិ សោតាបន្ន សកទាគាមីនម្បិ. ឥច្ឆន្តេន ដីកាចរិយេន. តថា និកន្តិយា សតិ បុថុជ្ជនាទយោ កាមាវចរ កម្ម ពលេន កាមភវេបិ និព្ពត្តន្តីតិ យោជនា. ចេតោបណិធិ ឥជ្ឈតិ. កស្មា, វិសុទ្ធត្តា. សីលវិសុទ្ធត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តេ’’តិ ឈានលាភិ សោតាបន្ន សកទាគាមិនោ. អង្គុត្តរ បាឋេ. ‘‘សហទស្សនុប្បាទា’’តិ សោតាបត្តិ មគ្គញ្ញាណំ ទស្សនន្តិ វុច្ចតិ. ទស្សនស្ស ឧប្បាទក្ខណេន សទ្ធិំ. នត្ថិ តស្ស តំ សំយោជនន្តិបិ បាឋោ. ‘‘ឥមំ លោកំ’’តិ ឥមំ កាមលោកំ. ‘‘វិបស្សនា និកន្តិ តណ្ហា’’តិ តេនេវ ធម្មរាគេន តាយ ធម្ម នន្ទិយាតិ ឯវំ វុត្តា វិបស្សនា សុខេ និកន្តិ តណ្ហា. បច្ចយេ សតិ កុប្បន្តិ នស្សន្តីតិ កុប្បា. កុប្បា ធម្មា យេសំ តេ កុប្ប ធម្មា. ‘‘ធម្មា’’តិ មហគ្គត ធម្មា. ឥមេ ទ្វេ សោតាបន្ន សកទាគាមិនោ សីលេសុ បរិបូរការិនោ នាម. សីលប្បដិ បក្ខានំ កិលេសានំ សព្ពសោ បហីនត្តា. តស្មា តេ សីលេសុ អកុប្ប ធម្មាតិ វុច្ចន្តិ. សមាធិស្មិំ បន កុប្ប ធម្មា ឯវ. ‘‘មហាព្រហ្មេសុ ន និព្ពត្តន្តី’’តិ មហាព្រហ្មត្តំ ន លភន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ហីនជ្ឈាសយត្តា’’តិ ឯត្ថ ឥត្ថិយោ នាម បកតិយាវ ហីនជ្ឈាសយា ហោន្តិ នីច ឆន្ទា នីច ចិត្តា មន្ទវីរិយា មន្ទបញ្ញា. កស្មា, ហីនលិង្គត្តា. កស្មា ច តា ហីនលិង្គា ហោន្តិ. ទុព្ពល កម្មនិព្ពត្តត្តា. ទុព្ពល កម្មន្តិ ច បុរិសត្ត ជនកំ កម្មំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ. ព្រហ្មបុរោហិតានម្បិ សង្គហណំ វេទិតព្ពំ. កស្មា, ព្រហ្មបារិសជ្ជានន្តិ អដ្ឋកថា វចនស្ស យេភូយ្យវចនត្តា. តេនាហ ‘‘ន មហាព្រហ្មានំ’’តិ. ឥតរថា ន ព្រហ្មបុរោហិតានំ ន ច មហាព្រហ្មានន្តិ វុត្តំ សិយា. ន ច តថា សក្កា វត្តុំ ‘ព្រហ្មត្តន្តិ មហាព្រហ្មត្ត’ន្តិ ឥមិនា វចនេន វិរុជ្ឈនតោ. អយញ្ច អត្ថោ ន កេវលំ យេភូយ្យនយមត្តេន សិទ្ធោ. អថ ខោ ព្យញ្ជន សាមត្ថិយេនាបិ សិទ្ធោតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘តេ’’តិ ព្រហ្មបុរោហិតា. សំយុត្តបាឋេ. ‘‘បដិភាតុតំ’’តិ ឯត្ថ ‘‘តំ’’តិ តុយ្ហំ. ធម្មីកថា តុយ្ហំ បដិភាតុ, បាតុព្ភវតុ. កថេតុ ឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ព្រាហ្មណា’’តិ អភិភុំ ភិក្ខុំ អាលបតិ. ‘‘ព្រហ្មុនោ’’តិ មហាព្រហ្មុនោ អត្ថាយ. ឯវំ សេសេសុ ទ្វីសុ. ‘‘តេសំ’’តិ ព្រហ្មបុរោហិតានំ. វិភាវនិបាឋេ ‘‘ឥតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ ‘‘ព្រហ្មបារិសជ្ជេសុ យេវា’’តិ បុល្លិង្គ វចនត្តា បុគ្គលប្បធានំ ហោតិ. នភូមិប្បធានំ. តស្មា អយមត្ថោ យុត្តិវសេន ទដ្ឋព្ពោតិ. ‘‘តីសុភវគ្គេសូ’’តិ វេហប្ផលភូមិ បុថុជ្ជនភវគ្គោ នាម ហោតិ រូបលោកេ. តតោ ឧបរិ បុថុជ្ជនភូមិយា អភាវតោ. អកនិដ្ឋភូមិ អរិយភវគ្គោ នាម. តត្ថ ឋិតានំ អរិយានំ តត្ថេវ និដ្ឋានតោ. នេវសញ្ញាភូមិ លោកភវគ្គោ នាម. តតោ ឧបរិ លោកស្សេវ អភាវតោតិ.

កម្មចតុក្កានុទីបនា និដ្ឋិតា.

១៥៥. មរណុប្បត្តិយំ. ‘‘អាយុបរិមាណស្សា’’តិ អាយុកប្បស្ស. ‘‘តទុភយស្សា’’តិ អាយុកប្បស្ស ច កម្មស្ស ច. ‘‘ឧបឃាតក កម្មេនា’’តិ ពលវន្តេន បាណាតិបាតកម្មេន. ‘‘ទុស្សិមារ កលាពុរាជាទីនំ វិយា’’តិ តេសំ មរណំ វិយ. ឧបរោធិតំ ខន្ធ សន្តាន មស្សាតិ វិគ្គហោ. ‘‘ឧបរោធិតំ’’តិ ឧបគន្ត្វា និរោធាបិតំ. កម្មំ ខិយ្យតិយេវ. ឯវំ សតិ, សព្ពំបិ មរណំ ឯកេន កម្មក្ខយេន សិទ្ធំ. តស្មា ឯកំ កម្មក្ខយ មរណមេវ វត្តព្ពន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ឥតរេបិ វុត្តា’’តិ ឥតរានិបិ តីណិ មរណានិ វុត្តានីតិ ចោទនា. វុច្ចតេ បរិហារោ. ‘‘សរសវសេនេវា’’តិ អត្តនោ ធម្មតាវសេនេវ. នានា អាយុ កប្បំ វិទហន្តិ សង្ខរោន្តីតិ នានាអាយុកប្ប វិធាយកា. ‘‘សត្តនិកាយេ’’តិ សត្តសមូហេ. និច្ចកាលំ ឋិតិំ ករោន្តីតិ ឋិតិករា. កទាចិ វុទ្ធិំ ករោន្តិ, កទាចិ ហានិំ ករោន្តីតិ វុទ្ធិករា ហានិករា ច. ‘‘តេសំ វសេនា’’តិ តេសំ ឧតុ អាហារានំ វសេន. ‘‘តយោបិ ចេតេ’’តិ ឯតេតយោបិ ឋិតិករាទយោ. កម្មំ វិបច្ចមានំ ទត្វា ខិយ្យតីតិ សម្ពន្ធោ. ឯតេន ឯវរូបេឋានេ កម្មំ អប្បធានន្តិ ទីបេតិ. ‘‘តទនុរូបំ ឯវា’’តិ តំ ទសវស្សកាលានុ រូបំ ឯវ. ‘‘ភោ គញ្ចា’’តិ ធនធញ្ញាទិបរិភោគញ្ច. តេសំ ឧតុអាហារានំ គតិ ឯតេសន្តិ តគ្គតិកា. តេសំ ឧតុអាហារានំ គតិំ អនុវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តទនុវត្តិកា’’តិ. សង្ខារវិទូហិ អញ្ញត្រាតិ សម្ពន្ធោ. សង្ខារវិទុនោ ឋបេត្វាតិ អត្ថោ. ឥទ្ធិយា បកតាតិ ឥទ្ធិមយា. ‘‘ឥទ្ធិយា’’តិ ទេវិទ្ធិយាវា ភាវនាមយិទ្ធិយាវា. វិជ្ជាយ បកតាតិ វិជ្ជាមយា. ‘‘វិជ្ជាយា’’តិ គន្ធារិវិជ្ជាយ. អដ្ឋិ ន្ហារុ មំស លោហិតាទិកា រសធាតុយោ អយន្តិ វឌ្ឍន្តិ ឯតេហីតិ រសាយនានិ. តានិ វិទហន្តិ ឯតេហីតិ រសាយន វិធយោ. នយូបទេសា. ចិរដ្ឋិតិ កត្ថាយ ជីវិតំ សង្ខរោន្តិ ឯតេហីតិ ជីវិត សង្ខារា. ឥទ្ធិមយ វិជ្ជាមយ ជីវិត សង្ខារេសុ ច រសាយន វិធិសង្ខាតេសុ ជីវិត សង្ខារេសុ ច វិទុនោតិ សមាសោ. ‘‘ទ្វិ សមុដ្ឋានិក រូបធម្មេសូ’’តិ ឧតុសមុដ្ឋានិក រូបធម្មេសុ ច អាហារ សមុដ្ឋានិក រូបធម្មេសុ ច. ‘‘បរិណមន្តេសូ’’តិ វិបរិណមន្តេសុ. តេនាហ ‘‘ជិយ្យមានេសូ’’តិអាទិំ. ‘‘យាវមហន្តំ បីតិ’’ សព្ពញ្ញុពុទ្ធានំ កម្មំ វិយ កោដិបត្តវសេន អតិមហន្តម្បិ. ‘‘អស្សា’’តិ កម្មស្ស. ‘‘ឧបច្ឆេទក មរណេបិ នេតព្ពោ’’តិ ពលវន្តេ ឧបច្ឆេទក កម្មេ អាគតេ យាវមហន្តម្បិ ជនក កម្មំ អត្តនោ វិបាកាធិដ្ឋាន វិបត្តិយា ខិយ្យតិយេវ. សោ ចស្សខយោ ន សរសេន ហោតិ, អថ ខោ ឧបច្ឆេទក កម្ម ពលេន ហោតីតិ ឥធ ឧបច្ឆេទក មរណំ វិសុំ គហិតន្តិ ឯវំ ឧបច្ឆេទក មរណេបិ នេតព្ពោ. ‘‘អកាល មរណំ’’តិ អាយុក្ខយមរណាទីនិ តីណិ មរណានិ កាលមរណានិ នាម, មរណា រហកាលេ មរណានីតិ វុត្តំ ហោតិ. តតោ អញ្ញំ យំ កិញ្ចិ មរណំ អកាល មរណន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘តញ្ហិ បវត្តមានំ’’តិអាទិំ. ‘‘មូលភេទតោ’’តិ មូលការណប្បភេទតោ. យស្មា បន មិលិន្ទ បញ្ហេ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. សន្និបតន្តីតិ សន្និបាតា. សន្និបាតេហិ ឧប្បន្នា សន្និបាតិកាតិ អត្ថំ សន្ធាយ ‘‘សន្និបតិតានំ’’តិ វុត្តំ. អថវា. សន្និបតនំ សន្និបាតោ. ទ្វិន្នំ តិណ្ណំ វា ទោសានំ មិស្សកភាវោ. សន្និបាតេន ឧប្បន្នា សន្និបាតិកាតិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘អនិសម្មការីនំ’’តិ អនិសាមេត្វា អនុបធារេត្វា ករណ សីលានំ. បវត្តា អាពាធា វិសមបរិហារជានាមាតិ យោជនា. ‘‘អត្តនា វាកតានំ បយោគានំ’’តិ សត្ថហរណ, វិសខាទន, ឧទកបាតនាទិវសេន កតានំ. ‘‘វិនាសេន្តី’’តិ សត្ថវស្ស វាលុកវស្សាទីនិ វស្សាបេត្វាវា សមុទ្ទ វីចិយោ ឧដ្ឋាបេត្វាវា ឯវរូបេ មហន្តេ ភយុបទ្ទវេ កត្វា វិនាសេន្តិ. ‘‘មនុស្ស បថេ’’តិ មនុស្ស បទេសេ. ‘‘តេ’’តិ ចណ្ឌា យក្ខា. ‘‘ជីវិតក្ខយំ បាបេន្តី’’តិ មនុស្សានំ វា គោមហិំសានំ វា មេទលោហិតានិ បាតព្យត្ថាយ តេសុ នានារោគន្តរ កប្បានិ ឧប្បាទេត្វា ជីវិតក្ខយំ បាបេន្តីតិ អត្ថោ. ‘‘វត្តព្ពមេវ នត្ថី’’តិ សកលំ រជ្ជំ វា រដ្ឋំ វា ទីបកំ វា វិនាសេន្តីតិ វុត្តេ សកលំ ជនបទំ វា នគរំ វា និគមំ វា គាមំ វា តំ តំ បុគ្គលំ វា វិនាសេន្តីតិ វិសុំ វត្តព្ពំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សត្ថទុព្ភិក្ខរោគន្តរ កប្បាបី’’តិ សត្ថន្តរ កប្បោ ទុព្ភិក្ខន្តរ កប្បោ រោគន្តរ កប្បោតិ ឥមេ តយោ អន្តរ កប្បាបិ ឥធ វត្តព្ពាតិ អត្ថោ. តេសុ បន រោគន្តរ កប្បោ យក្ខា វាឡេ អមនុស្សេ ឱស្សជ្ជន្តិ, តេន ពហូ មនុស្សា កាលង្ករោន្តីតិ ឥមិនា ឯកទេសេន វុត្តោយេវ. ‘‘ឧបបីឡកោ បឃាតកានំ កម្មានំ វិបច្ចនវសេនា’’តិ ឯត្ថ តេសំ កម្មានំ ឱកាសប្បដិលាភេន សត្តសន្តានេ សុខសន្តានំ វិពាធេត្វា មរណំ វា បាបេត្វា មរណ មត្តំ វា ទុក្ខំ ជនេត្វា បីឡនញ្ច ឃាតនញ្ច ឥធ វិបច្ចន នាមេន វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វិបាកំ បន ជនេន្តុវា, មាវា, ឥធ អប្បមាណន្តិ. ឯត្ថ សិយា. អដ្ឋសុ ការណេសុ ឱបក្កមិកដ្ឋានេ ‘កុប្បិតាហិ ទេវតា សកលំ រជ្ជាទិកំ អសេសំ កត្វា វិនាសេន្តី’តិ វុត្តំ. តត្ថ វិនាសិតា ជនា កិំ នុ ខោ អត្តនោ អត្តនោ កម្ម វិបាកជេហិ អាពាធន ទណ្ឌេហិ វា វិនស្សន្តិ, ឧទាហុ វិសុំ ឱបក្កមិកេហិ អាពាធន ទណ្ឌេហិ វា វិនស្សន្តិ. យញ្ចេត្ថ វុត្តំ ‘ឯវំ អកាល មរណំ ឧបច្ឆេទក កម្មុនា វា អញ្ញេហិ វា អនេក សហស្សេហិ ការណេហិ ហោតី’តិ. តត្ថ យស្ស ឧបច្ឆេទក កម្មំ នាម នត្ថិ. កិំ តស្ស អញ្ញេន ការណេន អកាល មរណំ នាម ភវេយ្យាតិ. ឯត្ថ វទេយ្យុំ, តស្ស អញ្ញេន ការណេន អកាល មរណំ នាម ន ភវេយ្យ. សព្ពេ សត្តា កម្មស្សកា, កម្មទាយាទា, កម្មយោនី, កម្ម ពន្ធូ, កម្មប្បដិស្សរណាតិហិ វុត្តំតិ. តេសំ តំ វាទំ ភិន្ទន្តោ ‘‘យេហិកេចិ លោកេ ទិស្សន្តី’’តិអាទិមាហ. បុន តទត្ថំ ទឡ្ហំ ករោន្តោ ‘‘យថាហា’’តិអាទិំ វទតិ. តត្ថ ទុវិធំ កម្មផលំ, វិបាក ផលញ្ច និស្សន្ទ ផលញ្ច. តត្ថ វិបាក ផលំ នាម វិបាកក្ខន្ធា ច ចក្ខុ សោតាទីនិ កដត្តា រូបានិ ច. តំ យេន បុព្ពេ កម្មំ កតំ, តស្សេវ សាធារណំ ហោតិ. តស្ស សន្តានេ ឯវ បវត្តតិ. និស្សន្ទ ផលំ នាម តស្ស សុខុប្បត្តិយា វា ទុក្ខុប្បត្តិយា វា អត្តនោ កម្មានុភាវេន ពហិទ្ធា សមុដ្ឋិតានិ ឥដ្ឋារម្មណានិ វា អនិដ្ឋា រម្មណានិ វា. តំ បន អញ្ញេសម្បិ សាធារណំ ហោតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សកកម្មសមុដ្ឋិតា ឯវ. ល. បរេសំ សាធារណា ឯវា’’តិ. លោកេ អដ្ឋលោក ធម្មា នាម សព្ពេ កម្ម វិបាកជា ឯវាតិ ន វត្តព្ពា. ឥមេ ច សត្តា សំសារេ សំសរន្តា អដ្ឋសុលោក ធម្មេសុ និម្មុជ្ជន្តា សំសរន្តិ, តស្មា តេ វិនាបិ ឧបបីឡក កម្មេន អញ្ញេហិ ការណេហិ នានាទុក្ខំ ផុសន្តិយេវ. តថា វិនាបិ ឧបច្ឆេទក កម្មេន មរណ ទុក្ខំ បាបុណន្តិយេវ. តេន វុត្តំ ‘‘កម្មេន វិនា យតោកុតោចិ សមុដ្ឋិតា’’តិអាទិ.

‘‘តេ ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ តេ នានារោគាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ. ‘‘ន ឧបាយ កុសលា វា’’តិ តតោ អត្តានំ មោចេតុំ ការណ កុសលា វា ន ហោន្តិ. ‘‘ន ច បដិការ កុសលា វា’’តិ ឧប្បន្នំ រោគាទិភយំ អបនេតុំ វូបសមេតុំ បដិការ កម្មេតិ កិច្ឆកម្មេ កុសលា វា ន ហោន្តិ. ‘‘នាបិ បរិហារ កុសលា វា’’តិ តតោ មោចនត្ថំ បរិហរិតុំ ទេសន្តរំ គន្តុំ កុសលា វា ន ហោន្តីតិ អត្ថោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ. ‘‘រោគាទយោ ឯវ តំ ខេបេន្តា បវត្តន្តី’’តិ កថំ តេ បុព្ពកម្មំ ខេបេន្តីតិ. តស្ស វិបាកភូតំ ជីវិត សន្តានំ វិនាសេន្តា ខេបេន្តិ. វិនដ្ឋេហិ ជីវិត សន្តានេ តំ ភវំ ជនេន្តំ ខិយ្យតិ យេវាតិ. តេនាហ ‘‘យថាហី’’តិអាទិំ. ‘‘កម្មស្សបិ តថេវា’’តិ តថេវ បុព្ពកម្មស្សបិ តិណគ្គេ ឧស្សាវ ពិន្ទុស្សេវ បរិទុព្ពលតា សិទ្ធា ហោតិ. ជីវិតេ បរិក្ខីណេ តំ ភវំ ជនេន្តស្ស បុព្ពកម្មស្សបិ បរិក្ខីណត្តា. ‘‘ឯវញ្ចេតំ’’តិ ឯតំ កម្មប្បដិ សំយុត្ត វចនំ ឥធ អម្ហេហិ វុត្តនយេន សម្បដិច្ឆិតព្ពំ. សព្ពំ បុព្ពេកតហេតុទិដ្ឋិ នាម សព្ពំ សុខំ វា ទុក្ខំ វា សុចរិតំ វា ទុច្ចរិតំ វា បុព្ពភវេ អត្តនា កតេន បុព្ពកម្មហេតុនា ឯវ ឧប្បជ្ជតីតិ ឯវំ បវត្តា ទិដ្ឋិ. ‘‘យំ កិញ្ចាយំ’’តិ យំ កិញ្ចិ អយំ. មហាពោធិសត្តានំ អធិមុត្តិកាលង្ករិយា នាម ឥធ មេ ចិរកាលំ ឋិតស្ស បារមិបូរណ កិច្ចំ នត្ថិ, ឥទានេវ ឥតោ ចវិត្វា មនុស្សលោកេ ឧប្បជ្ជិស្សាមិ, ឧបរុជ្ឈតុ មេ ឥទំ ជីវិតន្តិ អធិមុញ្ចិត្វា ទឡ្ហំ មនសិករិត្វា កាលង្ករិយា. ‘‘សយមេវ សត្ថំ អាហរិត្វា’’តិ សយមេវ អត្តនោ គីវំ សត្ថេន ហនិត្វាតិ អត្ថោ. ‘‘ឯត្ថេវា’’តិ អកាលមរណេ ឯវ.

‘‘តថា ចា’’តិអាទីសុ. ‘‘សមាបត្តិ លាភីនំ’’តិ និទ្ធារណេភុម្ម វចនំ. ‘‘ជីវិត សមសីសីនំ’’តិ អរហត្ត មគ្គំ លភិត្វា មគ្គបច្ចវេក្ខនវីថិ ឯវ មរណាសន្នវីថិំ កត្វា បរិនិព្ពានត្តា សមំ សីសំ ឯតេសន្តិ សមសីសិនោ. ‘‘សមំ សីសំ’’តិ ជីវិត សន្តាន បរិយន្តេន សមំ វដ្ដទុក្ខ សន្តាន បរិយន្តំ វុច្ចតិ. ‘‘សព្ពេសំ បី’’តិ សព្ពេសម្បិ ខីណាសវានំ. ‘‘ឥមំ សុត្តបទំ’’តិ មហាបរិនិព្ពានសុត្តេ អាគតំ សុត្តបទំ. ‘‘តេ’’តិ តេ វាទិនោ. ‘‘តេនា’’តិ តេន វាទវចនេន. ក្រិយមនោធាតុ នាម បញ្ចទ្វារាវជ្ជនំ. ក្រិយាហេតុកមនោ វិញ្ញាណធាតុ នាម ហសិតុប្បាទចិត្តំ. ‘‘អស្សា’’តិ បរិនិព្ពាយន្តស្ស ពុទ្ធស្ស. ‘‘ន សមេតិ យេវា’’តិ សន្តិំ អនុបាទិសេសំ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វាតិ ឯត្ថ បរិនិព្ពាន ជវនេហិ អារម្មណំ កត្វាតិ វុត្តេបិ ន សមេតិយេវ. តេនាហ ‘‘តថាហី’’តិអាទិំ. ‘‘ភវង្គំ ឱតរិត្វា បរិនិព្ពាយតី’’តិ ឯត្ថ បរិនិព្ពាន ចុតិចិត្តមេវ ភវង្គន្តិ វុត្តំ. ចុតិចិត្តន្តិ ច ភវន្តរំ គច្ឆន្តស្សេវ វុច្ចតិ. ឥធ បន វោហារ មត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. វិភាវនិបាឋេ. ចុតិបរិយោសានានំ មរណាសន្ន ចិត្តានំ. យថា បន ពុទ្ធានំ ភគវន្តានំ យាវជីវំ ឧប្បន្នំ មហាភវង្គចិត្តំ កម្មកម្មនិមិត្តាទយោ អារម្មណំ ករោតិយេវ. តថា បរិនិព្ពាន ចុតិចិត្តំ បីតិ អាហ ‘‘ន ហី’’តិអាទិំ. ននុ មរណកាលេ កម្មកម្មនិមិត្តាទីនំ គហណំ នាម ភវន្តរ គមនត្ថាយ ហោតិ, ពុទ្ធា ច ភវន្តរំ ន គច្ឆន្តិ. តស្មា ‘‘ន ហិ. ល. ន ករោតី’’តិ ឥទំ ន យុត្តន្តិ. នោ ន យុត្តំ. ភវន្តរ គមនត្ថាយាតិ ឥទំ ជវនេហិ គហណេ ទដ្ឋព្ពំ. ឥធ បន ចុតិចិត្តេន គហណេតិ ទស្សេន្តោ ‘‘នចចុតិយាគហិតានី’’តិអាទិមាហ. ‘‘កម្មសិទ្ធិយា’’តិ កម្មសិជ្ឈនត្ថាយ.‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទីសុ. ‘‘តស្សា’’តិ សោណត្ថេរ បិតុនោ. ‘‘កម្មពលេនា’’តិអាទីសុ. ‘‘អញ្ញេនបិ ការណ ពលេនា’’តិ អាចិណ្ណភាវាទិកេន ការណពលេន. គតិនិមិត្តំ បន កម្មពលេនេវាតិ យុត្តំ សិយា. ‘‘តថោបដ្ឋិតំ’’តិ អន្តិមវីថិតោ បុព្ពេ ពហូសុវីថីសុ ឧបដ្ឋិតប្បការន្តិអត្ថោ. បាបបក្ខិយេសុ ទុគ្គតិនិមិត្តេសុ. កល្យាណបក្ខិយានិ សគ្គនិមិត្តានិ. ធម្មាសោករញ្ញោ មរណកាលេ បាបបក្ខិយានំ ឧបដ្ឋានំ កត្ថចិ សីហឡគន្ថេ វុត្តំ.

សកលំ បថវិំ ភុត្វា,

ទត្វា កោដិសតំ ធនំ;

អន្តេ អឌ្ឍាមលកមត្តស្ស;

អសោកោ ឥស្សរំ គតោ; តិ ច;

អសោកោ សោក មាគតោ; តិ ច;

‘‘តំ’’តិ វិបច្ចមានកំ កម្មំ. ‘‘និយាមក សហការិ បច្ចយភូតា’’តិ ឯត្ថ យថា នាវាយំ និយាមកោ នាម នាវំ ឥច្ឆិតទិសាភិមុខំ និយាមេតិ, និយោជេតិ. តថា អយំ តណ្ហាបិ ភវនិកន្តិ ហុត្វា ចិត្តសន្តានំ គន្តព្ពភវាភិមុខំ និយាមេតិ, និយោជេតិ. កម្មស្ស ច អច្ចាយត្ត សហាយភាវេន សហការី បច្ចយោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘កុសលាកុសល កម្មនិមិត្តានិ វា’’តិ អញ្ញានិ កុសលា កុសលកម្មនិមិត្តានិ វា. ‘‘តទុបត្ថម្ភិកា’’តិ តស្ស កម្មស្ស ឧបត្ថម្ភិកា. ‘‘និមិត្តស្សាទគធិតំ’’តិ មុខនិមិត្តាទីសុ អស្សាទេន្តំ គិជ្ឈន្តំ. ‘‘តិដ្ឋមានំ តិដ្ឋតី’’តិ តិដ្ឋមានំ ហុត្វា តិដ្ឋតិ. អមុញ្ចិត្វា តិដ្ឋតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អនុព្យញ្ជនំ នាម បិយសាតរូបោ កថិតលបិតាទិ ក្រិយាវិសេសោ. ‘‘អស្ស បុគ្គលស្សា’’តិ អាសន្ន មរណស្ស បុគ្គលស្ស. អដ្ឋកថា បាឋេ. ‘‘កិលេស ពលវិនាមិតំ’’តិ អវិជ្ជា តណ្ហាទីនំ កិលេសានំ ពលេន វិនាមិតំ. បដិច្ឆាទិកា អាទីន វា យស្សាតិ វិគ្គហោ. ‘‘តំ’’តិ ចិត្តសន្តានំ. ‘‘តស្មិំ’’តិ កម្មាទិវិសយេ. អដ្ឋកថាយ ន សមេតិ. តស្មិំ វិសយេតិហិ តត្ថ វុត្តំ. ន វុត្តំ តស្មិំ ភវេតិ. ‘‘តស្មិំ វុត្តា នំ’’តិ តស្មិំ ‘យេភូយ្យេន ភវន្តរេ ឆ ទ្វារគ្គហិតំ’តិ ឋានេ ដីកាសុ វុត្តានំ. តំ សទិស ជវនុប្បត្តិ នាម កម្មករណកាលេ បវត្ត ជវនេហិ សទិសានំ ឥទានិ ជវនានំ ឧប្បត្តិ. ភវប្បដិច្ឆន្នញ្ច កម្មំ អបាកដញ្ច កម្មំ ន តថា ឧបដ្ឋាតិ. កេវលំ អត្តានំ អភិនវករណ វសេន ទ្វារបត្តំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘វិសីទ បត្តា’’តិ វិសញ្ញីភាវេន វិរូបំ ហុត្វា សីទនបត្តា. ‘‘តព្ពិបរីតេន បាបកម្ម ពហុលាបិ វត្តព្ពា’’តិ តេបិវិសីទន្តរេ អាវុធ ហត្ថា បាណឃាតំ ករោន្តា គណ្ហថពន្ធថាតិ ឧគ្ឃោសន្តា ទុដ្ឋចិត្តា ហោន្តីតិអាទិនា វត្តព្ពា. អដ្ឋកថា បាឋេសុ. ឧក្ខិត្តោ អសិ យស្សាតិ ឧក្ខិត្តា សិកោ. បតុទន្តិ វិជ្ឈន្តិ ឯតេនាតិ បតោទនំ. បាជនទណ្ឌោ. តស្ស អគ្គេ កតា សូចិ បតោទន សូចិ. ‘‘បតោទន ទុក្ខំ’’តិ វិជ្ឈន ទុក្ខំ. កថំ បន ឧក្ខិត្តាសិកាទិភាវេន ឧបដ្ឋានំ កម្មុបដ្ឋានំ នាម ហោតិ. កថញ្ច តំ បដិសន្ធិយា អារម្មណភាវំ ឧបេតីតិ អាហ ‘‘សោ ចា’’តិអាទិំ. ឧប្បជ្ជមានានំ សត្តានំ. ‘‘ឥតរេសំ បនា’’តិ រូបារូប ភវេសុ ឧប្បជ្ជមានានំ បន. ‘‘បរិបុណ្ណំ កត្វា’’តិ តទារម្មណ បរិយោសានាយវា សុទ្ធាយ វា ជវនវីថិយាតិ ឯវំ បរិបុណ្ណំ កត្វា. អយំ បន ភវង្គាវសានេ ចុតិចិត្តុប្បត្តិ នាម អដ្ឋកថាសុ នត្ថិ. យញ្ច ភវង្គំ ឱតរិត្វា បរិនិព្ពាយតីតិអាទិ តត្ថ តត្ថ វុត្តំ. តត្ថបិ ‘‘ភវង្គំ’’តិ ចុតិចិត្តមេវ ដីកាសុ វណ្ណេន្តិ. តស្មា ‘‘ភវង្គក្ខយេវា’’តិ ឥទំ កថំ យុជ្ជេយ្យាតិ អាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិំ. អនុរូបំ សេតីតិ អនុសយោ. អនុពន្ធោ ហុត្វា សេតីតិ អនុសយោ. អនុ អនុ វា សេតីតិ អនុសយោ. ឯត្ថ ច អនុសយោ នាម ជវនសហជាតោ ន ហោតិ. ឥធ ច អនុសយ នាមេន វុត្តំ. នានាជវន សហជាតា ច អវិជ្ជា តណ្ហា បដិសន្ធិយា វិសេស បច្ចយា ហោន្តេវ. កថំ តា ឥធ គហិតា សិយុន្តិ អាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិំ. ឯវំ សន្តេ អវិជ្ជា បរិក្ខិត្តេន តណ្ហាមូលកេនាតិ វុត្តេសុ សុដ្ឋុ យុជ្ជតិ. អនុសយេហិ សហ ជវនសហជាតានម្បិ លទ្ធត្តា. តស្មា ឥធ អនុសយ វចនំ ន យុត្តន្តិ ចោទនា. យុត្តមេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘បរិយត្តា’’តិ សមត្តា. ‘‘សោ បី’’តិ ផស្សាទិ ធម្ម សមូហោបិ.‘‘តថា រូបា យេវា’’តិ អគ្គមគ្គេន អប្បហីន រូបាយេវ, អនុសយភូតាយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘តំ’’តិ ចិត្ត សន្តានំ. ‘‘តត្ថា’’តិ តទុភយស្មិំ. កថំ តំ តត្ថ ខិបន្តីតិ អាហ ‘‘តស្មិំ’’តិអាទិំ. ‘‘វិជាននធាតុយា’’តិ វិញ្ញាណ ធាតុយា. សង្កន្តា នាម នត្ថិ. យត្ថ យត្ថ ឧប្បជ្ជន្តិ. តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជន្តីតិ អធិប្បាយោ. កុតោ មរណកាលេ សង្កន្តា នាម អត្ថិ វិជ្ជន្តីតិ យោជនា. ឯវំ សន្តេ ឥទំ វចនំ អនមតគ្គិយ សុត្តេន វិរុទ្ធំ សិយាតិ. ន វិរុទ្ធំ. ឥទញ្ហិ អភិធម្ម វចនំ, មុខ្យវចនំ, អនមតគ្គិយ សុត្តំ បន សុត្តន្ត វចនំ បរិយាយ វចនន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘យញ្ចា’’តិអាទិមាហ. បរិយាយេន វុត្តន្តិ វត្វា តំ បរិយាយំ ទស្សេតិ ‘‘យេសញ្ហី’’តិអាទិនា. ‘‘សោ’’តិ សោ បុគ្គលោ. ‘‘តេសំ’’តិ អវិជ្ជា តណ្ហា សង្ខារានញ្ច បដិសន្ធិ នាម រូប ធម្មានញ្ច. ‘‘ហេតុប្ផលសម្ពន្ធេន ភវន្តរំ សន្ធាវតិ សំសរតីតិ វុច្ចតី’’តិ បុព្ពេ កម្មករណកាលេបិ តេ អវិជ្ជា តណ្ហា សង្ខារា ឯវ សោ សត្តោតិ វុច្ចន្តិ. បច្ឆា តេសំ ផលភូតាយំ បដិសន្ធិយា បាតុភវនកាលេបិ សាបដិសន្ធិ ឯវ សោ សត្តោតិ វុច្ចតិ. មជ្ឈេ ធម្មប្បពន្ធោបិ សោ សត្តោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ ហេតុធម្មេហិ សទ្ធិំ ផលធម្មេ ឯកំ សត្តំ ករោន្តស្ស ហេតុប្ផល សម្ពន្ធោ ហោតិ. ឯវំ ហេតុប្ផល សម្ពន្ធេន សោ ឯវ កម្មំ ករោតិ. តេន កម្មេន សោ ឯវ ភវន្តរំ សន្ធាវតិ សំសរតីតិ វុច្ចតិ. ឯត្ថ ច អនមតគ្គោ យំ ភិក្ខវេ. ល. អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំតិ ឯវំ សត្តវោហារេន វុត្តត្តា សាធម្មទេសនា បរិយាយទេសនា ហោតិ. បរិយាយទេសនត្តា ច សន្ធាវតំ សំសរតន្តិ បរិយាយោបិ សិជ្ឈតិ. យស្សំ បន ធម្ម ទេសនាយំ ធម្មទេសនាតិ វចនានុ រូបំ ធម្មមេវ ទេសេតិ, ន សត្តំ, ន បុគ្គលំ. អយំ ធម្មទេសនា ឯវ មុខ្យទេសនា នាម ហោតិ. តត្ថ ទេសិត ធម្មា បន បកតិកាលេបិ ទេសន្តរំ កាលន្តរំ ខណន្តរំ សង្កន្តា នាម នត្ថិ. យត្ថ យត្ថ ឧប្បន្នា, តត្ថ តត្ថេវ ភិជ្ជន្តិ. ខយវយំ គច្ឆន្តិ. តេន វុត្តំ ‘ន ហិ ឧប្បន្នុប្បន្នា ធម្មា. ល. សង្កន្តា នាម អត្ថី’តិ. បដិឃោសោ ច, បទីបោ ច, មុទ្ទា ច. អាទិសទ្ទេន បដិពិម្ពច្ឆាយា ច, ពីជសង្ខារោ ច, បាដិភោគោ ច, ពាលកុមារ សរីរេសុ ឧបយុត្តា វិជ្ជាសិប្បោសធា ចាតិ ឯវំ អដ្ឋកថា យំ អាគតានិ និទស្សនានិ សង្គយ្ហន្តិ. ‘‘និទស្សនា’’នីតិ ច ឧបមាយោ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ‘‘បដិឃោសោ’’តិ គម្ភីរលេណ ទ្វារេ ឋត្វា សទ្ទំ ករោន្តស្ស អន្តោលេណេ បដិឃោសោ បវត្តតិ. តត្ថ ទ្វារេ ឧប្បន្នោ មូលសទ្ទោ អន្តោលេណំ ន គច្ឆតិ, ឧប្បន្នដ្ឋានេ ឯវ និរុជ្ឈតិ. បដិឃោសោ ច តតោ អាគតោ ន ហោតិ. ន ច វិនា មូលសទ្ទ + បច្ចយេន អញ្ញតោ បវត្តតិ. មូលសទ្ទបច្ចយា ឯវ តត្ថ បវត្តតីតិ. តត្ថ មូលសទ្ទោ វិយ អតីត កម្មំ. បដិឃោសោ វិយ អនន្តរេ បដិសន្ធិ. ឯសនយោ បទីប មុទ្ទា បដិពិម្ពច្ឆាយាសុ. តត្ថ ‘‘បទីបោ’’តិ បថមំ ឯកំ បទីបំ ជាលេត្វា តេន អញ្ញំ បទីបសតម្បិ បទីប សហស្សម្បិ ជាលេតិ. ‘‘មុទ្ទា’’តិ លញ្ឆនលេខា. តត្ថ ឯកេន លញ្ឆនក្ខន្ធេន, តេន លញ្ឆនលេខាសតម្បិ លញ្ឆនលេខា សហស្សម្បិ ករោតិ. ‘‘បដិពិម្ពច្ឆាយា’’តិ បសន្នេសុ អាទាសបដ្ដេសុវា ឧទកេសុវា ឧប្បន្នា សរីរច្ឆាយា. ឯតេហិ និទស្សនេហិ ផលំ នាម ហេតុតោ អាគតំ ន ហោតិ. ហេតុនា ច វិនា ន សិជ្ឈតីតិ ឯត្តកមត្ថំ ទីបេតិ. ‘‘ពីជសង្ខារោ’’តិ កាលន្តរេ ឧប្បន្នេសុ បុប្ផផលេសុ ឥច្ឆិតវណ្ណ គន្ធរសបាតុភាវត្ថាយ រោបនកាលេ អម្ពពីជាទីសុ ឥច្ឆិតវណ្ណ គន្ធរសធាតូនំ បរិភាវនា. តត្ថ តប្បច្ចយា កាលន្តរេ បុប្ផផលេសុ ឧប្បន្នេសុ តេវណ្ណគន្ធរសា បាតុព្ភវន្តិ. ‘‘បាដិភោគោ’’តិ កិញ្ចិ អត្ថំ សាធេតុំ បរស្ស សន្តិកេ ឥណំ គណ្ហន្តស្ស តវធនំ សំវច្ឆរេន វុឌ្ឍិយា សហ ទស្សាមិ, សចេ នទទេយ្យំ. អសុកំ នាម មមខេត្តំ វា វត្ថុវា តុយ្ហំ ហោតូតិ បដិញ្ញាឋបនំ. តត្ថ តប្បច្ចយា ធនំ លភិត្វា តំ អត្ថញ្ច សាធេតិ. កាលេ សម្បត្តេ វុឌ្ឍិយា សហ ឥណញ្ច សោធេតិ. ‘‘វិជ្ជាសិប្បោសធា’’តិ លោកេ បុត្តកេ យាវជីវំ ហិតត្ថាយ ទហរកាលេ កិញ្ចិ វិជ្ជំវា សិប្បំវា សិក្ខាបេន្តិ. យាវជីវំ ខររោគានំ អនុប្បាទត្ថាយ ទហរកាលេ ឱជវន្តំ កិញ្ចិ ឱសធំ វា អជ្ឈោហារេន្តិ. តត្ថ តប្បច្ចយា បុត្តានំ យាវជីវំ ហិតប្បដិលាភោ វា តាទិសានំ រោគានំ អនុប្បាទោ វា ហោតិយេវ. ឯតេហិ យថា កាលន្តរេ អសន្តេសុយេវ បាដិភោគាទីសុ មូលកម្មេសុ បុព្ពភាគេ កតបច្ចយា ឯវ បច្ឆា អត្ថ សាធនាទីនិ សិជ្ឈន្តិ. តថា កុសលា កុសល កម្មានិ កត្វា កាលន្តរេ តេសុ អសន្តេសុបិ បុព្ពេ កតត្តា ឯវ បច្ឆា បដិសន្ធាទីនិ ផលានិ បាតុព្ភវន្តីតិ ទីបេតិ. តេនវុត្តំ ‘‘បដិឃោស បទីបមុទ្ទាទីនិ ចេត្ថ និទស្សនានី’’តិ. ‘‘កម្មទុព្ពលភាវេនា’’តិ តទា ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ទុព្ពលត្តា កម្មម្បិ ទុព្ពលមេវ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. កាមញ្ចេត្ថ អដ្ឋកថាយំ វត្វា ទស្សិតំ, តថាបិ សម្ភវតីតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថ ‘‘តំ បី’’តិ គតិនិមិត្តម្បិ. ‘‘តថា ចវន្តានំ’’តិ ទិព្ពរថាទីនិ គតិនិមិត្តំ កត្វា ចវន្តានំ. ‘‘ទយ្ហមានកាយេនា’’តិ ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ករណវចនំ. គាថាយំ. បញ្ចទ្វារេ បដិសន្ធិកម្មំ វិនា ទ្វិគោចរេ សិយាតិ យោជនា. តត្ថ ‘‘ទ្វិគោចរេ’’តិ កម្មនិមិត្ត គតិនិមិត្តភូតេ ទ្វិគោចរេ. តត្ថ បញ្ចទ្វារេ បដិសន្ធិ នាម បញ្ចទ្វារិក មរណាសន្ន វីថិចិត្តានំ អន្តេ ច វន្តានំ បដិសន្ធិ. សាបិ គតិនិមិត្តភូតេ គោចរេ សិយាតិ វុត្តេ បញ្ចទ្វារិក វីថិចិត្តានិ បញ្ចារម្មណភូតានិ គតិនិមិត្តានិ អារម្មណំ ករោន្តីតិបិ សិទ្ធំ ហោតិ. ឯវញ្ច សតិ. តេសំ វីថិចិត្តានំ អន្តេ អចវិត្វា តទនុពន្ធក មនោទ្វារិកវីថិចិត្តេហិបិ កទាចិ កេសញ្ចិ ច វនំ ននសម្ភវតីតិ សក្កា វត្តុំ. តេសុ បន អនុពន្ធក វីថីសុ អតីតគ្គហណ សមុទាយគ្គហណេហិ ច វន្តានំ អតីតានិបិ គតិនិមិត្តានិ លព្ភន្តិ. វត្ថុគ្គហណនាមគ្គហណេហិ ច វន្តានំ ធម្មា រម្មណំបិ លព្ភតិយេវ. តស្មា យំ វុត្តំ អាចរិយេន កាមាវចរ បដិសន្ធិយា ឆ ទ្វារគ្គហិតំ កម្មនិមិត្តំ គតិនិមិត្តញ្ច បច្ចុប្បន្នមតីតា រម្មណំ ឧបលព្ភតីតិ. តំ សុវុត្តមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យំ បន ‘តមេវ តថោបដ្ឋិតំ អារម្មណំ អារព្ភ ចិត្តសន្តានំ អភិណ្ហំ បវត្តតី’តិ ឯវំ អន្តិមវីថិតោ បុព្ពភាគេ ពហូនំ វីថិវារានំ បវត្តនំ អាចរិយេន វុត្តំ. តំ តថោបដ្ឋិតំ គតិនិមិត្តំ អារព្ភាតិបិ លទ្ធុំ វដ្ដតិយេវ. ឯវញ្ចសតិ, គតិនិមិត្តំបិ អតីតំ លព្ភតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យទាបនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘សន្តតិ វសេនា’’តិ សន្តតិ បច្ចុប្បន្ន វសេន. ‘‘តស្សា’’តិ គតិនិមិត្តស្ស. យេភូយ្យេន វុត្តោ, ន សព្ពសង្គាហិកេន វុត្តោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘មនោទ្វារិក មរណាសន្ន ជវនានំបិ ឥច្ឆិតព្ពត្តា’’តិ បុរេជាតបច្ចយ ភាវេន ឥច្ឆិតព្ពត្តាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តទនុពន្ធាយា’’តិ តានិ មនោទ្វារិ កមរណាសន្ន ជវនានិ អនុគតាយ. ‘‘បដិសន្ធិយាបិ សម្ភវតោ’’តិ តស្ស បុរេជាត បច្ចយស្ស បដិសន្ធិយាបិ បុរេជាត បច្ចយតា សម្ភវតោ. ននុ ថេរេន ភិន្ទិត្វា អវុត្តេបិ ភិន្ទិតព្ពេ សតិ, ភិន្ទនមេវ យុត្តន្តិ ចេ. ន យុត្តំ. កស្មា, កម្មនិមិត្តេន សមានគតិកត្តា. តេនាហ ‘‘នចតំ’’តិអាទិំ. វិភាវនិយំ យថាសម្ភវំ យោជេតព្ពំតិ វត្វា អបរេបន អវិសេសតោវ វណ្ណេន្តីតិ អបរេវាទោបិ វុត្តោ. តត្ថ ‘‘អវិសេសតោ វណ្ណេន្តី’’តិ អភិន្ទិត្វាវ វណ្ណេន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. បុន តំ អបរេវាទំ អសម្បដិច្ឆន្តោ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិមាហ. ឥធ បន តំ អបរេវាទំ បគ្គណ្ហន្តោ បុន ‘‘យញ្ច តត្ថា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘តទារម្មណាយា’’តិ តំ គតិនិមិត្តា រម្មណាយ. ‘‘តេសំ វចនំ’’តិ អបរេសំ វចនំ. ‘‘អញ្ញត្រ អវិចារណាយា’’តិ កស្មា វុត្តំ. ននុ អដ្ឋកថាយំ បនាតិអាទិ សព្ពំ វិចារណា វចនមេវ ហោតីតិ. សច្ចំ យថា ទិដ្ឋបាឋវសេន, សាវសេស បាឋភាវំ បន ន វិចារេតិយេវ. តស្មា ‘‘អញ្ញត្រ អវិចារណាយា’’តិ វុត្តំ. ឯត្ថ សិយា. អដ្ឋកថាបាឋោ សាវសេសោ ហោតុ, មូលដីកាបាឋោ បន មនោទ្វារេ យេវាតិ និយមេត្វា វុត្តត្តា កថំ សាវសេសោ សិយាតិ. និយមេត្វា វុត្តោបិ ឥធ អធិប្បេតត្ថេ អបរិបុណ្ណេ សាវសេសោ ឯវ ហោតីតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អញ្ញំ ការណំ នត្ថិ អញ្ញត្រ អវិចារណាយា’’តិ. ‘‘បច្ចុប្បន្នមតីតំ’’តិអាទីសុ. តទារម្មណាវសានាយ បញ្ចទ្វារិក ជវនវីថិយា ច វនំ ហោតីតិ យោជនា. ឯវំ អបរត្ថបិ. ពលវន្តេបិ សតិ. តទារម្មណាវសានាយ ឯវ វីថិយា. ‘‘វុត្តត្តា បនា’’តិ អដ្ឋកថាយំ ឯវ វុត្តត្តា បន. ‘‘បុរិមភាគេ ឯវា’’តិ បញ្ចទ្វារិក អន្តិម វីថិតោ បុព្ពភាគេ ឯវ. ‘‘តាហី’’តិ ទេយ្យធម្មវត្ថូហិ. ‘‘យថាតំ’’តិ តំ អត្ថជាតំ កតមំ វិយាតិ អត្ថោ. ‘‘ឥតោ’’តិ មនុស្ស ភវតោ. និមិត្ត សទិសំ សទ្ទំ វណ្ណន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘នដ្ឋចការំ’’តិ បតិតចការំ. អដ្ឋកថាបាឋេ ញាតកា មាតាទយោ បញ្ចទ្វារេ ឧបសំហរន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តវត្ថាយា’’តិ តវអត្ថាយ. ‘‘ចីនបដសោមារបដាទិវសេនា’’តិ ចីនរដ្ឋេ បវត្តោ បដោ ចីនបដោ. តថា សោមារបដេបិ. ‘‘តានី’’តិ រសផោដ្ឋព្ពានិ. ផោដ្ឋព្ពំ បន អញ្ញំបិ យុជ្ជតេវ. អត្ថិទានីតិ មនសិកតត្តា បច្ចុប្បន្នភូតានីតិ វុត្តំ. ‘‘អរូបីនំ’’តិ អរូបព្រហ្មានំ. ‘‘តេ’’តិ អរូបិនោ. ‘‘តានី’’តិ ហេដ្ឋិមជ្ឈានានិ. វិស្សដ្ឋំ លទ្ធឈានំ យេសំ តេ វិស្សដ្ឋជ្ឈានា. ‘‘តតោយេវ ចា’’តិ វិស្សដ្ឋជ្ឈានត្តាយេវ ច. អាកឌ្ឍិតំ មានសំ ចិត្តំ ឯតេសន្តិ វិគ្គហោ. ឥទញ្ច ហេតុវិសេសន បទំ. អាកឌ្ឍិតមានសត្តា កាមភវេ ឧប្បជ្ជមានានន្តិ ទីបេតិ. តេសំ អរូបីនំ. ‘‘អញ្ញំ ទុព្ពល កម្មំ’’តិ ឧបចារជ្ឈានកម្មតោ អញ្ញំ តិហេតុកោមកំ កម្មំ. ‘‘តេសំ’’តិ រូបលោកតោ ច វន្តានំ. ‘‘សតោ’’តិ សន្តស្ស សមានស្ស. ‘‘ឧបត្ថម្ភនេ ការណំ នត្ថី’’តិ ឥទំ ឧបចារជ្ឈាន កម្មស្ស គរុក កម្មគតិកត្តា វុត្តំ. ឯកន្ត គរុកកម្មភូតំបិ បន មហគ្គតជ្ឈាន កម្មំ នាម នានានិកន្តិ ពលេន បដិពាហីយមានំ បដិសន្ធិំ ន ទេតិយេវ. ឧបចារជ្ឈាន កម្មេ វត្តព្ពំ នត្ថីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តាទិសានី’’តិ តថា រូបានិ ទ្វិហេតុកោមក កម្មានិ តេសំ ឱកាសំ ន លភន្តិ. នីវរណានំ សុដ្ឋុវិក្ខម្ភិតត្តាយេវ. ‘‘យេនា’’តិ យេន ឆន្ទាទីនំ បវត្តិ ការណេន. ‘‘នានាកម្មានិ បី’’តិ ឧបចារជ្ឈាន កម្មតោ អញ្ញានិ បច្ចុប្បន្ន កម្មានិបិ អតីតភវេសុ កតានិ អបរបរិយាយ កម្មានិបិ. ‘‘យេន ចា’’តិ យេន នានាកម្មានម្បិ ឱកាស លាភការណេន ច. ‘‘តេ’’តិ រូបី ព្រហ្មានោ. ‘‘វុត្តនយេនេ វា’’តិ សុដ្ឋុវិក្ខម្ភិតនីវរណានំ តេសំ អប្បនា បត្តជ្ឈានវិសេសេន [ យស្មា បនាតិអាទិនា ច ] បរិភាវិត ចិត្តសន្តានត្តា’តិ ច វុត្តនយេនេវ. ‘‘តំ ការណំ’’តិ អហេតុក បដិសន្ធិយា អភាវ ការណំ. បរម្បរ ភវេសុច វីថិមុត្តចិត្តានំ បវត្តាការំ ទស្សេតុន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យថា តានិយេវ ឱសធានី’’តិ លោកេ ឯកំ ឱសធំ លភិត្វាតំ ទេវសិកំ ភុញ្ជតិ. ឯកោបថមទិវសេ ភុញ្ជន្តំ ទិស្វា កតមំ នាម ត្វំ ឱសធំ ភុញ្ជសីតិ បុច្ឆិ. ឥទំ នាម ឱសធំ ភុញ្ជាមីតិ វទតិ. បុនទិវសេសុបិ ឱសធំ ភុញ្ជន្តំ ទិស្វា តថេវ បុច្ឆិ. តមេវ ឱសធំ ភុញ្ជាមីតិ វទតិ. តត្ថ ‘‘តមេវ ឱសធំ’’តិ យំ បថមទិវសេ ឱសធំ តយាច បុច្ឆិតំ. មយា ច កថិតំ. តមេវ អជ្ជ ភុញ្ជាមីតិ អត្ថោ. តត្ថ បន បថមទិវសេ ភុត្តំ ឱសធំ អញ្ញំ. អជ្ជ ភុត្តំ អញ្ញំ. តំសទិសំ បន អញ្ញំបិ តមេវាតិ លោកេ វោហរន្តិ តានិយេវ ឱសធានិ ភុញ្ជាមីតិ. ឯវំ ឥធបិ តស្សទិសេ តព្ពោហារោ ទដ្ឋព្ពោ. ‘‘តស្មិំ’’តិ ភវង្គចិត្តេ. អវត្តមានេ ឧបបត្តិភវោ ឱច្ឆិជ្ជតិ. វត្តមានេ ន ឱច្ឆិជ្ជតិ. តស្មា តស្ស ឧបបត្តិ ភវស្ស អនោច្ឆេទ អង្គត្ថាយ ការណត្តា ភវង្គន្តិ វុច្ចតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឧបបត្តិ ភវោ’’តិ ច កម្មជក្ខន្ធសន្តានំ វុច្ចតិ. ‘‘បរសមយេ’’តិ ឧច្ឆេទ ទិដ្ឋីនំ វាទេ. ‘‘វដ្ដមូលានី’’តិ អវិជ្ជាតណ្ហា វុច្ចន្តិ. វដ្ដមូលានិ សុដ្ឋុឧច្ឆិជ្ជន្តិ ឯត្ថាតិ វិគ្គហោ. ‘‘យស្ស អត្ថាយា’’តិ សឧបាទិសេសាទិកស្ស និព្ពានស្ស បដិលាភត្ថាយ. ‘‘បដ្ឋបីយន្តី’’តិ បវត្តាបីយន្តិ. បជ្ជន្តិ បាបុណន្តិ អរិយា ជនា ឯត្ថាតិ បទំ. បរតោ សមន្តិបទេ អនុបាទិសេសស្ស គយ្ហមានត្តា ឥធ សឧបាទិសេសន្តិ វុត្តំ. ពុជ្ឈន្តីតិ ពុធា. សុដ្ឋុ សទ្ធិំ ឧច្ឆិន្នំ សិនេហពន្ធនំ យេហិ តេ សុសមុច្ឆិន្នសិនេហពន្ធនា. កថញ្ច សុដ្ឋុឧច្ឆិន្នំ, កេហិ ច សទ្ធិំ ឧច្ឆិន្នន្តិអាហ ‘‘អនុសយមត្តំ បី’’តិអាទិំ. ‘‘សេសកិលេសេហី’’តិ តណ្ហាសិនេហ ពន្ធនតោ អវសេស កិលេសេហិ. ‘‘អធិសយិតំ’’តិ វិក្ខម្ភិតុំបិ អសក្កុណេយ្យំ ហុត្វា អតិរេកតរំ សយិតំ. ‘‘អធិគមាវហំ’’តិ អធិគមោ វុច្ចតិ នវវិធោ លោកុត្តរ ធម្មោ. តំ អាវហតីតិ អធិគមាវហំ. ‘‘សីលំ’’តិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ. ‘‘ធុតង្គំ’’តិ តេរសធុតង្គំ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ.

វីថិមុត្តសង្គហទីបនិយាអនុទីបនា និដ្ឋិតា.