៤. វីថិសង្គហអនុទីបនា

១៣៦. វីថិសង្គហេ. ‘‘តេសញ្ញេ វា’’តិ ចិត្ត ចេតសិកានំ ឯវ. ‘‘វុត្តប្បការេនា’’តិ ‘តត្ថ ចិត្តំ តាវ ចតុព្ពិធំ ហោតិ កាមាវចរំ រូបាវចរំ, តិអាទិនា ឥច្ចេវំ វុត្តប្បការេន. ‘‘បុព្ពា បរនិយាមិតំ’’តិ វា ទ្វត្តិំស សុខ បុញ្ញម្ហាតិអាទិនា នយេន បុព្ពា បរនិយាមិតំ. ‘‘អារព្ភគាថាយា’’តិ.

វីថិ ចិត្តវសេនេវំ, បវត្តិយ មុទីរិតោ;

បវត្តិ សង្គហោ នាម, សន្ធិយំ ទានិ វុច្ចតី.តិ

ឯវំ បវត្តិកាលេ បវត្តិ សង្គហោ, បដិសន្ធិកាលេ បវត្តិ សង្គហោតិ សិទ្ធោ ហោតិ. កេចិ វាទេ ‘‘បដិសន្ធិ បវត្តិយំ’’តិ និទ្ធារណេ គហិតេ ទ្វីសុ បដិសន្ធិ សង្គហ បវត្តិ សង្គហេសុ ឥទានិ បវត្តិ សង្គហំ បវក្ខាមិ, បច្ឆា បដិសន្ធិ សង្គហំ បវក្ខាមីតិ អត្ថោ ហោតិ. តត្ថ ‘‘បដិសន្ធិ សង្គហោ’’តិ បដិសន្ធិកាលេ សង្គហោ. ‘‘បវត្តិ សង្គហោ’’តិ បវត្តិកាលេ សង្គហោ. សោ ច ឧបរិគាថាយ ន សមេតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ សតី’’តិអាទិមាហ. ‘‘តានិ តីណិ ឆក្កានិ និក្ខិត្តានី’’តិ ឆក្កមត្តានិ និក្ខិត្តានិ, ន សកលំ. វត្ថុ ទ្វារា លម្ពណ សង្គហោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សា បនា’’តិ សាវិសយប្បវត្តិ បន. ‘‘កាចិ សីឃតមា’’តិ កាចិ អតិរេកតរំ សីឃា. ‘‘ទន្ធា’’តិ សណិកា, ចិរាយិកា. ‘‘អនុបបន្នា’’តិ អសម្បន្នា. អសម្បន្ន ទោសោ អាគច្ឆតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ធាតុភេទំ’’តិ សត្ត វិញ្ញាណ ធាតូនំ វិភាគំ. ‘‘ធាតុនានត្តំ’’តិ ធារណ កិច្ចនានត្តំ. ឥតិ តស្មា មនោធាតុ វិសុំ វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘មននំ’’តិ វិជាននភាវំ អបត្តំ. អាវជ្ជនមត្ត សម្បដិច្ឆនមត្ត សង្ខាតំ ជាននមត្តំ. ‘‘យំ កិញ្ចិ មននំ’’តិ អន្តមសោ អាវជ្ជនមត្ត សម្បដិច្ឆនមត្តំ បីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សុទ្ធោ បន មនោវិញ្ញាណប្បពន្ធោ’’តិ មនោទ្វារ វិការំ បដិច្ច បវត្តោ មនោវិញ្ញាណប្បពន្ធោ. ន ភវង្គ មនោវិញ្ញាណប្បពន្ធោ. សោ ហិ វីថិមុត្តត្តា ឥធ អប្បសង្គោតិ. មនោទ្វារេ បន ទ្វិធាតិ សម្ពន្ធោ. ពុទ្ធស្ស ភគវតោ បថមាភិនីហារកាលោ នាម សុមេធតាបសកាលេ ពុទ្ធ ភាវាយ កាយ ចិត្តានំ អភិនីហារកាលោ. អាទិសទ្ទេន បច្ឆិម ភវេ បដិសន្ធិគ្គហណាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ‘‘ជាតិ ផលិកក្ខន្ធា វិយ សម្បជ្ជន្តី’’តិ តេន ឱភាសេន អជ្ឈោត្ថដត្តា ជាតិផលិកក្ខន្ធ សទិសា ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឧបបត្តិ ទេវ ព្រហ្មានំ បនា’’តិ ឧបបត្តិប្បដិសន្ធិកានំ ឱបបាតិក ទេវ ព្រហ្មានំ បន. ‘‘បសាទ និស្សយ ភូតានំ’’តិ ចក្ខាទីនំ បសាទ វត្ថូនំ និស្សយ មហាភូតានំ.

‘‘យានិ បនា’’តិអាទីសុ. ទ្វត្តិ ចិត្តក្ខណានិ អតិក្កម្ម អាបាតំ អាគច្ឆន្តីតិ យោជនា. ឯវំ បរត្ថបិ. វិភូតស្សាតិ ច អវិភូតស្សាតិ ច ឥទំ អាទិម្ហិ មនោទ្វារេ បន វិភូតស្សាតិ ច អវិភូតស្សាតិ ច បទានំ ឧទ្ធរណំ. ‘‘រូបា រូបានំ’’តិ រូប ធម្មានញ្ច អរូប ធម្មានញ្ច. ‘‘តាវា’’តិ វីថិ ចិត្តប្បវត្តិ ទស្សនតោ បថមតរំ ឯវាតិ អត្ថោ. ‘‘អទ្ធាន បរិច្ឆេទំ’’តិ ខណកាល បរិច្ឆេទំ. វិភាវនិបាឋេ ‘‘អតិមហន្តា ទិវសេន វិសយ វវត្ថានំ ហោតី’’តិ វចនេន អាទិម្ហិ ‘ឆវត្ថូនិ, ឆ ទ្វារានិ, ឆ អារម្មណានិ, ឆ វិញ្ញាណានិ, ឆ វីថិយោ, ឆ ធាវិសយប្បវត្តី,តិ ឯវំ វុត្តេសុ ឆសុ ឆក្កេសុ ឆធាវិសយប្បវត្តីតិ បទមត្តំ សង្គណ្ហាតិ. តំ អនុបបន្នំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឯវញ្ហិ សតី’’តិអាទិំ. ‘‘វិសយ វវត្ថានត្ថ មេវា’’តិ អតិមហន្តាទិ វិសយ វវត្ថានត្ថមេវ វុត្តន្តិ ន ច សក្កា វត្តុំ. រូបា រូប ធម្មានំ អទ្ធាន បរិច្ឆេទោ នាម អភិធម្មេ សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពោ. តស្មា តស្ស ទស្សនត្ថម្បិ តំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘សភាវប្បដិលាភោ’’តិ ចិន្តន ផុសនាទីនំ បាតុភាវោ វុច្ចតិ. ‘‘អនិវត្តី’’តិ អនន្តរធានំ វុច្ចតិ. ‘‘បរិហាយិត្វា’’តិ ជរា កិច្ចំ អាហ. ‘‘អច្ឆរាសង្ឃាដក្ខណស្សា’’តិ អង្គុលីនំ សង្ឃដ្ដនក្ខណស្ស. អាចរិយានន្ទត្ថេរោ នាម អភិធម្ម ដីកាការោ វុច្ចតិ. ‘‘អស្សា វិជ្ជុយាឋិតិ នាម វិសុំ ន បញ្ញាយតី’’តិ វិជ្ជុប្បាទំ បស្សន្តានំ ន បញ្ញាយតិ. តថា ចិត្តម្បិ វឌ្ឍនានន្តរមេវ ភិជ្ជតីតិ យោជនា. តេនាហ ‘‘តំ បី’’តិអាទិំ. ឧទយភាគោ នាម វឌ្ឍនភាគោ, វយភាគោ នាម អន្តរធានភាគោ. ‘‘ឯវញ្ច កត្វា’’តិ លទ្ធគុណ វចនំ. ‘‘ឯកំចិត្តំ ទិវសំ តិដ្ឋតី’’តិ បុច្ឆា វចនំ. ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិញ្ញា វចនំ. ‘‘វយក្ខណោ’’តិ បុច្ឆា. ‘‘ន ហេវំ វត្តព្ពេ’’តិ បដិក្ខេបោ. បច្ចត្ត វចនស្ស ឯការត្តំ. ឯវំ នវត្តព្ពន្តិ អត្ថោ. ‘‘មហាថេរេនា’’តិ មោគ្គលិ បុត្តតិស្ស មហាថេរេន. ននុ សុត្តន្តេសុ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘នា’’តិ ន ឧបលព្ភតិ. ‘‘ឥមស្ស វុត្តត្តា’’តិ ឥមស្ស វចនស្ស វុត្តត្តា. សង្ខត លក្ខណំ វិសយោ យេសំ តានិ សង្ខត វិសយ លក្ខណានិ. សង្ខត ធម្មមេវ អាហច្ច តិដ្ឋតិ. អយំ អភិធម្មេ ធម្មតាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘សង្គហ ការេនា’’តិ អាចរិយ ពុទ្ធឃោសត្ថេរំ វទតិ. ‘‘អត្ថិក្ខណំ’’តិ ខណទ្វយមេវ វុច្ចតិ. ឥតិ វត្វា តមត្ថំ សាធេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. គាថាយំ. ‘‘តស្សេវា’’តិ តស្សា ឋិតិយា ឯវ ភេទោ. សព្ពទា សព្ពបាណិនំ មរណំ នាម វុច្ចតីតិ យោជនា. ‘‘តមត្ថំ’’តិ តានិ អត្ថិក្ខណំ ឧបាទាយ លព្ភន្តីតិ អត្ថំ. ‘‘អថវា’’តិ ឯកោ ថេរវាទោ. ‘‘សន្តតិ វសេន ឋានំ’’តិ ឋិតាយ អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតីតិ ឯត្ថ ឋិតភាវសង្ខាតំ ឋានំ សន្តតិ ឋិតិវសេន វេទិតព្ពន្តិ វទន្តិ. ‘‘ឥមស្មិំ បន សុត្តេ’’តិ វេទនាយ ឧប្បាទោ បញ្ញាយតិ, វយោ បញ្ញាយតិ, ឋិតាយ អញ្ញថត្តំ បញ្ញាយតីតិ ឥទំ សុត្តំ វទតិ. ‘‘អប្បដិពាហេត្វា’’តិ អនីវារេត្វា. យាវឌ្ឍនស្ស និវត្តិ នាម អត្ថិ. ឧទយ បរិយន្ត មត្តភូតា សា ឯវ និវត្តិ. ‘‘ទ្វីហិ ខន្ធេហី’’តិ រូប ជរា រូបក្ខន្ធេន សង្គហិតា. អរូប ជរា សង្ខារក្ខន្ធេនាតិ ឯវំ ទ្វីហិ ខន្ធេហិ. យញ្ច តត្ថ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. រូបស្ស ឧប្បាទោ ទ្វិធាភិន្ទិត្វា ទេសិតោ. កថំ, ឧបចយោ សន្តតី តិយោជនា. ‘‘វិភាគា រហស្សា’’តិ ឧប្បាទោ ឧប្បជ្ជ នដ្ឋេន ឯកោ សមានោ រូបានំ វឌ្ឍន សមយេ ឧប្បាទោ. ឧបរិ វឌ្ឍនដ្ឋេន ឧបចយោតិ វុត្តោ. អវឌ្ឍិត្វា ឋិត សមយេ ឧប្បាទោ យថា ឋិត នីហារេន ចិរកាលំ បវត្តិ អត្ថេន សន្តតីតិ វុត្តោ. ឯវំ វិភាគា រហស្ស. ‘‘យថានុលោម សាសនំ’’តិ វិនេតព្ព បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយានុលោម សាសនំ.

‘‘អរូប’’ន្តិអាទីសុ. ‘‘អរូបំ’’តិ សព្ពសោ រូបសណ្ឋាន រហិតត្តា ចិត្ត ចេតសិកំ នាមំ វុច្ចតិ. ‘‘អរូបិ សភាវត្តា’’តិ អរូប ធម្ម សភាវត្តា ឥច្ចេវត្ថោ. តត្ថ អរូប ធម្ម សភាវោ នាម រូប ធម្មតោ សតគុណេនវាសហស្សគុណេនវាសណ្ហសុខុមសភាវោ. វិភាវ និបាឋេ. ‘‘គាហក គហេតព្ព ភាវស្ស តំ តំ ខណវសេន និប្ផជ្ជនតោ’’តិ ឯត្ថ បញ្ចទ្វារ វីថីសុ វីថិ ចិត្តានញ្ច អារម្មណានញ្ច វិសយី វិសយភាវោ គាហក គហេតព្ព ភាវោ នាម. ‘‘តំ តំ ខណវសេន និប្ផជ្ជនតោ’’តិ វីថិ ចិត្តានិ ច ឯកស្មិំ អារម្មណេបិ អាវជ្ជនាទីហិ នានា កិច្ចេហិ គណ្ហន្តា ឯវ គហណ កិច្ចំ សម្បាទេន្តិ. នានា កិច្ចានិ ច នានា ចិត្តានំ វសេន សម្បជ្ជន្តិ. អារម្មណានិ ច បុរេជាតានិ ហុត្វា យាវ តានិ កិច្ចានិ សម្បជ្ជន្តិ, តាវ បច្ចុប្បន្នភាវេន ធរមានានិ ឯវ គហណំ សម្បាទេន្តិ. ឯវំ សតិ, គាហកានំ វីថិ ចិត្តានញ្ច ខណត្តយាយុកត្តា ឯវ គាហក កិច្ចំ និប្ផជ្ជតិ, សិជ្ឈតិ. គហេតព្ពានំ អារម្មណានញ្ច សត្តរស ចិត្តក្ខណាយុកត្តា ឯវ គហេតព្ព កិច្ចំ និប្ផជ្ជតិ, សិជ្ឈតិ. ឯវំ តំ តំ ខណ វសេន និប្ផជ្ជនតោ. វិញ្ញត្តិ ទ្វយំ ឯក ចិត្តក្ខណិកំ. កស្មា, ចិត្តានុ បរិវត្តិ ធម្មត្តា. ‘‘ឧប្បាទមត្តា’’តិ និប្ផន្ន រូបានំ ឧប្បាទមត្តា. ‘‘ភង្គមត្តា’’តិ តេសមេវ ភង្គមត្តា. ‘‘រូប ធម្មានំ’’តិ និប្ផន្ន រូប ធម្មានំ. ‘‘ឧប្បាទនិរោធ វិធានស្សា’’តិ ឧប្បាទ និរោធ វិធានភូតស្ស មហាអដ្ឋកថាវាទស្ស បដិសិទ្ធត្តាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តំ’’តិ តំ មហាអដ្ឋកថា វចនំ. ‘‘តស្មិំ វាទេ’’តិ តស្មិំ មហាអដ្ឋកថាវាទេ. ‘‘តត្ថ អាគតា’’តិ តស្មិំ វាទេ អាគតា. យំ បន វិភាវនិយំ ការណំ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តំ ដីកានយំ’’តិ តំ សោឡស ចិត្តក្ខណាយុក ទីបកំ មូលដីកានយំ. តទត្ថំ សាធេន្តេន វិភាវនិ ដីកាចរិយេន វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. សង្គហការស្ស អដ្ឋកថា ចរិយស្ស. ‘‘ឧបចរីយតី’’តិ ឧបចារ វសេន វោហរីយតិ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘ឯតានី’’តិ អារម្មណានិ. ‘‘តំ’’តិ តំ ឯក ចិត្តក្ខណំ. ‘‘តេ ចា’’តិ រូប ធម្មា ច. ‘‘បរិបុណ្ណ បច្ចយូបលទ្ធា’’តិ បរិបុណ្ណំ បច្ចយំ ឧបលទ្ធា. ‘‘សោ’’តិ ដីកាការោ. ‘‘ឥតរានី’’តិ គន្ធរស ផោដ្ឋព្ពានិ. ‘‘គោចរភាវំ’’តិ បញ្ចទ្វារិក ចិត្តានំ គោចរភាវំ. ‘‘បុរិមានិ ទ្វេ’’តិ រូបសទ្ទា រម្មណានិ. ‘‘និមិត្ត វសេន ឃដ្ដេន្តី’’តិ អាទាសំ បស្សន្តស្ស មុខសទិសំ មុខនិមិត្តំ មុខប្បដិពិម្ពំ អាទាសេ ឧបដ្ឋាតិ. ឯវំ រូបារម្មណំ ចក្ខុបសាទេ សទ្ទារម្មណញ្ច សោតបសាទេ តំ សទិស និមិត្ត វសេន ឃដ្ដេន្តិ. នវត្ថុ វសេន ឃដ្ដេន្តិ. សយំ គន្ត្វា ន ឃដ្ដេន្តីតិ អធិប្បាយោ. អសម្បត្តានញ្ញេវ អារម្មណានំ. ‘‘និមិត្តុ បដ្ឋាន វសេនា’’តិ និមិត្តស្ស ឧបដ្ឋានវសេន. ‘‘និមិត្ត អប្បនាវសេនា’’តិ និមិត្តស្ស បវេសន វសេន. មនោទ្វារេ បន អសម្បត្តានិយេវ ហុត្វាតិ បាឋសេសោ. ‘‘អាបាតា គមនញ្ចេត្ថា’’តិអាទីសុ. ‘‘លញ្ឆកានំ’’តិ លញ្ឆនការានំ. ‘‘លញ្ឆនក្ខន្ធំ’’តិ អយោមយំ លញ្ឆនក្ខន្ធំ. សោ ច លញ្ឆនក្ខន្ធោ តាលបណ្ណេ អាបាតេត្វា អក្ខរំ ឧបដ្ឋាបេតិ. តត្ថ ‘‘អាបាតេត្វា’’តិ អជ្ឈោត្ថរិត្វា. ‘‘ចក្ខាទិប្បថេ’’តិ ចក្ខាទីនំ វិសយក្ខេត្តេ. ន កេវលំ អត្តនោ ទ្វារេសុ ឯវ អាបាត មាគច្ឆន្តិ. អថ ខោ មនោទ្វារេបិ អាបាត មាគច្ឆន្តិ. ន កេវលំ ភវង្គ មនោទ្វារេ ឯវ អាបាត មាគច្ឆន្តីតិ យោជនា. ‘‘តេសុ បនា’’តិ តេសុ អារម្មណេសុ បន. តានិ អារម្មណានិ យេសំ តានិ តទា រម្មណានិ. ន ឯកក្ខណេ បញ្ចសុ អារម្មណេសុ វីថិ ចិត្តានិ បវត្តន្តិ, ឯកេកស្មិំ អារម្មណេ ឯវាតិ វុត្តត្តា ន ទ្វីសុ, ន តីសុ, ន ចតូសូតិបិ វត្តព្ពំ. ពហុចិត្តក្ខណាតីតានិ បញ្ចារម្មណានិ ពហុចិត្តក្ខណាតីតេ បញ្ចទ្វារេតិ យោជនា. បញ្ចទ្វារេតិ ច បញ្ចទ្វារេសូតិ អត្ថោ. ‘‘ឯវំ សតី’’តិ តេសំ បសាទានំ អាវជ្ជនេន សទ្ធិំ ឧប្បត្តិយា សតិ. ‘‘អាទិលក្ខណំ’’តិ បញ្ចារម្មណានំ បញ្ចទ្វារេសុ អាបាតា គមន សង្ខាតំ វិសយប្បវត្តិយា អាទិលក្ខណំ. ចលនញ្ច ទដ្ឋព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យថា គហិតំ’’តិ បដិសន្ធិតោ បដ្ឋាយ គហិតប្បការំ. វិភាវនិបាឋេ ‘‘យោគ្យ ទេសាវដ្ឋាន វសេនា’’តិ អាបាតំ អាគន្តុំ យុត្តដ្ឋានេ អវេច្ចដ្ឋាន វសេន. យុជ្ជនញ្ច, មន្ថនញ្ច, ខោភករណញ្ច, ឃដ្ដនន្តិ ច អាបាតា គមនន្តិ ច វុច្ចតីតិ យោជនា. ហេដ្ឋា វុត្តោយេវ អាបាតា គមនញ្ចេត្ថាតិអាទិនា. ‘‘នានា ឋានិយេសូ’’តិ នានា ឋានេសុ ឋិតេសុ. ‘‘ឯកោ ធម្មនិយាមោ នាមា’’តិ យថា ពោធិសត្តេ មាតុកុច្ឆិម្ហិ បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តេ ធម្មនិយាម វសេន សកលេ ជាតិក្ខេត្តេ បថវិកម្បនំ អហោសិ. តថា ឥធបិ បញ្ចទ្វារេសុ ឯកេកស្មិំ ទ្វារេ អារម្មណេ ឃដ្ដេន្តេ ធម្មនិយាម វសេន ភវង្គ ចលនំ ហោតិ. អយំ ធម្មនិយាមោ នាម. ‘‘សហេវា’’តិ ឯកតោយេវ. កថំ ហទយ វត្ថុ និស្សិតស្ស ភវង្គស្ស ចលនំ សិយាតិ យោជនា. ឯត្ថ ច បញ្ចវិញ្ញាណស្ស ចលនំ សិយាតិ ឥទំ ន វត្តព្ពំ. កស្មា, តទា បញ្ចវិញ្ញាណស្ស អវិជ្ជមានត្តា. យទា ច តំ វិជ្ជតិ, តទា តំ ន ចលតីតិ ន វត្តព្ពំ. សព្ពម្បិ ហិ វីថិចិត្តំ នាម ចលតិ យេវាតិ. សន្តតិ នាម បុព្ពា បរប្បពន្ធោ. សណ្ឋានំ នាម សហប្បវត្តានំ ឯកតោ ឋិតិ. ឥធ សណ្ឋានំ អធិប្បេតំ. បញ្ចនិស្សយ មហាភូតេហិ សទ្ធិំ ហទយ វត្ថុ និស្សយភូតានំ ឯក សណ្ឋាន ភាវេន ឯកាពទ្ធត្តាតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘សណ្ឋាន វសេនាតិ បន វត្តព្ពំ’’តិ. ‘‘តាទិសស្ស អនុក្កម ចលនស្សា’’តិ វិភាវនិយំ ភេរិសក្ខរោបមាយ សទ្ធិំ រូបាទិនា បសាទេ ឃដ្ដិតេ តន្និស្ស យេសុ មហាភូតេសុ ចលិតេសុ អនុក្កមេន តំ សម្ពន្ធានំ សេសរូបានម្បិ ចលនេន ហទយ វត្ថុម្ហិ ចលិតេ តន្និស្សិតស្ស ភវង្គស្ស ចលនា ការេន បវត្តិតោតីតិ ឯវំ វុត្តស្ស អនុក្កម ចលនស្ស. ‘‘ភវង្គប្បវាហំ’’តិ ភវង្គ សន្តតិំ. ‘‘កុរុមានំ’’តិ ករោន្តំ. សល្លក្ខេន្តំ’’តិ ឥទមេវាតិ សន្និដ្ឋាបេន្តំ. ‘‘យោនិ សោមនសិការាទិវសេនា’’តិ យោនិ សោមនសិការោ កុសល ជវនុប្បត្តិយា បច្ចយោ. អយោនិ សោមនសិការោ អកុសល ជវនុប្បត្តិយា បច្ចយោ. និរនុសយ សន្តានតា ក្រិយជវនុប្បត្តិយា បច្ចយោ. តេសុ ច សោមនស្ស ជវនាទីនំ ឧប្បត្តិ បច្ចយោបិ ហេដ្ឋា ចិត្ត សង្គហេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ.

‘‘ភវង្គបាតោ’’តិអាទីសុ. ‘‘អាវជ្ជនតោ បដ្ឋាយ ឧដ្ឋិតំ’’តិ កម្ម វិបាកសន្តានតោ ច តទារម្មណតោ ច មុញ្ចិត្វា វិសុំ ក្រិយាមយ ព្យាបារេន អារម្មណន្តរំ គហេត្វា ឧដ្ឋិតំ សមុដ្ឋិតំ. ភវង្គ ចលនម្បិ ឧដ្ឋានស្ស អាទិ ហោតិ. តស្មា តម្បិ ឧដ្ឋិតេ ចិត្ត សន្តានេ សង្គណ្ហន្តោ បថម ភវង្គ ចលនតោយេវ វាតិ វុត្តំ. ‘‘ឥមស្មិំ ឋានេ’’តិ វីថិ ចិត្តានំ អនុក្កមេន អត្តនោ កិច្ចេហិ អារម្មណប្បវត្តិដ្ឋានេ. ‘‘ទោវារិកោបមា’’តិ ពធិរទោវារិកោបមា. ‘‘គាមិល្លោបមា’’តិ គាមទារកោបមា. ‘‘អម្ពោបមា’’តិ អម្ពប្ផលោបមា. អញ្ញាបិ ឧបមា អត្ថិ. មក្កដសុត្តោបមា, ឧច្ឆុយន្តោបមា, ជច្ចន្ធោបមា. តាសព្ពាបិ អដ្ឋសាលិនិយំ វិបាកុទ្ធារ កថាតោ គហេតព្ពា. ‘‘យត្ថហី’’តិអាទីសុ. ‘‘កថំ ឆ ឆក្ក យោជនា ហោតី’’តិ. ចក្ខុ វត្ថុ វចនញ្ច, ចក្ខុទ្វារ វចនញ្ច, រូបា រម្មណ វចនញ្ច, ចក្ខុ វិញ្ញាណ វចនញ្ច, ចក្ខុទ្វារ វីថិ ចក្ខុ វិញ្ញាណ វីថិ វចនញ្ច, អតិមហន្តា រម្មណ វចនញ្ចា,តិ ឯតានិ ឆវចនានិ. តេហិ ឆឆក្កេហិ អាហរិត្វា ឥមិស្សំ វីថិយំ ទស្សិតានិ. សេសវីថីសុបិ យថាលាភំ ទស្សិតព្ពានិ. ឯវំ ឆឆក្កយោជនា ហោតិ. ‘‘ឯត្ថ ច យត្តកានី’’តិអាទីសុ. ‘‘ឯកូន បញ្ញាស បរិមាណេសូ’’តិ ឯកស្សនិប្ផន្ន រូបធម្មស្ស ឯកបញ្ញាស មត្តេសុ ខុទ្ទកក្ខណេសុ ឧប្បាទក្ខណញ្ច ភង្គក្ខណញ្ច ឋបេត្វា មជ្ឈេ ឯកូន បញ្ញាស មត្តានិ ឋិតិក្ខណានិ សន្តិ. តេសុ ខណេសុ អនុក្កមេន ឧប្បន្នា ឯកូន បញ្ញាស ចក្ខុ បសាទា ច សន្តិ. ‘‘កិស្មិញ្ចី’’តិ តេសុ កតរស្មិំ នាម ចក្ខុ បសាទេ ន ឃដ្ដេន្តីតិ ន វត្តព្ពានិ. ‘‘តេសុ បនា’’តិ និទ្ធារណេ ភុម្មវចនំ. ‘‘យទេវ ឯកំ ចក្ខូ’’តិ និទ្ធារណីយំ. តំ បន កតមន្តិ. អតីត ភវង្គេន សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជិត្វា តំ អតិក្កម្ម ភវង្គ ចលនក្ខណេ លទ្ធឃដនំ ឯកំ ចក្ខុ. តំ បន ចក្ខុ វិញ្ញាណស្ស វត្ថុ ភាវញ្ច ទ្វារភាវញ្ច សាធេតិ. សេសវិញ្ញាណានំ ទ្វារភាវំ សាធេតីតិ. តេនាហ ‘‘យថារហំ’’តិ. ឯតទេវ ឯតំ ឯវ ចក្ខុ កិច្ច សាធនំ នាម ហោតិ វីថិ ចិត្តុប្បត្តិយា វត្ថុ កិច្ចទ្វារ កិច្ចានំ សាធនតោ. ‘‘យំ មជ្ឈិមាយុកំ’’តិ មន្ទាយុក អមន្ទាយុកានំ មជ្ឈេ បវត្តត្តា យំ មជ្ឈិមាយុកន្តិ វទន្តិ. តំ កិច្ច សាធនំ នាមាតិ យោជនា. ‘‘ឥតរានិ បនា’’តិ ឯកូន បញ្ញាស បរិមាណេសុ ចក្ខុ បសាទេសូតិ វុត្តានិ, តេសុ ឯកំ កិច្ច សាធនំ ឋបេត្វា សេសានិ ឥតរានិ អដ្ឋ ចត្តាលីស ចក្ខូនិ មោឃវត្ថូនិ នាម ហោន្តិ. រូបា រម្មណេហិ សទ្ធិំ លទ្ធ ឃដ្ដនានម្បិ សតំ វីថិ ចិត្តុប្បត្តិយា វត្ថុ កិច្ចទ្វារ កិច្ចរហិតត្តា. តេសុ កតមានិ មន្ទាយុកានិ នាមាតិ អាហ ‘‘តានិ បនា’’តិអាទិំ. កិច្ច សាធនតោ បុរិមានិ នាម អតីត ភវង្គតោ បុរេ តេរសសុ ភវង្គេសុ អាទិ ភវង្គស្ស ភង្គក្ខណតោ បដ្ឋាយ ខណេ ខណេ ឧប្បន្នា សត្តតិំស ចក្ខុ បសាទា. តានិ មន្ទាយុកានីតិ វទន្តិ. កស្មា, កិច្ច សាធនតោ អប្បតរាយុកត្តា. កិច្ច សាធនតោ បច្ឆិមានិ នាម អតីត ភវង្គស្ស ឋិតិក្ខណតោ បដ្ឋាយ ខណេ ខណេ ឧប្បន្នា ឯកាទស ចក្ខុ បសាទា, តានិ អមន្ទាយុកានីតិ វទន្តិ. កស្មា, កិច្ច សាធនតោ ពហុតរាយុកត្តា. តទុភយានិបិ អដ្ឋ ចត្តាលីស មត្តានិ វេទិតព្ពានីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តតោ’’តិ តេហិ អដ្ឋចត្តាលីស មត្តេហិ. ‘‘បុរិមតរានី’’តិ សត្តតិំស មន្ទាយុកេហិ បុរិមតរានិ. តានិ ហិ ចក្ខុ វិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឋិតិ ភាវេន អនុបលទ្ធត្តា ឥធ ន គហិតានិ. ‘‘បច្ឆិមតរានី’’តិ ឯកាទស អមន្ទាយុកេហិ បច្ឆិមតរានិ. តានិ ច ចក្ខុ វិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឧប្បន្នានិបិ តស្មិំ ខណេ ឋិតិ ភាវេន អនុបលទ្ធត្តា ឥធ ន គហិតានិ. កស្មា បន ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឋិតិ ភាវេន អនុបលទ្ធានិ តទុភយានិ ឥធ ន គហិតានីតិ. ចក្ខុ វិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឋិតិ ភាវេន ធរមានានំ អដ្ឋចត្តាលីស មត្តានំ ចក្ខូនំ មជ្ឈេ ឯវ កតមំ ចក្ខុ ចក្ខុ វិញ្ញាណស្ស វត្ថុ កិច្ច ទ្វារ កិច្ចំ សាធេតីតិ អាសង្កិតព្ពំ ហោតិ. ឯត្ថ ច បញ្ច វត្ថូនិ នាម អត្តនោ ឋិតិក្ខណេ ឯវ បញ្ចវិញ្ញាណានំ វត្ថុទ្វារ កិច្ច សាធកត្តា ចក្ខុ វិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឋិតិ ភាវេន អនុបលទ្ធត្តា ឥធ ន គហិតានីតិ ច, ចក្ខុ វិញ្ញាណស្ស ឧប្បាទក្ខណេ ឋិតិ ភាវេន ធរមានានន្តិ ច, វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

‘‘ឯត្ថ សិយា’’តិអាទីសុ. ‘‘ឥមាយ វីថិយា’’តិ ឥមាយ អតិមហន្តា រម្មណ វីថិយា. ‘‘សមុទាយគ្គាហិកា’’តិ រូបា រម្មណានំ សមូហគ្គាហិកា. ‘‘វណ្ណសល្លក្ខណា’’តិ វណ្ណវវត្ថានិកា. ‘‘វត្ថុគ្គាហិកា’’តិ ទព្ព សណ្ឋានគ្គាហិកា. ‘‘នាមគ្គាហិកា’’តិ នាម បញ្ញត្តិគ្គាហិកា. ‘‘អលាតចក្កស្ស គាហិកា វិយា’’តិ រត្តន្ធការេ ឯកោ អលាតំ គហេត្វា បរិព្ភមតិ. អញ្ញោ តំ បស្សន្តោ ចក្កំ វិយ មញ្ញតិ. តត្ថ អលាតស្ស គតគតដ្ឋានេ បច្ចុប្បន្នំ រូបំ អារព្ភ ចក្ខុទ្វារ វីថិយោ ឧប្បជ្ជន្តិ. មនោទ្វារ វីថិយោ បន បុរិម បុរិមាហិ ចក្ខុទ្វារ វីថីហិ គហិតានិ អតីត រូបានិ អមុញ្ចិត្វា ឯកតោ សណ្ឋានញ្ច សន្តតិញ្ច កត្វា គណ្ហន្តិ. តទា បស្សន្តស្ស ចក្កំ វិយ ឧបដ្ឋាតិ. ឯវំ អយំ សមុទាយគ្គាហិកា ទដ្ឋព្ពា. ‘‘នត្ថិ តទារម្មណុប្បាទោ’’តិអាទីសុ. ‘‘យស្សា’’តិ យស្ស អារម្មណស្ស. ចិត្តានីតិ ច នានារម្មណានីតិ ច កម្មបទានិ. អវសេសេ តស្មិំ អារម្មណេ. ‘‘សង្គហ ការេនា’’តិ បោរាណ អដ្ឋកថាយោ ឯកតោ សង្គហេត្វា កតត្តា ពុទ្ធឃោសត្ថេរេន កតា សព្ពា អដ្ឋកថាយោ សង្គហដ្ឋកថា នាម. សោ ច សង្គហ ការោតិ វុច្ចតិ. ‘‘ឥធ បី’’តិ ឥមស្មិំ អភិធម្មត្ថ សង្គហេបិ. ‘‘ថេរេនា’’តិ អនុរុទ្ធត្ថេរេន. ‘‘ឯកម្បិ ឥច្ឆតិ យេវា’’តិ. ‘‘យស្ស ហិ ចត្តារី’’តិអាទីសុ យស្ស អារម្មណស្ស ចត្តារិ វា បញ្ចវា ឆវាតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. ‘‘ជវនម្បិ អនុប្បជ្ជិត្វា’’តិអាទីសុ. ‘‘អត្តនោ បធាន ក្រិយាយា’’តិ អនុប្បជ្ជិត្វាតិ បទស្ស បរតោ ‘យំ បវត្តតី’តិ អត្តនោ បធាន ក្រិយាបទំ អត្ថិ. តេន អត្តនោ ក្រិយាបទេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. ‘‘កត្ថចិ វុត្តា’’តិ កត្ថចិ សទ្ទគន្ថេសុ វុត្តា. អបិ ច, ហេតុម្ហិ ត្វាបច្ចយោ លក្ខណេ ហេតុម្ហិ ច មានន្ត បច្ចយា ជោតនីយដ្ឋេន វុត្តា, ន វចនីយដ្ឋេនាតិ ទដ្ឋព្ពា. ‘‘បកតិ និយាមេនា’’តិ ឯតេន បច្ចយ វិសេសេសតិ, ចត្តារិ វា បញ្ចវា ឆវា ជវនានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ទីបេតិ. តេនាហ ‘‘ឯត្ថបនា’’តិអាទិំ. ‘‘ទ្វត្តិក្ខត្តុំ’’តិ វាសទ្ទត្ថេ អញ្ញបទត្ថ សមាសបទន្តិ វុត្តំ ‘‘ទ្វិក្ខត្តុំ វា តិក្ខត្តុំ វា’’តិ. ‘‘វោដ្ឋព្ពនស្ស អាសេវនតា’’តិ អាសេវន បច្ចយតាវា បច្ចយុប្បន្នតាវា. ‘‘អាវជ្ជនាយា’’តិ ឯត្ថ វោដ្ឋព្ពន កិច្ចំ អាវជ្ជនម្បិ សង្គណ្ហាតិ. ឥធបិ អារម្មណ ទុព្ពលតាយ ចតុប្បញ្ច ជវនុប្បត្តិ ឥច្ឆិ តព្ពាតិ យោជនា. តត្ថ ‘‘ឥធ បី’’តិ ឥមស្មិំ បរិត្តា រម្មណ វារេបិ. តិវោដ្ឋព្ពនិកា បញ្ច បរិត្តា រម្មណ វីថិយោតិ យោជនា. ‘‘ឥតរានី’’តិ បរិត្ត មហន្តាតិ មហន្តា រម្មណានិ. ‘‘ឧភយថាបី’’តិ អាបាតា គមន វសេនបិ អារម្មណ ករណ វសេនបិ. ឥមស្ស បទស្ស.

១៣៧. ‘‘មនោទ្វារេ បនា’’តិអាទីសុ. ‘‘បរិត្តក្ខណា បី’’តិ ចិត្ត ផស្សាទយោ អប្បតរក្ខណាបិ. ‘‘អតីតានាគតា បី’’តិ អតីតានាគត ធម្មាបិ. ‘‘ឃដ្ដនេនា’’តិ រូបាទីនំ ឃដ្ដនេន. ‘‘យត្ថា’’តិ យស្មិំ ភវង្គេ. ‘‘បញ្ចទ្វារានុ ពន្ធកំ’’តិ បញ្ចទ្វារ វីថិ អនុគតំ. អតីតំ អាលម្ពណំ បវត្តេតិ យេវាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យថាបាតា គតមេវា’’តិ បកតិយា អាបាតា គតប្បការមេវ. ‘‘តថា តថា’’តិ ទិដ្ឋ សម្ពន្ធាទិនា តេន តេន បការេន. ‘‘កិញ្ចី’’តិ កិញ្ចិ អារម្មណំ. ‘‘ទិស្វា’’តិ បច្ចក្ខំ កត្វា. បញ្ចទ្វារគ្គហិតញ្ហិ អារម្មណំ បច្ចក្ខកតដ្ឋេន ទិដ្ឋន្តិ វុច្ចតិ. យំ កិញ្ចិ អារម្មណំ. ‘‘អនុមានេន្តស្សា’’តិ ឯវមេវ ភវិត្ថ, ភវិស្សតិ, ភវតីតិ អនុមានញ្ញាណេន ចិន្តេន្តស្ស. តំ សទិសំ អារម្មណំ. ‘‘បរស្ស សទ្ទហនា’’តិ បរវចនំ សុត្វា យថា អយំ វទតិ, តថេ វេតន្តិ សទ្ទហនា. ‘‘ទិដ្ឋិ’’ វុច្ចតិ ញាណំ វា លទ្ធិ វា. ‘‘និជ្ឈានំ’’តិ សុដ្ឋុ ឱលោកនំ. ‘‘ខន្តី’’តិ ខមនំ សហនំ. អញ្ញថត្តំ អគមនំ. ទិដ្ឋិយា និជ្ឈានំ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានំ. ទិដ្ឋិនិជ្ឈានស្ស ខន្តិ ទិដ្ឋិនិជ្ឈានក្ខន្តិ. ‘‘សេសំ’’តិ នានាកម្ម ពលេនាតិអាទិកំ. ‘‘ទេវតោ បសំហារវសេនា’’តិ ទេវតា កទាចិ កេសញ្ចិ សុបិនន្តេ នានារម្មណានិ ឧបសំហរិត្វា ទស្សេន្តិ. ឯវំ ទេវតោ បសំហារ វសេនាបិ. អនុពោធោ នាម លោកិយញ្ញាណ វសេន ចតុស្សច្ច ធម្មានំ អនុពុជ្ឈនំ. បដិវេធោ នាម លោកុត្តរញ្ញាណ កិច្ចំ. អនន្ត រូប និស្សយ បច្ចយគ្គហណេន បកតូ បនិស្សយ បច្ចយម្បិ ឧបលក្ខេតិ. ចិត្ត សន្តានស្ស អនន្តរូបនិស្សយ បច្ចយភាវោ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. អនន្ត រូប និស្សយ បច្ចយសត្តិ នាម អនន្តរ បរម្បរ វិប្ផរណវសេន មហាគតិកា ហោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. អនន្ត រូប និស្សយ បច្ចយានុ ភាវោតិបិ យុជ្ជតិ. កថំ មហាវិប្ផារោតិ អាហ ‘‘សកិំ បី’’តិអាទិំ. ‘‘សុដ្ឋុ អាសេវិត្វា’’តិ ឯត្ថ បច្ឆា អប្បមុស្សមានំ កត្វា បុនប្បុនំ សេវនំ សុដ្ឋុ អាសេវនំ នាម. ន កេវលំ បុរិម ចិត្ត សន្តានស្ស សោ ឧបនិស្សយ បច្ចយានុភាវោ ឯវ មហាវិប្ផារោ ហោតិ. បកតិយា ចិត្តស្ស វិចិត្ត ភាវ សង្ខាតំ ចិន្តនា កិច្ចម្បិ មហាវិប្ផារំ ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តញ្ច នាមា’’តិអាទិវុត្តំ. កថំ មហាវិប្ផារំ ហោតីតិ អាហ ‘‘កិញ្ចិ និមិត្តំ’’តិអាទិំ. ‘‘កិញ្ចិ និមិត្តំ’’តិ ទិដ្ឋាទីសុ នានា រម្មណេសុ កិញ្ចិ អប្បមត្តកំ ទិដ្ឋាទិកំ អារម្មណ និមិត្តំ. ‘‘តេហិ ចការណេហី’’តិ តេហិ កត្តុភូតេហិ ទិដ្ឋាទីហិ ការណេហិ. ‘‘ចោទីយមានំ’’តិ បយោជីយមានំ. ‘‘អជ្ឈាសយ យុត្តំ’’តិ អជ្ឈាសយេន សំយុត្តំ. ភវង្គ ចិត្តស្ស អារម្មណំ នាម អវិភូតំ ហោតិ. ភវង្គំ ចាលេត្វា អាវជ្ជនំ និយោជេតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘លទ្ធ បច្ចយេសូ’’តិ អាលោកាទិវសេន វា ទិដ្ឋាទិវសេន វា លទ្ធ បច្ចយវន្តេសុ. តទភិនិន្នាការោ នាម និច្ចកាលម្បិ តេសុ អារម្មណេសុ អភិមុខំ និន្នាការោ. តេន អាការេន បវត្តោ មនសិការោ. តេន សម្បយុត្តស្ស. ឯតេហិ វចនេហិ សុទ្ធមនោទ្វារេ អារម្មណានំ អបាតាគមនញ្ច ភវង្គ ចលនញ្ច ន កេវលំ លទ្ធ បច្ចយានំ អារម្មណានំ វសេនេវ ហោតិ. តាទិសេន បន មនសិការេន យុត្តស្ស សយញ្ច វីថិ ចិត្ត ចិន្តនា កិច្ចស្ស ចិត្តស្ស វសេនាបិ ហោតីតិ សិទ្ធំ ហោតិ. ន ហិ អារម្មណន្តរេ អភិនិន្នាការោ នាម នត្ថីតិ សក្កា វត្តុំ. កស្មា, អភាវិត ចិត្តានំ បមាទ ពហុលានំ ជនានំ កទាចិ ករហចិ ភាវនា មនសិការេ ករីយមានេបិ វីថិ ចិត្ត សន្តានស្ស ពហិទ្ធា នានារម្មណេសុ អភិនិន្នាការស្ស សន្ទិស្សនតោតិ. ‘‘យថា ចេត្ថា’’តិ យថា ឯត្ថ មនោទ្វារេ រូបារូប សត្តានំ វិភូតា រម្មណេបិ តទា រម្មណុប្បាទោ នត្ថិ, ឯវន្តិ យោជនា. ញាណវិភង្គដ្ឋកថាយំ បន វោដ្ឋព្ពនវារោបិ អាគតោ. យថាហ សុបិនេនេវ ទិដ្ឋំ វិយ មេ, សុតំ វិយ មេតិ កថនកាលេបិ អព្យាកតោ យេវាតិ. តត្ថ ហិ ‘‘អព្យាកតោ យេវា’’តិ សុបិនន្តេ មនោទ្វារេ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ឧប្បន្នស្ស អាវជ្ជនស្ស វសេន អព្យាកតោយេវ. តតោ បរំ ភវង្គបាតោ. អដ្ឋសាលិនិយម្បិ វុត្តំ អយំ បន វារោ ទិដ្ឋំ វិយ មេ, សុតំ វិយ មេ តិអាទីនិ វទនកាលេ លព្ភតីតិ. តំ បន បញ្ច ទ្វារេ បរិត្តារម្មណេ ទ្វត្តិក្ខត្តុំ ឧប្បន្នស្ស វោដ្ឋព្ពនស្ស វសេន វុត្តំ. ‘‘សោបិ ឥធ លទ្ធុំ វដ្ដតិ យេវា’’តិ សោបិ វារោ ឥមស្មិំ មនោទ្វារេ លទ្ធុំ វដ្ដតិយេវ. ‘‘ភវង្គេ ចលិតេ និវត្តនកវារានំ’’តិ ទ្វិក្ខត្តុំ ភវង្គ ចលនមត្តេ ឋត្វា វីថិ ចិត្តានិ អនុប្បជ្ជិត្វា ភវង្គបាតវសេន និវត្តនកានំ មោឃវារានំ មនោទ្វារេបិ បមាណំ ន ភវិស្សតិយេវ. អថ ឥមស្មិំវារេ វីថិ ចិត្តប្បវត្តិ នត្ថិ. ឯវំ សតិ, ឥមស្មិំ វីថិ សង្គហេ សោ វារោ ន វត្តព្ពោតិ ចេ. វត្តព្ពោយេវ. កស្មា, ឆធា វិសយប្បវត្តីតិ ឥមស្មិំ ឆក្កេ សង្គហិតត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិសយេ ច អាបាតាគតេ’’តិអាទិ វុត្តំ. អារម្មណភូតា វិសយប្បវត្តិ. ឯកេកស្មិំ អនុពន្ធកវារេ. ‘‘តទារម្មណ វារាទយោ’’តិ តទារម្មណ វារោ ជវនវារោ វោដ្ឋព្ពន វារោ មោឃវារោ. តេសុ បន តទា រម្មណវារោ វត្ថុគ្គហណេ ច នាមគ្គហណេ ច ន លព្ភតិ. ‘‘វត្ថូ’’តិ ហិ សណ្ឋាន បញ្ញត្តិ. ‘‘នាមំ’’តិ នាម បញ្ញត្តិ. ន ច តទា រម្មណំ បញ្ញត្តា រម្មណំ ហោតីតិ. តេន វុត្តំ ‘‘យថារហំ’’តិ. ‘‘តត្ថា’’តិ តេសុ ទិដ្ឋវារាទីសុ ឆសុ វារេសុ. ឯតរហិ បន កេចិ អាចរិយាតិ បាឋសេសោ. ‘‘អតីត ភវង្គ វសេនា’’តិ ឯកំ ភវង្គំ អតិក្កម្ម អាបាតា គតេ អារម្មណេ ឯកោ វារោ, ទ្វេ ភវង្គានិ អតិក្កម្ម អាបាតា គតេ ឯកោតិអាទិនា អតីត ភវង្គ ភេទវសេន. ‘‘តទា រម្មណ វសេនា’’តិ តទា រម្មណស្ស ឧប្បន្នវារោ អនុប្បន្ន វារោតិ ឯវំ តទា រម្មណ វសេន. កប្បេន្តិ ចិន្តេន្តិ, វិទហន្តិ វា. ‘‘ខណ វសេន ពលវទុព្ពលតា សម្ភវោ’’តិ យថា បញ្ចទ្វារេ អតិមហន្តា រម្មណេសុបិ អារម្មណ ធម្មា ឧប្បាទំ បត្វា អាទិតោ ឯកចិត្តក្ខណមត្តេ ទុព្ពលា ហោន្តិ. អត្តនោ ទ្វារេសុ អាបាតំ អាគន្តុំ ន សក្កោន្តិ. ឯក ចិត្តក្ខណំ បន អតិក្កម្ម ពលវន្តា ហោន្តិ. អត្តនោ ទ្វារេសុ អាបាតំ គន្តុំ សក្កោន្តិ. មហន្តា រម្មណាទីសុ បន ទ្វិ ចិត្តក្ខណិកមត្តេ ទុព្ពលា ហោន្តីតិអាទិនា វត្តព្ពា. ន តថា មនោទ្វារេ អារម្មណានំ ខណ វសេន ពលវទុព្ពលតា សម្ភវោ អត្ថិ. កស្មា នត្ថីតិ អាហ ‘‘តទា’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘តទា’’តិ តស្មិំ វីថិ ចិត្តប្បវត្តិកាលេ. ‘‘តត្ថា’’តិ មនោទ្វារេ.

‘‘ឯត្ថ សិយា’’តិអាទីសុ. ‘‘សិយា’’តិ កេសញ្ចិ វិចារណា សិយា. ឯកំ អាវជ្ជនំ អស្សាតិ ឯកាវជ្ជនា. ‘‘វីថី’’តិ វីថិចិត្តប្បពន្ធោ. ឯកាវជ្ជនា ច សា វីថិ ចាតិ វិគ្គហោ. ‘‘អាវជ្ជនំ’’តិ អាវជ្ជន ចិត្តំ. តំ វា អាវជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តំ តំ ជវនេនា’’តិ តេន តេន ជវនេន សហុប្បន្នំ វា បរស្ស ចិត្តំ អាវជ្ជតិ កិន្តិ យោជនា. ‘‘កិញ្ចេត្ថា’’តិ ឯត្ថ វចនេ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថីតិ អត្ថោ. យទិ តាវ អាវជ្ជនញ្ច ជវនានិ ចាតិ អធិការោ. ‘‘តញ្ហិ ចិត្តំ’’តិ បរស្ស ចិត្តំ. ‘‘ឯវម្បិ ភិន្នមេវា’’តិ ជវនានំ ធម្មតោ ភិន្នមេវ. ឯត្ថ អដ្ឋកថាយំ វិនិច្ឆិតន្តិ សម្ពន្ធោ. តំ ចិត្តំ និរុទ្ធម្បិ ជវនានម្បិ បច្ចុប្បន្នមេវ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘អទ្ធាវសេន គហិតំ’’តិ អទ្ធា បច្ចុប្បន្ន វសេន គហិតំ. ‘‘សន្តតិវសេន គហិតំ’’តិ សន្តតិ បច្ចុប្បន្នវសេន គហិតំ. អាចរិយានន្ទមតេ. សព្ពេសម្បិ អាវជ្ជន ជវនានំ. ចិត្តមេវ ហោតិ, តស្មា ធម្មតោ អភិន្នំ. បច្ចុប្បន្នញ្ច ហោតិ, តស្មា កាលតោ អភិន្នន្តិ វុត្តំ ហោតិ. អនន្តរបច្ចយេ អតីតោ ច បច្ចុប្បន្នោ ច ខណ វសេន យុជ្ជតិ. យទិ អទ្ធាសន្តតិ វសេន យុជ្ជេយ្យ, បច្ចុប្បន្នោ ធម្មោ បច្ចុប្បន្នស្ស ធម្មស្ស អនន្តរ បច្ចយេន បច្ចយោតិ វុត្តោ ភវេយ្យ. កស្មា, ឯកាវជ្ជន វីថិយញ្ហិ សព្ពានិ ចិត្តានិ អទ្ធាសន្តតិ វសេន បច្ចុប្បន្នានិ ឯវ ហោន្តីតិ.

១៣៨. អប្បនាវារេ. ‘‘អប្បនា ជវនំ’’តិ កម្មបទំ. ‘‘តទា រម្មណំ’’តិ កត្តុបទំ. ‘‘ឥន្ទ្រិយ សមតាទីហី’’តិ សទ្ធាទីនំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អញ្ញមញ្ញំ អនតិ វត្តនវសេន សមតាទីហិ. ‘‘បរិតោ’’តិ សមន្តតោ. ‘‘ឧបេច្ចា’’តិ ឧបគន្ត្វា. អប្បនំ វហិតុំ ជនេតុំ សមត្ថ ភាវោ អប្បនាវហសមត្ថភាវោ. ‘‘យស្ស បវត្តិយា’’តិ យស្ស ឧបចារ ជវនស្ស បវត្តិតោ. ‘‘អចិរំ កាលំ’’តិ អចិរេកាលេ. បរិត្ត ជាតិកា នាម កាមាវចរជាតិ. ‘‘គោត្តំ’’តិ កម្មកត្តុ បទំ. ‘‘អភិភុយ្យតី’’តិ ភាវនា ពលេន អភិភុយ្យមានំ ហោតិ. អភិមទ្ទីយមានំ ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘ឆិជ្ជតី’’តិ ឥទំ បន អភិភវនស្ស សិខាបត្ត ទស្សនំ. យាវ តំ គោត្តំ ឆេទំ បាបុណាតិ, តាវ អភិភុយ្យតិ, មទ្ទីយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. គោត្តំ អភិភវតីតិ គោត្រភូតិបិ យុជ្ជតិ. ‘‘បញ្ចមំ’’តិ បញ្ចមេ ចិត្តវារេ. ‘‘តទាហិ ជវនំ បតិតំ នាម ហោតី’’តិ បកតិយា ជវនប្បវត្តិនាម សត្តក្ខត្តុ បរមោ ហោតិ. ចតុត្ថញ្ច មុទ្ធបត្តំ. បញ្ចមតោ បដ្ឋាយ បតិតំ. តស្មា តស្មិំ បញ្ចមវារេ ជវនំ បតិតំ នាម ហោតិ. ‘‘ទុតីយេនា’’តិ ទុតីយេន ឯវ សទ្ទេន. ‘‘ទុតីយំ’’តិ ទុតីយេ ចិត្តវារេ. តទា អនុលោមំ បថមជវនំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘អលទ្ធា សេវនំ អនុលោម’’ន្តិ. ‘‘ឯតេនេវា’’តិ ឯតេន ឯវ សទ្ទ ទ្វយេ នេវ. អដ្ឋសាលិនិយំ បន អនុញ្ញាតា វិយ ទិស្សតិ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ. មន្ទបញ្ញស្ស ចត្តារិ អនុលោមានិ ហោន្តិ, បញ្ចមំ គោត្រភុ, ឆដ្ឋំ មគ្គចិត្តំ, សត្តមំ ផលន្តិ. ‘‘ឥតរដ្ឋកថាសូ’’តិ វិនយដ្ឋ កថាទីសុ. ‘‘បដិសិទ្ធត្តា’’តិ បញ្ចមំ គោត្រ ភុប្បវត្តិយា បដិសិទ្ធត្តា អាទិម្ហិ អដ្ឋន្នំ អញ្ញត្រស្មិំតិ វុត្តត្តា ឥធ និរុទ្ធេតិ បទំ អវស្សំ ឥច្ឆិតព្ពមេវាតិ វុត្តំ ‘‘និរុទ្ធេ អនន្តរមេវាតិ បទច្ឆេទោ’’តិ. អនន្តរ សទ្ទស្ស ច និច្ចំ សម្ពន្ធាបេក្ខត្តា តមេវបទំ វិភត្តិ បរិណាមេន អធិកតន្តិ អាហ ‘‘និរុទ្ធស្សាតិ អត្ថតោ លទ្ធមេវា’’តិ. ‘‘វសិភូតាបី’’តិ វសិភូតាបិ សមានា. ‘‘ឯកវារំ ជវិត្វា’’តិ ឥទំ លោកិយប្បនាវសេន វុត្តំ. លោកុត្តរ អប្បនាបន សត្តមម្បិ ឧប្បជ្ជតិយេវ. មូលដីកា បាឋេ ‘‘ភូមន្តរបត្តិយា’’តិ គោត្រភុ ចិត្តំ កាមភូមិ ហោតិ. អប្បនាបន មហគ្គតភូមិ វា លោកុត្តរភូមិ វា ហោតិ. ឯវំ ភូមន្តរបត្តិយា. ‘‘អារម្មណន្តរ លទ្ធិយា’’តិ ផលសមាបត្តិ វីថិយំ ផលជវនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តត្ថហិ បុរិមានិ អនុលោម ជវនានិ សង្ខារា រម្មណានិ ហោន្តិ. ផលជវនំ និព្ពានារម្មណំ. ឥទញ្ច ការណមត្តមេវ. យថាវុត្ត លេឌ្ឌុបមា ឯវ ឥធ យុត្តរូបាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ ឯតំ អត្ថជាតំ ន ខោ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អនទ្ធនីយា’’តិ អទ្ធានំ ទីឃកាលំ នខ មន្តីតិ អនទ្ធនីយា. អសារា. អសារត្តា ឯវ សីឃតរំ រុហន្តិ. សីឃតរំ វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ អាបជ្ជន្តិ. សារវន្តា បន សារេន សហ វឌ្ឍមានត្តា សីឃតរំ នរុហន្តិ. សីឃតរំ វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ នា បជ្ជន្តិ. តេនាហ ‘‘ឯកវស្សជីវិនោ’’តិអាទិំ. ‘‘ឯវមេវា’’តិអាទីសុ ‘‘បតិតជវនេសូ’’តិ បញ្ចម ឆដ្ឋ សត្តម ជវនេសុ. ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទីសុ. ‘‘សុបក្កសាលិភត្ត សទិសានី’’តិ យថា សាលិភត្តានិ សុបក្កត្តា ឯវ មុទុតរានិ ហុត្វា ទុព្ពលានិ អចិរដ្ឋិតិកានិ. តស្មិំ ទិវសេបិ បូតិភាវំ គច្ឆន្តិ. ឯវំ អប្បនា ជវនានិ. ‘‘យស្មា ចា’’តិអាទីសុ. ‘‘ទុវិធស្ស និយមស្សា’’តិ ជវននិយមស្ស ច កាលនិយមស្ស ច. ‘‘បដិសន្ធិយា អនន្តរ បច្ចយ ភាវិនោ’’តិ សត្តម ជវន ចេតនា អនន្តរ បច្ចយោ, តទនន្តរេ បវត្តំ វិបាក សន្តានំ បច្ចយុប្បន្នោ, តមេវ ច អវសានេ ចុតិ ចិត្តំ ហុត្វា ភវន្តរេ បដិសន្ធិ ចិត្តស្ស អនន្តរ បច្ចយោ. ឯវំ បដិសន្ធិ ចិត្តស្ស អនន្តរ បច្ចយ ភាវេន អវស្សំ ភវិស្សមានស្សាតិ អត្ថោ. ឥទញ្ច ការណ មត្តមេវ. មហាដីកាវចនំ បន កិញ្ចិ វត្តព្ព រូបន្តិ ន បដិក្ខិត្តំ. ‘‘និរន្តរប្បវត្តានំ’’តិ អាទីសុ. ភិន្នា អសទិសា វេទនា យេសំ តានិ ភិន្នវេទនានិ. ‘‘អាសេវន បច្ចនីកានំ’’តិ អាសេវន បច្ចយប្បដិ បក្ខានំ. អភិន្នា វេទនា យេសន្តិ វិគ្គហោ. ក្រិយជវនានន្តរំ អរហត្តផលំ ផលសមាបត្តិ វីថិយំ ទដ្ឋព្ពំ. សេសមេត្ថសុវិញ្ញេយ្យំ.

១៣៩. ‘‘សព្ពថា បី’’តិអាទីសុ. លោកេ មជ្ឈិមកេ ហិ មហាជនេហិ ឥច្ឆិតម្បិ កិញ្ចិ អារម្មណំ អតិឧក្កដ្ឋេហិ មន្ធាតុ រាជាទីហិ ឥច្ឆិតំ ន ហោតិ. តថា តេហិ មហាជនេហិ អនិច្ឆិតម្បិ កិញ្ចិ អារម្មណំ អតិទុគ្គតេហិ បច្ចន្ត វាសីហិ ឥច្ឆិតំ ហោតិ. តស្មា អារម្មណានំ ឥដ្ឋានិដ្ឋ វវត្ថានំ បត្វា អតិឧក្កដ្ឋេហិ ច អតិទុគ្គតេហិ ច វវត្ថានំ ន គច្ឆតិ, មជ្ឈិមកេហិ ឯវ វវត្ថានំ គច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘តត្ថ ចា’’តិអាទិំ. ‘‘អារម្មណំ’’តិ កត្តុបទំ. ‘‘វិបាកចិត្តំ’’តិ កម្មបទំ. ‘‘កិញ្ចី’’តិ កិញ្ចិ រូបំ. ‘‘កិស្មិញ្ចី’’តិ កស្មិំចិ ឯកស្មិំ បុប្ផេ. ‘‘តេន វា’’តិ តេន វា សុខសម្ផស្សេន វត្ថេន. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ.

‘‘វេទនានិយមោបនា’’តិអាទីសុ. ‘‘អាទាសេ មុខនិមិត្តស្ស វិយា’’តិ យថា អាទាសេ មុខ និមិត្តស្ស ចលន ចវនាទិយោគោ នានាវណ្ណយោគោ ច យថាមុខមេវ សិទ្ធោ. តថា វិបាកានំ. វេទនា យោគោ បន យថារម្មណមេវ សិទ្ធោតិ យោជនា. តត្ថ ‘‘វេទនាយោគោ’’តិ នានាវេទនាយោគោ. ‘‘កប្បេត្វា’’តិ ចិន្តេត្វា. ‘‘បកប្បេត្វា’’តិ នានប្បការតោ ចិន្តេត្វា. ន កេវលញ្ច វិបាកានំ ឯវ យថារម្មណំ វេទនា យោគោ ហោតីតិ យោជនា.

‘‘អយញ្ចា’’តិអាទីសុ. ‘‘អដ្ឋកថាយំ បី’’តិ បដ្ឋាន អដ្ឋកថាយម្បិ. ‘‘តទារម្មណ វសេនា’’តិ តទារម្មណវសេន បវត្តានន្តិ បាឋសេសោ. ‘‘បញ្ចន្នំ’’តិ សោមនស្ស សន្តីរណេន សទ្ធិំ ចត្តារិ មហាវិបាក សោមនស្សានិ សន្ធាយ វុត្តំ. ‘‘បកតិ នីហារេនា’’តិ បកតិយា និច្ចកាលំ បវត្តប្បការេន. បាឡិបាឋេ. ភាវិតានិ ឥន្ទ្រិយានិ យេនាតិ ភាវិតិន្ទ្រិយោ. ‘‘មនាបំ’’តិ មនោរម្មំ. ‘‘អមនាបំ’’តិ អមនោរម្មំ. វិហរេយ្យន្តិ សចេ កង្ខតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘បដិកូលេ’’តិ អមនាបេ. ‘‘អប្បដិកូល សញ្ញី’’តិ មនាបសញ្ញី. ឯវំ សេសេសុ. ‘‘តេសំ’’តិ ខីណាសវានំ. បាឡិបាឋេ. ‘‘សុមនោ’’តិ សោមនស្សិតោ. ‘‘ទុម្មនោ’’តិ ទោមនស្សិតោ. បាឡិបាឋេ. ‘‘មេត្តាយវា ផរតី’’តិ អយំ សត្តោ អវេរោហោតូតិអាទិនា មេត្តាចិត្តេន វា ផរតិ. ‘‘ធាតុសោ ឧបសំហរតី’’តិ យថា ម ម កាយោបិ ចតុធាតុ សមុស្សយោ ហោតិ. តត្ថ ឯកាបិ ធាតុ នាម បដិកូលា វា អប្បដិកូលា វា ន ហោតិ. កេវលំ តុច្ឆ សុញ្ញ សភាវមត្តា ហោតិ. ឯវមេវ ឥមស្ស សត្តស្ស កាយោបីតិអាទិនា ធាតុ សោ ឧបសំហរតិ. ‘‘អសុភាយ វា’’តិ អសុភ ភាវនាយ វា. អសុភ ភាវនា ចិត្តេន វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អសុភាយា’’តិ វា តស្ស អសុភភាវត្ថាយ. ទេវនាដកា ទេវច្ឆរា នាម. កុថិតានិ កុដ្ឋានិ យេសំ តានិ កុថិត កុដ្ឋានិ. ‘‘សរីរានី’’តិ កាយង្គានិ. កុថិត កុដ្ឋានិ សរីរានិ យស្ស សោ កុថិតកុដ្ឋសរីរោ. ‘‘កុថិតានី’’តិ អព្ភុក្កិរណានិ. វេទនា យុត្តានិ ហោន្តិ ឥតិ អបរេ វទន្តីតិ យោជនា. តស្មា បច្ចយោ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ. កថំ បច្ចយោ ហោតីតិ អាហ ‘‘យថា អានិសំស ទស្សនេនា’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘អដ្ឋកថាយំ’’តិ វិសុទ្ធិ មគ្គដ្ឋកថាយំ. ‘‘ពុទ្ធសុពុទ្ធតា ទស្សនេនា’’តិ អត្តនោ សត្ថុភូតស្ស ពុទ្ធស្ស សុពុទ្ធតា ទស្សនេន. ‘‘អត្តសម្បត្តិ ទស្សនេនា’’តិ មយំ បន ឯវរូបា ទុក្ខា មុត្តាម្ហាតិ ឯវំ អត្តនោ សម្បត្តិ ទស្សនេន. ‘‘អដ្ឋិកង្កលិកបេតរូបេ’’តិ និម្មំ សលោហិតេ អដ្ឋិបុញ្ជបេតសរីរេ. ‘‘កុដ្ឋិនោ’’តិ កុដ្ឋសរីរស្ស. ‘‘អដ្ឋកថាយំ’’តិ ធម្មបទ អដ្ឋកថាយំ. អតិ ឥដ្ឋេ ទេវច្ឆរ វណ្ណាទិកេ. អតិ អនិដ្ឋេ កុថិតកុដ្ឋសរីរាទិកេ. ‘‘វត្ថុ ភូតោ’’តិ ឧប្បត្តិដ្ឋាន ភូតោ. ‘‘តេសំ តេសំ សត្តានំ’’តិ កត្តុ អត្ថេសាមិវចនំ. ‘‘តទុភយំ បី’’តិ ឧភយំ តំ គហណំបិ. ‘‘តេសំ’’តិ តេសំ លោកិយ មហាជនានំ. ‘‘វិបល្លាសវសេនេវ ហោតី’’តិ ទេវច្ឆរវណ្ណាទីសុ អតិឥដ្ឋេសុ អតិឥដ្ឋាការតោ គហណម្បិ វិបល្លាស វសេនេវ ហោតិ. កស្មា, ទេវច្ឆរ វណ្ណាទីសុ អតិ ឥដ្ឋ សញ្ញាយ វិបល្លាស សញ្ញាភាវតោ.

វិភាវនិបាឋេ. ‘‘បវត្តិយា’’តិ បវត្តនតោ. អដ្ឋកថាធិប្បាយេ ឋត្វា វុត្តត្តា អដ្ឋកថាគារវេន’’តំ វិចារេតព្ព មេវា’’តិ វុត្តំ. អត្ថតោ បន អយុត្តមេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯសនយោ អញ្ញត្ថបិ. ‘‘ធម្ម ចក្ខុរហិតា’’តិ ធម្ម វវត្ថានញ្ញាណ ចក្ខុ រហិតា. ‘‘កុសលាកុសលានិ យេវា’’តិ តេសំ ធម្ម ចក្ខុ រហិតានំ ឧប្បន្នានិ កុសលាកុសលានិយេវ. គាថាយំ. ‘‘រូបា’’តិ រូបតោ នប្បវេធន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សទ្ទា’’តិអាទីសុបិ ឯសេវនយោ. នប្បវេធន្តីតិ ច ន ចលន្តិ, ន កម្បន្តិ, ចិត្តញ្ញថត្តំ ន គច្ឆន្តិ. តថា ឧបេក្ខា ក្រិយជវនានន្តរម្បិ តទារម្មណានិ សោមនស្សុ បេក្ខាវេទនា យុត្តានិ ឯវ សិយុន្តិ យោជនា. មូលដីកាបាឋេ. ‘‘តទារម្មណតា’’តិ តទារម្មណតាយ តទារម្មណភាវេន. ‘‘កត្ថចី’’តិ កត្ថចិ អភិធម្ម បាឡិយំ. ‘‘វិជ្ជមានេ ច តស្មិំ’’តិ តស្មិំ ក្រិយជវនានុ ពន្ធកេ តទា រម្មណេ វិជ្ជមានេ សតិ. ឯតំ ភវង្គញ្ច នាម អនុពន្ធតីតិ សម្ពន្ធោ. នទីសោតោ បដិសោតគាមិនាវំ អនុពន្ធតិ វិយាតិ យោជនា. ‘‘សវិប្ផារិកំ ឯវជវនំ’’តិ កិលេស ធម្មានំ វិបល្លាស ធម្មានញ្ច វសេន ខណមត្តេបិ អនេកសតេសុ អារម្មណេសុ វិវិធាការេន ផរណវេគសហិតំ កុសលាកុសល ជវនមេវ អនុពន្ធតីតិ យុត្តំ. ន បន ក្រិយជវនំ អនុពន្ធតីតិ យុត្តន្តិ យោជនា. ‘‘ឆឡង្គុ បេក្ខាវតោ’’តិ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ, ន ទុម្មនោ, ឧបេក្ខកោ វិហរតី-តិអាទិនា វុត្តាយ ឆ ទ្វារិកវសេន ឆឡង្គ សមន្នាគតាយ ឧបេក្ខាយ សម្បន្នស្ស. វត្តនំ វុត្តិ. សន្តា វុត្តិ អស្សាតិ សន្ត វុត្តិ. តំ វិចារេន្តោ ‘‘បដ្ឋានេ បនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘យទិ ចេតំ វុច្ចេយ្យា’’តិ ឯត្ថ ‘‘ឯតំ’’តិ ក្រិយា ព្យាកតេតិអាទិកំ ឯតំ វចនំ. ‘‘តស្មិំ’’តិ តស្មិំ វចនេ. ‘‘ឯវមាទិនា’’តិ ឯវមាទិនា នយេន. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘ឧត្តរំ’’តិ បរិហារំ. ‘‘វិបស្សនាចារ វសេនា’’តិ វិបស្សនា បវត្តិ វសេន. ‘‘តេសំ’’តិ សោមនស្ស ទោមនស្សានំ. ‘‘ឥតរីតរានន្តរ បច្ចយតា’’តិ អញ្ញមញ្ញានន្តរ បច្ចយតាតិ អត្ថោ. ‘‘ថេរេនា’’តិ អនុរុទ្ធត្ថេរេន. សព្ពានិ តទា រម្មណានិ, សព្ពានិ ភវង្គានិ ច. ‘‘សមុទា ចរន្តី’’តិ ចិរកាលំ សញ្ចរន្តិ. ‘‘ឯតានិហី’’តិអាទិនា តេសំ អដ្ឋារសន្នំ ជវនានំ អនន្តរំ តទារម្មណានំ អនិយមតោ បវត្តិយា ការណយុត្តិំ ទស្សេតិ. សម្ភវតិ ឧប្បជ្ជតិ ឯតេនាតិ សម្ភវោ. តទា រម្មណស្ស សម្ភវោ តទា រម្មណ សម្ភវោ. អថវា, សម្ភវនំ ឧប្បជ្ជនំ សម្ភវោតិ ឥមេ ទ្វេ អត្ថេ ទស្សេតុំ ‘‘តទា រម្មណ សម្ភវោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘យេសំ បនា’’តិអាទីសុ. ‘‘យេសំ’’តិ យេសំ បុគ្គលានំ. ‘‘ឥតរានី’’តិ ឧបេក្ខា សន្តីរណ ទ្វយតោ អញ្ញានិ. ‘‘ន ហោន្តីតិ ន វត្តព្ពានី’’តិ វុត្តំ. ឯវំសតិ, កស្មា ថេរេន ឥធ ន វុត្តានីតិ. អដ្ឋសាលិនិយំ អវុត្តត្តា ឥធ ន វុត្តានីតិ. អដ្ឋសាលិនិយំ បន កស្មា ន វុត្តានិ. យេភូយ្យ និយមសោតេ បតិតត្តា ន វុត្តានិ. ន បន អលព្ភមានត្តា ន វុត្តានីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អដ្ឋកថាយំ បនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឧបេក្ខាសហគត សន្តីរណ ទ្វយមេវ វុត្តំ’’តិ អាគន្តុក ភវង្គភាវេន វុត្តំ. យថាហ អថស្ស យទា សោមនស្ស សហគតប្បដិសន្ធិកស្ស បវត្តេ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា បមាទេន បរិហីនជ្ឈានស្ស បណីត ធម្មោ មេ នដ្ឋោតិ បច្ចវេក្ខតោ វិប្បដិសារិ វសេន ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា កិំ ឧប្បជ្ជតិ. សោមនស្សានន្តរញ្ហិ ទោមនស្សំ, ទោមនស្សានន្តរញ្ច សោមនស្សំ បដ្ឋានេ បដិសិទ្ធំ. មហគ្គត ធម្មំ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេ តទា រម្មណម្បិ តត្ថេវ បដិសិទ្ធន្តិ. កុសល វិបាកាវា អកុសលវិបាកាវា ឧបេក្ខា សហគតា ហេតុកមនោវិញ្ញាណ ធាតុ ឧប្បជ្ជតិ. កិមស្សា រម្មណន្តិ. រូបាទីសុ បរិត្ត ធម្មេសុ អញ្ញតរំ. ឯតេសុ ហិ យទេវ តស្មិំ សមយេ អាបាតមាគតំ ហោតិ. តំ អារព្ភ ឯតំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ-តិ. ឯវំ ទោមនស្សសហគត ជវនានុរូបំ ឧបេក្ខាសហគត សន្តីរណ ទ្វយមេវ អាគន្តុក ភវង្គភាវេន អដ្ឋកថាយំ វុត្តន្តិ. ‘‘ឯតម្បិ យុជ្ជតិ យេវា’’តិ អកុសល ជវនាវសានេ ឯតំ សហេតុកំ អាគន្តុក ភវង្គំបិ យុជ្ជតិយេវ. ‘‘ទោមនស្ស ជវនានន្តរំ ភវង្គ បាតោវ ហោតី’’តិ ឧបេក្ខា សហគត មូលភវង្គ បាតោវ ហោតិ. អាគន្តុក ភវង្គេន កិច្ចំ នត្ថិ. កស្មា, ឧបេក្ខា បដិសន្ធិកត្តា. នេវតទារម្មណ សម្ភវោ អត្ថិ. កស្មា, តេសុ អារម្មណេសុ តទារម្មណវារស្ស អសម្ភវតោ. ន ហិ មហន្តារម្មណេសុ ច អវិភូតារម្មណេសុ ច តទារម្មណវារោ សម្ភវតិ. ន ច មូលភវង្គ សម្ភវោ អត្ថិ. កស្មា, មូលភវង្គភូ តស្ស សោមនស្ស ភវង្គស្ស ទោមនស្ស ជវនេន សហ វិរុទ្ធត្តា. ‘‘ឥតិ កត្វា’’តិ ឥមិនា ការណេន. ‘‘ឯកំ’’តិ ឯកំ ឧបេក្ខាសហគត វិបាកំ. តថា តស្សេវ ទោមនស្សំ ឧប្បាទេន្តស្ស នេវ តទារម្មណ សម្ភវោ អត្ថិ. ន ច មូលភវង្គ សម្ភវោតិ កត្វា ទោមនស្សានន្តរំ ឆសុ…បេ… បវត្តតីតិ យោជនា. តត្ថ ‘‘តស្សេវា’’តិ សោមនស្សប្បដិសន្ធិកស្សេវ. នេវតទារម្មណ សម្ភវោ អត្ថិ. កស្មា, អារម្មណានំ អតិមហន្តត្តេបិ អតិវិភូតត្តេបិ សតិ សោមនស្ស តទារម្មណស្ស ជវនេន សហ វិរុទ្ធត្តា. ឧបេក្ខា តទា រម្មណស្ស ច អារម្មណេន សហ វិរុទ្ធត្តា. ន ហិ អតិ ឥដ្ឋារម្មណេ ឧបេក្ខា តទារម្មណំ បវត្តតិ. មហគ្គត បញ្ញត្តា រម្មណេសុ បន ឧភយម្បិ តទារម្មណំ នុប្បជ្ជតិយេវ. ន ច មូលភវង្គ សម្ភវោ អត្ថិ. កស្មា, ជវនេន សហ វិរុទ្ធត្តាតិ.

‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទីសុ. ‘‘សព្ព ធម្មេសូ’’តិ សព្ពេសុ អារម្មណ ធម្មេសុ. ‘‘បថម សមន្នាហារោ’’តិ អាវជ្ជន កិច្ចំ អាហ. សុត្តន្ត បាឋេ. ‘‘តជ្ជោ’’តិ តេន អារម្មណានំ អាបាតា គមនេន ជាតោ. ‘‘តជ្ជោ’’តិ វា តទនុរូបោតិបិ វទន្តិ. ‘‘វិញ្ញាណភាគស្សា’’តិ ចក្ខុ ទ្វារិក វិញ្ញាណ កោដ្ឋាសស្ស. ‘‘យតោ’’តិ យស្មិំ កាលេ. កថំ អាវជ្ជនេន វិនា នុប្បជ្ជតីតិ អាហ ‘‘សចេ អាវជ្ជនេនា’’តិអាទិំ. ‘‘ឯត្ថ សិយា’’តិអាទីសុ. យថា បន និរាវជ្ជនំ ហោតិ ភិន្នា រម្មណញ្ច, ឯវំ តថាតិ យោជនា. ‘‘ឯកស្សបី’’តិ ឯកស្ស អាគន្តុក ភវង្គស្សបិ នត្ថិ ទោសោ. មហាអដ្ឋកថាយញ្ច នត្ថិ. អដ្ឋសាលិនិយំ បន អត្ថិយេវ. ‘‘សវិប្ផន្ទនត្តា’’តិ ឯត្ថ អត្ថោ សវិប្ផារិកន្តិ បទេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពោ. ‘‘ឥតរេ សញ្ចា’’តិ មហគ្គតលោកុត្តរ ជវនានញ្ច. កានិ ចិ បរិត្តារម្មណានិបិ សមានានិ. យទិ តទារម្មណូ បនិស្ស យស្ស កាមភវង្គស្ស អភាវតោ តទារម្មណានិ រូបារូប ព្រហ្មានំ នុប្បជ្ជន្តិ. ឯវំ សតិ, ចក្ខុសោត ទ្វារិក ចិត្តានិបិ រូប ព្រហ្មានំ នុប្បជ្ជេយ្យុន្តិ អាហ ‘‘ចក្ខុ សោតវិញ្ញាណានិ បនា’’តិអាទិំ. ‘‘ឥន្ទ្រិយប្បវត្តិ អានុភាវតោ’’តិ ចក្ខុ វត្ថុ សោតវត្ថុ សង្ខាតានំ ឥន្ទ្រិយ វត្ថូនំ រូប ព្រហ្ម សន្តានេ បវត្តត្តា តេសំ បវត្តិ អានុភាវតោ ចក្ខុ សោតវិញ្ញាណានិ រូបព្រហ្មានំ បវត្តន្តិយេ វាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សម្បដិច្ឆន សន្តីរណានី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘វិកប្បពលេវា’’តិ កាមកុសលា កុសលានំ វិយ វិវិធេន អាការេន កប្បេត្វា បកប្បេត្វា អារម្មណគ្គហសាមត្ថិយេវាសតិ. ‘‘អប្បនាបត្ត ភាវនា កម្មវិសេសេ វា’’តិ ឯត្ថ អភិញ្ញា ជវនានិ វិយ មហគ្គត វិបាក លោកុត្តរ វិបាកានិ វិយ ចាតិ វត្តព្ពំ. ‘‘អដ្ឋកថាយំ’’តិ បដិច្ច សមុប្បាទ វិភង្គដ្ឋកថាយំ. ‘‘វិភាវនិយំ វុត្ត ការណានី’’តិ អដ្ឋកថាតោ អាហរិត្វា វិភាវនិយំ វុត្តានិ ‘អជនកត្តា ជនក សមានត្តា ភាវតោ’តិអាទីនិ ការណានិ.

១៤០. ជវន និយមេ. អដ្ឋកថាយម្បិ ឆក្ខត្តុំ បវត្តិ វុត្តា. យថាហ សចេ បន ពលវា រម្មណំ អាបាតាគតំ ហោតិ. ក្រិយមនោធាតុយា ភវង្គេ អាវដ្ដិតេ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ជវនដ្ឋានេ បន បថមកាមាវចរ កុសល ចិត្តំ ជវនំ ហុត្វា ឆសត្តវារេ ជវិត្វា តទារម្មណស្ស វារំ ទេតីតិ. ‘‘មុទុតរ ភាវេនា’’តិ មាតុកុច្ឆិម្ហិ ឋិតកាលេវា សម្បតិ ជាតកាលេ វា វត្ថុស្ស អតិមុទុភាវេន. ‘‘កេនចិឧបទ្ទុត ភាវេនា’’តិ ពាឡ្ហគេលញ្ញជាតកាលេ កេនចិ វាតបិត្តសេម្ហាទិនា ឧបទ្ទុត ភាវេន. ‘‘អជ្ឈោត្ថដ ភាវេនា’’តិ តស្ស វេវចនមត្តំ. មន្ទីភូតោ វេគោ យេសំ តានិ មន្ទីភូត វេគានិ. ‘‘អសយ្ហ រូបេហី’’តិ ទុក្ខមសភាវេហិ. អភិភូតានំ សត្តានំ. តញ្ច ខោ វចនំ បាកតិក សត្តានំ វសេនេវ វុត្តំ. ន សត្តវិសេសានំ វសេន. ឯវំ សតិ, សត្តវិសេសានំ វសេន កថំ ទដ្ឋព្ពន្តិ អាហ ‘‘យេ បនា’’តិអាទិំ. ‘‘ឧបរី’’តិ មរណុប្បត្តិដ្ឋានេ. ‘‘វុត្តញ្ហី’’តិ វិសុទ្ធិ មគ្គេ វុត្តមេវ. ‘‘យមកប្បាដិហារិយំ’’តិ យុគឡវត្ថូនំ ឯកតោ បវត្ត អច្ឆរិយ កម្មំ. ‘‘ទ្វេ ឈានង្គានី’’តិ ឧបេក្ខេកគ្គតា ឈានង្គានិ.

‘‘យោគកម្មសិទ្ធិយា’’តិ ភាវនានុ យោគកម្មសិទ្ធស្ស. ឥទ្ធិ វិកុព្ពនំ នាម ឥទ្ធិយា នានាកម្មករណំ. ‘‘សិទ្ធិយា ឯវា’’តិ សិជ្ឈ នត្ថាយ ឯវ. អត្តនោ អនន្តរេ ឯវ ឧប្បន្នំ ផលំ ឯតិស្សាតិ អានន្តរិកប្ផលា. មគ្គចេតនា. ‘‘ឥតី’’តិ តស្មា. ‘‘មន្ទស្សា’’តិ មន្ទ បុគ្គលស្ស. ‘‘តិក្ខស្សា’’តិ តិក្ខ បុគ្គលស្ស. តីណិ ផលចិត្តានិ. ‘‘បយោគាភិសង្ខារស្សា’’តិ បថមជ្ឈានតោ បដ្ឋាយ សមថ វិបស្សនាយុគនន្ធប្បវត្តិ សង្ខាតស្ស បុព្ពប្បយោគាភិសង្ខារស្ស. ‘‘អកតាធិការស្សា’’តិ អាសន្នេ បុរិមភវេ អកត ឈានបរិកម្មស្ស បុគ្គលស្ស. សព្ពេសម្បិ ផលដ្ឋានំ ចិណ្ណវសិភាវានេវ ហោន្តីតិ យោជនា.

ជវននិយមោនិដ្ឋិតោ.

១៤១. ទុហេតុកាទីសុ. ជាតិ ទ្វិហេតុកាទយោ ឯវ អធិប្បេតាតិ វុត្តំ ‘‘បដិសន្ធិវិញ្ញាណ សហគតា’’តិអាទិំ. ‘‘តេសំ ទ្វិន្នំ បី’’តិ ទ្វិហេតុកានម្បិ អហេតុកានម្បិ. ភុសោឈាន មគ្គផលានិ វារេន្តិ នីវារេន្តីតិ អាវរណានិ. វិបាកានិ ច តានិ អាវរណានិ ចាតិ វិគ្គហោ. ‘‘វិបាកានី’’តិ អហេតុក ទ្វិហេតុក វិបាកានិ. តេហិ គហិតប្បដិសន្ធិកានំ ឥមស្មិំ ភវេឈាន មគ្គផលប្បដិលាភោ នាម នត្ថិ. តេនាហ ‘‘វិបាកាវរណ សព្ភាវតោ’’តិអាទិំ. ‘‘តេសំ’’តិ ទុគ្គតិ អហេតុក បុគ្គលានំ. បុគ្គលានន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ន លព្ភន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឥតរេសំ’’តិ តតោ អញ្ញេសំ សុគតិ អហេតុក បុគ្គលានំ.

‘‘ឯត្ថ សិយា’’តិអាទីសុ. ទុគ្គតិ បរិយាបន្នានញ្ច អហេតុកានំ. ‘‘មូលភវង្គេ’’តិអាទិម្ហិ បដិសន្ធិ ចិត្តំ ហុត្វា អាគតេ មូលភវង្គេ. ‘‘យំ កិញ្ចី’’តិ យំ កិញ្ចិ ភវង្គំ. ‘‘វុច្ចតេ’’តិ វិសជ្ជនា វុច្ចតេ. ‘‘សព្ព អដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តោ’’តិ អដ្ឋសាលិនិយំ តាវ វិបាកុទ្ធារកថាយំ សោឡសសុ កាមាវចរ កុសល វិបាកេសុ អដ្ឋន្នំ អហេតុក វិបាកានំ ឯវ អាបាយិកេសុ សត្តេសុ ឧប្បត្តិំ ទស្សេតិ. ន អដ្ឋន្នំ សហេតុក វិបាកានំ. តថា បដិច្ច សមុប្បាទដ្ឋ កថាសុ ច វិញ្ញាណ បទវណ្ណនាសុ អញ្ញាសុ ច អភិធម្មាវតារាទីសូតិ ឯវំ សព្ពដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តា នាម ហោតិ. ‘‘យោគសា ធនីយត្តា’’តិ បយោគេន សាធេតព្ពត្តា. កុសលាកុសលានិ ហិ វឌ្ឍេតុំ វា ហាបេតុំ វា បយោគេ កតេ វឌ្ឍន្តិ ចេវ ហាយន្តិ ច. ញាណវិប្បយុត្តភូតំ គហេតុំ យុត្តំ. កស្មា, អហេតុកស្ស ភវង្គស្សាតិ វុត្តស្ស មូលភវង្គស្ស អហេតុកត្តា. ‘‘ទ្វិន្នម្បិ អហេតុកានំ’’តិ ទុគ្គតិ អហេតុកានញ្ច សុគតិ អហេតុកានញ្ច. ‘‘អបរេបនា’’តិអាទិ វិភាវនិយំ អាគតោ អបរេ វាទោ. វុត្តញ្ហិ តត្ថ ‘អបរេបន យថា អហេតុកានំ សហេតុក តទារម្មណំ ហោតិ, ឯវំ ទ្វិហេតុកានំ តិហេតុក តទារម្មណំបី’តិ វណ្ណេន្តិ. តេសំមតានុរោធេន ច ឥធបិ ញាណសម្បយុត្ត វិបាកប្បដិក្ខេបោ អហេតុកេយេវ សន្ធាយាតិ វទន្តីតិ. តំ បន វិបាកុទ្ធារកថាយំ ‘ឯត្ថេវ ទ្វាទស កមគ្គោបី’តិ ច, ឯត្ថេវ ទសកមគ្គោបី’តិ ច អាគតេហិ ន សមេតិ. តត្ថ ហិ សោឡសសុកុសលវិបាកេសុ ទ្វិហេតុក កម្មនិព្ពត្តានំ ទ្វិន្នំ ទ្វិហេតុកាហេតុក បុគ្គលានំ ចត្តារិ ញាណសម្បយុត្ត វិបាកានិ វជ្ជេត្វា ទ្វាទស កមគ្គោ នាម ហោតិ. បុន សេសេសុ ទ្វាទស វិបាកេសុបិ អសង្ខារិក កម្មនិព្ពត្តានំ ទ្វេ ញាណវិប្បយុត្ត សសង្ខារិក វិបាកានិ, សសង្ខារិក កម្មនិព្ពត្តានញ្ច ទ្វេ ញាណវិប្បយុត្ត អសង្ខារិក វិបាកានិ វជ្ជេត្វា ទុតិយត្ថេរ វាទេ ទសកមគ្គោ នាម ហោតីតិ. ឯត្ថ បន ទ្វិ ហេតុកោបិ បុគ្គលោ អធិកេន ឆន្ទេន វា វីរិយេន វា ចិត្តេន វា យុត្តោ បរិយត្តិ ធម្មំ វា នានាវិជ្ជាសិប្បានិ វា ពហុំ គណ្ហេយ្យ, សុណេយ្យ, ធារេយ្យ, វាចេយ្យ, ចិន្តេយ្យ. អថស្ស ញាណសម្បយុត្ត ជវនំ ពហុលំ សមុទា ចរេយ្យ. តទា តស្ស នានាកម្មេន ជវនានុ រូបំ ញាណសម្បយុត្ត តទារម្មណំ ន ន សម្ភវតីតិ វុត្តំ. តំ យុត្តំ វិយ ទិស្សតីតិ. ‘‘អដ្ឋកថាយំ បិហិ. ល. វុត្តា’’តិ កថំ វុត្តា. ឯតានិ ហិ មនុស្សេសុ ច កាមាវចរ ទេវេសុ ច បុញ្ញវន្តានំ ទ្វិហេតុកតិ ហេតុកានំ បដិសន្ធិកាលេ បដិសន្ធិ ហុត្វា វិបច្ចន្តីតិអាទិនា វុត្តាតិ. តេ បន តិវិធា, នវវិធាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តេសំ តព្ភាវោ’’តិ កុសលានំ កុសលភាវោ, អកុសលានំ អកុសលភាវោ. ‘‘សិក្ខន ធម្មយុត្តា’’តិ តីហិ សិក្ខាហិ បហាតព្ពានំ កិលេសានំ អត្ថិតាយ សិក្ខិតព្ពតា បកតិយំ ឋិតាតិ អធិប្បាយោ.‘‘ហេដ្ឋិមានញ្ចា’’តិ ហេដ្ឋិម ផលានញ្ច. យានិយានិសកានិ យថាសកំ. ‘‘ឧបរិមានំ’’តិ ឧបរិមានំ បុគ្គលានំ. ‘‘បរិនិដ្ឋិត សិក្ខា កិច្ចត្តា’’តិ សិក្ខា កិច្ចំ នាម កិលេស ធម្មានំ បហានត្ថាយ ឯវ ហោតីតិ តេសុ សព្ពសោ បហីនេសុ សិក្ខា កិច្ចំ បរិនិដ្ឋិតំ ហោតិ. ឯវំ បរិនិដ្ឋិត សិក្ខា កិច្ចត្តា. សុដ្ឋុ ភព្ពោតិ សម្ភវោ. សម្ភវោតិ វិសេសន បទមេតន្តិ អាហ ‘‘យថា សម្ភវំ’’តិ.

១៤២. ‘‘ឯត្ថេវា’’តិ ឯតស្មិំ កាមលោកេ ឯវ. ‘‘តំ តំ បសាទរហិតានំ’’តិ តេនតេន បសាទេន រហិតានំ. តស្មិំ តស្មិំ ទ្វារេ ឧប្បន្នានិ តំ តំ ទ្វារិកានិ. ចតុសដ្ឋិវីថិ ចិត្តានិ. ទ្វេ ចត្តាលីស វីថិ ចិត្តានិ. ‘‘ព្រហ្មលោកេ វា’’តិអាទីសុ. ឥទំ អដ្ឋកថា វចនំ. យថាហ រូបភវេ ចតុន្នំ វិញ្ញាណានំ, តថេវ បច្ចយោ. បវត្តេ, នោបដិសន្ធិយំ. សោច ខោ កាមាវចរេ អនិដ្ឋ រូបទស្សន សទ្ទសវនវសេន, ព្រហ្មលោកេ បន អនិដ្ឋា រូបាទយោ នាម នត្ថិ. តថា កាមាវចរ ទេវលោកេ បីតិ. តានិ ចត្តារិ ចិត្តានិ. ‘‘តត្ថា’’តិ តស្មិំ រូបលោកេ. វិភាវនិបាឋេ. ‘‘ឥធា’’តិ ឥមស្មិំ វចនេ. ‘‘តំ តំ ភូមិ បរិយាបន្នេ’’តិ តិស្សំ តិស្សំ ភូមិយំ បរិយាបន្នេ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ.

វីថិសង្គហទីបនិយាអនុទីបនា និដ្ឋិតា.