២. ចេតសិកសង្គហអនុទីបនា

៦៨. ឯវំ ចិត្ត សង្គហស្ស ទីបនិំ កត្វា ចេតសិក សង្គហស្ស ទីបនិំ ករោន្តោ បថមំ បុព្ពាបរានុ សន្ធិញ្ច អាទិគាថាយ បយោជន សម្ពន្ធញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘ឯវំ’’តិអាទិ មារទ្ធោ. តត្ថ ‘‘អនុបត្ត’’ន្តិអាទិម្ហិ ចិត្តំ ចេតសិកំ រូបំ, និព្ពានមិតិសព្ពថាតិ ឯវំ អនុក្កមោ វុត្តោ. តេន អនុក្កមេន អនុបត្តំ. ហេតុ វិសេសនញ្ចេតំ. យស្មា ចិត្តសង្គហានន្តរំ ចេតសិក សង្គហោ អនុបត្តោ, តស្មា ឥទានិ តំ សង្គហំ ករោតីតិ ទីបេតិ. ចត្តារិ សម្បយោគ លក្ខណានិ ‘ឯកុប្បាទតា, ឯក និរោធតា, ឯកា រម្មណតា, ឯក វត្ថុកតា,តិ. ‘‘ចេតសិ យុត្តា’’តិ ចិត្តស្មិំ និយុត្តា. ចិត្តំ និស្សាយ អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចេសុ ឧស្សុក្កំ អាបន្នាតិ អត្ថោ. ‘‘ចេតសា វាយុត្តា’’តិ ចិត្តេន វា សម្បយុត្តា. ចិត្តេន សហ ឯកីភាវំ គតាតិ អត្ថោ. ‘‘សរូបទស្សន’’ន្តិ សង្ខ្យាសរូបទស្សនំ. សិទ្ធបទំ នាម បកតិ បច្ចយេហិ និប្ផន្ន បទំ. ‘‘បុព្ពន្តតោ’’តិ ឯកស្សសង្ខត ធម្មស្ស បថម ភាគតោ. ឧទ្ធំ បជ្ជនំ នាម កតមន្តិ អាហ ‘‘សរូបតោ បាតុភវន’’ន្តិ. ធាតុ បាឋេសុ-ជនិបាតុភាវេ-តិ វុត្តត្តា អាហ ‘‘ជាតីតិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. ‘‘សរូប វិនាសោ’’តិ សរូបតោ បាតុភវន្តស្ស ភាវស្ស វិនាសោ អន្តរធានំ. ‘‘ឯវំ បរត្ថ បី’’តិ បរស្មិំ ឯកាលម្ពណវត្ថុកាទិបទេបិ. ‘‘ឯក ចិត្តស្សបិ ពហុទេវា’’តិ ចក្ខុ វិញ្ញាណំ រូបំ បស្សន្តំ ឯកមេវ រូបំ បស្សតីតិ នត្ថិ. អនេកានិ ឯវរូបានិ ឯកតោ កត្វា បស្សតិ. សោតវិញ្ញាណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវញ្ច កត្វា បាឡិយំ. ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុ វិញ្ញាណំ. សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច ឧប្បជ្ជតិ សោតវិញ្ញាណន្តិអាទិនា វត្ថុទ្វារេសុ ឯកវចនំ វត្វា អារម្មណេសុ ពហុវចនំ កតន្តិ. ‘‘ឯកត្តំ ឧបនេត្វា’’តិ ចក្ខុ វិញ្ញាណេ ពហូនិបិ រូបារម្មណានិ រូបតា សមញ្ញេន ឯកីភាវំ កត្វា ឯកំ អារម្មណន្ត្វេវ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. សទ្ទារម្មណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តំ ន សុន្ទរំ. កស្មា. អត្ថ វិសេសស្ស អវិញ្ញាបនតោ. កោបនាយំ អត្ថ វិសេសោតិ. យាចិត្តស្ស ជាតិ, សាយេវ ផស្សាទីនន្តិអាទិកោ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អថ ខោ’’តិអាទិំ. អធិប្បេតា ឯកុប្បាទតា. ឯស នយោ ឯក និរោធតាទីសុ. ‘‘មូលដីកាយ’’ន្តិ រូបកណ្ឌមូលដីកាយំ. ‘‘សហេវា’’តិ ឯកតោ ឯវ. ‘‘ឧប្បាទាទិប្បវត្តិតោ’’តិ ឧប្បាទស្ស ច ជីរណស្ស ច និរោធស្ស ច បវត្តិតោ. ‘‘ឧប្បាទាទយោ’’តិ ឧប្បាទ ជីរណ និរោធា. ជាតិជរាមរណានីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘ចេតសិកាមតា’’តិ ចេតសិកា ឥតិ វិញ្ញាតា. ‘‘ភាវប្បធានំ’’តិ ឯកុប្បាទ ភាវោ ឯកុប្បាទោតិ វុត្តោ. តថា ឯក និរោធាទីសុ. យថា ឥទំបិ សង្ឃេរតនំ បណីត-ន្តិអាទីសុ អយំ រតន ភាវោ បណីតោតិ ហេត្ថ អត្ថោ. ‘‘យេ’’តិ យេ ធម្មា. ‘‘សហជាត បច្ចយុប្បន្ន រូបានិ បី’’តិ សហជាតបច្ចយតោ ឧប្បន្នានិ រូបានិបិ. ចេតសិកានិ នាម សិយុន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តទា យត្ត វុត្តិតាយា’’តិ ចិត្តាយត្តវុត្តិយាយ. ‘‘ចេតោយុត្តានី’’តិ ហេតុ វិសេសនំ. តទេវ ហេតុមន្ត វិសេសនន្តិ ច ហេតុ អន្តោ នីតវិសេសនន្តិ ច ហេតុ អន្តោ គធវិសេសនន្តិ ច វទន្តិ. ‘‘តេស’’ន្តិ ចិត្តស្ស សហជាតបច្ចយុប្បន្នរូបានំ. ‘‘នានុភោន្តី’’តិ នបាបុណន្តិ. ‘‘ន ហិ សក្កា ជានិតុំ’’តិ ឯតេន ភូតកថន វិសេសនានិ ឯតានីតិ ទីបេតិ. ភូតកថនំបិ សមានំ វត្តិច្ឆាវសេន ព្យវច្ឆេទកំបិ សម្ភវតិ. ‘‘វយោបញ្ញាយតី’’តិ វិនាសោ បកាសតិ. ‘‘ឋិតាយា’’តិ តិដ្ឋ មានាយ វេទនាយ. អញ្ញោ បការោ អញ្ញថា. អញ្ញថា ភាវោ អញ្ញថត្តំ. ជរាវសេន បរិណាមោតិ វុត្តំ ហោតិ. យោ បថវីធាតុយា ឧប្បាទោ, យា ឋិតិ, យា អភិនិព្ពត្តិ, យោ បាតុភាវោ. ឯសោ ទុក្ខស្ស ឧប្បាទោ, ឯសា រោគានំ ឋិតិ, ឯសោ ជរាមរណស្ស បាតុភាវោតិ យោជនា. ‘‘ឥតរថា’’តិ ឥតោ អញ្ញថា គហិតេ សតីតិ អត្ថោ. ឯកស្មិំ រូបារូបកលាបេ នានា ធម្មានំ វសេន ពហូសុ ឧប្បាទេសុ ច និរោធេសុ ច គហិតេសូតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘វិការរូបានំ’’តិ វិញ្ញត្តិ ទ្វយ លហុតាទិត្តយានំ. សព្ពានិបិ ឧបាទារូបានិ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បវត្តត្តា មហាភូត គណនាយ ចត្តារិ ចត្តារិ សិយុំតិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘សព្ពេសម្បិ វា’’តិអាទិវុត្តំ. សព្ពេសម្បិ វា ចក្ខាទីនំ ឧបាទារូបានំ ឯកេកស្មិំ កលាបេ ពហុភាវោ វត្តព្ពោ សិយាតិ យោជនា. កស្មា ពហុភាវោ វត្តព្ពោតិ អាហ ‘‘ចតុន្នំ មហាភូតាន’’ន្តិអាទិំ.

យទិ ឯវំ, ឯកស្មិំ ចិត្តុប្បាទេ លហុតាទីនិបិ ឯកេកានិ ឯវ សិយុំ, អថ កិមត្ថំ ទ្វេ ទ្វេ កត្វា វុត្តានីតិ អាហ ‘‘កាយលហុតា ចិត្ត លហុតាទយោបនា’’តិអាទិំ. ‘‘ឥមមត្ថំ អសល្លក្ខេត្វា’’តិ ឦទិសំ វិនិច្ឆយត្តំ អចិន្តេត្វាតិ អធិប្បាយោ. វិភាវនិបាឋេ ‘‘ចិត្តានុបរិវត្តិនោ’’តិ ឯតេន ចិត្តេន ឧប្បជ្ជិត្វា តេនេវ ចិត្តេន សហនិរុជ្ឈនវសេន ចិត្តំ អនុបរិវត្តិស្ស. ‘‘បសង្គា’’តិ ចេតសិកតា បសង្គោ. ‘‘បុរេតរមុប្បជ្ជិត្វា’’តិ បុរេតរំ ឯកេន ចិត្តេន សហ ឧប្បជ្ជិត្វាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ចិត្តស្សភង្គក្ខណេ’’តិ អញ្ញស្ស សត្តរ សម ចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេ. តថា រូបធម្មានំ បសង្គោ ន សក្កា នីវារេតុំ តិយោជនា. ‘‘បសង្គោ’’តិ ចេតសិកតា បសង្គោ. ‘‘អលមតិ បបញ្ចេនា’’តិ អភិធម្មេ វេទនាត្តិកេដីកាសុ វិយ អតិ វិត្ថារេន និរត្ថកំ ហោតីតិ អត្ថោ. ‘‘និរត្ថកំ’’តិ វិភាវនិយំ បបញ្ចោ និរត្ថកោ ឯវាតិ អធិប្បាយោ.

៦៩. ផស្សវចនត្ថេ. ‘‘ផុសតី’’តិ អារម្មណំ អាហនតិ, សង្ឃដ្ដេតិ. តញ្ច សង្ឃដ្ដ នំ នទោសបដិឃស្ស វិយ អារម្មណស្ស វិពាធនំ ហោតិ, អថ ខោ ភមរស្ស បទុម បុប្ផេសុ បុប្ផរ សគ្គហណំ វិយ វិជានន មត្តេ អឋត្វា អារម្មណ រសបាតុភាវត្ថំ យថារម្មណំ សំហនន មេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ផុសនញ្ចេត្ថា’’តិអាទិមាហ. ‘‘អាហច្ចា’’តិ អាហនិត្វា សម្បាបុណិត្វា. ‘‘ឧបហច្ចា’’តិ តស្សេវ វេវចនំ. អយមត្ថោ កថំ បាកដោតិ អាហ ‘‘យតោ’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘យតោ’’តិ យំ ការណា. ‘‘តទនុភវន្តី’’តិ តំ អារម្មណ រសំ អនុភវន្តី, វេទនា បាតុភវតិ, វេទនា បាតុភាវំ ទិស្វា អារម្មណប្ផុសនំ ញាណេ បាកដំ ហោតីតិ អធិប្បាយោ. ស្វាយំ ផុសន លក្ខណោ, សង្ឃដ្ដនរសោ, សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ, អាបាតា គតវិសយ បទដ្ឋានោ. តត្ថ សន្និបាតោ នាម តិណ្ណំ តិណ្ណំ ទ្វារា រម្មណ វិញ្ញាណានំ សង្គតិ សមាគមោ សមោធានំ. តថាហិ វុត្តំ. ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុ វិញ្ញាណំ, តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ តិអាទិ. ‘‘សង្ឃដ្ដនរសោ’’តិ អារម្មណេ សម្មទេវ ឃដ្ដន កិច្ចោ. សង្ឃដ្ដន កិច្ចត្តា ឯវ តិណ្ណំ សន្និបាតោ ហុត្វា ធម្ម ចិន្តាញាណស្ស បដិមុខំ ឧបដ្ឋាតិ បកាសតីតិ. ‘‘សន្និបាត បច្ចុបដ្ឋានោ’’. បច្ចុបដ្ឋានន្តិ វា បញ្ញាណំ វុច្ចតិ ធជោរថស្ស បញ្ញាណន្តិ ឯត្ថ វិយ. សន្និបាតាការោ បច្ចុបដ្ឋានំ យស្សាតិ សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ. វេទនាបច្ចុ បដ្ឋានោ វា. ធូមោវិយ អគ្គិស្ស. វេទនាផលំ បច្ចុបដ្ឋានំ យស្សាតិ វិគ្គហោ. អដ្ឋសាលិនិយំ បន កស្មា បនេត្ថ ផស្សោ បថមំ វុត្តោ តិបុច្ឆិត្វា មហាអដ្ឋកថា វាទោតាវ ទស្សិតោ. ចិត្តស្ស បថមាភិនិបាតត្តា. អារម្មណស្មិញ្ហិ ចិត្តស្ស បថមាភិនិបាតោ ហុត្វា ផស្សោ អារម្មណំ ផុសមានោ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា បថមំ វុត្តោ. ផស្សេន ផុស្សិត្វា វេទនាយ វេទយតិ. សញ្ញាយ សញ្ជានាតិ. ចេតនាយ ចេតតិ. តេន វុត្តំ ផុដ្ឋោ ភិក្ខវេ វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ, ផុដ្ឋោ ចេតេតីតិ. អបិ ច អយំ ផស្សោ នាម យថាបាសាទំ បត្វា ថម្ភោ នាម សេសទព្ព សម្ភារានំ ពលវបច្ចយោ. ឯវមេវ សហជាត សម្បយុត្ត ធម្មានំ ពលវ បច្ចយោ ហោតិ. តស្មា បថមំ វុត្តោតិ. សង្គហការេន បន ឥទំ បន អការណំ, ឯកក្ខណស្មិញ្ហិ ឧប្បន្ន ធម្មានំ អយំ បថមំ ឧប្បន្នោ អយំ បច្ឆាតិ ឥទំ វត្តុំ ន លព្ភា. ពលវបច្ចយភាវេបិ ផស្សស្សការណំ ន ទិស្សតីតិ ឯវំ តំ វាទំ បដិក្ខិបេត្វា ឥទំ វុត្តំ ទេសនា វារេនេវ ផស្សោ បថមំ វុត្តោតិ. តត្ថ ‘‘ទេសនាវារេ នេវា’’តិ ទេសនក្កមេនេវ, តតោ អញ្ញំ ការណំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. តេសុ បន ទ្វីសុ វាទេសុ មហាអដ្ឋកថា វាទោ ឯវ យុត្តោ. យញ្ហិ តត្ថ វុត្តំ ចិត្តស្ស បថមាភិនិបាតោ ហុត្វាតិ. តត្ថ បថមាភិនិបាតោតិ ឥទំ កិច្ចប្បធានត្តា វុត្តំ. ន បនញ្ញេហិ ចេតសិកេហិ វិនា វិសុំ បថមំ ឧប្បន្នត្តា. យថា តំ យេ កេចិ ភិក្ខវេ ធម្មា អកុសលា អកុសលភាគិយា អកុសលបក្ខិកា. សព្ពេ តេ មនោបុព្ពង្គមា, មនោ តេសំ ធម្មានំ បថមំ ឧប្បជ្ជតីតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ កិច្ចប្បធានត្តា មនោ តេសំ ធម្មានំ បថមំ ឧប្បជ្ជតីតិ វុត្តំ. ន បន សព្ពចេតសិកេហិ វិនា វិសុំ បថមំ ឧប្បន្នត្តាតិ ទដ្ឋព្ពំ. ពលវបច្ចយ ភាវេបិ ផស្សស្សការណំ ទិស្សតិយេវ. ផស្សោហេតុ ផស្សោ បច្ចយោ វេទនាក្ខន្ធស្ស បញ្ញា បនាយ. ផស្សោ ហេតុ ផស្សោ បច្ចយោ សញ្ញាក្ខន្ធស្ស បញ្ញា នាយ. ផស្សោ ហេតុ ផស្សោ បច្ចយោ សង្ខារក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយាតិ ហិ វុត្តំ. តស្មា សព្ពេសំ ចេតសិកានំ ធម្មានំ ផស្សប្បធានត្តា ឯវ ផស្ស ពលវបច្ចយត្តា ឯវ ច ផស្សោ បថមំ វុត្តោតិ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ច ចិត្តំ អារម្មណ វិជាននដ្ឋេន ផស្សាទីនំ សព្ពចេតសិក ធម្មានំ បុព្ពង្គមំ ហោតិ, បធានំ, ជេដ្ឋកំ. ផស្សោ បន អារម្មណ សង្ឃដ្ដនដ្ឋេន សព្ពេសំ ចេតសិក ធម្មានំ បុព្ពង្គមោ ហោតិ, បធានោ, ជេដ្ឋកោតិ អយំ ទ្វិន្នំ វិសេសោតិ. ឯត្ថ ចោទកោ ផុសនំ នាម សប្បដិឃរូបានំ ឯវ កិច្ចន្តិ មញ្ញមានោ ‘‘ននុចា’’តិអាទិនា ចោទេតិ. ‘‘ននុចា’’តិ ចោទេធីតិ ទីបេតិ. ‘‘អប្បដិឃសភាវា’’តិ ហេតុវិសេសនំ. ‘‘កិញ្ចី’’តិ កិញ្ចិវត្ថុំ. អយំ បន ផស្សោ. ‘‘ចិត្តស្ស វិការា បត្តិំ’’តិ ចលន កម្បន ថម្ភន ជេគុច្ឆ ភយ តាស ឆម្ភិតត្តា ទិវសេន វិការា បជ្ជនំ. ‘‘វេទនា វិសេសុប្បត្តិំ’’តិ សុខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច សុខវេទនា, ទុក្ខវេទនីយំ ផស្សំ បដិច្ច ទុក្ខ វេទនាតិអាទិនា នយេន ផស្ស វិសេសានុរូបំ វេទនា វិសេសុប្បត្តិំ សាធេតិ. ឯត្ថ ច ផុសនំ នាម ទុវិធំ រូបប្ផុសនំ, នាមប្ផុសន, ន្តិ. តត្ថ រូបប្ផុសនំ នាម ផោដ្ឋព្ព ធាតូនំ កិច្ចំ. នាមប្ផុសនំ ទុវិធំ ផស្សប្ផុសនំ, ញាណប្ផុសន, ន្តិ. តត្ថ ញាណប្ផុសនំ នាម ញាណប្បដិវេធោ. អបិ ច ឈានមគ្គ ផល និព្ពានានំ បដិលាភោបិ ផុសនន្តិ វុច្ចតិ. ផុសន្តិ ធីរា និព្ពានំ. យោគក្ខេមំ អនុត្តរំ. ផុសាមិ នេក្ខមំ សុខំ. អបុថុជ្ជន សេវិតន្តិ-អាទីសុ. ឥទំ ឧបមា មត្តំ សិយា, កស្សចិ មន្ទ បញ្ញស្សាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥទ’’ន្តិ ខេឡុប្បាទ វចនំ. វិញ្ញុស្ស បន អតិបាកដ ផស្ស និទស្សនេន អប្បាកដ ផស្ស វិភាវនំ យុត្តមេវ. តេនាហ ‘‘អតិបាកដាយ បនា’’តិអាទិំ.

៧០. វេទនាវចនត្ថេ. ‘‘តំសមង្គីបុគ្គលានំ វា’’តិ វេទនា សមង្គីបុគ្គលានំ វា. ‘‘សាតំ វា’’តិ សាធុរសំ វា. ‘‘អស្សាតំ វា’’តិ អសាធុរសំ វា. ‘‘កិំ វេទយតី’’តិ កតមំ វេទយតិ. ‘‘សុខម្បិ វេទយតី’’តិ សុខម្បិ វេទនំ វេទយតិ. អថវា ‘‘កិញ្ចវេទយតី’’តិ កថញ្ចវេទយតិ. ‘‘សុខម្បិ វេទយតី’’តិ សុខំ ហុត្វាបិ វេទយតិ. សុខ ភាវេន វេទយតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ សេសបទេសុបិ. ‘‘កិច្ចន្តរព្យាវដា’’តិ អញ្ញកិច្ចព្យាវដា. អធិបតិ ភាវោ អាធិបច្ចំ. ឥន្ទ្រិយ កិច្ចំ. ‘‘ឯវញ្ច កត្វា’’តិ លទ្ធគុណវចនំ. រាជារហ ភោជនំ រាជគ្គភោជនំ. ‘‘សូទសទិសតា’’តិ រញ្ញោភត្តការសទិសតា. តត្ថ សូទោ រញ្ញោភត្តំ បចន្តោ រសជាននត្ថំ ថោកំ គហេត្វា ជិវ្ហគ្គេ ឋបេត្វា រសំ វីមំសតិ. យថិច្ឆិតំ បន ភុញ្ជិតុំ អនិស្សរោ. រាជា ឯវ យថិច្ឆិតំ ភុញ្ជិតុំ ឥស្សរោ. រាជា វិយ វេទនា. សូទោ វិយ សេសចេតសិក ធម្មា.

៧១. សញ្ញាវចនត្ថេ. ‘‘សញ្ជានាតី’’តិ សុដ្ឋុ ជានាតិ. សុដ្ឋុជាននញ្ច នាម ន វិញ្ញាណស្ស វិយ វិវិធជាននំ ហោតិ. ន ច បញ្ញាយ វិយ យថាភូតជាននំ ហោតិ. អថ ខោ ភូតំ វា ហោតុ, អភូតំ វា. យំ យំ ឆ ហិ វិញ្ញាណេហិ វិជានាតិ, បញ្ញាយ វា បជានាតិ. តស្ស តស្ស បច្ឆា អប្បមុស្សករណ មេវាតិ វុត្តំ ‘‘បុនជាននត្ថំ សញ្ញាណំ ករោតី’’តិ. តត្ថ ‘‘សញ្ញាណ’’ន្តិ និមិត្ត ករណំ. ភវន្តរំ បត្វាបិ អប្បមុដ្ឋភាវំ សាធេតិ ឱបបាតិក បុគ្គលានន្តិ អធិប្បាយោ. តេហិ បុរិមំ អត្តនោ ភវំ ជានន្តិ. គព្ភសេយ្យកាបិ កេចិ បុរិមំ ភវំ ជានន្តិ, យេជាតិស្សរ បុគ្គលាតិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ‘‘អប្បមុដ្ឋភាវ’’ន្តិ អនដ្ឋភាវំ. មិច្ឆាភិនិវេស សញ្ញា នាម អនិច្ចេ និច្ចន្តិអាទិប្បវត្តា សញ្ញា. ‘‘ពោធេតុ’’ន្តិ ពុជ្ឈាបេតុំ. ‘‘ទារុតច្ឆកសទិសាតិ ច វុត្តា’’តិ ទារុតច្ឆកោ នាម កដ្ឋវឌ្ឍកី. សោ កដ្ឋក្ខន្ធេសុ និមិត្តការីហោតិ. សុតច្ឆិតឆិន្ទិតេសុ កដ្ឋេសុ និមិត្តានិ កត្វា ឋបេតិ. បច្ឆាតានិ ឱលោកេត្វា កដ្ឋានិ កម្មេ ឧបនេតិ. ‘‘ហត្ថិ ទស្សក អន្ធសទិសា’’តិ ឯត្ថ ឯកោ កិរ រាជា កេឡិប្បសុតោ ហោតិ. សោ ជច្ចន្ធានំឋានេ ឯកំ ហត្ថិំ អានេត្វាឋបេន្តោ ជច្ចន្ធេ អាហ ជានាថ ភោ តុម្ហេ ហត្ថិន្តិ. តេ ហត្ថិំ ជានិស្សាមាតិ បរាមសិត្វា អត្តនោ បរាមសិតំ តំ តំ អង្គមវហត្ថីតិ អភិនិវិសន្តិ. ទឡ្ហំ សល្លក្ខេន្តិ. បុន រាជា តេ បុច្ឆិ កីទិសោ ភោ ហត្ថីតិ. តេ រញ្ញោ ហត្ថិសណ្ឋានំ អាចិក្ខន្តា វិវាទំ អាបជ្ជន្តិ. អាចិក្ខនមេវ រញ្ញោហត្ថិទស្សនន្តិ កត្វា តេ ហត្ថិទស្សក អន្ធាតិ វុច្ចន្តិ. ‘‘ឧបដ្ឋិតវិសយគ្គហណេ’’តិ រត្តិយំ អន្ធការេ រជ្ជុក្ខណ្ឌំ បស្សន្តស្ស សប្បសណ្ឋានំ ឧបដ្ឋាតិ. សោ ឧបដ្ឋិតំ សណ្ឋានមត្តំ សប្បោតិ គណ្ហាតិ. ឯវំ ឧបដ្ឋិតវិសយគ្គហណំ ហោតិ. មិគបោតកានញ្ច អរញ្ញេខេត្តមជ្ឈេបុរិសសណ្ឋានំ តិណ រូបំ បស្សន្តានំ បុរិសសណ្ឋា នំ ឧបដ្ឋាតិ. តេ ឧបដ្ឋិតំ សណ្ឋានមត្តំ បុរិសោតិ គណ្ហិត្វា សោ អម្ហេ បហរេយ្យាតិ បលាយន្តិ. វុត្តា អដ្ឋសាលិនិយំ.

៧២. ចេតនាវចនត្ថេ. ចេតេតីតិ ចេតនា. ចេតនញ្ចេត្ថ អភិសន្ធានំ វា វុច្ចតិ បកប្បនំ វា អាយូហនំ វាតិ ឯវំ តិធា អត្ថវិកប្បំ ទស្សេតុំ ‘‘សម្បយុត្ត ធម្មេ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘អភិសន្ទហតី’’តិ អភិមុខំ សន្ទហតិ, សំយោគំ ករោតិ. តេនាហ ‘‘បុនប្បុនំ ឃដេតី’’តិ. ‘‘ឃដេតី’’តិ សម្ពន្ធតិ. ‘‘បកប្បេតិ វាតេ’’តិ អថវា តេ សម្បយុត្ត ធម្មេ បការតោ កប្បេតិ, សជ្ជេតិ. តេនាហ ‘‘សំវិទហតី’’តិ. ‘‘សំវិទហតី’’តិ ត្វំ ផុសនកិច្ចំ ករោហិ, ត្វំ វេទយិត កិច្ចំ ករោហិ, ត្វំ សញ្ជាននកិច្ចំ ករោហីតិអាទិនា វទមានា វិយ សំវិទហតិ. ‘‘អាយូហតិវាតេ’’តិ អថវា តេសម្បយុត្ត ធម្មេ ភុសោ ព្យូហយតិ, រាសិំ ករោតិ. តេនាហ ‘‘អារម្មណេ សម្បិណ្ឌេតី’’តិ. ‘‘សមោសរន្តេ’’តិ ឯកតោ ឱសរន្តេ. សង្គមន្តេ. ‘‘សា’’តិ ចេតនា. ‘‘តាយា’’តិ ចេតនាយ. ‘‘តស្មិំ’’តិ រូបាទិកេវា អារម្មណេ. បុញ្ញាបុញ្ញ កិច្ចេវា. បវត្តមានាយ សតិយា. ជេដ្ឋសិស្សោ នាម ពហូសុ សិស្សេសុ ជេដ្ឋភូតោ សិស្សោ. តស្មិំ សជ្ឈាយន្តេ សេសា សព្ពេ សជ្ឈាយន្តិយេវ. តេន សោ ឧភយកិច្ច សាធកោ ហោតិ. ឯវំ មហាវឌ្ឍកីបិ.

៧៣. ឯកគ្គតាវចនត្ថេ. ឯកត្តារម្មណំ នាម ឯការម្មណស្សបិ ពហូសុ សភាវេសុ ឯកសភាវសង្ខាតំ អារម្មណំ. ‘‘តស្មិំ’’ ចិត្តស្មិំ. ‘‘និវាតេ’’តិ វាតរហិតេ បទេសេ. ‘‘ទីបច្ចីនំ’’តិ ទីបជាលានំ.

៧៤. ជីវិតិន្ទ្រិយវចនត្ថេ. ‘‘ឥស្សរភាវោ វុច្ចតិ’’ ភាវប្បធាន នយេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អភិភវិត្វា’’តិ ជីវន កិច្ចេ អត្តនោ វសំ វត្តាបេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ចិត្ត សន្តានំ ជីវន្តំ ហុត្វាតិ សម្ពន្ធោ.

៧៥. មនសីការវចនត្ថេ. សមាសមជ្ឈេ សការាគមោ. ករធាតុយោគេ ឦការាគមោ ច ទដ្ឋព្ពោ. អលុត្ត សត្តមី បទន្ថិ កេចិ. ឯវំ សតិ ឦទីឃត្តំ នសិជ្ឈតិ. ‘‘អសុញ្ញំ’’តិ អរិត្តំ. ‘‘បដិបាទេតី’’តិ បដិបជ្ជនំ កិច្ចសាធនំ ការាបេតិ. អត្ថតោ និយោជេតិ នាមាតិ អាហ ‘‘យោជេតី’’តិ. ‘‘ឥទមេវ ទ្វយំ’’តិ អាវជ្ជន ទ្វយំ. ‘‘តំ’’តិ តំ ទ្វយំ. ឧបត្ថម្ភិតំ ហុត្វា អារម្មណេ និន្នំ ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘យោនិសោ’’តិ ឧបាយេន ហិតសុខ មគ្គេន. ‘‘អយោនិសោ’’តិ អនុបាយេន អហិត អសុខ មគ្គេន. ‘‘សមុទាចិណ្ណនិន្ននិយាមិតាទីហី’’តិ ឯត្ថ សមុទាចិណ្ណំ នាម អាចិណ្ណ កម្មវសេន សុដ្ឋុ បុនប្បុនំ អាចរិតំ. និន្នំ នាម ឥទំ នាម បស្សាមិ, ឥទំ នាម ករិស្សាមីតិ បុព្ពេ ឯវ អជ្ឈាសយេន និន្នំ. និយាមិតំ នាម ឥទំ នាម កត្តព្ពំ, ឥទំ នាម ន កត្តព្ពំ, កត្តព្ពំ ករោមិ, អកត្តព្ពំ នករោមីតិ ឯវំ និយាមិតំ. ‘‘អសតិ ការណ វិសេសេ’’តិ ភវង្គ ចិត្តំ វីថិចិត្តុប្បត្តិយា អសតិ, វីថិចិត្តានិ ច កាយចិត្តានំ អកល្លាទិកេវា អធិមត្តស្ស អារម្មណន្តរស្ស ឧបដ្ឋានេវា អសតិ. ‘‘សាធារណា’’តិ ឯត្ថ សំសទ្ទេ ពិន្ទុ លោបោ, ទីឃត្តញ្ចាតិ អាហ ‘‘សមំ ធារេន្តីតិ សាធារណា’’តិ.

៧៦. វិតក្កវចនត្ថេ. ‘‘តថា តថា សង្កប្បេត្វា’’តិ កាមសង្កប្បាទីនំ នេក្ខម្មសង្កប្បាទីនញ្ចវសេន តេន តេន បការេន សុដ្ឋុ ចិន្តេត្វា. ‘‘តំ’’តិ អារម្មណំ. ‘‘តេ’’តិ សម្បយុត្ត ធម្មេ. ‘‘អវិតក្កម្បិ ចិត្តំ’’តិ បញ្ចវិញ្ញាណ ចិត្តញ្ច ទុតីយា ទិជ្ឈាន ចិត្តញ្ច. ‘‘អបិចា’’តិ កិញ្ចិ វត្តព្ពំ អត្ថីតិ អត្ថោ. ‘‘ទុតីយជ្ឈានាទីនិ ចា’’តិ ទុតីយជ្ឈាន ចិត្តាទីនិ ច. ‘‘ឧបចារ ភាវនា វសេនា’’តិ សមុទាចិណ្ណ វសិភូតាយ ឧបចារ ភាវនាយ វសេន. ‘‘កិំ វា ឯតាយយុត្តិយា’’តិ សវិតក្ក ចិត្តសន្តានេតិអាទិកាយ យុត្តិយា កិំ បយោជនំ អត្ថីតិ អត្ថោ. កិញ្ចិ បយោជនំ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. អារម្មណំ អារោហតិយេវ អារម្មណេន អវិនាភាវវុត្តិកត្តា. ‘‘តំ’’តិ ចិត្តំ. និយាមកោ នាម នាវំ ឥច្ឆិត ទិសាទេសនិយោជកោ. ‘‘អកុសលំ បត្វា’’តិ វុត្តំ. កុសលំ បត្វា បន កថំតិ. កុសលំ បត្វាបិ បតិរូបទេសាវាសាទិវសេន សមុទា ចិណ្ណ និន្នាទិវសេន ច លទ្ធ បច្ចយេ សតិ ចិត្តម្បិ សទ្ធាសតិ អាទយោបិ អារម្មណ រូហនេ ថាមគតា ឯវ. អលទ្ធ បច្ចយេ បន សតិ អកុសល ភាវេ ឋត្វា ថាមគតំ ហោតិ. ‘‘មនសិការ វីរិយ សតីនំ’’តិ ភាវនា ពលបត្តា នន្តិ អធិប្បាយោ. ឯវំ បន សតិ, វិតក្កស្ស ឱកាសោ នត្ថីតិ. អត្ថិ. សង្កប្បន កិច្ច វិសេសត្តា. តញ្ហិ កិច្ចំ អញ្ញេសំ អសាធារណំ, វិតក្កស្សេវ កិច្ចន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘វិតក្កោបនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘សារម្មណ សភាវា’’តិ ហេតុ វិសេសនមេតំ. ‘‘តថា វុត្តោ’’តិ វិតក្កោតិ វុត្តោ.

៧៧. វិចារវចនត្ថេ. ‘‘វិចរតី’’តិ ឯកមេកស្មិំ ឯវ អារម្មណេ វិវិធេន ចរតិ, បវត្តតិ. សភាវាការោ នាម នីលបីតាទិកោ អគម្ភីរោ អារម្មណ សភាវោ ច អារម្មណស្ស នានា បវត្តាការោ ច. ‘‘អនុមជ្ជនវសេនា’’តិ បុនប្បុនំ មជ្ជនវសេន សោធនវសេន. វិតក្កោ ឱឡារិកោ ច ហោតីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. ‘‘ឱឡារិកោ’’តិ វិចារតោ ឱឡារិកោ. ឯវំ សេសបទេសុ. ‘‘ឃណ្ឌាភិឃាតោ វិយា’’តិ ឃណ្ឌាភិឃាតេន បថមុប្បន្នសទ្ទោ វិយាតិ វទន្តិ. តថាហិ វិចារោ ឃណ្ឌស្ស អនុរវោ វិយ វុត្តោតិ. ទណ្ឌកេន ឃណ្ឌស្ស អភិឃាត កិរិយា វា ឃណ្ឌាភិឃាតោ. តថាហិ អារម្មណេ ចេតសោ បថមាភិ និបាតោ វិតក្កោតិ ច, អាហនន បរិយាហនន រសោតិ ច វុត្តំ. ‘‘ឃណ្ឌានុរវោ វិយា’’តិ ឃណ្ឌស្ស អនុរវសទ្ទោ វិយ.

៧៨. អធិមោក្ខវចនត្ថេ. ‘‘សំសប្បនំ’’តិ អនវត្ថានំ. ‘‘បក្ខតោ មុច្ចនវសេនា’’តិ ឯវំ នុ ខោតិ ឯកោ បក្ខោ, នោនុ ខោតិ ទុតីយោ បក្ខោ. តាទិសម្ហា បក្ខតោ មុច្ចនវសេន.

៧៩. វីរិយវចនត្ថេ. ‘‘វីរស្សា’’តិ វិស្សដ្ឋស្ស. សោ ច កាយវចីមនោ កម្មេសុ បច្ចុ បដ្ឋិតេសុ សីតុណ្ហាទិ ទុក្ខ ភយតោ អលីន វុត្តិវសេន បវត្តោតិ អាហ ‘‘កម្មសូរស្សា’’តិ. ឯតេន អនោត្តប្បិំ និវត្តេតិ. អនោត្តវ្វីហិ បាបសូរោ, អយំ កម្ម សូរោតិ. ‘‘មហន្តំ បិកម្ម’’ន្តិ កុសីតស្ស មហន្តន្តិ មញ្ញិតំ កម្មំ. ឯវំ សេសេសុ. ‘‘អប្បកតោ គណ្ហាតី’’តិ អប្បកភាវេន គណ្ហាតិ. អប្បកមេវិទន្តិ មញ្ញតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អត្ត កិលមថំ’’តិ កាយចិត្តក្ខេទំ. ‘‘តំ’’តិ វីរិយំ. ‘‘តថាបវត្តិយា’’តិ កម្មសូរភាវេន បវត្តិយា. ‘‘ហេតុចេ វា’’តិ ឯតេន ភាវសទ្ទស្ស អត្ថំ វទតិ. ‘‘កាយចិត្ត កិរិយាភូតំ’’តិ ឯតេន កម្មសទ្ទស្ស អត្ថំ. ‘‘វិធិនា’’តិ តស្ស បវត្តិយា បុព្ពាភិសង្ខារ វិធានេន. តមេវ វិធានំ កម្មេសុ នេតព្ពត្តា នយោតិ ច, ឧបេតព្ពត្តា ឧបាយោតិ ច វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘នយេន ឧបាយេនា’’តិ. តមេវ វិធានំ ទស្សេតិ ‘‘វីរិយវតោ’’តិអាទិនា. ‘‘ឦរន្តី’’តិ ឯរយន្តិ. ‘‘កិច្ច សម្បត្តិយា’’តិ អារម្មណ វិជានន ផុសនាទិ កិច្ច សម្បត្តិ អត្ថាយ. ព្យាវដានិ កាយចិត្តានិ យេសន្តិ វិគ្គហោ. ‘‘ព្យាវដានី’’តិ ឧស្សាហិតានិ. ‘‘ថូណូបត្ថម្ភន សទិសំ’’តិ ជិណ្ណស្ស គេហស្ស អបតនត្ថាយ សារត្ថម្ភេន ឧបត្ថម្ភនសទិសំ. ឧបត្ថម្ភកត្ថម្ភសទិសន្តិបិ វទន្តិ. ‘‘សព្ព សម្បត្តីនំ មូលំ’’តិ សព្ពាសំ លោកិយ សម្បត្តីនំ លោកុត្តរ សម្បត្តី នញ្ច មូលំ. កស្មា, បុញ្ញកម្ម សម្បត្តិយា ច បារមិ បុញ្ញសម្បត្តិយា ច បតិដ្ឋានត្តា. សតិហិ បុញ្ញកម្មសម្បត្តិយា សព្ពា លោកិយ សម្បត្តិ សិជ្ឈតិ. សតិ ច បារមិ បុញ្ញ សម្បត្តិយា សព្ពាលោកុត្តរ សម្បត្តិ សិជ្ឈតីតិ. ឯតេន ហីន វីរិយោ នាម សព្ព សម្បត្តិតោ បរិពាហិយោតិ ទីបេតិ.

៨០. បីតិវចនត្ថេ. ‘‘បិនយតី’’តិ បិនេតិ, បិនំ ករោតីតិ អាហ ‘‘តប្បេតី’’តិ. តោសេតីតិ អត្ថោ. ‘‘តុដ្ឋិំ’’តិ តុសិតំ, បហដ្ឋំ. ‘‘សុហិតំ’’តិ សុធាតំ, សុបុណ្ណំ, វទ្ធិតំ. អនេកត្ថត្តា ធាតូនំ ‘‘វឌ្ឍេតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘បិនន្តី’’តិ តប្បន្តិ, ជោតន្តិ, វិរោចន្តិ, ទិវា តប្បតិអាទិច្ចោតិអាទីសុ វិយ. ខុទ្ទិកា បីតិ នាម លោមហំស ន មត្តការិកា បីតិ. ខណិកា បីតិ នាម ខណេ ខណេ វិជ្ជុប្បាទសទិសា បីតិ. ឱក្កន្តិកា បីតិ នាម សរីរំ ឱក្កមិត្វា ឱក្កមិត្វាភិជ្ជន្តី បីតិ. ឧព្ពេគាបីតិ នាម កាយំ ឧទគ្គំ កត្វា អាកាសេ ឧល្លង្ឃាបេន្តី បីតិ. ផរណា បីតិ នាម កប្បាសវត្តិយំ ផរណកតេលំ វិយ សកលកាយំ ផរណវសេន បវត្តា បីតិ.

៨១. ឆន្ទវចនត្ថេ. ‘‘អភិសន្ធី’’តិ អភិលាសោ, អភិកង្ខនំ. ‘‘កត្តុសទ្ទោ’’តិ ករធាតុ វសេន វុត្តំ. ‘‘សព្ពកិរិយា បទានី’’តិ សព្ពានិ តុមិច្ឆត្ថ កិរិយា បទានិ. ‘‘អត្ថិកោ’’តិ អសិទ្ធោ ហុត្វា សាធេតុំ ឥច្ឆិតោ អត្ថោ អស្សាតិ អត្ថិកោ. ឥច្ឆន្តោតិបិ វទន្តិ. ‘‘អារាធេតុកាមតា វសេនា’’តិ សាធេតុ កាមតាវសេន, សម្បាទេតុ កាមតា វសេន. ឧសុំ សរំ អ សន្តិ ខិបន្តីតិ ឥស្សាសា. ឥការស្ស ឧការោ. ធនុគ្គហា. ‘‘យសេន វា’’តិ បរិវារេន វា, កិត្តិ សទ្ទេន វា. ‘‘សរេ’’តិ កណ្ឌេ. វិភាវនិបាឋេ នានាវាទ សោធនត្ថំ អយញ្ចាតិអាទិវុត្តំ. ‘‘យទគ្គេនា’’តិ យេន ការណ កោដ្ឋាសេន. សង្គហិតាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘វិស្សជ្ជិតព្ព យុត្តកេនា’’តិ វិស្សជ្ជិតព្ព យោគ្យេន. ‘‘តេន អត្ថិកោ យេវា’’តិ បទុទ្ធារោ. ‘‘សោ ន យុជ្ជតី’’តិ សោ អត្ថោ ន យុជ្ជតិ. ‘‘ខិបិត ឧសូនំ’’តិ បុព្ពភាគេ ខិបិត ឧសូនំ. ‘‘អត្ថតោ បនា’’តិ អធិប្បាយត្ថតោ បន. ‘‘ហត្ថប្បសារណំ វិយា’’តិ លោកេ កិញ្ចិ ឥច្ឆន្តស្ស ជនស្ស ហត្ថប្បសារណំ វិយាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ថាមបត្តោ’’តិ អធិបតិ ភាវ បត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តថាហេសា’’តិអាទិំ. ‘‘តណ្ហាយ ហត្ថេ ឋិតា’’តិ ឧបចារ វចនមេតំ. តណ្ហាយ បរិគ្គហិតាតិ វុត្តំ ហោតិ. នសក្ខិស្សន្តិយេវ, នោ នសក្ខិស្សន្តិ. តស្មា វេទិតព្ពមេតំ ឆន្ទោយេវ តណ្ហាយ ពលវតរោតិ. កស្មា ពលវតរោតិ. អាទីនវានិសំស ទស្សនញ្ញាណេន យុត្តត្តាតិ.

៨២. ‘‘បកិរន្តី’’តិ បត្ថរន្តិ. ‘‘សមានា’’តិ សាវជ្ជេហិ យុត្តា សាវជ្ជា, អនវជ្ជេហិ យុត្តា អនវជ្ជាតិ ឯវំ សទិសា, សាធារណា.

អញ្ញសមានរាសិម្ហិអនុទីបនា និដ្ឋិតា.

៨៣. អកុសលរាសិម្ហិ. ‘‘មុយ្ហតី’’តិ ញាតព្ពស្សញេយ្យ ធម្មស្ស អញ្ញាណ វសេន សម្មុយ្ហតិ, ចិត្តស្ស អន្ធភាវោ ហោតិ. ចតុរង្គតមោ នាម ‘កាឡបក្ខ ចាតុទ្ទសិ ទិវសោ, អឌ្ឍរត្តិ សមយោ, តិព្ពវនសណ្ឌោ, ពហលមេឃច្ឆន្នោ,តិ អយំ ចតុរង្គតមោ. សោ ចក្ខុស្ស អន្ធភាវំ ករោតិ. ឯវំ តស្ស តមស្ស ចក្ខុស្ស អន្ធភាវករណំ វិយ. ញាណគតិកោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ អដ្ឋកថា នយេន. តមេវ អដ្ឋកថា នយំ ទស្សេតុំ ‘‘តថា ហេសា’’តិអាទិ វុត្តំ. អភិធម្មដីកាយំ បន មិច្ឆា ញាណន្តិ មិច្ឆា វិតក្កោ អធិប្បេតោ. សោ ហិ មិច្ឆា សង្កប្បោ ហុត្វា នានប្បការ ចិន្តា បវត្តិ វសេន ញាណគតិកោ ហោតិ. មោហោ បន ចិត្តស្ស អន្ធី ភូតោ, នានាចិន្តន កិច្ច រហិតោ, កថំ ញាណគតិកោ ភវេយ្យាតិ តស្ស អធិប្បាយោ. ‘‘បាប កិរិយាសូ’’តិ ទុច្ចរិត កម្មេសុ. ‘‘ឧបាយ ចិន្តាវសេនា’’តិ កតកម្មស្ស សិទ្ធត្ថាយ សត្ថាវុធាទិវិធានេសុ នានាឧបាយ ចិន្តាវសេន. អប្បដិ បជ្ជនំ អប្បដិ បត្តិ. ញាណ គតិំ អគមនន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អញ្ញាណមេវ វុច្ចតី’’តិ. ‘‘ញាណគតិកា’’តិ ញាណប្បវត្តិយា សមានប្បវត្តិកា. លោភោ ញាណ គតិកោ មាយាសាឋេយ្យ កម្មេសុ វិចិត្តប្បវត្តិកត្តា. វិចារោ ញាណ គតិកោ. តថាហិ សោ ឈានង្គេសុ វិចិកិច្ឆាយ បដិបក្ខោតិ វុត្តោ. ចិត្តស្ស ញាណ គតិ កតា វិចិត្តត្ថវាចកេន ចិត្តសទ្ទេន សិទ្ធោ. តេ ច ធម្មា សព្ព សត្តេសុ ញាណ គតិកា ន ហោន្តិ. ញាណូបនិស្សយំ លភិត្វា ឯវ ហោន្តីតិ ទស្សេតុំ ‘‘តេហី’’តិអាទិមាហ. តេ សាធេន្តីតិ សម្ពន្ធោ. បកតិយា វិញ្ញុជាតិកា នាម តិហេតុកប្បដិ សន្ធិកា. អញ្ញប្បដិ សន្ធិកាបិ ពោធិសត្ត ភូមិយំ ឋិតា វា បញ្ញាបសុត ភវតោ អាគតា វា. សុតបរិយត្តិ សម្បន្នា នាម ទ្វិហេតុកប្បដិ សន្ធិកាបិ ឥមស្មិំ ភវេ ពហុស្សុត សម្បន្នា ច បរិយត្តិ កម្ម សម្បន្នា ច.

៨៤. អហិរិកវចនត្ថេ. ‘‘ន ហិរីយតី’’តិ នាម ធាតុ បទមេតំ. ហរាយតិ លជ្ជតីតិ ហិរី. ហរេ លជ្ជាយំតិ ធាតុ. ន ហិរី អហិរីតិ វចនត្ថោ. ‘‘រុចិំ ឧប្បាទេត្វា’’តិ គាមសូ ករស្ស គូថរាសិ ទស្សនេ វិយ ចិត្តរោចន ចិត្ត ខមនំ ឧប្បាទេត្វា. អត្តានំ បាបកម្ម លិម្បតោ ចិត្តស្ស អលីនតា អជិគុច្ឆនំ នាម. អត្តានំ អសប្បុរិស ភាវបត្តិតោ ចិត្តស្ស អលីនតា អលជ្ជា នាម.

៨៥. អនោត្តប្បវចនត្ថេ. ‘‘ន ភាយតី’’តិ បាបកម្មំ ភយតោ ន ឧបដ្ឋាតិ. ‘‘ន ឧត្រសតី’’តិ បាបកម្ម ហេតុ ន កម្បតិ. ‘‘តាសូ’’តិ បាបកិរិយាសុ. ‘‘អសារជ្ជមានំ កត្វា’’តិ សូរំ វិស្សដ្ឋំ កត្វា. អសារជ្ជំ នាម សូរភាវោ. អនុត្តាសោ នាម បាបកម្ម ហេតុ ចិត្តស្ស អកម្បនំ. គាថាយំ. អជិគុច្ឆនសីលោ បុគ្គលោ អជេគុច្ឆី. ‘‘បាបា’’តិ បាបកម្មតោ. ‘‘សូករោ’’តិ គាមសូករោ. សោ គូថតោ អជេគុច្ឆី. អហិរិកោ បាបតោ អជេគុច្ឆីតិ យោជនា. អភាយនសីលោ អភីរូ. ‘‘សលភោ’’តិ បដង្គោ. ‘‘បាវកា’’តិ ទីបជាលម្ហា. សលភោ បាវកម្ហា អភីរូ វិយ អនោត្តវ្វី បាបតោ អភីរូតិ យោជនា.

៨៦. ឧទ្ធច្ចវចនត្ថេ. ‘‘ឧទ្ធរតី’’តិ ឧក្ខិបតិ. អារម្មណស្មិំ ន សន្និ សីទតិ. វិក្ខិបតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘វដ្ដេត្វា’’តិ អាវដ្ដេត្វា. ‘‘វិស្សដ្ឋគេណ្ឌុកោ វិយា’’តិ វិស្សជ្ជិតោ សារគេណ្ឌុកោ វិយ. ‘‘ធជបដាកា វិយា’’តិ វាតេរិតា ធជបដាកា វិយ.

៨៧. លោភវចនត្ថេ. ‘‘លុព្ភតី’’តិ គិជ្ឈតិ, អភិកង្ខតិ. អភិសជ្ជនំ អភិលគ្គនំ. មក្កដំ អាលិម្បតិ ពន្ធតិ ឯតេនាតិ មក្កដា លេបោ. ‘‘តត្ត កបាលេ’’តិ អគ្គិនាសន្តត្តេ ឃដ កបាលេ. តេលស្ស វត្ថម្ហិ អញ្ជនំ អភិលគ្គនំ តេលញ្ជនំ. រជ្ជនំ បដិសជ្ជនំ រាគោ. តេលញ្ជន ភូតោ រាគោ តេលញ្ជន រាគោ. ន កិលេសរាគោ. រត្តិ ទិវំ បវត្តនដ្ឋេន តណ្ហា ឯវ នទីសោតសទិសត្តា តណ្ហា នទី. ‘‘សត្តានំ’’តិ បុថុជ្ជន សត្តានំ. ‘‘សុក្ខកដ្ឋសាខាបលាសតិណកសដានី’’តិ សុក្ខ កដ្ឋកសដានិ, សុក្ខ សាខា កសដានីតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. កសដ សទ្ទេន អសារភាវំ ទីបេតិ. ‘‘នទី វិយា’’តិ បព្ពតេយ្យា នទី វិយ.

៨៨. ទិដ្ឋិវចនត្ថេ. ‘‘ទស្សនំ’’តិ បរិកប្បនា សិទ្ធេសុ មិច្ឆា សភាវេសុ វិបរីត ទស្សនំ. តេនាហ ‘‘ធម្មានំ’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘ធម្មានំ’’តិ រូបារូប ធម្មានំ, អនិច្ចតាទិ ធម្មានញ្ច. ‘‘យាថាវ សភាវេសូ’’តិ ភូតសភាវេសុ. ភូតសភាវោ ហិ យថា ធម្មំ អវតិ រក្ខតីតិ អត្ថេន យាថាវោតិ វុច្ចតិ. អត្តានំ បណ្ឌិតំ មញ្ញន្តីតិ បណ្ឌិត មានិនោ. បដិវេធញ្ញាណំ នាម អរិយ មគ្គញ្ញាណំ. បរមំ វជ្ជន្តិ ទដ្ឋព្ពា លោកេ មហាសាវជ្ជដ្ឋេន តំ សទិសស្ស អញ្ញស្ស វជ្ជស្ស អភាវតោតិ អធិប្បាយោ.

៨៩. មានវចនត្ថេ. ‘‘មញ្ញតី’’តិ ភូតសភាវំ អតិក្កម្ម អធិកំ កត្វា អហមស្មីតិអាទិនា តេន តេន អភូតាការេន មញ្ញតិ. តេនាហ ‘‘អហំ លោកេ’’តិអាទិំ. តត្ថ ‘‘កដ្ឋកថិង្គរោ វិយា’’តិ សុក្ខទារុក្ខន្ធោ វិយ. សោ បន ឧបត្ថម្ភិតោ មញ្ញតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អត្តានំ អច្ចុគ្គតំ មញ្ញតី’’តិ បុគ្គលំ មានេន អភិន្នំ កត្វា វុត្តំ. ‘‘ឧន្នតិ លក្ខណោ’’តិ ឧន្នមន សភាវោ.

៩០. ទោសវចនត្ថេ. ចណ្ឌេន កាយវចី មនោកម្មេន សមន្នាគតោ ចណ្ឌិកោ. ចណ្ឌិកស្ស ភាវោ ចណ្ឌិក្កំ. ‘‘បហតាសីវិសោ វិយា’’តិ ទណ្ឌេន បហតោ អាសីវិសោ វិយ. ‘‘វិសប្បនដ្ឋេនា’’តិ សកលកាយេ វិវិធេន សប្បនដ្ឋេន, ផរណដ្ឋេន. ឥទញ្ច តំ សមុដ្ឋាន រូបានំ ផរណ វសេន វុត្តំ. ‘‘អសនិបាតោ វិយា’’តិ សុក្ខា សនិបតនំ វិយ. ‘‘ទាវគ្គិវិយា’’តិ អរញ្ញគ្គិ វិយ. ‘‘សបត្តោ វិយា’’តិ ទុដ្ឋវេរី វិយ. ‘‘វិសសំសដ្ឋបូតិមុត្តំ វិយា’’តិ យថា មុត្តំ នាម បកតិយា ឯវ ទុគ្គន្ធត្តា បដិកុលត្តា ទូរេ ឆដ្ដនីយន្តិ អហិតមេវ ហោតិ. បុន បូតិភាវេ សតិ, ទូរតរេ ឆដ្ដេតព្ពំ. វិសសំសដ្ឋេបន វត្តព្ពមេវនត្ថិ. សព្ពសោ អហិតរាសិ ហោតិ. ឯវំ ទោសោបិ តំ សមង្គីនោ តស្មិំ ខណេ បរេសំ អមនាបិយតំ អាបាទេតិ. អត្តហិត បរហិត វិនាសញ្ច ការេតិ, បរម្មរណា អបាយញ្ច បាបេតីតិ សព្ពសោ អហិតរាសិ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘វិសសំសដ្ឋបូតិ មុត្តំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ.

៩១. ឥស្សាវចនត្ថេ. ទុវិធា ឥស្សាលទ្ធសម្បត្តិ វិសយា ចលភិតព្ព សម្បត្តិ វិសយា ច. តត្ថ លទ្ធ សម្បត្តិ វិសយំ តាវទស្សេតិ ‘‘បរេសំ បកតិយា’’តិអាទិនា. លទ្ធ សម្បត្តិគ្គហណេន អតីត សម្បត្តិបិ សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពា. ឥស្សាបកតិកាហិ កេចិ អសុកោ នាម បុព្ពេ ឯវំ សម្បត្តិកោ អហោសីតិ វា, អហំ បុព្ពេ ឯវំ សម្បត្តិកោ អហោសិន្តិ វា សុត្វា នសហន្តិយេវ. តំ វចនំ សោតុំបិ ន ឥច្ឆន្តីតិ. អសុកោតិអាទិនា លភិតព្ពសម្បត្តិ វិសយំ ទស្សេតិ.

៩២. មច្ឆរិយវចនត្ថេ. ‘‘មម ឯវា’’តិ មមបក្ខេ ឯវាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘គុណជាតំ’’វាតិ អត្តនិវិជ្ជមានំ សិប្បវិជ្ជាទិ សម្បត្តិ គុណជាតំ វា. ‘‘វត្ថុ វា’’តិ ធនធញ្ញាទិវត្ថុ វា. ‘‘អវិប្ផារិកតាវសេនា’’តិ អញ្ញេន តំ សិប្បវិជ្ជាទិកំ វា ធនធញ្ញាទិកំ វា មយ្ហំ ទេហីតិ វុត្តេ បរហិតត្ថាយ ទាតព្ព យុត្តកំ ទស្សាមីតិ ឯវំ ចិត្តេសតិ, បរហិតប្ផរណាវសេន តំ ចិត្តំ វិប្ផារិកំ នាម ហោតិ. ទេហីតិ វចនម្បិ សោតុំ អនិច្ឆន្តោ បរហិតត្ថាយ អវិប្ផារិក ចិត្តោ នាម ហោតិ. ឯវំ អវិប្ផារិកតាវសេន ចរតិ បវត្តតីតិ មច្ឆរញ្ច ការស្ស ឆ ការំ កត្វា. តថា បវត្តំ ចិត្តំ. បុគ្គលោ បន មច្ឆរីតិ វុច្ចតិ. ‘‘តំ’’តិ លទ្ធសម្បត្តិំ. ‘‘បរេហិ សាធារណំ ទិស្វា’’តិអាទិនា យោជេតព្ពំ. សាធារណន្តិ ច ទ្វិសន្តកំ វាតិ សន្តកំ វា ភវិស្សមានំ, បរេហិ វា បរិភុញ្ជិយមានំ. ‘‘និគ្គុហនលក្ខណំ’’តិ រក្ខាវរណគុត្តីហិសង្គោបន សភាវំ. អត្តនា លទ្ធ សម្បត្តិ នាម ឥស្សាយ អវិសយោ. លភិតព្ពសម្បត្តិ បន ឧភយ សាធារណំ. តស្មា តត្ថ ឧភិន្នំ វិសេសោ វត្តព្ពោតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘យស្ស លាភំ ន ឥច្ឆតី’’តិ អត្តនា លភតុ វា មាវា, កេវលំ បរ សម្បត្តិំ អសហន្តោ យស្ស បរស្ស លាភំ ន ឥច្ឆតិ. ‘‘ចិត្ត វិឃាតោ’’តិ ចិត្ត វិហញ្ញនំ. ‘‘អត្តនា លទ្ធុំ ឥច្ឆតី’’តិ បរោ សម្បជ្ជតុ វា មាវា, យត្ថ បរលាភេសតិ, អត្តនា ន លភិស្សតិ, តត្ថ អត្តនាវ លទ្ធុំ ឥច្ឆតិ. យត្ថ អត្តនា ច លភតិ, បរោ ច លភតិ, តត្ថ វិឃាតោ នត្ថីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អលព្ភមានកំ ចិន្តេត្វា’’តិ អត្តនា អលភិស្សមានំ សល្លក្ខេត្វា.

៩៣. កុក្កុច្ចវចនត្ថេ. ‘‘កិរិយា កតំ’’តិ កត សទ្ទស្សភាវ សាធនមាហ. ឯវំ វចនត្ថំ ទស្សេត្វា អភិធេយ្យត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អត្ថតោ បនា’’តិអាទិមាហ. ‘‘អនុសោចន វសេនា’’តិ បច្ឆា បុនប្បុនំ ចិត្តសន្តាបវសេន. សោ កុកតន្តិ វុច្ចតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘កុសល ធម្មេសូ’’តិ បុញ្ញ កិរិយវត្ថុ ធម្មេសុ ចិត្ត បរិយាទានាយ ឯវ សំវត្តតិ. កុក្កុច្ច សមង្គី បុគ្គលោ បុញ្ញកម្មំ ករោន្តោបិ ចិត្ត សុខំ ន លភតិ. ពហុជន មជ្ឈេ វសិត្វា នានាកិច្ចានិ ករោន្តោ នានា តិរច្ឆាន កថំ កថេន្តោ ចិត្ត សុខំ លភតិ. តទា តស្ស បុញ្ញកម្ម ករណត្ថាយ ចិត្តំ បរិយាទីយតិ, បរិក្ខិយ្យតិ. ចិត្តវសំ គច្ឆន្តោ វិចរតិ. ឯវំ ចិត្ត បរិយាទានាយ ឯវ សំវត្តតិ. ‘‘អដ្ឋកថាយំ’’តិ អដ្ឋសាលិនិយំ. ‘‘កតា កតស្ស សាវជ្ជានវជ្ជស្សា’’តិ បុព្ពេ កតស្ស សាវជ្ជកម្មស្ស, អកតស្ស អនវជ្ជ កម្មស្ស. កម្មត្ថេសាមិវចនំ. ‘‘អភិមុខគមនំ’’តិ អារម្មណ ករណវសេន ចិត្តស្ស អភិមុខប្បវត្តនំ. ឯតេន បដិមុខំ សរណំ ចិន្តនំ បដិសារោតិ ទស្សេតិ. ‘‘អកតំ ន ករោតី’’តិ អកតំ កាតុំ ន សក្កោតីតិ អធិប្បាយោ. ឯវំ កតំ ន ករោតីតិ ឯត្ថបិ. ‘‘វិរូបោ’’តិ វីភច្ឆោ អសោភណោ. ‘‘កុច្ឆិតោ’’តិ គរហិតព្ពោ. ននុ បុព្ពេ ចិត្តុប្បាទោ កុច្ឆិតោតិ វុត្តោ. អដ្ឋកថាយំ បន វិប្បដិសារោ កុច្ឆិតោតិ វុត្តោ. ឧភយមេតំ ន សមេតីតិ. នោ ន សមេតិ, អញ្ញថានុ បបត្តិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘យេន ច ការណេនា’’តិ កតាកតំ បដិច្ច និរត្ថក ចិត្តប្បវត្តិ ការណេន. សោ ចិត្តុប្បាទោវ កុកតបទេ គហេតុំ យុត្តោ, នវិភាវនិយំ វិយ កតាកត ទុច្ចរិត សុចរិតន្តិ អធិប្បាយោ. ននុ វិភាវនិយម្បិ សោ ចិត្តុប្បាទោវ ឧបចារ នយេន គហិតោតិ ចេ. យុត្តិ វសេន ច អដ្ឋកថាគមេន ច មុខ្យតោ សិទ្ធេ សតិ, កិំ ឧបចារ នយេន. តេនាហ ‘‘វិភាវនិយំ បនា’’តិអាទិំ. កុកតស្សភាវោ កុក្កុច្ចំ, អការស្ស ឧការំ កត្វាតិ អយំ អដ្ឋកថានយោ. ឥទានិ សទ្ទសត្ថនយេន អបរំ វចនត្ថញ្ច អធិប្បាយត្ថញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘អបិ ចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ‘‘ធាតុបាឋេសូ’’តិ អក្ខរធាតុប្បកាសនេសុ និរុត្តិ បាឋេសុ. បឋន្តិយេវ, នោ ន បឋន្តិ. តេ ច អត្ថា ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោ វិលេខោតិ ឯវំ បាឡិយំ វុត្តេហិ កុក្កុច្ចបរិយាយេហិ សមេន្តិយេវ. តស្មា អយំ អបរោនយោ ឥធ អវស្សំ វត្តព្ពោ យេវាតិ ទីបេតិ. វិប្បដិ សារិបុគ្គលោ ច តំ តំ បុញ្ញកម្មំ ករោន្តោបិ វិប្បដិ សារគ្គិនា ទយ្ហមាន ចិត្តោ បុញ្ញកម្មេ ចិត្តប្បសាទំ នលភតិ. ចិត្ត សុខំ ន វិន្ទតិ. កិំ ឥមិនា កម្មេនាតិ តំ បហាយ យត្ថ ចិត្ត សុខំ វិន្ទតិ, តត្ថ វិចរតិ. ឯវំ វិប្បដិសារោ បុញ្ញកម្មតោ សង្កោចនំ នាម ហោតីតិ. កិលេសសល្លិខនំ នាម សន្តុដ្ឋិ សល្លេខប្បដិបត្តិយំ ឋិតស្ស តទង្គប្បហានាទិវសេន តំ តំ កិលេសប្បហានំ វុច្ចតិ. ‘‘អនុត្ថុននាការេនា’’តិ បុនប្បុនំ វិលបនាការេន. សង្កោចតីតិ វត្វា តស្ស ឧភយំ អត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘កុសលកម្ម សមាទានេ’’តិអាទិមាហ. នមិតុម្បិ ន ទេតិ. កុតោ សមាទាតុំ វា វឌ្ឍេតុំ វា ទស្សតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘តនុករណេនា’’តិ ទុព្ពលករណេន. វិសេសនដ្ឋេករណ វចនំ. ‘‘សោ’’តិ ធម្មសមូហោ. តំ បន កុក្កុច្ចំ. កេចិ បន កុក្កុច្ចំ បច្ចុប្បន្ន សុចរិត ទុច្ចរិតា រម្មណម្បិ អនាគត សុចរិត ទុច្ចរិតា រម្មណម្បិ កប្បេន្តិ. តំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘តេនា’’តិអាទិមាហ. មហានិទ្ទេសបាឋេ ទ្វីហាការេហិ ឧប្បជ្ជតិ កុក្កុច្ចំ ចេតសោ វិប្បដិសារោ មនោវិលេខោតិ បាឋោ. ‘‘កតត្តា ចា’’តិ អកត្តព្ពស្ស កតត្តា ច. ‘‘អកតត្តា ចា’’តិ កត្តព្ពស្ស អកតត្តា ច. កេចិ បន អយំ វិប្បដិសារោ នាម កទាចិ កស្សចិ កេនចិ ការណេន បុព្ពេកត សុចរិតម្បិ អកត ទុច្ចរិតម្បិ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតិ. ឧម្មត្តកសទិសញ្ហិ បុថុជ្ជន ចិត្តន្តិ វទន្តិ. តំ បដិក្ខិបន្តោ ‘‘ឯតេនា’’តិអាទិមាហ. សោ បន កេសញ្ចិ វាទេ វិប្បដិសារោ នាម ទោមនស្សំ ហោតិ, ន កុក្កុច្ចន្តិ អធិប្បាយោ. សោច ខោ ទ្វិធា ភាវោ. អបាយភយេន តជ្ជីយន្តិ តាសីយន្តីតិ អបាយភយ តជ្ជិតា. ‘‘ន អញ្ញេសំ’’តិ សុចរិត ទុច្ចរិតំ អជានន្តានំ អមនសិករោន្តានញ្ច ន ហោតិ. កថំ វិញ្ញាយតីតិ ចេ. សុចរិតទុច្ចរិត នាមេន អនុសោចនាការស្ស ទស្សិតត្តាតិ វុត្តំ ‘‘អកតំ មេ’’តិអាទិ. យាថាវមានោ នាម សេយ្យស្ស សេយ្យោ ហមស្មីតិ សទិសស្ស សទិសោហមស្មីតិ ហីនស្ស ហីនោហមស្មីតិអាទិនា បវត្តោ ភូតមានោ. យញ្ចកុក្កុច្ចំ ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘អកត្វា’’តិ តំ កល្យាណ កម្មំ អកត្វា. ‘‘កត្វា’’តិ តំ បាបកម្មំ កត្វា. ឥទំ បន បុព្ពេកតា កតកាលេ ឯវ អយាថាវំ ហោតិ. អនុសោចន កាលេបន យាថាវមេវ. ‘‘ហត្ថ កុក្កុច្ចំ’’តិ ឯត្ថ សង្កោចនត្ថោ ន លព្ភតិ. កុច្ឆិត កិរិយត្ថោ ឯវ លព្ភតិ. ហត្ថលោលតាហិ ហត្ថ កុក្កុច្ចន្តិ វុច្ចតិ. បាទលោលតា ច បាទកុក្កុច្ចំ. តេនាហ ‘‘អសំយត កុក្កុច្ចំ នាមា’’តិ. យំ បន កុក្កុច្ចំ. ‘‘តំ’’តិ តំ វត្ថុំ. កុក្កុច្ចំ ករោន្តីតិ កុក្កុច្ចាយន្តា. នាមធាតុ បទញ្ហេតំ. កប្បតិ នុ ខោ, ន នុ ខោ កប្បតីតិ ឯវំ វិនយ សំសយំ ឧប្បាទេន្តាតិ អត្ថោ. ‘‘កុក្កុច្ចប្បកតតាយា’’តិ កុក្កុច្ចេន អបកតតាយ អភិភូតតាយ. ‘‘អត្តនោ អវិសយេ’’តិ អាណាចក្កឋានេ. អាណាចក្ក សាមិនោ ពុទ្ធស្សវិសយត្តា អត្តនោ សាវក ភូតស្ស អវិសយេតិ អត្ថោ. យេ បន ករោន្តិយេវ កុក្កុច្ចាយន្តា បីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘អាបត្តិំ’’តិ ទុក្កដាបត្តិំ.

៩៤-៩៥. ថិនមិទ្ធវចនត្ថេសុ. ‘‘ចិត្តំ មន្ទមន្ទំ កត្វា’’តិ ចិន្តន កិច្ចេ អតិមន្ទំ បរិទុព្ពលំ កត្វា. ចិត្តំ គិលានំ មិលាតំ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘អជ្ឈោត្ថរតី’’តិ អភិភវតិ. អារម្មណ វិជាននេ វា ជវនកិច្ចេ វា បរិហីនថាមពលំ ករោតិ. ‘‘ថិយតី’’តិ បទំ បាឡិវសេន សិទ្ធន្តិ អាហ ‘‘ថិនំ ថិយនា’’តិអាទិំ. ‘‘អកម្មញ្ញភូតេ កត្វា’’តិ កាយកម្មាទីសុ អកម្មក្ខមេ បរិទុព្ពលេ កត្វា. [មុគ្គរេន បោថេត្វា វិយាតិ វុត្តំ ហោតិ ]. ‘‘តេ’’តិ ចិត្ត ចេតសិកេ សម្បយុត្ត ធម្មេ. ‘‘ឱលីយាបេត្វា’’តិ អវលីនេ អវសីទន្តេ កត្វា. តេនាហ ‘‘ឥរិយា បថំ បី’’តិអាទិំ. ថិនំ ចិត្តំ អភិភវតិ, វិជានន កិច្ចស្ស គេលញ្ញត្តា ថិនស្ស. មិទ្ធំ ចេតសិកេ អភិភវតិ, ផុសនាទិ កិច្ចស្ស គេលញ្ញត្តា មិទ្ធស្សាតិ អធិប្បាយោ.

៩៦. វិចិកិច្ឆាវចនត្ថេ. ‘‘ចិកិច្ឆនំ’’តិ រោគាបនយ នត្ថេ កិតធាតុវសេន សិទ្ធំ សង្ខត កិរិយា បទន្តិ អាហ ‘‘ញាណប្បដិការោតិ អត្ថោ’’តិ. ‘‘បដិការោ’’តិ ច រោគស្ស បដិបក្ខ កម្មំ. ‘‘ឯតាយា’’តិ និស្សក្កវចនំ. វិចិនន្តិ ធម្មំ វិចិនន្តីតិ វិចិនោ. ធម្ម វីមំសកា. កិច្ឆតិ កិលមតិ ឯតាយាតិ កិច្ឆា. វិចិនំ កិច្ឆាតិ វិចិកិច្ឆាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘សភាវំ’’តិអាទិមាហ. ‘‘វិចិកិច្ឆតី’’តិ សង្ខតធាតុបទំ. តញ្ច កង្ខាយំ វត្តតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘វិចិកិច្ឆតិ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ទ្វិធា ឯឡយតិ កម្បតីតិ ទ្វេឡកំ. តថា បវត្តំ ចិត្តំ. ទ្វេឡកស្ស ភាវោតិ វិគ្គហោ. ‘‘ពុទ្ធាទីសុ អដ្ឋសូ’’តិ ពុទ្ធេ កង្ខតិ, ធម្មេ កង្ខតិ, សង្ឃេ កង្ខតិ, សិក្ខាយ កង្ខតិ, បុព្ពន្តេ កង្ខតិ, អបរន្តេ កង្ខតិ, បុព្ពន្តា បរន្តេ កង្ខតិ, ឥទប្បច្ចយតា បដិច្ច សមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កង្ខតីតិ ឯវំ វុត្តេសុ អដ្ឋសុ សទ្ធេយ្យ វត្ថូសុ. តត្ថ ‘‘ពុទ្ធេ កង្ខតី’’តិ ឥតិបិ សោ ភគវា អរហំតិអាទិនា វុត្តេសុ ពុទ្ធគុណេសុ អសទ្ទហន្តោ ពុទ្ធេ កង្ខតិ នាម. ស្វាក្ខាតោ ភគវតា ធម្មោតិអាទិនា វុត្តេសុ ធម្ម គុណេសុ អសទ្ទហន្តោ ធម្មេ កង្ខតិ នាម. សុប្បដិបន្នោ ភគវតោ សាវកសង្ឃោតិអាទិនា វុត្តេសុ សង្ឃគុណេសុ អសទ្ទហន្តោ សង្ឃេ កង្ខតិ នាម. តិស្សន្នំ សិក្ខានំ វដ្ដ ទុក្ខតោ និយ្យានដ្ឋេសុ អសទ្ទហន្តោ សិក្ខាយ កង្ខតិ នាម. អត្តនោ អតីត ភវស្ស អត្ថិ នត្ថិភាវេ កង្ខន្តោ បុព្ពន្តេ កង្ខតិ នាម. អត្តនោ បរម្មរណា អនាគត ភវស្ស អត្ថិ នត្ថិភាវេ កង្ខន្តោ អបរន្តេ កង្ខតិ នាម. តទុភយស្ស អត្ថិ នត្ថិ ភាវេ កង្ខន្តោ បុព្ពន្តា បរន្តេ កង្ខតិ នាម. ឥមស្មិំ ភវេ អត្តនោ ខន្ធានំ បដិច្ច សមុប្បាទេ ច បដិច្ច សមុប្បន្នភាវេ ច កង្ខន្តោ ឥទប្បច្ចយតា បដិច្ច សមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កង្ខតិ នាម. ‘‘វិមតិ វសេនា’’តិ វេមតិកភាវេន. បវត្តមានា វិចិកិច្ឆា. វិចិកិច្ឆា បដិរូបកា នាម សព្ព ធម្មេសុ អប្បដិហតពុទ្ធីនំ សព្ពញ្ញុ ពុទ្ធានំ ឯវ នត្ថីតិ វុត្តំ ‘‘អសព្ពញ្ញូនំ’’តិអាទិ.

អកុសលរាសិម្ហិអនុទីបនា និដ្ឋិតា.

៩៧. សទ្ធាវចនត្ថេ. ‘‘សន្និសិន្នំ’’តិ អចលិតំ. ‘‘សុដ្ឋូ’’តិ អនស្សន្តំ អចលន្តញ្ច កត្វា. ‘‘ធារេតី’’តិ ឯវមេវ ហោតីតិ សល្លក្ខណវសេន ធារេតិ. តថា ឋបេតីតិ. សទ្ទហន្តិ វា សទ្ធា សម្បន្នា សត្តា. សទ្ធាតុំ អរហន្តីតិ សទ្ធេយ្យានិ. អកាលុស្សំ វុច្ចតិ អនាវិលំ ចិត្តំ. អកាលុស្សំ ឯវ អកាលុស្សិយំ. តស្ស ភាវោតិ វិគ្គហោ. ‘‘ឱកប្បនា’’តិ អហោសាធុ អហោសុដ្ឋូតិ អធិមុច្ចនវសេន ចិន្តនា. ‘‘មិច្ឆាធិមោក្ខោ យេវា’’តិ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តោ អធិមោក្ខោយេវ. ‘‘វិត្តេ អសតី’’តិ ធនេ អសតិ. ធនញ្ហិ វិត្តន្តិ វុច្ចតិ. យំ យំ ឥច្ឆតិ, តំ តំ វិន្ទន្តិ ឯតេនាតិ កត្វា. ‘‘តេសំ’’តិ មនុស្សានំ.

៩៨. សតិវចនត្ថេ. ‘‘សរតី’’តិ អនុស្សរតិ. ‘‘កតានី’’តិ បុព្ពេកតានិ. ‘‘កត្តព្ពានី’’តិ ឥទានិ វា បច្ឆា វា កត្តព្ពានិ. កល្យាណ កម្មំ នាមបកតិយា ចិត្តស្ស រតិដ្ឋានំ ន ហោតិ. បាប កម្មមេវ ចិត្តស្ស រតិដ្ឋានំ ហោតិ. តស្មា កល្យាណ កម្មេ ឯវ អប្បមជ្ជិតុំ វិសុំ សតិនាម ឥច្ឆិតព្ពា. បាបកម្មេ បន វិសុំ សតិយា កិច្ចំ នត្ថិ. សព្ពេបិ ចិត្តចេតសិកា ធម្មា អបមត្ត រូបា ហោន្តិ. តេនាហ ‘‘ឥតរាបនា’’តិអាទិំ. ‘‘សតិយេវ ន ហោតី’’តិ វិសុំ សតិ នាមកោ ឯកោ ចេតសិកោយេវ ន ហោតិ. កតមា បន សា ហោតីតិ អាហ ‘‘កតស្សា’’តិអាទិំ. តត្ថ កតស្ស អប្បមជ្ជនំ នាម កេសញ្ចិ អនុមោទនវសេន កេសញ្ចិ អនុសោចនវសេន អប្បមជ្ជនំ. កត្តព្ពស្ស អប្បមជ្ជនំ នាម និច្ចកាលម្បិ កាតុំ អភិមុខតា. ‘‘កតស្សា’’តិ វា ភុម្មត្ថេ សាមិវចនំ. តថា សេសេសុ ទ្វីសុ បទេសុ. សព្ពេសុ រាជកម្មេសុ និយុត្តោ សព្ពកម្មិកោ. ‘‘និយុត្តោ’’តិ អប្បមត្តោ ហុត្វា ព្យាវដកាយ ចិត្តោ. សព្ពេសុ ឋានេសុ ឥច្ឆិតព្ពាតិ សព្ពត្ថិកា. សា ហិ ឆសុ ទ្វារេសុ ចិត្តស្ស អារក្ខ កិច្ចា ហោតិ ឥន្ទ្រិយ សំវរណ ធម្មត្តា. តស្មា ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋារម្មណេ លោភមូលចិត្តស្ស អនុប្បជ្ជនត្ថាយ សា ឥច្ឆិតព្ពា, អនិដ្ឋា រម្មណេ ទោសមូល ចិត្តស្ស, មជ្ឈត្តារម្មណេ មោហមូល ចិត្តស្សាតិ. អបិ ច, ពោជ្ឈង្គ ភាវនា ឋានេសុ ឥទំ សុត្ត បទំ វុត្តំ. តស្មា ភាវនា ចិត្តស្ស លីនដ្ឋានេបិ សា ឥច្ឆិតព្ពា លីនបក្ខតោ ចិត្តស្ស នីវារណត្ថាយាតិអាទិនា យោជេតព្ពា.

៩៩-១០០. ហិរិឱត្តប្បវចនត្ថេសុ. ‘‘កាយទុច្ចរិតាទីហិ លជ្ជតី’’តិ តានិកាតុំ លជ្ជតិ. តានិ ហីនកម្មានិ លាមកកម្មានីតិ ហីឡេត្វា តតោ អត្តានំ រក្ខិតុំ ឥច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘ជិគុច្ឆតី’’តិ. ‘‘ឧក្កណ្ឋតី’’តិ វិរុជ្ឈតិ, វិយោគំ ឥច្ឆតិ. ‘‘តេហិ យេវា’’តិ កាយ ទុច្ចរិតាទីហិយេវ. ‘‘ឧព្ពិជ្ជតី’’តិ ឧត្តសតិ, ភយតោ ឧបដ្ឋាតិ. គាថាសុ. ‘‘អលជ្ជិយេសូ’’តិ អលជ្ជិតព្ពេសុ កល្យាណ កម្មេសុ. ‘‘លជ្ជរេ’’តិ លជ្ជន្តិ. ‘‘អភយេ’’តិ អភាយិតព្ពេ កល្យាណកម្មេ. យស្មា បន សប្បុរិសា អត្តានំ បរិហរន្តីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ហិរិយា អត្តនិ គារវំ ឧប្បាទេត្វា’’តិ អត្តនោ ជាតិគុណាទិកំ វា សីល គុណាទិកំ វា គរុំ កត្វា មាទិសស្ស ឯវ រូបំ បាបកម្មំ អយុត្តំ កាតុំ. យទិ ករេយ្យំ, បច្ឆា អត្តានំ អសុទ្ធំ ញត្វា ទុក្ខីទុម្មនោ ភវេយ្យន្តិ ឯវំ ហិរិយា អត្តនិ គារវំ ឧប្បាទេត្វា. ‘‘ឱត្តប្បេន បរេសុ គារវំ ឧប្បាទេត្វា’’តិ បរានុវាទភយំ ភាយិត្វាតិ អធិប្បាយោ. តត្ថ បរានុវាទភយំ នាម បរេសំ សាធុ ជនានំ គរហា ភយំ. អញ្ញម្បិ អបាយភយំ សំសារ វដ្ដភយញ្ច ឯត្ថ សង្គយ្ហតិយេវ. លោកំបាលេន្តីតិ លោកបាលា. ‘‘លោកំ’’តិ សត្តលោកំ. ‘‘បាលេន្តី’’តិ អបាយ ភយតោ រក្ខន្តិ.

១០១. អលោភវចនត្ថេ. អការោ វិរុទ្ធត្ថោតិអាហ ‘‘លោភប្បដិបក្ខោ’’តិ. លោភស្ស បដិវិរុទ្ធោតិ អត្ថោ. បដិវិរុទ្ធតា ច បហាយក បហាតព្ព ភាវេន វេទិតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘សោហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សោ នេក្ខម្មធាតុវសេន ហុត្វា បវត្តតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ហិត សញ្ញិតេសូ’’តិ ឥទំ មេ អត្ថាយ ហិតាយ សុខាយាតិ ឯវំ សញ្ញិតេសុ. ‘‘លគ្គនវសេនា’’តិ អមុញ្ចិតុកាមតាវសេន. តេស្វេវ បវត្តតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ភវភោគ សម្បត្តិយោ គូថរាសិំ វិយ ហីឡេត្វា’’តិ ឥទំ ពោធិសត្តានំ វសេន និទស្សន វចនំ. តត្ថ ‘‘ហីឡេត្វា’’តិ គរហិត្វា. និក្ខមន្តិ ឯតេនាតិ នេក្ខម្មោ. សោ ឯវ ធាតូតិ នេក្ខម្មធាតុ.

១០២. អយំ នយោ ទោសប្បដិបក្ខោ, មោហប្បដិបក្ខោតិអាទីសុបិ នេតព្ពោ.

១០៣. តត្រ មជ្ឈត្តតាយំ. ‘‘លីនុទ្ធច្ចានំ’’តិ ចិត្តស្ស លីនតា ឯកោ វិសមបក្ខោ. ឧទ្ធដតា ទុតីយោ វិសមបក្ខោ. លីនំ ចិត្តំ កោសជ្ជេ វិសមបក្ខេ បតតិ. ឧទ្ធដំ ចិត្តំ ឧទ្ធច្ចេ វិសមបក្ខេ បតតិ. តទុភយម្បិ អកុសល បក្ខិកំ ហោតិ. តថា ចិត្តស្ស អតិ លូខតា ឯកោ វិសម បក្ខោ. អតិបហដ្ឋតា ឯកោតិអាទិនា សព្ពំ ពោជ្ឈង្គវិធានំ វិត្ថារេតព្ពំ. តត្រ មជ្ឈត្តតា បន សម្បយុត្ត ធម្មេ ឧភោសុ អន្តេសុ បាតេតុំ អទត្វា សយំ មជ្ឈិមប្បដិបទាយំ ទឡ្ហំ តិដ្ឋតិ.

១០៤. បស្សទ្ធាទីសុ. ‘‘តត្ថ តំ វីន្ទន្តី’’តិ តេសុ បុញ្ញ កម្មេសុ តំ ចិត្ត សុខំ បដិលភន្តិ.

១០៥. លហុតា ទ្វយេ. ‘‘តត្តបាសាណេ’’តិ សន្តត្តេ បាសាណបិដ្ឋេ. ‘‘តត្ថា’’តិ បុញ្ញកម្មេសុ.

១០៦-១១០. មុទុតា ទ្វយាទីសុ សព្ពំ សុវិញ្ញេយ្យំ.

១១១. វិរតិត្តយេ. ‘‘កថា, ចេតនា, វិរតិ, វសេនា’’តិ ‘កថាសម្មាវាចា, ចេតនា សម្មាវាចា, វិរតិ សម្មាវាចា, វសេន. តំ កថាវាចំ សមុដ្ឋាបេតីតិ តំ សមុដ្ឋាបិកា. យា បន បាប វិរមណាការេន ចិត្តស្ស បវត្តីតិ យោជនា. ‘‘សមាទិយន្តស្ស វា’’តិ មុសាវាទា វិរមាមីតិអាទិនា វចីភេទំ កត្វា សមាទិយន្តស្ស វា. ‘‘អធិដ្ឋហន្តស្ស វា’’តិ វចីភេទំ អកត្វា ចិត្តេនេវ តថា អធិដ្ឋហន្តស្ស វា. ឥមេហិ ទ្វីហិ បទេហិ សមាទាន វិរតិប្បវត្តិំ វទតិ. ‘‘អវីតិក្កមន្តស្ស វា’’តិ ឯតេន សម្បត្ត វិរតិប្បវត្តិំ វទតិ. ‘‘ឯតាយា’’តិ សម្មាវាចា វិរតិយា. សា បន កត្តុនា ច ក្រិយាយ ច សហភាវិនី ហុត្វា សមាទាន ក្រិយំ សុដ្ឋុតរំ សាធេតិ. តស្មា សា ករណ សាធនំ នាម ហោតិ. តេនាហ ‘‘ករណត្ថេវាករណ វចន’’ន្តិ. ពហូសុជវនវារេសុ បវត្តមានេសុ បុរិម បុរិម ជវនវារបរិយាបន្នា សម្មាវាចា បច្ឆិម បច្ឆិម ជវនវារសមុដ្ឋិតាយ សមាទាន ក្រិយាយ បច្ចយោ ហោតិ. សា បន តាយ ក្រិយាយ អសហភាវិត្តា ករណលក្ខណំ ន សម្បជ្ជតិ. ហេតុ លក្ខណេ តិដ្ឋតិ. តេនាហ ‘‘ហេតុ អត្ថេវា ករណវចន’’ន្តិ. ឥទញ្ច អត្ថតោ លព្ភមានត្តា វុត្តំ. សម្មាវាចាតិ បទំ បន កិតសាធន បទត្តាករណត្ថេ ឯវសិទ្ធំ. ន ហិ អការក ភូតោ ហេតុ អត្ថោ សាធនំ នាម សម្ភវតិ. ‘‘សមាទាន វចនានី’’តិ សម្មាវាចា សមុដ្ឋិតានិ សមាទាន វចនានិ. ‘‘តតោ’’តិ តតោបរំ. ‘‘តេសំ’’តិ តេ សំវទមានានំ. ឥទញ្ច សព្ពំ សម្មាវាចាតិ វចនេ វចីភេទវាចំ បធានំ កត្វា វុត្តំ. សម្បត្តវិរតិ សមុច្ឆេទ វិរតិភូតាយ បន សម្មាវាចាយ វចីភេទេន កិច្ចំ នត្ថិ. វិរតិ កិច្ច មេវបធានន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘បវត្តមានា’’តិ បវត្តមានត្តា. វិសេសន ហេតុ បទមេតំ.

១១២-១១៣. សម្មាកម្មន្តេបិ សម្មាអាជីវេបិ វត្តព្ពំ នត្ថិ.

១១៤. ‘‘សម្បត្តំ វត្ថុំ’’តិ បាណាតិ បាតាទិកម្មស្ស វត្ថុំ. សាបច្ចុប្បន្នារម្មណាយេវ. កស្មា, អត្តនោ បច្ចក្ខេ សម្បត្ត វសេនវត្ថុស្សធរមានត្តា. ‘‘សមាទិយន្តស្ស វា ឧប្បន្នា’’តិ បាណាតិ បាតាបដិវិរមាធីតិអាទិនា សមាទិយន្តស្សយា សមាទានក្ខណេ ឧប្បន្នា វិរតិ. ‘‘សា បន បច្ចុប្បន្នារម្មណា ហោតី’’តិ ឯត្ថ កថំ បច្ចុប្បន្នា រម្មណា ហោតីតិ. បាណាតិ បាតាបដិវិរមាធីតិ វទន្តស្ស ចិត្តំ អនុក្កមេន បាណសទ្ទាទីនំ អត្ថំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តតិ. តត្ថ ‘‘បាណោ’’តិ វោហារតោ សត្តោ. បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. សោ ច សត្តោ តញ្ចជីវិតិន្ទ្រិយំ លោកេ សព្ពកាលម្បិ សំវិជ្ជតិយេវ. ឯវរូបំ ជីវិតិន្ទ្រិយ សាមញ្ញំ សន្ធាយ បច្ចុប្បន្នារម្មណាតិ វុត្តំ. អទិន្នាទានា បដិវិរមាធីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘អនាគតា រម្មណាវា’’តិ ឯត្ថ ឯកទិវសំ និយមេត្វា សមាទិយន្តស្ស តស្មិំ ទិវសេ ធរមាន សត្តាបិ អត្ថិ. ឧប្បជ្ជិស្សមានសត្តាបិ អត្ថិ. តទុភយម្បិ បាណវចនេ សង្គហិតមេវ. បាណុបេតំ កត្វា សមាទិយន្តស្ស វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. អបិ ច អនាគតកាលិកម្បិ សមាទានំ អត្ថិយេវ. អហំ អសុកទិវសតោ បដ្ឋាយ យាវជីវម្បិ បាណាតិបាតា វិរមាធីតិអាទិ. ឯវំ សមាទាន វិរតិ អនាគតា រម្មណាបិ ហោតីតិ. ‘‘បច្ចយសមុច្ឆេទវសេនា’’តិ តំ តំ កិលេសានុសយ សង្ខាតស្ស បច្ចយស្ស សមុច្ឆេទវសេន. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ.

១១៥-១១៦. អប្បមញ្ញាទ្វយេ. អបិចាតិអាទីសុ. ‘‘កលិសម្ភវេភវេ’’តិ ទុក្ខុប្បត្តិបច្ចយភូតេ សំសារភវេ. ‘‘បាបេកលិ បរាជយេ’’តិ កលិសទ្ទោ បាបេ ច បរាជយេ ច វត្តតីតិ អត្ថោ. សត្តេហិ កលិំ អវន្តិ រក្ខន្តិ ឯតាយាតិ ករុណា. សត្តេហីតិ ច រក្ខណត្ថយោគេ ឥច្ឆិតស្មិំ អត្ថេ អបាទាន វចនំ. យថា-កាកេ រក្ខន្តិ តណ្ឌុលា-តិ. សត្តេវា កលិតោ អវន្តិ រក្ខន្តិ ឯតាយាតិ ករុណា. កលិតោតិ ច រក្ខណត្ថ យោគេ អនិច្ឆិតស្មិម្បិ អបាទានវចនំ. យថា-បាបាចិត្តំ និវារយេតិ. ឯកស្មិំ សត្តេ បវត្តាបិ អប្បមញ្ញា ឯវ នាម ហោន្តិ. យថា តំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឯកស្មិំ អារម្មណេ បវត្តម្បិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណមេវ ហោតីតិ.

១១៧. បញ្ញិន្ទ្រិយេ វត្តព្ពំ នត្ថិ.

សោភណរាសិម្ហិអនុទីបនា និដ្ឋិតា.

១១៨. ឯតំ បរិមាណំ អស្សាតិ ឯត្តាវំ. ‘‘ឯត្តាវតា’’តិ ឯត្តាវន្តេន-ផស្សោ, វេទនា, សញ្ញា,តិអាទិវចនក្កមេន. ‘‘ចិត្តុប្បាទេសូ’’តិ ឯត្ថ-កតមេ ធម្មា ទស្សនេន បហាតព្ពា. ចត្តារោ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្ត ចិត្តុប្បាទា-តិអាទីសុ ចិត្តចេតសិក សមូហោ ចិត្តុប្បាទោតិ វុច្ចតិ. ឥធ បន ចិត្តានិ ឯវ ចិត្តុប្បាទាតិ វុច្ចន្តីតិ អាហ ‘‘ចិត្តុប្បាទេសូតិ ចិត្តេសុ ឥច្ចេវ អត្ថោ’’តិ. ‘‘សព្ពទុព្ពលត្តា’’តិ សព្ពចិត្តេហិ ទុព្ពលតរត្តា. ‘‘ភាវនា ពលេនា’’តិ វិតក្ក វិរាគសត្តិ យុត្តេន ឧបចារ ភាវនា ពលេន, វុដ្ឋាន គាមិនិ វិបស្សនា ភាវនា ពលេន ច. ‘‘ពលនាយកត្តា’’តិ ពល ធម្មានំ នាយកត្តា, ជេដ្ឋកត្តា.

១១៩. អកុសល ចេតសិកេសុ. ‘‘បច្ឆិមំ’’តិ សព្ពេសុបិ ទ្វាទសា កុសល ចិត្តេសូតិ វចនំ. ‘‘បុរិមស្សា’’តិ សព្ពា កុសល សាធារណា នាមាតិ វចនស្ស. ‘‘សមត្តន វចនំ’’តិ-កស្មា សព្ពាកុសល សាធារណា នាមាតិ. យស្មា សព្ពេសុបិ. ល. ចិត្តេសុ លព្ភន្តិ, តស្មា សព្ពា កុសល សាធារណា នាមា-តិ ឯវំ សាធន វចនំ. យស្មា បន ឥមេហិ ចតូហិ វិនានុប្បជ្ជន្តិ, តស្មា តេ សព្ពេសុ តេសុ លព្ភន្តីតិ យោជនា. កស្មា វិនា នុប្បជ្ជន្តីតិ អាហ ‘‘ន ហិតានី’’តិអាទិំ. ‘‘តេហី’’តិ បាបេហិ. សព្ព បាប ធម្មតោតិ អត្ថោ. ‘‘តថា តថា អាមសិត្វា’’តិ ទិដ្ឋិ ខន្ធេសុ និច្ចោ ធុវោ សស្សតោតិអាទិនា អាមសតិ. មានោ អហន្តិ វា សេយ្យោ សទិសោតិអាទិនា វា អាមសតិ. ឯវំ តថា តថា អាមសិត្វា. ‘‘តេសូ’’តិ ទិដ្ឋិមានេសុ. និទ្ធារណេ ភុម្មំ. ទិដ្ឋិ បរាមសន្តី បវត្តតីតិ យោជនា. ‘‘តំ គហិតាការ’’ន្តិ តំ អហន្តិ គហិតំ និមិត្តាការំ. សក្កាយ ទិដ្ឋិ ឯវ គតិ យេសំ តេ ទិដ្ឋិ គតិកា. អវិក្ខម្ភិត សក្កាយ ទិដ្ឋិកា. ‘‘អហន្តិ គណ្ហន្តី’’តិ មានេន គណ្ហន្តិ. ‘‘ន ហិ មានស្ស វិយា’’តិ យថា មានស្ស អត្តសម្បគ្គហណេ ព្យាបារោ អត្ថិ, ន តថា ទិដ្ឋិយា អត្តសម្បគ្គហណេ ព្យាបារោ អត្ថីតិ យោជនា. ឯត្ថ ច អត្តសម្បគ្គហណំ នាម បរេហិ សទ្ធិំ អត្តានំ សេយ្យាទិវសេន សុដ្ឋុបគ្គហណំ. ‘‘ន ច ទិដ្ឋិយា វិយា’’តិ យថា ទិដ្ឋិយា ធម្មានំ អយាថាវបក្ខបរិកប្បនេ ព្យាបារោ អត្ថីតិ យោជនា. តត្ថ អយាថាវបក្ខោ នាម អត្តា សស្សតោ ឧច្ឆិន្នោតិអាទិ. មច្ឆរិយំ អត្តសម្បត្តីសុ លគ្គនលោភសមុដ្ឋិតត្តា លោភសម្បយុត្តមេវ សិយាតិ ចោទនំ បរិហរន្តោ ‘‘មច្ឆរិយំ បនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ‘‘តាសំ’’តិ អត្តសម្បត្តីនំ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ.

១២០. សោភណចេតសិកេសុ. ‘‘តីសុ ខន្ធេសុ’’តិ សីលក្ខន្ធ សមាធិក្ខន្ធ បញ្ញាក្ខន្ធេសុ ច. ‘‘សម្មាទិដ្ឋិ បច្ឆិមកោ’’តិ សម្មាទិដ្ឋិយា បច្ឆតោ អនុពន្ធកោតិ អត្ថោ. សម្មាទិដ្ឋិយា បរិវា រមត្តោតិ វុត្តំ ហោតិ. ‘‘តស្មិំ អសតិ បី’’តិ ទុតីយជ្ឈានិក មគ្គាទីសុ តស្មិំ សម្មាសង្កប្បេ អសន្តេបិ. ‘‘សីលសមាធិក្ខន្ធ ធម្មេសុ បនា’’តិ ‘សម្មាវាចា, សម្មាកម្មន្តោ, សម្មាអាជីវោ,តិ ឥមេ តយោ ធម្មា សីលក្ខន្ធ ធម្មា នាម. សម្មា វាយាមោ, សម្មាសតិ, សម្មាសមាធី,តិ ឥមេ តយោ ធម្មា សមាធិក្ខន្ធា នាម. ឥមេសុ សីលក្ខន្ធ សមាធិក្ខន្ធេសុ. ‘‘ឯកោ ឯកស្ស កិច្ចំ ន សាធេតី’’តិ តេសុ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តស្ស កិច្ចំ ន សាធេតិ. សម្មា អាជីវស្ស កិច្ចំ ន សាធេតិ. សម្មាកម្មន្តោ ច សម្មាវាចាយ កិច្ចំ ន សាធេតីតិអាទិនា សព្ពំ វត្តព្ពំ. ‘‘សីលេសុ បរិបូរការិតា វសេនា’’តិ សីលប្បដិបក្ខ ធម្មានំ សមុច្ឆិន្ទការិតា វសេនាតិ អធិប្បាយោ. មុសាវាទ វិរតិ មុសាវាទមេវ បជហិតុំ សក្កោតិ. ន ឥតរានិ បិសុណវាចាទីនីតិ យោជនា. ឯត្ថ សិយា. មុសាវាទវិរតិ នាម កុសល ធម្មោ ហោតិ. កុសល ធម្មោ ច នាម សព្ពស្ស អកុសល ធម្មស្ស បដិបក្ខោ. ឯកស្មិម្បិ កុសល ធម្មេ ឧប្បជ្ជមានេ តស្មិំ សន្តានេ សព្ពានិ អកុសលានិ បជហិតុំ សក្កោន្តីតិ វត្តព្ពានិ. អថ ច បន មុសាវាទ វិរតិ មុសាវាទមេវ បជហិតុំ សក្កោតិ, ន ឥតរានីតិ វុត្តំ. កថមិទំ ទដ្ឋព្ពន្តិ. វុច្ចតេ. បជហិតុំ សក្កោតីតិ ឥទំ បញ្ចសុ បហានេសុ តទង្គប្បហាន វចនំ. តទង្គប្បហានន្តិ ច តេន តេន កុសលង្គេន តស្ស តស្ស អកុសលង្គស្ស បហានំ តទង្គប្បហានំ នាម. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ, ឥធ សប្បុរិសោ បាណាតិបាតា បដិវិរមាមីតិអាទិនា វិសុំ វិសុំ សិក្ខាបទានិ សមាទិយិត្វា បាណាតិ បាតវិរតិ សង្ខាតេន កុសលង្គេន បាណាតិបាត សង្ខាតំ អកុសលង្គំ បជហតិ. អទិន្នាទាន វិរតិ សង្ខាតេន កុសលង្គេន អទិន្នាទាន សង្ខាតំ អកុសលង្គំ បជហតីតិអាទិនា វិត្ថារេតព្ពំ. ឯកស្មិម្បិ កុសល ធម្មេ ឧប្បជ្ជមានេ តស្មិំ សន្តានេ សព្ពានិ អកុសលានិ ន ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ បន អនោកាសត្តា ឯវ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, ន បហានត្តា. ន ហិ តស្មិំ សន្តានេ តស្មិំ ខណេ តានិ អកុសលានិ ឯវ ន ឧប្បជ្ជន្តិ. អថខោ សព្ពានិ អញ្ញានិ កុសល ចិត្តានិ ច ន ឧប្បជ្ជន្តិ. សព្ពានិ អព្យាកត ចិត្តានិ ច ន ឧប្បជ្ជន្តិ. តានិ អនោកា សត្តា ឯវ ន ឧប្បជ្ជន្តិ. ន បហានត្តា ន ឧប្បជ្ជន្តិ. តទង្គប្បហានាទិ វសេន បន បហានំ សន្ធាយ ឥធ បជហិតុំ សក្កោតិ-ន សក្កោតីតិ វុត្តំ. ឯត្តាវតា តទង្គប្បហានំ នាម សុបាកដំ ហោតិ. មុសាវាទ វិរតិ មុសាវាទមេវ បជហិតុំ សក្កោតិ. ន ឥតរានីតិ ឥទញ្ច សុដ្ឋុ ឧបបន្នំ ហោតីតិ. ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទីសុ កាយង្គចោបនត្ថាយ វាចង្គចោបនត្ថាយ ច បវត្តានិ កាយវចីចោ បន ភាគិយានិ នាម. កាមាវចរ កុសលេស្វេវ វិរតិយោ សន្ទិស្សន្តិ. ‘‘កាមាវចរ កុសលេសុ បី’’តិ និទ្ធារណេ ភុម្មវចនំ. កាមភូមិយំ ឧប្បន្នេសុ ឯវ កាមាវចរ កុសលេសុ សន្ទិស្សន្តិ. តិវិធ កុហនវត្ថូនិ ច វិរមិតព្ពវត្ថុដ្ឋានេឋិតានិ. ឯត្ថ ច កុហនំ នាម វិម្ហាបនំ លាភសក្ការ សិលោកត្ថាយ មនុស្សានំ នានាមាយាសាឋេយ្យ កម្មានិ កត្វា អច្ឆរិយព្ភុត ភាវករណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. តំ បន តិវិធំ ‘បច្ចយប្បដិសេវនកុហនញ្ច, សាមន្តជប្បន កុហនញ្ច, ឥរិយា បថសណ្ឋា បន កុហនញ្ច. តត្ថ មហិច្ឆោយេវ សមានោ អប្បិច្ឆាការំ ទស្សេត្វា អាទិតោ អាគតា គតេ ចតុបច្ចយេ បដិក្ខិបិត្វា បច្ឆា ពហុំ ពហុំ អាគតេ បច្ចយេ បដិគ្គណ្ហាតិ. ឥទំ បច្ចយប្បដិសេវន កុហនំ នាម. បាបិច្ឆោយេវ សមានោ អយំ ឈានលាភីតិ វា អភិញ្ញាលាភីតិ វា អរហាតិ វា ជនោ មំ សម្ភាវេតូតិ សម្ភាវនំ ឥច្ឆន្តោ អត្តានំ ឧត្តរិ មនុស្ស ធម្មានំ សន្តិកេ តេ វា អត្តនោ សន្តិកេ កត្វា វញ្ចេតិ. ឥទំ សាមន្តជប្បន កុហនំ នាម. បាបិច្ឆោយេវ សមានោ អយំ សន្តវុត្តិ សមាហិតោ អារទ្ធវីរិយោតិ ជនោ មំ សម្ភាវេតូតិ សម្ភាវនំ ឥច្ឆន្តោ ឥរិយា បថ និស្សិតំ នានាវញ្ចនំ ករោតិ. ឥទំ ឥរិយា បថ សណ្ឋាបន កុហនំ នាម. ‘‘សិក្ខាបទស្ស វត្ថូនី’’តិ សុរា បាន វិកាល ភោជន នច្ចគីតវាទិត ទស្សន សវនាទីនិ. សុរាមេរយបានា វិរមាធីតិ សមាទិយន្តស្ស សុរាមេរយបាន ចេតនា វិរមិតព្ព វត្ថុ នាម. វិកាល ភោជនា វិរមាមីតិ សមាទិយន្តស្ស វិកាលេ យាវកាលិក វត្ថុស្ស បរិភុញ្ជន ចេតនា វិរមិតព្ព វត្ថុ នាម. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. លោកុត្តរ ចិត្តេសុ. ‘សព្ពថាបី,តិ ច ‘និយតា’តិ ច ‘ឯកតោ វា’តិ ច តីណិ វិសេសនានិ. លោកិយេសុ បន ‘កទាចី’តិ ច ‘វិសុំ វិសុំ’តិ ច ទ្វេ ទ្វេ វិសេសនានិ. តត្ថ លោកុត្តរេសុ ‘សព្ពថាបី’តិ ឥទំ សមុច្ឆេទប្បហាន ទស្សនំ លោកិយេសុបិ តព្ពិបរីតំ តទង្គប្បហាន ទស្សនំ អធិប្បេតន្តិ កត្វា ‘‘ឯកេក ទុច្ចរិតប្បហានវសេនេ វា’’តិ វុត្តំ.

១២១. អប្បមញ្ញាសុ. ‘‘វិភង្គេ’’តិ អប្បមញ្ញា វិភង្គេ. ‘‘ការុញ្ញប្បកតិកស្សា’’តិ ការុញ្ញសភាវស្ស. ‘‘អនិស្សុកិនោ’’តិ ឥស្សាធម្មរហិតស្ស. ថាមគតា ករុណា ទោស សមុដ្ឋិតំ វិហិំសំ បជហតិ. ថាមគតា មុទិតា ទោសសមុដ្ឋិតំ អរតិំ បជហតីតិ វុត្តំ ‘‘វិហិំសា អរតីនំ និស្សរណ ភូតា’’តិ. ឯត្ថ ច អរតិ នាម សុញ្ញាគារេសុ ច ភាវនា កម្មេសុ ច និព្ពិទា. ទោស និស្សរណេ សតិ ទោមនស្សនិស្សរណម្បិ សិទ្ធមេវ. និស្សរណញ្ច នាម បដិបក្ខ ធម្ម សណ្ឋានេន ហោតិ. តស្មា បុព្ពភាគេបិ អប្បមញ្ញាសុ និច្ចំ សោមនស្ស សណ្ឋានំ វេទិតព្ពន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘ទោមនស្សប្បដិបក្ខញ្ចា’’តិអាទិមាហ. ‘‘អដ្ឋកថាយបិ សហ វិរុទ្ធោ’’តិ អដ្ឋសាលិនិយំ ឧបេក្ខា សហគត កាមាវចរ កុសល ចិត្តេសុ ករុណា មុទិតា បរិកម្មកាលេបិ ហិ ឥមេសំ ឧប្បត្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ អនុញ្ញាតា ឯវា-តិ វុត្តំ. តាយ អដ្ឋកថាយបិ សហ វិរុទ្ធោ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ. ‘‘បដិកូលា រម្មណេសុ បន…បេ… វត្តព្ពមេវ នត្ថី’’តិ បដិកូលា រម្មណានិ នាម សោមនស្សេន ទូរេ ហោន្តិ, តថា ទុក្ខិត សត្តា ច, តស្មា តទា រម្មណានិ អសុភ ភាវនា ចិត្តានិ ច ករុណា ភាវនា ចិត្តានិ ច អាទិតោ ឧបេក្ខា សហគតា នេវាតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថិ. ‘‘សាហិវេទនុបេក្ខា នាមា’’តិ កាមាវចរ វេទនុបេក្ខា វុត្តា. វិភាវនិបាឋេ, ‘‘អញ្ញវិហិតស្ស បី’’តិ អញ្ញំ អារម្មណំ មនសិករោន្តស្សបិ. សជ្ឈាយនំ សម្បជ្ជតិ, សម្មសនំ សម្បជ្ជតីតិ បាឋសេសោ. ឥតិ តស្មា. ឯត្ថ សិយា ‘‘តំ បដិក្ខិត្តំ ហោតី’’តិ កស្មា វុត្តំ. ន នុ តម្បិ ឧបេក្ខា សហគត ចិត្តេសុ ករុណា មុទិតានំ សម្ភវំ សាធេតិ យេវាតិ. សច្ចំ សាធេតិយេវ. តេន បន បរិចយ វសេន តេសុ តាសំ សម្ភវំ ទីបេតិ. ឥធ បន ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិនា ‘‘បដិកូលា រម្មណេសូ’’តិអាទិនា ច បរិចយេន វិនា បកតិយា តាសំ ឧបេក្ខា វេទនាយ ឯវ សហ បវត្តិ ពហុលតា វុត្តាតិ. ‘‘យោគកម្ម ពលេនា’’តិ យុញ្ជន វីរិយ កម្ម ពលេន.

១២២. ចេតោ យុត្តានំ ចិត្ត ចេតសិកានំ. ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទីសុ. ហេដ្ឋា ច វុត្តោ ‘កទាចិ សន្ទិស្សន្តិ វិសុំ វិសុំ, កទាចិ នានា ហុត្វា ជាយន្តី’តិ. ឧបរិ ច វក្ខតិ ‘អប្បមញ្ញា វិរតិយោ បនេត្ថ បញ្ចបិ បច្ចេកមេវ យោជេតព្ពា’តិ. ឥស្សាទីនញ្ច នានា កទាចិ យោគោ ឧបរិ ‘ឥស្សាមច្ឆេរ កុក្កុច្ចានិ បនេត្ថ បច្ចេកមេវ យោជេតព្ពានី’តិ វក្ខតិ. មានថិន មិទ្ធានំ បន នានា កទាចិ យោគោ ឥធ វត្តព្ពោ. ‘‘កទាចី’’តិ វត្វា តទត្ថំ វិវរតិ ‘‘តេសំ’’តិអាទិនា. ‘‘តេសំ’’តិ ទិដ្ឋិ វិប្បយុត្តានំ. ‘‘និទ្ទាភិភូត វសេនា’’តិ និទស្សន វចនមេតំ. តេន កោសជ្ជាទីនម្បិ គហណំ វេទិតព្ពំ. ‘‘អកម្មញ្ញតាយា’’តិ អកម្មញ្ញភាវេន. តេហិ ឥស្សាមច្ឆរិយ កុក្កុច្ចេហិ. តេន ច មានេន. កិច្ច វិរោធេ វា អារម្មណ វិរោធេ វា នានាភាវោ. អវិរោធេ សហភាវោ.

១២៣. ‘‘យោគដ្ឋានបរិច្ឆិន្ទន វសេនា’’តិ សព្ពចិត្ត សាធារណា តាវ សព្ពេសុបិ ឯកូននវុតិចិត្តុប្បាទេសុ, វិតក្កោ បញ្ចបញ្ញា សចិត្តេសូតិអាទិនា យុត្តដ្ឋាន ភូតានំ ចិត្តានំ គណនសង្ខ្យាបរិច្ឆេទវសេន. ‘‘យុត្ត ធម្មរាសិ បរិច្ឆិន្ទន វសេនា’’តិ អនុត្តរេ ឆត្តិំស, មហគ្គតេ បញ្ចតិំសាតិអាទិនា យុត្ត ធម្មរាសីនំ គណន សង្ខ្យា បរិច្ឆេទ វសេន. សេសំ សុវិញ្ញេយ្យំ. ‘‘បាឡិយំ’’តិ ធម្មសង្គណិ បាឡិយំ. ‘‘តេសំ នយានំ’’តិ ចតុក្ក បញ្ចក នយានំ.

១២៤. ‘‘កាយវចី វិសោធន កិច្ចា’’តិ កាយទ្វារវចីទ្វារ សោធន កិច្ចា.

១២៥. លោកុត្តរ វិរតីនំ លោកុត្តរ វិបាកេសុបិ ឧប្បជ្ជនតោ ‘‘ឥទញ្ច…បេ… ទដ្ឋព្ព’’ន្តិ. តាសំ អប្បមញ្ញានំ. តេសុ មហាវិបាកេសុ. សត្តបញ្ញត្តាទីនិ អារម្មណានិ យស្សាតិ វិគ្គហោ. ‘‘តេនា’’តិ កុសលេន. ‘‘វិកប្ប រហិតត្តា’’តិ វិវិធាការ ចិន្តន រហិតត្តា. អប្បនាបត្ត កម្ម វិសេសេហិ និព្ពត្តា អប្បនាបត្តកម្ម វិសេស និព្ពត្តា. បញ្ញត្តិ វិសេសានិ នាម បថវីកសិណ និមិត្តាទីនិ. ‘‘អបិ ចា’’តិអាទីសុ. ន បញ្ញត្តិ ធម្មេហិ អត្ថិ. ឯវញ្ច សតិ, កាមវិបាកានិ កាមតណ្ហាយ អារម្មណភូតា បញ្ញត្តិយោបិ អាលម្ពេយ្យុន្តិ. ‘‘សង្គហនយភេទការកា’’តិ បថ មជ្ឈានិក ចិត្តេសុ ឆត្តិំស. ទុតីយជ្ឈានិក ចិត្តេសុ បញ្ចតិំសាតិអាទិនា សង្គហនយភេទស្ស ការកា.

១២៦. ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទីសុ. ‘‘បញ្ចសុ អសង្ខារិកេសូ’’តិ និទ្ធារណេ ភុម្មវចនំ. តថា បញ្ចសុ សសង្ខារិកេសូតិ. សេសមេត្ថ សុវិញ្ញេយ្យំ.

១២៨. ‘‘ភូមិ ជាតិ សម្បយោគាទិភេទេនា’’តិ ផស្សោតាវ ចតុព្ពិធោ ហោតិ កាមាវចរោ, រូបាវចរោ, អរូបាវចរោ ចាតិ. អយំ ភូមិភេទោ.

ទ្វាទសាកុសលា ផស្សា, កុសលា ឯកវីសតិ;

ឆត្តិំសេវ វិបាកា ច, វីសតិ ក្រិយា មតា.

ឥតិ អយំ ជាតិភេទោ. សោមនស្ស សហគតោ, ទិដ្ឋិគត សម្បយុត្តោ, អសង្ខារិកោ ច, សសង្ខារិកោ ចាតិអាទិនា សម្បយោគាទិភេទោ វត្តព្ពោ. ‘‘ចិត្តេន សមំ ភេទ’’ន្តិ អត្តនា វា សម្បយុត្តេន ចិត្តភេទេន សមំ ភេទំ. ឯកូនន វុតិយា ចិត្តេសុ វា. ឯត្ថ ច វិចិកិច្ឆា ចេតសិកំ ឯកស្មិំ ចិត្តេ យុត្តន្តិ ឯកមេវ ហោតិ. ទោសោ, ឥស្សា, មច្ឆរិយំ, កុក្កុច្ចន្តិ ឥមេ ចត្តារោ ទ្វីសុ ចិត្តេសុ យុត្តាតិ វិសុំ វិសុំ ទ្វេ ទ្វេ ហោន្តិ. តថា ទិដ្ឋិមានា បច្ចេកំ ចត្តារោ. ថិនមិទ្ធំ បច្ចេកំ បញ្ចាតិអាទិនា សព្ពំ វត្តព្ពន្តិ.

ចេតសិកសង្គហទីបនិយាអនុទីបនា និដ្ឋិតា.