៣. បកិណ្ណកសង្គហអនុទីបនា

១២៩. បកិណ្ណកសង្គហេ. ឧភិន្នំ ចិត្ត ចេតសិកានំ. ‘‘តេបញ្ញាសា’’តិ តេបញ្ញាសវិធា. ‘‘ភាវោ’’តិ វិជ្ជមានកិរិយា. យោ លក្ខណ រសាទីសុ លក្ខណន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហ ‘‘ធម្មានំ’’តិអាទិំ. បវត្តោតិ បាឋសេស បទំ. ឯតេន ‘វេទនា ភេទេន ចិត្តចេតសិកានំ សង្គហោ’តិអាទីសុបិ វេទនា ភេទេន បវត្តោ ចិត្តចេតសិកានំ សង្គហោតិអាទិនា សម្ពន្ធំ ទស្សេតិ. ‘‘វចនត្ថោ ទស្សិតោ’’តិ, កថំ ទស្សិតោតិ អាហ ‘‘វេទនា ភេទេន ចិត្តចេតសិកានំ សង្គហោ’’តិអាទិ. ‘‘តេសំ ទានិ យថារហំ’’តិ ឯត្ថ ‘‘តេសំ’’តិ ចិត្តចេតសិកានំ, សង្គហោ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. ឯតេន អយំ សង្គហោ ចិត្ត ចេតសិកានំ ឯវ សង្គហោតិ សិទ្ធំ ហោតិ. វេទនា ហេតុតោ. ល. លម្ពណវត្ថុតោ សង្គហោ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. ឯតេន ឧបរិ វេទនា សង្គហោតិអាទីសុ វេទនាតោ សង្គហោ វេទនា សង្គហោ. ល. វត្ថុតោ សង្គហោ វត្ថុ សង្គហោតិ សិទ្ធំ ហោតិ, វេទនាតោតិអាទីសុ ច វេទនា ភេទតោតិអាទិ អត្ថតោ សិទ្ធំ ហោតិ. ឯវំ ឆន្នំ បកិណ្ណកសង្គហានំ វចនត្ថោ ទស្សិតោ. តេនាហ ‘‘វេទនា ភេទេនា’’តិអាទិំ. អាទិនា ទស្សិតោតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘សង្គហោ នាម និយ្យតេ’’តិ វុត្តត្តា ‘‘នីតោ នាម អត្ថី’’តិ វុត្តំ. ‘‘និយ្យតេ’’តិ ច បវត្តីយតេតិ អត្ថោ. ននុ តេសំ ‘‘សង្គហោ នាម និយ្យតេ’’តិ វុត្តត្តា ទ្វីហិ ចិត្ត ចេតសិកេហិ ឯវ អយំ សង្គហោ នេតព្ពោតិ. ន. ចិត្តេន នីតេ ចេតសិកេហិ វិសុំ នេតព្ព កិច្ចស្ស អភាវតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ចិត្តេ បន សិទ្ធេ’’តិអាទិ វុត្តំ.

១៣០. វេទនា សង្គហេ. វេទនា ភេទំ និស្សាយ ឥមស្ស សង្គហស្ស បវត្តត្តា ‘‘និស្សយ ធម្ម បរិគ្គហត្ថ’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘សំយុត្តកេ’’តិ វេទនា សំយុត្តកេ. ‘‘អារម្មណំ អនុភោន្តី’’តិ អារម្មណ រសំ អនុភោន្តិ. ‘‘តេ’’តិ តេជនា. ‘‘តំ’’តិ តំ អារម្មណំ. ‘‘សាតតោ’’តិ សុខាការតោ. ‘‘អស្សាតតោ’’តិ ទុក្ខា ការតោ. តតោ អញ្ញោបការោ នត្ថិ, តស្មា វេទនា អនុភវន លក្ខណេន តិវិធា ឯវ ហោតីតិ យោជនា. ‘‘ទ្វេ’’តិ ទ្វេ វេទនាយោ. ឧបេក្ខំ សុខេ សង្គហេត្វា សុខទុក្ខវសេន វា ទ្វេ វេទនា វុត្តាតិ យោជនា. ‘‘សន្តស្មិំ ឯសា បណីតេ សុខេ’’តិ ឈានសម្បយុត្តំ អទុក្ខម សុខំ សន្ធាយ វុត្តំ. បញ្ច ភេទាទីសុ វិត្ថារោ វេទនា សំយុត្តេ គហេតព្ពោ. វេទយិតន្តិ ច វេទនាតិ ច អត្ថតោ ឯកំ. ‘‘សព្ពំ តំ ទុក្ខស្មិំ’’តិ សព្ពំ តំ វេទយិតំ ទុក្ខស្មិំ ឯវ បវិដ្ឋំ ហោតិ. សង្ខារ ទុក្ខតំ អានន្ទ មយា សន្ធាយ ភាសិតំ សង្ខារ វិបរិណាមតញ្ច, យំ កិញ្ចិ វេទយិតំ, សព្ពំ តំ ទុក្ខស្មិំតិ បាឡិ. ‘‘ឥន្ទ្រិយភេទវសេនា’’តិ សោមនស្ស សហគតំ, ឧបេក្ខាសហគតំ, ទោមនស្ស សហគតំ, សុខសហគតំ, ទុក្ខ សហគតន្តិ ឯវំ ឥន្ទ្រិយ ភេទវសេន. ‘‘យេសុ ធម្មេសូ’’តិ សម្បយុត្ត ធម្មេសុ. ‘‘តេសំ’’តិ សម្បយុត្ត ធម្មានំ. តត្ថ សុខសម្បយុត្តា ធម្មា កាយិក សុខ សម្បយុត្ត ចេតសិក សុខ សម្បយុត្ត វសេន ទុវិធា. ឯវំ ឥស្សរដ្ឋានភូតានំ សម្បយុត្ត ធម្មានំ ទុវិធត្តា អនុភវន ភេទេ តីសុ វេទនាសុ ឯកំ សុខ វេទនំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា សុខិន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយន្តិ វុត្តំ. ទុក្ខសម្បយុត្ត ធម្មេសុបិ ឯសេវនយោ. ‘‘អបិ ចា’’តិ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘តេបី’’តិ ឧបេក្ខា សម្បយុត្តាបិ ធម្មា. ចក្ខាទិ បសាទកាយា នាម ចក្ខុ សោត ឃាន ជិវ្ហា បសាទកាយា. តេសុ និស្សិតា នាម ចក្ខុ វិញ្ញាណ ចិត្តុប្បាទាទយោ. ‘‘សព្ភាវា’’តិ សន្តភាវតោ សំវិជ្ជមាន ភាវតោ ទុវិធា ហោន្តីតិ យោជនា. ‘‘ឯក រសត្តា’’តិ មជ្ឈត្តភាវេន ឯករសត្តា. ‘‘ឥតរានី’’តិ សោមនស្ស ទោមនស្ស ឧបេក្ខិន្ទ្រិយានិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ.

១៣១. ហេតុសង្គហេ. ‘‘សុប្បតិដ្ឋិតភាវសាធនំ’’តិ សុដ្ឋុ បតិដ្ឋហន្តីតិ សុប្បតិដ្ឋិតា. សុប្បតិដ្ឋិត ភាវសាធនំ ហេតុ កិច្ចំ នាមាតិ យោជនា. ‘‘ឥមេបិ ធម្មា’’តិ ឥមេបិ ឆ ហេតុ ធម្មា. ‘‘តត្ថា’’តិ តេសុ អារម្មណេសុ, សាធេន្តិ. តស្មា សុប្បតិដ្ឋិត ភាវសាធនំ ហេតុកិច្ចំ នាមាតិ វុត្តំ. ‘‘អបរេ បនា’’តិ បដ្ឋានដ្ឋ កថាយំ អាគតោ រេវតត្ថេរ វាទោ. ‘‘ធម្មានំ កុសលាទិ ភាវសាធនំ’’តិ សហជាតធម្មានំ កុសលភាវសាធនំ អកុសលភាវសាធនំ អព្យាកតភាវសាធនំ. ‘‘ឯវំ សន្តេ’’តិអាទិ តំ វាទំ បដិក្ខិបន្តានំ បដិក្ខេបវចនំ. ‘‘យេស’’ន្តិ មោហមូល ចិត្ត ទ្វយេ មោហោ ច អហេតុក ចិត្តុប្បាទ រូប និព្ពានានិ ច. ‘‘ន សម្បជ្ជេយ្យា’’តិ សហជាត ហេតុនោ អភាវា តស្ស មោហស្ស អកុសល ភាវោ, ឥតរេ សញ្ច អព្យាកត ភាវោ ន សម្បជ្ជេយ្យ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ. ហេតុ នាម សហជាត ធម្មានំ កុសលាទិភាវំ សាធេតីតិ វុត្តំ. ឯវំ សតិ, សោ មោហោ សម្បយុត្ត ធម្មានំ អកុសល ភាវំ សាធេយ្យ. អត្តនោ បន អកុសល ភាវំ សាធេន្តោ សហជាតោ អញ្ញោ ហេតុ នត្ថិ. តស្មា តស្ស អកុសលភាវោ ន សម្បជ្ជេយ្យ. តថា អហេតុក ចិត្តុប្បាទ រូប និព្ពានានញ្ច អព្យាកតភាវំ សាធេន្តោ កោចិ សហជាតោ ហេតុ នាម នត្ថីតិ តេសម្បិ អព្យាកត ភាវោ ន សម្បជ្ជេយ្យ. ន ច ន សម្បជ្ជតិ. តស្មា សោ ថេរវាទោ ន យុត្តោតិ. ឯត្ថ សិយា. សោច មោហោ អត្តនោ ធម្មតាយ អកុសលោ ហោតិ. តានិ ច អហេតុក ចិត្តុប្បាទរូប និព្ពានានិ អត្តនោ ធម្មតាយ អព្យាកតានិ ហោន្តីតិ. ឯវំ សន្តេ, យថា តេ ធម្មា. តថា អញ្ញេបិ ធម្មា អត្តនោ ធម្មតាយ ឯវ កុសលា កុសលា ព្យាកតា ភវិស្សន្តិ. ន ចេត្ថ ការណំ អត្ថិ, យេនការណេន តេ ឯវ ធម្មា អត្តនោ ធម្មតាយ អកុសលា ព្យាកតា ហោន្តិ. អញ្ញេ បន ធម្មា អត្តនោ ធម្មតាយ កុសលា កុសលា ព្យាកតា ន ហោន្តិ, ហេតូហិ ឯវ ហោន្តីតិ. តស្មា តេសំ សព្ពេសម្បិ កុសលាទិ ភាវត្ថាយ ហេតូហិ បយោជនំ នត្ថិ. តស្មា សោ ថេរវាទោ ន យុត្តោ យេវាតិ. ន កេវលញ្ច តស្មិំ ថេរវាទេ ឯត្តកោ ទោសោ អត្ថិ. អថ ខោ អញ្ញោបិ ទោសោ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យានិ ចា’’តិអាទិមាហ. តត្ថាយំ អធិប្បាយោ. សចេ ធម្មានំ កុសលាទិ ភាវោ សហជាត ហេតុប្បដិពទ្ធោ សិយា. ឯវំ សតិ, ហេតុ បច្ចយេ កុសល ហេតុតោ លទ្ធ បច្ចយានិ រូបានិ កុសលានិ ភវេយ្យុំ. អកុសល ហេតុតោ លទ្ធ បច្ចយានិ រូបានិ អកុសលានិ ភវេយ្យុំ. ន ច ភវន្តិ. តស្មា សោ វាទោ អយុត្តោ យេវាតិ. ឥទានិ បុន តំ ថេរវាទំ បគ្គហេតុំ ‘‘យថាបនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘ធម្មេសូ’’តិ ចតុស្សច្ច ធម្មេសុ. មុយ្ហនកិរិយា នាម អន្ធការ កិរិយា. ធម្មច្ឆន្ទោ នាម ទានំ ទាតុកាមោ, សីលំ បូរេតុកាមោ, ភាវនំ ភាវេតុកាមោ ឥច្ចាទិនា បវត្តោ ឆន្ទោ. ‘‘អក្ខន្តី’’តិ អក្ខមនំ, អរោចនំ, អមនាបោ. បាប ធម្ម បាបា រម្មណ វិរោធោ នាម កាមរាគដ្ឋានីយេហិ សត្តវិធ មេថុន ធម្មាទីហិ បាប ធម្មេហិ ចេវ បញ្ចកាមគុណា រម្មណេ ហិ ច ចិត្តស្ស វិរោធោ, ជេគុច្ឆោ បដិកូលោ. មុយ្ហនកិរិយា បន ឯកន្ត អកុសល ជាតិកា ឯវ ហោតិ. ឯត្តាវតា មោហមូល ចិត្ត ទ្វយេ មោហោ អត្តនោ ធម្មតាយ អកុសលោ ហោតីតិ ឥមមត្ថំ បតិដ្ឋាបេតិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ’’តិអាទិកំ តត្ថ ទោសារោបនំ វិធមតិ. ឥទានិ អហេតុក ចិត្តុប្បាទ រូប និព្ពានានិ អត្តនោ ធម្មតាយ អព្យាកតានិ ហោន្តីតិ ឥមមត្ថំ បតិដ្ឋាបេតុំ ‘‘យោច ធម្មោ’’តិអាទិមាហ. ‘‘ឯត្តកមេវា’’តិ អញ្ញំ ទុក្ករ ការណំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អហេតុក ចិត្តានំ’’តិ អហេតុក ចិត្តុប្បាទានំ. អត្តនោ ធម្មតាយ ឯវ សិទ្ធោ. ឯត្តាវតា-អហេតុក. ល. និព្ពានានិ អត្តនោ ធម្មតាយ អព្យាកតានិ ហោន្តី-តិ ឥមមត្ថំ បតិដ្ឋាបេតិ. ‘‘ឯវំ សន្តេ’’តិអាទិ តត្ថ ទោសារោបនំ អបនេតិ. ឥទានិ សព្ពោបិ មោហោ អត្តនោ ធម្មតាយ អកុសល ភាវេឋត្វា អញ្ញេសំ ឥច្ឆា នាម អត្ថិ, អក្ខន្តិ នាម អត្ថីតិ ឯវំ វុត្តានំ ឥច្ឆា អក្ខន្តិ ធម្មានម្បិ អកុសល ភាវំ សាធេតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ មោហោ’’តិអាទិមាហ. ‘‘មុយ្ហន និស្សន្ទានិ ឯវា’’តិ មុយ្ហនកិរិយាយ និស្សន្ទប្ផលានិ ឯវ. ន កេវលំ សោ លោភាទីនំ អកុសលភាវំ សាធេតិ, អថ ខោ អលោភាទីនម្បិ កុសលភាវំ សោ ឯវ សាធេតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អលោភាទីនញ្ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អវិជ្ជានុសយេន សហេវ សិទ្ធោ’’តិ តានិ សត្តសន្តានេ អវិជ្ជានុសយេ អប្បហីនេ កុសលានិ ហោន្តិ. បហីនេ កិរិយានិ ហោន្តីតិ អធិប្បាយោ. ឥទានិ លោភ ទោសានំ អលោភាទីនញ្ច ហេតុ កិច្ចំ ទស្សេតុំ ‘‘តានិ បន លោភាទីនី’’តិអាទិ វុត្តំ. រជ្ជន ទុស្សនានំ និស្សន្ទានិ រជ្ជនាទិនិស្សន្ទានិ. ‘‘ទិដ្ឋិ មានាទីនី’’តិ ទិដ្ឋិ មាន ឥស្សា មច្ឆរិយាទីនិ. អរជ្ជន អទុស្សន អមុយ្ហនានំ និស្សន្ទានិ អរជ្ជនាទិ និស្សន្ទានិ. ‘‘សទ្ធាទីនី’’តិ សទ្ធា សតិ ហិរិ ឱត្តប្បាទីនិ. ‘‘ហេតុមុខេនបី’’តិ អហេតុក ចិត្តុប្បាទ រូប និព្ពានានំ អព្យាកតភាវោ អត្តនោ ធម្មតាយ សិទ្ធោតិ វុត្តោ. សហេតុក វិបាក ក្រិយានំ អព្យាកត ភាវោ បន អត្តនោ ធម្មតាយ សិទ្ធោតិបិ សហជាត ហេតូនំ ហេតុ កិច្ចេន សិទ្ធោតិបិ វត្តុំ វដ្ដតីតិ អធិប្បាយោ. វិភាវ និបាឋេ. ‘‘មគ្គិតព្ពោ’’តិ គវេសិតព្ពោ. អថ តេសំ កុសលាទិ ភាវោ សេសសម្បយុត្ត ហេតុប្បដិ ពទ្ធោ សិយាតិ យោជនា. ‘‘អប្បដិ ពទ្ធោ’’តិ ហេតុនា អប្បដិ ពទ្ធោ. ‘‘កុសលាទិភាវោ’’តិ កុសលាទិភាវោ សិយា. ‘‘សោ’’តិ កុសលាទិភាវោ. ‘‘អហេតុកានំ’’តិ អហេតុក ចិត្តុប្បាទ រូប និព្ពានានំ. ឥទានិ ‘យានិ ច លទ្ធហេតុ បច្ចយានី’តិអាទិ វចនំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘យថាចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘រូបារូប ធម្មេសូ’’តិ និទ្ធារណេ ភុម្ម វចនំ. ‘‘អរូប ធម្មេសុ ឯវា’’តិ និទ្ធារណីយំ. ន រូប ធម្មេសុ ផរន្តិ. ឯវំ សតិ, កស្មា តេ រូប ធម្មា ឈានបច្ចយុប្បន្នេសុ វុត្តាតិ អាហ ‘‘តេ បនា’’តិអាទិំ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ. ‘‘តំ បន តេសំ’’តិ តេសំ ហំសាទីនំ តំ វណ្ណវិសេសំ. ‘‘យោនិយោ’’តិ មាតាបិតុ ជាតិយោ. ‘‘អព្យាកតានំ បនាតិ សព្ពំ’’តិ អព្យាកតានំ បន អព្យាកតភាវោ និរនុសយ សន្តានប្បដិ ពទ្ធោ, កម្មប្បដិ ពទ្ធោ, អវិបាកភាវប្បដិ ពទ្ធោ ចាតិ ទដ្ឋព្ពន្តិ ឥទំ សព្ពំ. ‘‘វុត្ត បក្ខេបតតិ យេវា’’តិ តស្មិំ បក្ខេ អន្តោគធមេវាតិ អធិប្បាយោ.

១៣២. កិច្ចសង្គហេ. តស្មិំ បរិក្ខីណេតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កម្មស្សា’’តិ កម្មន្តរស្ស. ចុតស្ស សត្តស្ស អភិនិព្ពត្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ភវន្តរាទិប្បដិ សន្ធាន វសេនា’’តិ ភវន្តរស្ស អាទិកោដិយា បដិសន្ធាន វសេន. ភវសន្តានស្ស បវត្តីតិ សម្ពន្ធោ. កថំ បវត្តីតិ អាហ ‘‘យាវ តំ កម្មំ’’តិអាទិំ. ‘‘អវិច្ឆេទប្បវត្តិ បច្ចយង្គភាវេនា’’តិ អវិច្ឆេទប្បវត្តិយា បធាន បច្ចយ សង្ខាតេន អង្គភាវេន. ឯតេន ភវង្គបទេ អង្គសទ្ទស្ស អត្ថំ វទតិ. តេនាហ ‘‘តស្សហី’’តិអាទិំ. ‘‘តស្សា’’តិ ភវង្គស្ស. អាវជ្ជនំ អាវដ្ដនន្តិ ឯកោ វចនត្ថោ. តំ វា អាវជ្ជេតីតិ ឯកោ. ‘‘តំ’’តិ ចិត្ត សន្តានំ. អាវដ្ដតិ វា តំ ឯត្ថាតិ ឯកោ. អាវដ្ដតិ វា តំ ឯតេនាតិ ឯកោ. ‘‘តំ’’តិ ចិត្ត សន្តានំ. អាវជ្ជេតិ វាតិ ឯកោ. ‘‘វោដ្ឋព្ពនំ’’តិ វិ-អវ-ឋបនំតិ បទច្ឆេទោ. វិភាវនិ វិចារណាយំ. ‘‘ឯកាវជ្ជន បរិកម្ម ចិត្តតោ’’តិ មគ្គេន វា អភិញ្ញាយ វា ឯកំ សមានំ អាវជ្ជនំ អស្សាតិ វិគ្គហោ. តស្សំ វីថិយំ ‘អាវជ្ជនំ, បរិកម្មំ, ឧបចារោ, អនុលោមំ, គោត្រភូ,តិ ឯត្ថ បរិកម្ម ជវនចិត្តំ ឥធ បរិកម្ម ចិត្តន្តិ វុត្តំ. ‘‘តានី’’តិ មគ្គា ភិញ្ញាជវនានិ. ‘‘តត្ថា’’តិ តស្មិំ វិភាវនិ បាឋេ. ‘‘ទីឃំ អទ្ធានំ’’តិ សកលរត្តិយំ វា សកល ទិវសំ វា និទ្ទោក្កមន វសេន ទីឃំ កាលំ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ. ‘‘បដិសន្ធិយាឋានំ’’តិ បដិសន្ធិកិច្ចស្ស ឋានំ. កាលោហិ នាម វិសុំ ចិត្តស្ស អារម្មណ ភូតោ ឯកោ បញ្ញត្តិ ធម្មោតិ ឯតេន កាលោ នាម សភាវតោ អវិជ្ជមានត្តា កថំ កិច្ចានំ បវត្តិដ្ឋានំ នាម សក្កា ភវិតុន្តិ ឥមំ អាសង្កំ វិសោធេតិ. ‘‘ឥតរថា’’តិ តថា អគ្គហេត្វា អញ្ញថា កិច្ចដ្ឋានានំ អភេទេ គហិតេ សតីតិ អត្ថោ. ‘‘សយំ សោមនស្ស យុត្តំបី’’តិ កទាចិ សយំ សោមនស្ស យុត្តំបិ. ‘‘តំ’’តិ សោមនស្ស សន្តីរណំ. ‘‘លទ្ធបច្ចយ ភាវេនា’’តិ លទ្ធអនន្តរ បច្ចយភាវេន. ‘‘អាសេវន ភាវ រហិតំ បី’’តិ អាសេវន គុណ រហិតម្បិ. តញ្ហិ អាសេវន បច្ចយេ បច្ចយោបិ ន ហោតិ, បច្ចយុប្បន្នម្បិ ន ហោតីតិ. ‘‘បរិកម្ម ភាវនា ពលេន ច បវត្តត្តា’’តិ ឥទំ ផលសមាបត្តិ វីថិយំ ផលជវនេសុ បាកដំ. សេសមេត្ថសុពោធមេវ.

១៣៣. ទ្វារសង្គហេ. ‘‘អាទាសបដ្ដមយោ’’តិ អាទាសបដ្ដេន បកតោ. ‘‘ទ្វេ ឯវា’’តិ ទ្វេ ឯវ ទ្វារានិ. ‘‘ទ្វារ សទិសត្តា’’តិ នគរ ទ្វារ សទិសត្តា. ‘‘កម្មវិសេស មហាភូត វិសេស សិទ្ធេនា’’តិ ឯត្ថ កម្មវិសេសេន ច មហាភូត វិសេសេន ច សិទ្ធោតិ វិគ្គហោ. អាវជ្ជនាទីនិ ច វីថិ ចិត្តានិ គណ្ហន្តិ. ‘‘យម្ហី’’តិ យស្មិំ ចក្ខុម្ហិ. តទេវ ចក្ខុ ចក្ខុទ្វារំ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តេសំ ទ្វិន្នំ’’តិ រូប និមិត្តានញ្ច អាវជ្ជនាទិ វីថិចិត្តានញ្ច. ‘‘វិសយ វិសយី ភាវូបគមនស្សា’’តិ ឯត្ថ រូប និមិត្តានំ វិសយភាវស្ស ឧបគមនំ នាម ចក្ខុ មណ្ឌេ អាបាតាគមនំ វុច្ចតិ. អាវជ្ជនាទីនំ វិសយី ភាវស្ស ឧបគមនំ នាម តេសំ និមិត្តានំ អារម្មណ ករណំ វុច្ចតិ. ‘‘មុខប្បថភូតត្តា’’តិ មុខមគ្គភូតត្តា. ឯវំ ទ្វារ សទ្ទស្ស ករណ សាធនយុត្តិំ ទស្សេត្វា ឥទានិ អធិករណ សាធន យុត្តិំ ទស្សេតិ ‘‘អថវា’’តិអាទិនា. ‘‘រូបានំ’’តិ រូប និមិត្តានំ. ‘‘ចក្ខុមេវ ចក្ខុ ទ្វារ’’ន្តិ ឯតេន ចក្ខុមេវ ទ្វារំ ចក្ខុ ទ្វារន្តិ អវធារណ សមាសំ ទស្សេតិ. ‘‘ការណំ វុត្តមេវា’’តិ ហេដ្ឋា ចិត្តសង្គហេ មនោទ្វារាវជ្ជនបទេ វុត្តមេវ. សព្ពំ ឯកូន នវុតិវិធំ ចិត្តំ មនោទ្វារមេវ នាម ហោតិ. តថាហិ វុត្តំ អដ្ឋសាលិនិយំ អយំ នាមមនោ មនោទ្វារំ នាម ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពោតិ. ‘‘ឧបបត្តិ ទ្វារមេវា’’តិ ឧបបត្តិភវ បរិយាបន្នំ កម្មជទ្វារមេវ. ‘‘ឥធ ចា’’តិ ឥមស្មិំ សង្គហគន្ថេ ច. យញ្ច សាធក វចនន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តត្ថា’’តិ វិភាវនិយំ. ‘‘តត្ថេវ តំ យុត្តំ’’តិ តស្មិំ បាឡិប្បទេសេ ឯវ តំ សាធក វចនំ យុត្តំ. ឥតរេ ទ្វេ បច្ចយាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘មនញ្ចាតិ ឯត្ថា’’តិ មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំតិ វាក្យេ មនញ្ចាតិបទេ. តត្ថ បន ជវន មនោវិញ្ញាណស្ស ឧប្បត្តិយា ចតូសុ បច្ចយេសុ មនញ្ចាតិ ឯត្ថ ទ្វារភូតំ ភវង្គមនោ ច អាវជ្ជន មនោ ចាតិ ទ្វេ បច្ចយា លព្ភន្តិ. ធម្មេ ចាតិ បទេ ធម្មារម្មណ សង្ខាតោ ឯកោ បច្ចយោ លព្ភតិ. ច សទ្ទេន មនោវិញ្ញាណ សម្បយុត្តក្ខន្ធា គយ្ហន្តិ. ឯវំ ចត្តារោ បច្ចយា ហោន្តិ. ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិ ឥមស្មិំ អដ្ឋកថា វចនេ. ‘‘សន្និហិត បច្ចយានំ ឯវ តត្ថ អធិប្បេតត្តា’’តិ បដិច្ច សទ្ទសាមត្ថិយេន អាសន្នេ ធរមានបច្ចយានំ ឯវ តស្មិំ បាឡិវាក្យេ អធិប្បេតត្តា. ‘‘ទ្វារភាវារហស្សា’’តិ វិសយ វិសយីនំ វុត្ត នយេន បវត្តិ មុខភាវារហស្ស. ឯតេន អារម្មណានិ អាបាតំ អាគច្ឆន្តុ វា, មាវា, វីថិ ចិត្តានិ បវត្តន្តុវា, មាវា, អប្បមាណំ. បភស្សរប្បសន្នភាវេន ទ្វារភាវា រហតា ឯវ បមាណន្តិ ទីបេតិ. ‘‘និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ’’តិ សន្និដ្ឋានំ ឯត្ថ គន្តព្ពំ. ទ្វារវិការ មូលកានិ តាទិសានិ កិច្ចានិ យេសំ តានិ តំ កិច្ចវន្តានិ. ‘‘កម្មវសេន សិជ្ឈន្តី’’តិ សត្តសន្តានេ បវត្តន្តីតិ អធិប្បាយោ. តំ កិច្ចវន្តានិ ចិត្តានិ. វិភាវនិ បាឋេ ‘‘មនោទ្វារ សង្ខាត ភវង្គតោ’’តិ មនោទ្វារ សង្ខាត ភវង្គ ភាវតោ ច. ‘‘អារម្មណន្តរគ្គហណវសេន អប្បវត្តិតោ’’តិ បដិសន្ធិ ចិត្តេន យថា គហិតំ កម្មកម្មនិមិត្តាទិកំ អារម្មណំ មុញ្ចិត្វា បវត្តិកាលេ ឆសុ ទ្វារេសុ អាបាតាគតស្ស អារម្មណន្តរស្ស គហណ វសេន អប្បវត្តិតោ ច. ហេដ្ឋាបិ បញ្ចទ្វារា វជ្ជន ចក្ខុ វិញ្ញាណ សម្បដិច្ឆន សន្តីរណ វោដ្ឋព្ពន កាមាវចរជវន តទា រម្មណ វសេនាតិអាទិនា កិច្ចសីសេនេវ. ល. វុត្តោ. ឯត្ថហិ អាវជ្ជន សម្បដិច្ឆនាទីនិ កិច្ច វិសេសានំ នាមានិ ហោន្តិ. ‘‘ចេ’’តិ ចេ វទេយ្យ. ‘‘នា’’តិ ន វត្តព្ពំ. ‘‘តថា អស្សុតត្តា’’តិ ឯកូន វីសតិ ទ្វារ វិមុត្តានីតិ ច, ឆ ទ្វារិកានិ ចេវ ទ្វារ វិមុត្តានីតិ ច, មហគ្គត វិបាកានិ ទ្វារ វិមុត្តានេ វាតិ ច, សុតំ. ន បន ទ្វារិក វិមុត្តានីតិ សុតំ.

១៣៤. អារម្មណ សង្គហេ. ‘‘ទុព្ពល បុរិសេនា’’តិ គេលញ្ញាភិភូតត្តា វា ជរាភិភូតត្តា វា ទណ្ឌេន វា រជ្ជុកេន វា វិនា ឧដ្ឋាតុម្បិ បតិដ្ឋាតុម្បិ អបរាបរំ គន្តុម្បិ អសក្កោន្តេន ទុព្ពល បុរិសេន ទណ្ឌកំ វា រជ្ជុកំ វា អាលម្ពិយតិ. អាលម្ពិត្វា ឧដ្ឋាតិ. បតិដ្ឋាតិ. អបរាបរំ គច្ឆតិ. ឯវមេវ. អមុញ្ច មានេហិ ហុត្វាតិ បាឋសេសោ. ‘‘អាគន្ត្វា’’តិ អារម្មណ ករណ វសេន តតោ តតោ អាគន្ត្វា. ‘‘វិសុំ សិទ្ធានី’’តិ អាលម្ពិយតីតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ សតិ, អាលម្ពណន្តិ សិជ្ឈតិ. អារម្មណន្តិ ន សិជ្ឈតិ. តានិ ឯត្ថ អាគន្ត្វា រមន្តីតិ ឯតស្មិំ អត្ថេ សតិ, អារម្មណន្តិ សិជ្ឈតិ. អាលម្ពណន្តិ ន សិជ្ឈតិ. ឯវញ្ច សតិ ឯកំ បទំ ទ្វីហិវាក្យេហិ ទស្សនំ ន សុន្ទរន្តិ. ‘‘អញ្ញានិ អារម្មណានី’’តិ រូបារម្មណតោ អញ្ញានិ សទ្ទារម្មណាទីនិ. ‘‘អាគច្ឆតី’’តិ អាវិភាវំ គច្ឆតិ, ឧប្បាទប្បវត្តិ វសេន បច្ចក្ខភាវំ បាបុណាតិ. ‘‘អាគច្ឆិត្ថា’’តិ អាវិភាវំ គច្ឆិត្ថ, ឧប្បាទប្បវត្តិ វសេន បច្ចក្ខភាវំ បាបុណិត្ថ. ‘‘អនាគតំ’’តិ ឯត្ថ ន ការោ អវត្ថា វសេន បដិសេធោ. យោ ធម្មោ បច្ចយ សាមគ្គិយំ សតិ អាគមន ជាតិកោ ឧប្បជ្ជន សីលោ. សោ ឯវ ឥទានិ អាគច្ឆតិ, ឥទានិ អាគច្ឆិត្ថ, ឥទានិ អាគមន ជាតិយំ ឋិតោ, នាគច្ឆតិ នាគច្ឆិត្ថាតិ ឥមិនា អត្ថេន សោ អនាគតោ នាម. និព្ពាន បញ្ញត្តិយោ បន អាគមន ជាតិកា ន ហោន្តិ. តស្មា អាគមនប្បសង្គាភាវតោ អនាគតាតិ ន វុច្ចន្តីតិ. តេនាហ ‘‘ឧប្បាទ ជាតិកា’’តិអាទិំ. ‘‘តំ វិចារេតព្ពំ’’តិ វត្វា វិចារណាការំ ទស្សេតិ ‘‘សព្ពេបិហី’’តិអាទិនា. តេ យទា វត្តព្ព បក្ខេ តិដ្ឋន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ឧប្បាទ ជាតិកានញ្ញេវ សង្ខត ធម្មានំ. តាសំ និព្ពាន បញ្ញត្តីនំ. ‘‘ន តថា ឥមេសំ’’តិ ឥមេសំ ទ្វារ វិមុត្តានំ អារម្មណំ បន តថា ន ហោតីតិ យោជនា. ‘‘តត្ថា’’តិ តស្មិំ ភវ វិសេសេ. វិភាវនិបាឋេ ‘‘អាវជ្ជនស្សវិយា’’តិ អាវជ្ជនស្ស អារម្មណំ វិយ. អគ្គហិតមេវ ហុត្វា. ‘‘ឯកវជ្ជន វីថិយំ អគ្គហិត ភាវោ ឥធ ន បមាណ’’ន្តិ ឆ ទ្វារគ្គហិតន្តិ ឥធ អប្បមាណំ. ភវន្តរេ គហិតស្ស អធិប្បេតត្តា. ‘‘កាលវិមុត្ត សាមញ្ញំ’’វាតិ យំ កិញ្ចិកាល វិមុត្តំ វា ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. អាគមសិទ្ធិ វោហារោ នាម ‘‘កម្មន្តិ វា, កម្មនិមិត្តន្តិ វា, គតិ និមិត្តន្តិ វា, បសិទ្ធោ វោហារោ វុច្ចតិ. អជាត សត្តុរាជា សង្កិច្ចជាតកេបិ បិតរំ មារេតិ. តស្មា ‘‘ទ្វីសុភវេសូ’’តិ វុត្តំ. ‘‘ឆ ហិ ទ្វារេហី’’តិ ករណ ភូតេហិ ឆហិ ចក្ខាទិ ទ្វារេហិ. ‘‘មរណាសន្ន ជវនេហី’’តិ កត្តុ ភូតេហិ មរណាសន្នេ បវត្តេហិ ឆ ទ្វារិក ជវនេហិ. ‘‘អនេកំ សភាវំ’’តិ អនេកន្ត ភាវំ. យញ្ហិ អារម្មណន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កេនចិ ទ្វារេន អគ្គហិតមេវ ហោតី’’តិ ឯត្ថ អសញ្ញី ភវតោ ចុតានំ សត្តានំ កាមបដិសន្ធិយា កម្មាទិ អារម្មណំ ភវន្តរេ កេនចិ ទ្វារេន អគ្គហិតន្តិ យុត្តំ. កស្មា, តស្មិំ ភវេ កស្សចិទ្វារស្សេវ អភាវតោ. អរូបភវតោ ចុតានំ បន កាមបដិសន្ធិយា គតិ និមិត្ត សម្មតំ អារម្មណំ កថំ ភវន្តរេ កេនចិ ទ្វារេន អគ្គហិតំ ភវេយ្យ, មនោទ្វារគ្គហិតមេវ ភវេយ្យាតិ ឥមំ ចោទនំ វិសោធេតុំ ‘‘ឯត្ថ ច យស្មា បដ្ឋានេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តតោ ចុតានំ សត្តានំ យា កាមបដិសន្ធិ, តស្សាកាមបដិ សន្ធិយា. បច្ចុប្បន្នំ គតិនិមិត្តំ អារម្មណំ ឯតិស្សាតិ វិគ្គហោ. កាមបដិសន្ធិ. បរេសំ បយោគ ពលេនាបិ កម្មាទីនំ ឧបដ្ឋានំ នាម ហោតីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. ‘‘សុដ្ឋុ អាសេវិតានំ’’តិ ចិរកាលំ សង្ឃ វត្ត ចេតិយវត្ត ករណាទិវសេន តំ តំ ភាវនា កម្មវសេន ច សុដ្ឋុ អាសេវិតានំ កម្មកម្មនិមិត្តានំ. ‘‘ហោតិ យេវា’’តិ កម្មាទីនំ ឧបដ្ឋានំ នាម ហោតិយេវ. ‘‘អាគន្ត្វា’’តិ ឥមំ មនុស្ស លោកំ អាគន្ត្វា គណ្ហន្តិយេវ. តទាបិ និរយបាលេហិ ទស្សិតំ តំ តំ គតិ និមិត្តំ អារម្មណំ កត្វា ចវន្តិ. ‘‘តំ’’តិ រេវតិំ នាម ឥត្ថិំ. ននុ និរយបាលា នាម តាវតិំសា ភវនំ គន្តុំ ន សក្កុណេយ្យុន្តិ. នោ នសក្កុណេយ្យុំ. កស្មា, មហិទ្ធិក យក្ខ ជាតិកត្តាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘វេស្សវណ ទូតា’’តិ វេស្សវណមហារាជស្ស ទូតា. ‘‘ឧបចារជ្ឈានេឋត្វា’’តិ អប្បនាឈានំ អបត្តតាយ ឧបចារភាវនាភូតេ កាមាវចរជ្ឈានេឋត្វា. ‘‘តានេវ និមិត្តានី’’តិ បថវីកសិណ និមិត្តាទីនិ បដិភាគ និមិត្តានិ. ‘‘កាមបដិសន្ធិយា អារម្មណំ’’តិ តេហិ និមិត្តារម្មណេហិ អញ្ញំ ឧបចារ ភាវនា កម្មំ វា យំ កិញ្ចិ អនុរូបំ គតិ និមិត្តំ វា. ‘‘តានេវ និមិត្តានិ គហេត្វា’’តិ វចនេន តានិ និមិត្តានិ មរណាសន្ន ជវនេហិ គហិតានីតិ ទស្សេតិ. តានិ ច បញ្ញត្តិ ធម្មត្តា កាមបដិសន្ធិយា អារម្មណំ ន ហោន្តីតិ. ‘‘បច្ចុប្បន្នគតិ និមិត្តេ សិទ្ធេ សិទ្ធមេវា’’តិ តស្មិំ ភវេ គតស្ស តត្ថ យាវជីវម្បិ អនុ ភវិតព្ពំ អារម្មណំ នាម តស្មិំ ខណេ ធរមានំ បច្ចុប្បន្នម្បិ អត្ថិ. តតោ វឌ្ឍមានំ អនាគតម្បិ អត្ថិ. តត្ថ បច្ចុប្បន្នេ ឧបដ្ឋហន្តេ បដិសន្ធិយា អារម្មណំ សម្បជ្ជតិ. អនាគតំ បន អនុបដ្ឋហន្តម្បិ បច្ចុប្បន្នេ អន្តោគធសទិសំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. វិភាវនិ បាឋេន ច បច្ចុប្បន្ន គតិនិមិត្តំ វិយ អាបាតមាគតំ, កស្មា, បច្ចុប្បន្ន គតិ និមិត្តេនេវ កិច្ច សិទ្ធិតោ-តិ អធិប្បាយោ. សេសមេត្ថ សុពោធំ. ‘‘តានិហី’’តិអាទីសុ. កេចិ វទន្តិ. អនេជោសន្តិ មារព្ភ. យំ កាលមករីមុនីតិ វុត្តត្តា សព្ពញ្ញុ ពុទ្ធាទីនំ បរិនិព្ពាន ចុតិ ចិត្តំ សន្តិ លក្ខណំ និព្ពានំ អារម្មណំ ករោតីតិ. តំ សព្ពថាបិ កាមាវចរា លម្ពណា នេវាតិ ឥមិនា អបនេតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘តា និហិ សព្ពញ្ញុ ពុទ្ធានំ ឧប្បន្នានិ បី’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘លោកុត្តរ ធម្មា’’តិអាទីសុ. ‘‘តានី’’តិ ទ្វាទសា កុសល ចិត្តានិ អដ្ឋញាណ វិប្បយុត្ត កុសល ក្រិយ ជវនានិ ច. អជ្ឈាន លាភិនោ បុថុជ្ជនា មហគ្គតជ្ឈានានិបិ អាលម្ពិតុំ ន សក្កោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘បញ្ញត្តិយា សហ កាមាវចរា រម្មណានី’’តិ. ‘‘តានេ វា’’តិ ញាណ សម្បយុត្ត កាម កុសលានិ ឯវ. ឈានលាភីនំ តានេវ ញាណ សម្បយុត្តកាម កុសលានិ. ហេដ្ឋិម ផលដ្ឋានំ តានេវ អត្តនា អធិគត មគ្គផល និព្ពានា រម្មណានិ. ‘‘ឈានានិ បត្ថេន្តី’’តិ អាយតិំ ឈានលាភិនោ ភវេយ្យាមាតិ បត្ថនំ ករោន្តិ. ‘‘តេសំ បី’’តិ តេសំ បុថុជ្ជនានម្បិ. ‘‘តេ’’តិ តេ លោកុត្តរ ធម្មា. ‘‘អនុភោន្តី’’តិ សម្បាបុណន្តិ. ‘‘នវនិបាតេ’’តិ អង្គុត្តរ និកាយេ នវនិបាតេ. សេសំ សព្ពំ សុវិញ្ញេយ្យមេវ.

១៣៥. វត្ថុសង្គហេ. ‘‘វត្ថូ’’តិ និស្សយ វិសេសោ វុច្ចតិ. តានិ និស្សយ វត្ថូនិ យេសំ តានិ តព្ពត្ថុកានិ. ‘‘តេសញ្ច សទ្ទោ ន យុជ្ជតី’’តិ តេសំ វាទេ ច សទ្ទោ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ អលុត្ត ច ការំ ទ្វន្ទ បទំ នាម អត្ថីតិ. ‘‘បុព្ពបទេសុ អានេតព្ពោ’’តិ ចក្ខុ វត្ថុ ច សោតវត្ថុ ចាតិអាទិនា អានេតព្ពោ. សមាស បទំ ន យុជ្ជតិ. ន ហិ សមាស បទតោ ឯក ទេសំ អញ្ញត្ថ អានេតុំ យុជ្ជតីតិ. អវិភត្តិក និទ្ទេសោ នាម ចក្ខុំ, សោតំ, ឃានំ, ជិវ្ហា, កាយោ, ហទយំ, វត្ថុ ចាតិ វត្តព្ពេ បុព្ពបទេសុ អវិភត្តិក និទ្ទេសោ. ឯវញ្ចសតិ វត្ថុ សទ្ទោ ច សទ្ទោ ច បុព្ពបទេសុ អានេតុំ លព្ភន្តីតិ. កាមតណ្ហាយ អធីនេន អាយត្តេន កាមាវចរ កម្មេន និព្ពត្តា កាមតណ្ហាធីន កម្ម និព្ពត្តា. ‘‘រូបាទីនំ បរិភោគោ’’តិ រូបាទីនំ បញ្ចកាមគុណានំ បរិភោគោ. ‘‘បរិត្តកម្មំ បី’’តិ សព្ពំ កាមាវចរ កម្មម្បិ. ‘‘បូរយមានំ’’តិ បរិបូរេន្តំ. ចក្ខុ ទស្សនានុត្តរិយំ នាម. សោតំ សវនានុត្តរិយំ នាម. សព្ពេសំ ទស្សន កិច្ចានំ មជ្ឈេ ពុទ្ធ ទស្សនា ទិវសេន អនុត្តរំ ទស្សនំ ជនេតីតិ ទស្សនានុត្តរិយំ. ឯវំ សវនានុត្តរិយេបិ ចតុសច្ច ធម្មស្សវនា ទិវសេនាតិ វត្តព្ពំ. ‘‘អជ្ឈត្ត ពហិទ្ធ សន្តា នេសុ បី’’តិ អជ្ឈត្ត សន្តានេបិ ពហិទ្ធ សន្តានេបិ. ‘‘សុទ្ធេ’’តិ កេនចិ អាលោកេន ច អន្ធការេន ច វិរហិតេ. អាលោកោ ហិ ឯកោ រូប វិសេសោ. តថា អន្ធការោ ច. តេ ច តត្ថ នត្ថិ. ‘‘ឥមស្មិំ សង្គហេ’’តិ វត្ថុ សង្គហេ. វិសិដ្ឋំ ជាននំ វិជាននំ. តញ្ច វិជាននំ តីសុ មនោធាតូសុ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘វិជានន កិច្ចាភាវតោ’’តិ. អាវជ្ជន កិច្ចំ កិមេតន្តិ, មនសិការ មត្តំ ហោតិ. សម្បដិច្ឆន កិច្ចញ្ច បញ្ចវិញ្ញាណេហិ យថា គហិតានេវ បញ្ចារម្មណានិ សម្បដិច្ឆន មត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘វិសេសជានន កិច្ចានិ ន ហោន្តី’’តិ. ទស្សនំ, សវនំ, ឃាយនំ, សាយនំ, ផុសន, ន្តិ ឥមានិ កិច្ចានិ ថោកំ វិសេស ជានន កិច្ចានិ ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘បច្ចក្ខតោ ទស្សនា ទិវសេនា’’តិអាទិំ. ថោកំ វិសេស ជានន កិច្ចានិ ហោន្តិ. តស្មា តានិ បញ្ចវិញ្ញាណានីតិ វុត្តានិ. អវសេសា បន សន្តីរណាទយោ មនោវិញ្ញាណធាតុយោ នាមាតិ សម្ពន្ធោ. ននុ មននដ្ឋេន មនោ ច តំ វិជាននដ្ឋេន វិញ្ញាណញ្ចាតិ វុត្តេបិ បញ្ចវិញ្ញាណេហិ វិសេសោ នត្ថីតិ អាហ ‘‘អតិស្សយ វិសេស ជានន ធាតុយោតិ អត្ថោ’’តិ. ឯវំ សន្តេបិ សោ អត្ថោ សទ្ទយុត្តិយា សិទ្ធោ ន ហោតិ. យទិច្ឆា វសេន វុត្តោ ហោតីតិ អាហ ‘‘បរិយាយ បទានំ’’តិអាទិ. ឯតេន សោ អត្ថោ សទ្ទយុត្តិយា ឯវ សិទ្ធោ. ន យទិច្ឆាវសេន វុត្តោតិ ទស្សេតិ. ‘‘វិសេសន សមាសេ’’តិ មនោ ច តំ វិញ្ញាណញ្ចាតិ មនោវិញ្ញាណន្តិ ឯវរូបេ កម្មធារយ សមាសេ. ‘‘បទដ្ឋានំ’’តិ ឯត្ថ បទន្តិ ច ឋានន្តិ ច ការណត្ថ វចនានិ, តស្មា បរិយាយ សទ្ទា នាម. បទញ្ច តំ ឋានញ្ចាតិ វុត្តេ អតិស្សយ ការណន្តិ អត្ថោ វិញ្ញាយតិ. តថា ទុក្ខ ទុក្ខំ, រូប រូបំ, រាជ រាជា, ទេវទេវោតិអាទីនិ. ‘‘កត្ថចិ ទិស្សតិ យុជ្ជតិ ចា’’តិ ន ហិ កត្ថចិ ទិស្សតិ ច. សចេបិ កត្ថចិ ទិស្សេយ្យ, ន ហិ យុជ្ជតិ ចាតិ អត្ថោ. ‘‘មនសោ វិញ្ញាណំ’’តិ ឯត្ថ បដិសន្ធិ ចិត្តតោ បដ្ឋាយ យាវចុតិ ចិត្តា អន្តរេ សព្ពំ ចិត្ត សន្តានំ សត្ត វិញ្ញាណ ធាតូនំ វសេន វិភាគំ កត្វា អត្ថោ វត្តព្ពោ. បញ្ចទ្វារា វជ្ជនញ្ច សម្បដិច្ឆន ទ្វយញ្ច មនោធាតុ មត្តត្តា មនោ នាម. បញ្ចវិញ្ញាណានិ វិញ្ញាណ មត្តានិ នាម. អវសេសានិ សព្ពានិ វិញ្ញាណានិ មនស្ស វិញ្ញាណន្តិ អត្ថេន មនោវិញ្ញាណានិ នាម. តត្ថ ‘‘មនស្ស វិញ្ញាណំ’’តិ អនន្តរ បច្ចយ ភូតស្ស វា មនស្ស បច្ចយុប្បន្ន ភូតំ វិញ្ញាណំ. ឯត្ថ សម្បដិច្ឆន ទ្វយំ បច្ចយមនោ នាម. សន្តីរណតោ បដ្ឋាយ យាវ ទ្វារន្តរេ បញ្ចទ្វារា វជ្ជនំ នាគច្ឆតិ, តាវ អន្តរេ សព្ពំ មនោវិញ្ញាណ សន្តានំ បច្ចយុប្បន្ន វិញ្ញាណំ នាម. បុន ‘‘មនស្ស វិញ្ញាណ’’ន្តិ បច្ចយុប្បន្ន ភូតស្ស មនស្ស បច្ចយ ភូតំ វិញ្ញាណំ. ឯត្ថ បញ្ចទ្វារា វជ្ជនំ បច្ចយុប្បន្ន មនោ នាម. តតោ បុរេ សព្ពំ មនោវិញ្ញាណ សន្តានំ បច្ចយ មនោ នាម. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យំ. អវសេសាបនាតិអាទីសុ. ‘‘មនោវិញ្ញាណធាតុ ភាវំ សម្ភាវេតី’’តិ អវសេសា បន ធម្មា មនោវិញ្ញាណធាតុ ច នាម ហោន្តិ, ហទយ វត្ថុញ្ច និស្សាយយេវ វត្តន្តីតិ ឯវំ តេសំ ធម្មានំ មនោវិញ្ញាណធាតុ ភាវញ្ច សម្ភាវេតិ, វណ្ណេតិ. សុដ្ឋុ បកាសេតីតិ អត្ថោ. ឯត្ថ បនាតិអាទីសុ. ‘‘បាឡិយំ’’តិ ឥន្ទ្រិយ សំយុត្ត បាឡិយំ. ទុតីយជ្ឈានេ ឯវ អបរិសេស និរោធ វចនំ វិរុទ្ធំ សិយា. កថំ, សចេ បដិឃោ អនីវរណា វត្ថោ នាម នត្ថិ. បថមជ្ឈានតោ បុព្ពេ ឯវ សោ និរុទ្ធោ សិយា. អថ ទុតីយជ្ឈានុបចារេបិ សោ ឧប្បជ្ជេយ្យ, បថមជ្ឈានម្បិ បរិហីនំ សិយា. តស្មិំ បរិហីនេ សតិ, ទុតីយជ្ឈានម្បិ នុប្បជ្ជេយ្យ. ឯវំ វិរុទ្ធំ សិយា. ‘‘បុរិម ការណមេវា’’តិ អនីវរណា វត្ថស្ស បដិឃស្ស អភាវតោតិ ការណំ ឯវ. បរតោឃោសោ នាម សាវកានំ សម្មាទិដ្ឋិប្បដិលាភាយ បធាន បច្ចយោ ហោតិ. សោ ច អរូបភវេ នត្ថិ. ធម្មាភិសមយោ នាម ចតុសច្ច ធម្មប្បដិវេធោ, ពុទ្ធា ច បច្ចេក សម្ពុទ្ធា ច សយម្ភុនោ បរតោ ឃោសេន វិនា ធម្មំ បដិវិជ្ឈន្តិ. តេ ច តត្ថ នុប្បជ្ជន្តិ. ‘‘រូបវិរាគ ភាវនាយា’’តិ រូបវិរាគ ភាវនា ពលេន. តេសំ រូបាវចរ ចិត្តានំ. ‘‘សមតិក្កន្តត្តា’’តិ តេសុ និកន្តិប្បហានវសេន សុដ្ឋុ អតិក្កន្តត្តា. សេសំ សព្ពំ សុវិញ្ញេយ្យំ.

បកិណ្ណកសង្គហទីបនិយាអនុទីបនានិដ្ឋិតា.