១. វិសេស្យាធីនវគ្គវណ្ណនា

៦៩១. ឥហ វក្ខមានេ សាមញ្ញកណ្ឌេ សាង្គោបាង្គេហិ អង្គឧបាង្គទ្វយសហិតេហិ វិសេស្យាធីនេហិ វិសេស្យាយត្តេហិ វិសេសនសទ្ទេហិ សោភនាទីហិ សំកិណ្ណេហិ អញ្ញមញ្ញវិជាតិយត្ថេហិ ទព្ពក្រិយាគុណាទីហិ អនេកត្ថេហិ សមយវណ្ណាទីហិ អព្យយេហិ ចិរស្សមាទីហិ ច កមា កមតោ វគ្គា កថ្យន្តេ, តេ ច បុព្ពវគ្គសន្និស្សយា, តថា ហិ សោភនាទយោ ទេវមនុស្សាទីសុ វិសេសនភាវេន សម្ពន្ធា, ក្រិយាទយោ តុ តទាធារតាយ, សមយាទយោ វាចកតាយ, ចិរស្សមាទយោ តំក្រិយាវិសេសនភាវេន, តតោយេវ សាធារណត្តា សាមញ្ញកណ្ឌមិទំ.

៦៩២. ឥហ សត្ថេ ភិយ្យោ រូបន្តរា លិង្គវិនិច្ឆយោ, សោ អត្រាបិ វគ្គេ ភិយ្យោ រូបន្តរាយេវាតិ វិប្បដិបត្តិនិរាសត្ថំ ព្យាបកន្យាយមាហ ‘‘គុណិ’’ច្ចាទិនា. តស្សត្ថោ – វិសេសនភូតា សព្ពេ គុណសទ្ទា, ទព្ពសទ្ទា, ក្រិយាសទ្ទា ច វិសេស្យាធីនភាវេន ហេតុនាយេវ, ន ភិយ្យោ រូបន្តរាបិ វិសេសនសទ្ទេន សមលិង្គិនោ សិយុន្តិ, យថា – សោភនា ឥត្ថី, សោភនោ បុរិសោ, សោភនំ ចិត្តំ.

៦៩៣-៦៩៦. សុភន្តំ សោភនេ. សុភ សោភនេ, យុ. រុច ទិត្តិយំ, ឥរោ. សាធ សំសិទ្ធិយំ, ឧ. មនំ តោសេតីតិ មនុញ្ញំ. ញា បរិមាណតោសននិសាមនេសុ, អន្តស្សុការោ, មនំ អា ភុសោ តោសេតីតិ វា មនុញ្ញំ, តទា ‘‘មនោ អញ្ញ’’ន្តិ ឆេទោ, អាលោបោ. ចរ គតិភក្ខនេសុ, ណ្វុ, ចរតិ ចិត្តមេត្ថាតិ ចារុ. សុដ្ឋុ ទរីយតេ សុន្ទរំ, ទរ ទារណេ. វគ្គ គមនេ, ឧ, វគ្គុ. មនោ រមតិ អស្មិំ. កមុ ឥច្ឆាយំ, តោ. ហរតិ ចិត្តំ ហារី, ណី. មន ញាណេ, ជុ, មនោ ជវតិ យស្មិំ វា មញ្ជុ, នលោបោ. បិយសីលយុត្តតាយ បេសលំ, បិយស្ស បេ, ឦស្សត្តំ. ភទិ កល្យាណេ, ទោ. វា គតិយំ, មោ. កល សង្ខ្យានេ, យាណោ. មនំ អប្បេតិ វឌ្ឍេតីតិ មនាបំ, មនោ អប្បោតិ យស្មិន្តិ វា មនាបំ, អាប បាបុណនេ, អបាទិបុព្ពោ ច. លភិតព្ពន្តិ លទ្ធំ, តោ, សកត្ថេ កោ. សុភតីតិ សុភំ, សុន្ទរេន សភាវេន ភវតីតិ វា សុភំ.

បុង្គវន្តំ ឧត្តមេ, ឧព្ភុតោ អត្យត្ថំ ឧត្តមោ, ឧភសទ្ទតោ ឧព្ភុតត្ថតោ វិសេសត្ថេ តមោ, ឧគ្គតតមត្តា វា ឧត្តមោ. វរ បត្ថនាយំ, បវរោ. ឥដ្ឋបច្ចយេ វុឌ្ឍស្ស ជាទេសោ, ជេដ្ឋោ. បកដ្ឋំ មុខំ អារម្ភោ អស្ស បមុខោ. នត្ថិ ឧត្តរោ ឧត្តមោ យស្មា អនុត្តរោ. បមុខោ ច អនុត្តរោ ចាតិ ទ្វន្ទោ. អបាទិបុព្ពេ វរោ. មុខមិវ មុខ្យោ, ឥវត្ថេ យោ. បទធាតីតិ បធានំ, យុ. បមុខភាវេ តិដ្ឋតីតិ បាមោក្ខោ, ឧភយត្រាបិ វុឌ្ឍិ. បកដ្ឋំ រាតីតិ បរំ, ណោ. ‘‘អគ្គ’’ន្តិ ជានិតព្ពន្តិ អគ្គញ្ញំ, ‘‘អគ្គ’’ន្តិ បមានិតព្ពន្តិ វា អគ្គញ្ញំ. ឧត្តរោ ឧត្តមសទិសោ. បធានភាវំ នីតំ បណីតំ, នី នយេ, កម្មនិ ណោ. បរំ បច្ចនីកំ មារេតីតិ បរមំ, បកដ្ឋភាវេ រមតីតិវា បរមំ, ណោ. ឥយិដ្ឋេសុ បសត្ថស្ស, វុឌ្ឍស្ស ច សោ, សេយ្យោ, សេដ្ឋោ ច, ‘‘ក្វចាសវណ្ណំ លុត្តេ’’តិ ឥស្សេ. គាមំ នេតីតិ គាមណិ, ‘‘តស្សីលាទីសុ ណី ត្វាវី ចា’’តិ ណី, រស្សោ, គាមណិ. សន្តតមតាយ សត្តមោ, សន្តតោ តមោ, សន្តស្ស ច សោ. វិសេសីយតេតិ វិសិដ្ឋោ, សិស វិសេសនេ, តោ. អរ គមនេ, ណ្យោ, ឥការាគមោ, អរិយោ. នត្ថិ អគ្គោ យស្មា នាគោ, ទីឃាទិ, គលោបោ ច. ឥ គតិយំ, ណ្វុ, ឥស្សេ, អលោបោ ច, ឯកោ, សទិសរហិតតាយ វា ឯកីភាវេ តិដ្ឋតីតិ ឯកោ, កោ. ឧស្សាបេតិ បច្ចនីកេតិ ឧសភោ, ឧស ទាហេ, អភោ. អជ គមនេ, អ, ជស្ស គោ, ទ្វិត្តំ, អគ្គោ. មុច មោចនេ, ហីនមជ្ឈិមភាវេហិ មុច្ចតីតិ មោក្ខោ, តោ, តស្ស ខោ. មោក្ខ មោចនេ វា, អ. បធានភាវំ គច្ឆតីតិ បុង្គវោ, យទាទិ, បុក្ខលោប្យត្រ, បុស វុឌ្ឍិម្ហិ, អលោ, សស្ស ខោ, អសរូបទ្វិត្តំ. ឯតេ ចុត្តមាទយោ សមាសគាបិ អសមាសគាបិ ឧត្តមត្ថវាចកា. អមរកោសេ បន នាគោសភបុង្គវានំ សមាសគត្តេយេវ ឧត្តមត្ថវាចកតា វុត្តា, វុត្តញ្ច –

‘‘ឧត្តរស្មិំ បទេ ព្យគ្ឃ-បុង្គវោ’សភកុញ្ជរា;

សីហសទ្ទូលនាគាទ្យា, បុមេ សេដ្ឋត្ថគោចរា’’តិ [អមរ ២១.៥៩].

តស្សត្ថោ – ព្យគ្ឃាទយោ កម្មធារយសមាសេ សតិ ឧត្តរបទីភូតា សេដ្ឋត្ថវិសយា បុព្ពបទស្ស សេដ្ឋត្ថវាចកា បុល្លិង្គា ច ភវន្តិ, យថា ‘‘បុរិសព្យគ្ឃោ, មុនិបុង្គវោ’’ឥច្ចាទិ. សីហាទយោ, អាទិនា វរាហបុណ្ឌរីកធោរយ្ហសោវីរាទយោ ច សមាសគា កម្មធារយសមាសេ ឧត្តរបទភូតា សេដ្ឋត្ថវាចកា បុមេវ ភវន្តិ, យថា ‘‘សក្យសីហោ, កវិកុញ្ជរោ, បុរិសសទ្ទូលោ, បុរិសវរាហោ’’ឥច្ចាទិ.

៦៩៧. ចិត្តស្ស, អក្ខិនោ ច បីតិជនកំ វត្ថុ អព្យាសេកំ, អសេចនញ្ច នាម, ន ព្យាសិញ្ចន្តិ នក្ខរន្តិ នយនមនានិ យស្មាតិ អព្យាសេកំ, អសេចនញ្ច, ន ព្យាសិញ្ចន្តិ ច យស្មិំ អាគន្តុកភូតានិ អញ្ញរសានីតិ វា អព្យាសេកំ, អសេចនញ្ច. ណោ, យុ ច.

ឆក្កំ ឥដ្ឋេ វត្ថុម្ហិ. ឥច្ឆិតព្ពំ, ឯសិតព្ពន្តិ វា ឥដ្ឋំ, ឥសុ ឥច្ឆាយំ, ឥស គវេសនេ ច, តោ. សុភត្តំ គច្ឆតីតិ សុភគំ, ក្វិ. ហទយេ សាធុ, ហទយស្ស វា បិយន្តិ ហជ្ជំ, ណោ, ទន្តស្ស លោបោ, ទ្យស្ស ជ្ជោ. ទយិតព្ពំ អាទាតព្ពន្តិ ទយិតំ, តោ. វល្ល សំវរណេ, កម្មនិ អភោ. បិយាយិតព្ពន្តិ បិយំ,បី តប្បនកន្តីសុ, ណ្យោ, រស្សាទិ.

៦៩៨. តិកំ តុច្ឆេ. តុច វិនាសេ, ឆោ. រិច វិយោជនសម្ពជ្ឈនេសុ, សម្ពជ្ឈនំ មិស្សនំ, តោ, សកត្ថេ កោ. សុនស្ស ហិតំ សុញ្ញំ, យោ, ន្យស្ស ញ្ញោ, សុន គតិយំ វា, យោ. ទ្វយំ អសារេ. ផល និប្ផត្តិយំ, ឧ, គុ វា. បុព្ពត្រ គោន្តោ, អស្សេ, ផេគ្គុ.

តិកំ បវិត្តេ. មេធ ហិំសាសង្គមេសុ, មេធីយតេ សង្គមីយតេ មេជ្ឈំ, ណ្យោ, ឈស្ស ឈោ, អសរូបទ្វិត្តំ. បុ បវនេ, តោ, ទីឃាទិ. វុឌ្ឍាវាទេសោ, ឥការាគមោ ច. ទ្វយំ អវិរទ្ធេ. ន វិរជ្ឈតីតិ អវិរទ្ធោ, រធ ហិំសាបរាធាបគមនេសុ, តោ. ‘‘ធឍភហេហិ ធឍា ចេ’’តិ តស្ស ធោ. បណ ព្យវហារថុតីសុ, ណ្វុ, វិរទ្ធវោហារេន ន បណាមេតីតិ អបណ្ណកោ.

៦៩៩-៧០១. ទ្វយំ ជាត្យាចារាទិនា អនិន្ទិតេ. ឧបុព្ពោ, បបុព្ពោ ច កស វិលេខនេ, ហិំសាយញ្ច, តោ, ‘‘សាទិសន្តបុច្ឆភន្ជហំសាទីហិ ដ្ឋោ’’តិ សហាទិព្យញ្ជនេន តស្ស ដ្ឋោ.

គារយ្ហន្តំ ជាត្យាចារាទិនា និន្ទិតេ. និហីយតេតិ និហីនោ, ហា ចាគេ, ឥនោ, ទីឃោ. អបាទិបុព្ពេ ហីនោ. លម និន្ទាយំ, ណ្វុ, លាមកោ. កិដ គតិយំ, បតិ និបុព្ពោ តុ និន្ទាយំ, ឋោ, បតិកិដ្ឋំ, និកិដ្ឋញ្ច. ឥត្តរសទ្ទោ លាមកត្ថវាចកោ បាដិបទិកោ, ‘‘ជាត្យាចារាទីហិ និហីនោយ’’ន្តិ អវទិតព្ពោតិ អវជ្ជោ, តព្ភាវត្ថោ ចេត្ថ អការោ. វទ វិយត្តិយំ វាចាយំ, ណ្យោ, ទ្យស្ស ជ្ជោ. កុច្ឆា សញ្ជាតា អស្ស កុច្ឆិតោ. អធោភាគេ ជាតោ អធមោ, ឱស្សត្តំ. ឧម និន្ទាយំ, កម្មេ អ, សកត្ថេ កោ, ឧស្សោ, ឱមកោ. គរហិតព្ពោតិ គារយ្ហោ, គរហ និន្ទាយំ, ណ្យោ, វណ្ណវិបរិយយោ.

ទ្វយំ មលយុត្តេ. មលយុត្តតាយ មលីនោ, ឥនោ, ទីឃោ. អស្សត្ថ្យត្ថេ ឦ, មសបច្ចយេ មលីមសោ, កច្ចរំ, មលទូសិតម្បិ, កុច្ឆិតំ ចរតីតិ កច្ចរំ.

តិបាទំ វិបុលេ. ព្រហ វុទ្ធិយំ, រាជាទិ, ព្រហា. មហ បូជាយំ, អន្តោ. បុល មហត្តេ, វិបុលំ. សល គមនេ, វិសាលំ, ណោ. បថ សង្ខ្យានេ, ឧលោ, អស្សុ, បុថុលំ, ឧម្ហិ បុថុ. គរ សេចនេ, ឧ, គរុ. អរ គមនេ, ឧ, អស្សុ, ឧរុ. តនុ វិត្ថារេ, តោ, ឥណ្ណាទេសោ, តស្ស ថោ, អស្សិ, អសរូបទ្វិត្តំ, វិត្ថិណ្ណំ.

វឋរន្តំ ថូលេ. បី តប្បនកន្តីសុ, ឥនោ. ថូល បរិព្រូហនេ, អ. បីធាតុតោ ឦវរោ, បីវរំ. លបច្ចយេ ថុល្លំ, រស្សាទិ. វទ វិយត្តិយំ វាចាយំ, វទតីតិ វឋរំ, អរោ, ទស្ស ឋោ. ថូលមុបចិតមំសវិបុលាយតមំសាទិ.

ទ្វយំ សន្និចិតេ. អានិបុព្ពោ ចិ ចយេ, កម្មេ តោ, អាចិតំ, និចិតញ្ច.

៧០២. សិលោកោ សព្ពស្មិំ. សរតីតិ សព្ពំ, វោ, រស្ស ច វោ. សំបុព្ពោ អសុ ខេបនេ, តោ, សមត្តំ, អថ វា សម តិម វេកល្លព្យេ, តោ, សមត្តំ. ន ខិយតីតិ អខិលំ, លោ, អខិលំ, និខិលញ្ច តថា. សក សត្តិយំ, អលោ, កលាភិ អវយវេហិ សហ វត្តតេតិ វា សកលំ. សេសតោ អវសិដ្ឋតោ និគ្គតំ និស្សេសំ. កស គមនេ, ឥនោ, ណត្តំ, កសិណំ. ន សេសំ អវសិដ្ឋំ អសេសំ. អគ្គេន សិខរេន សង្គតំ សមគ្គំ. កតេ សមាសេ បុព្ពនិបាតោ អភិធានា. ឩន បរិហានេ, ន ឩនំ អស្មិំ អនូនកំ, កោ.

៧០៣. ពហុលន្តំ ពហុត្តេ, ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ ភូរិ, ភូ សត្តាយំ, រិ, ភូរិ, ទីឃាទិ, រស្សន្តោ, ឦម្ហិ ភូរី, មេធា. បហុ សត្តិយំ, តោ, ឧការាគមោ, បបុព្ពោ ហូ សត្តាយំ វា, រស្សោ. បចិ វិត្ថារេ, ឧរោ, បចុរំ. ភី ភយេ, ភាយតិ យស្មាតិ ភិយ្យោ, ទ្វិត្តំ. សម្បហោតីតិ សម្បហុលំ, លោ. ពហ វុឌ្ឍិយំ, ឧ, ពហុ. យេភុយ្យសទ្ទោ ពហុលត្ថវាចកោ បាដិបទិកោ. ពហូ អត្ថេ លាភីតិ ពហុលំ.

ទ្វយំ ពហិគតេ. ពហិ ជាតំ ពាហិរំ, ឥរណ.

៧០៤-៧០៦. យេសំ បទត្ថានំ មត្តំ បមាណំ សតាទិតោ បរំ អធិកំ ភវតិ, តេ បរោសតាទី. អាទិនា បរោសហស្សាទិ. សតតោ បរោ បរោសតំ. សហស្សតោ បរោ បរោសហស្សំ, បរស្ស បុព្ពនិបាតោ អភិធានា បរសទ្ទា ឱការាគមោ. បជ្ជំ អប្បេ. បរិតោ អត្តំ ខណ្ឌិតំ បរិត្តំ. សុខ តក្រិយាយំ, តក្រិយា សុខនំ, ឧមោ. សុច សោចនេ វា. ខុទ បិបាសាយំ, ទោ, ខុទ្ទំ. ថុច បសាទេ, ណោ. អល ភូសនបរិយត្តិនិវារណេសុ, បោ, លស្ស បោ, អប្បំ. កិស តនុករណេ, ណោ. តនុ វិត្ថារេ. ចិ ចយេ, ឧលោ, ទ្វិត្តំ, ចុល្លំ, នីចេ បន ចុល្លោ. មា មានេ, ឆទាទីហិ តោ. រស្សាទិ, មត្តា, ឥត្ថិយំ. លិស អប្បីភាវេ, អ. លូ ឆេទនេ, លុយតេតិ លវោ, អ. អណ គត្យត្ថោ, ឧ. កណ សទ្ទេ, អ, កណោ. លវាទីហិ សហ កណោ បុមេ, វុត្តញ្ច អមរកោសេ ‘‘បុមេ លវលេសកណាណវោ’’តិ [អមរ ២១.៦២].

ញត្តន្តំ សមីបេ. សង្គតា អាបោ យស្មិំ សមីបំ, អាស្សី. បាទិតោ យទាទិនា កដោ, និកដោ, នត្ថិ កដោ អាវរណំ ឯតស្សាតិ វា និកដោ. សទស្មា តោ, អាសន្នោ. កណ្ឋំ សមីបំ ឧបគតំ ឧបកដ្ឋោ. ‘‘កណ្ឋោ គលេ សន្និដ្ឋានេ, សទ្ទេ មទនបាទបេ’’តិ ហិ នានត្ថសង្គហោ, ឥធ បន កណ្ឋស្ស កដ្ឋាទេសោ, ណលោបោ វា. អភ្យាសីទតីតិ អភ្យាសោ. ‘‘អភ្យាសោ តុ សមីបម្ហិ, បុមា អភ្យសនេបិ ចេ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ២១.៦៧] រភសោ. សហ អន្តេន សន្តិកំ, សកត្ថេ ឥកោ. វិទូរបដិបក្ខត្តា អវិទូរំ. សង្គតំ អន្តំ សាមន្តំ, សសទ្ទស្ស ទីឃោ, និគ្គហីតស្ស មោ, សំ និបុព្ពោបិ កដ្ឋសទ្ទោ សមីបត្ថោយេវាតិ ទស្សនត្ថំ ឧទាហដំ, កស វិលេខនេ វា, តោ, សន្និកដ្ឋំ. អន្តិកភាវំ ឧបគតំ ឧបន្តិកំ. សហ កាសេន វត្តតេ សកាសំ, កាស ទិត្តិយំ. អន្តយោគា អន្តិកំ, ឥកោ. ញាយតេតិ ញត្តំ, តោ, សកាសសទ្ទេន សនិឌសទេសសវិធសមរិយាទសវេសាបិ គយ្ហន្តិ. សហ និឌេន, សហ ទេសេន, សហ វិធាយ, សហ មរិយាទាយ, សហ វេសេន វត្តតេតិ វិគ្គហោ, ព្យុប្បត្តិនិមិត្តំ, រូឡ្ហីសទ្ទា បន ឯតេ.

ទ្វយំ ទូរមត្តេ. ទុក្ខេន អរតិ យំ ទូរំ. វិបបុព្ពោ កដ្ឋសទ្ទោ ទូរេ, សកត្ថេ កោ, វិប្បកដ្ឋកំ.

៧០៧. តិកំ ឃនេ, នត្ថិ អន្តរំ ឆិទ្ទំ យស្ស. ហនតិស្មា អ, ហស្ស ឃោ ច, ឃនំ. សមុ ឧបសមេ, ទោ, សន្ទំ. បាទោ វិរឡេ. វិរមតីតិ វិរឡំ, អ, វណ្ណវិការោ. បិយោ លវោ អប្បោ យស្មិំ បេលវំ, បិយស្ស បេ, បិលិ គមនេ វា, អវោ. តនុ អប្បាទីសុបិ.

ទ្វយំ ទីឃេ. យត អាយតនេ, អាយតំ. ឥ គមនេ វា, តោ, ភូវាទិ, ឥស្សេ, ឯ អយ, ទីឃាទិ. ទិ ខយេ, ឃោ, ទីឃាទិ. តិកំ វដ្ដលេ. និគ្គតំ តលំ អស្មាតិ និត្តលំ. វដ្ដ វដ្ដនេ, វដ្ដំ, លតាទិ. ឧលបច្ចយេ វដ្ដុលំ.

៧០៨. ឧច្ឆិតន្តំ ឧន្នតេ. ចិ ចយេ, ឧច្ចិនោតីតិ ឧច្ចោ, អ. ឧន្នមតីតិ ឧន្នតោ. តុជ ហិំសាយំ, ផលនេ ច, អ, តុង្គោ. ឧគ្គតំ អគ្គំ អស្ស ឧទគ្គោ. ឧទ្ធំ សិតោ ឧច្ឆិតោ, សិ សេវាយំ, តោ, សស្ស ឆោ, អសរូបទ្វិត្តំ, ឧច្ឆិតោ. បំសុបិ, បកដ្ឋោ អំសុ ទិត្តិ យស្ស បំសុ.

តិកំ វាមនេ. ឧទ្ធំ ន អញ្ចតីតិ នីចោ, អញ្ច គមនេ, ណោ, អការញការានំ លោបោ, និសទ្ទោ អត្រ និសេធេ. រស សទ្ទេ, សោ, រស្សោ. វា គមនេ, មនោ, វាមនោ.

តិកំ ឧជុម្ហិ. ន ជិម្ហំ កុដិលំ អជិម្ហំ. តស្មិំ អវង្កតាយ បកដ្ឋោ គុណោ យស្ស បគុណោ. អជ គមនេ, ឧ, អស្សុ, ឧជុ.

៧០៩. ឆក្កំ វង្កេ. អលធាតុម្ហា អរោ, ឡត្តំ. វេល គមនេ, តោ, ទ្វិត្តាទិ, វិរូបេន ឥលយតីតិ វា វេល្លិតំ, តោ, ឥល គមនេ. វង្ក កោដិល្យេ, អ. កុដ ឆេទនេ, ឥលោ, កុដ កោដិល្យេ វា. ហា ចាគេ, កត្តរិ មោ, ទ្វិត្តំ, វណ្ណវិបរិយយាទិ, ជិម្ហំ. កុញ្ច កោដិល្យេ, តោ. វក្កម្បិ, វក្ក គមនេ.

បញ្ចកំ ធុវេ. ធុ គតិថេរិយេសុ, អ, ឧវាទេសោ. សស្សតេ និច្ចេ ភវោ សស្សតោ. និច្ចោ វុត្តោ [អភិធានប្បទីបិកាដីកា]. សទា កាលេ ភវោ សទាតនោ. សនសទ្ទោ និច្ចត្ថោ សត្តម្យន្តោ និបាតោ, សនំសទ្ទោ វា [អភិធានប្បទីបិកាដីកា], តត្រ ភវោ សនន្តនោ, ឧភយត្រាបិ ភវត្ថេ តនោ, បុព្ពេ និគ្គហីតាគមោ.

៧១០. ឯកេនេវ ភាវាទិរូបេន កាលស្ស ព្យាបកោ និព្ពានាកាសាទិកូដដ្ឋោតិ បកាសិតោ. មាយានិច្ចលយន្តាទីសុ កូដំ វក្ខតិ [អភិធានប្បទីបិកាដីកា]. និច្ចលោ តិដ្ឋតីតិ កូដដ្ឋោ, បព្ពតោ, កូដដ្ឋោ វិយ សទា តិដ្ឋតីតិ កូដដ្ឋោ.

ទ្វយំ លហុកេ. លង្ឃ គតិ សោសនេសុ, ឧ, ឃស្ស ហត្តំ, និគ្គហីតលោបោ, លហុ, លឃុបិ. សំបុព្ពេ, សត្ថិកកបច្ចយេ ច សល្លហុកំ. តិកំ សង្ខ្យាតេ. ខ្យា កថនេ. គណ សង្ខ្យានេ. មា បរិមាណេ, សព្ពត្រ តោ.

៧១១. តិកំ តិខិណេ. តិជ និសានេ, ហោ, វណ្ណវិការោ, តិណ្ហំ. តិជ និសានេ, ឥនោ, ជស្ស ខោ, ណត្តំ, តិខិណំ. តិជតោយេវ វោ, ជស្ស វោ, ពត្តំ, តិព្ពំ. តិកំ ចណ្ឌេ. ចណ្ឌ កោបេ, ចណ្ឌំ. ឧជ្ជ ពលបាលនេសុ, អ, ជ្ជស្ស គ្គោ, ឧគ្គំ. ខរ វិនាសេ, អ, ខរំ.

ចតុក្កំ ជង្គមេ. គមុ គមនេ, ទ្វិត្តាទិ, ជង្គមំ. ចរ គមនេ, អ, ចរំ. តសតិ ចលតីតិ តសំ, តស ឧព្ពេគេ, ឧព្ពេគោ ភយំ, ចលនញ្ច. ចរភិស្មា ចរោ, មជ្ឈេ ទីឃោ, ចរាចរំ, អព្ភាសន្តេ វា រាគមោ, ចរាចរំ, សព្ពត្រ អបច្ចយោ. ឥង្គម្បិ, ឥង្គតីតិ ឥង្គោ, ឥង្គ គមនេ.

៧១២-៧១៣. ទ្វយំ ចលនមត្តេ. កម្ប ចលនេ. ចល កម្បនេ, សព្ពត្រ កត្តរិ យុ.

ទ្វយំ អធិកេ. អតិរិច្ចតីតិ អតិរិត្តោ, រិច វិយោជនសម្បដិច្ឆនគតីសុ, តោ, ភុជាទិ. អធិ ឯតិ គច្ឆតីតិ អធិកោ, ឥ គមនេ, កោ.

ជង្គមា បាណិតោ អញ្ញោ ថាវរោ នាម, តិដ្ឋតីតិ ថាវរោ, ឋា គតិនិវត្តិយំ, វរោ, វណ្ណវិការោ, ថាវរោ, ឋាវរោបីត្យេកេ.

ចតុក្កំ លោលេ. លោល ឧម្មាទនេ. ចល កម្បនេ, ទ្វិត្តាទិ, ចញ្ចលំ. តរ ប្លវនតរណេសុ, តរំ លាតីតិ តរលំ, ឯតេ ចលនមត្តេបិ.

ចតុក្កំ បុរាណេ. បុរេ ភវោ បុរាណោ, យទាទិនា នបច្ចយោ, ណត្តំ. បុរា ភវោ បុរាតនោ, តនបច្ចយោ. សនំសទ្ទោ ឥហ សត្តម្យន្តោ បុរាណត្ថេ និបាតោ. តត្រ ភវោ សនន្តនោ, បុព្ពេ វិយ សនំសទ្ទោ វា, តត្រាបិ បុព្ពេ វិយ និគ្គហីតាគមោ. ចិរំសទ្ទោ និបាតោ សត្តម្យន្តោ បុរាណត្ថោ ឥហ គយ្ហតេ, តត្រ ភវោ ចិរន្តនោ. និគ្គហីតលោបោ ចិរកាលាទីសុ.

ចតុក្កំ អភិនវេ. បតិតោ អគ្គោ យស្ស បច្ចគ្ឃោ, គស្ស ឃោ, ពហុកោ វា អគ្ឃោ យស្ស បច្ចគ្ឃោ, អនេកត្ថត្តា ហិ ឧបសគ្គនិបាតានំ ពហុកត្ថោ ឯត្ថ បតិសទ្ទោ. នវសទ្ទាសកត្ថេ តនោ, នវស្ស នុភាវោ ច. នវោ ឯវ អភិនវោ, នុ ថុតិយំ, អ, នវោ.

៧១៤-៧១៥. បញ្ចកំ កក្ខឡេ. កន្តតីតិ កុរូរំ, ឩរោ, កន្តស្ស ច កុរាទេសោ, ករ ហិំសាយំ វា, ឩរោ, អស្សុ. កឋ កិច្ឆជីវនេ, មុទ្ធជទុតិយន្តោ ធាតុ, ឥនោ, វណ្ណវិបរិយយេ កថិនន្តិបិ. ទល វិទារណេ, ហោ, ឡត្តំ, ពហ វុទ្ធិម្ហិ វា, ពស្ស ទោ, ឡន្តោ ច, ទឡ្ហំ ទហ ភស្មីករណេ វា, អ, ឡន្តោ ច. និដ្ឋាតីតិ និដ្ឋុរំ, ឋា គតិនិវត្តិយំ, ឧរោ. កក្ខ ហសនេ, អលោ, ឡត្តំ. កឋោរំ, ជរឋំ, មុត្តិមំ, មុត្តម្បិ, កឋ កិច្ឆជីវនេ, ឱរោ. ជរ ជីរណេ, ភូវាទិ, ឋោ. មុត្តិ កថិន្យំ, តំយោគា មុត្តិមំ. អបច្ចយេ មុត្តំ.

សត្តកំ អន្តេ. អម គមនេ, តោ, អន្តោ, អនិត្ថី. បរិបុព្ពោ បរិយន្តោ. បបុព្ពោ បន្តោ. បច្ឆា ភវោ បច្ឆិមោ. អន្តេ ភវោ អន្តិមោ, ឥមោ. ជឃនេ សាធុ ជិឃញ្ញំ, យោ, អស្សិ. ចរតិស្មា ឥមោ. ចរិមំ, ចរសទ្ទា វា ឥមោ.

ចតុក្កំ បឋមេ. បុព្ព បូរណេ, អ. អគ្គំ សេដ្ឋេបិ វុត្តំ. បឋ វិយត្តិយំ វាចាយំ, អមោ, បថ សង្ខ្យានេ វា, អមោ, វណ្ណវិការោ, បឋមំ, បថមន្តិបិ. អាទីយតេ បឋមំ គណ្ហីយតេតិ អាទិ, ឥ, បុមេ, សោសទ្ទោ អាទិស្ស បុល្លិង្គត្តជោតកោ, បុរិមំ, បុរត្ថាបិ, ភវត្ថេ ឥមត្ថា.

ទ្វយំ អនុច្ឆវិកេ. បដិគ្គហិតោ រូបោ បតិរូបោ. ឆវិយា អនុរូបំ អនុច្ឆវិកំ, សកត្ថេ កោ.

ទ្វយំ និរត្ថកេ. មូហ វេចិត្តេ, អ, ហស្ស ឃោ. នត្ថិ អត្ថោ យស្ស, សកត្ថេ កោ.

៧១៦. ទ្វយំ បាកដេ. វិសិដ្ឋោ អត្តា យស្ស ព្យត្តំ. បុដ បកាសនេ, បុដ វិកាសនេ វា.

តិកំ មុទុម្ហិ. មុទ មោទនេ, ឧ, មុទ សំសគ្គេ វា. សោភនំ កុមារំ កន្តិ យស្ស. កុ សទ្ទេ, អលោ, មន្តោ ច.

ទ្វយំ ឥន្ទ្រិយគ្គយ្ហេ. អក្ខំ ឥន្ទ្រិយំ បតិគតំ និស្សិតំ, អក្ខេន វា បតិគតំ បច្ចក្ខំ, កតេ សមាសេ បតិសទ្ទស្ស បុព្ពនិបាតោ អភិធានតោ. ឥន្ទ្រិយំ ចក្ខាទិកំ, តេន គយ្ហំ ឥន្ទ្រិយគ្គយ្ហំ.

ទ្វយំ អបច្ចក្ខេ. បច្ចក្ខវិបរីតំ អបច្ចក្ខំ, បរមាណ្វាទិ. ឥន្ទ្រិយំ អតិក្កន្តំ អតិន្ទ្រិយំ.

៧១៧. ចតុក្កំ អញ្ញត្ថេ. ឥតរសទ្ទោ បាដិបទិកោ អញ្ញត្ថវាចកោ, ឥទំសទ្ទា វា តរោ អញ្ញត្ថេ, ទំលោបោ ច. អញ្ញសទ្ទា សកត្ថេ តរោ. ឯកោ សេដ្ឋេបិ វុត្តោ. អញ្ញសទ្ទោ បាដិបទិកោ ភិន្នត្ថោ, ន ញាយតេតិ វា អញ្ញោ.

តិកំ នានប្បការេ. ពហវោ វិធា បការា អស្ស ពហុវិធោ. វិចិត្តា វិធា យស្ស វិវិធោ.

ទ្វយំ អនិវារិតេ. នត្ថិ ពាធោ និសេធោ យស្ស អពាធំ. នត្ថិ អគ្គឡំ អស្ស.

៧១៨. ចតុក្កំ អសហាយេ. អសហាយត្ថេ ឯកតោ អាកី, ច្ចោ, កោ ច, ឯកាកី, ឯកច្ចោ. អញ្ញត្ថេបិ ឯកកោ វុត្តោ. សមា តុល្យត្ថា.

អនេកសម្ពន្ធិនិ សាធារណាទិទ្វយំ. សហ អាធារណេន វត្តតីតិ សាធារណំ, យទាទិ, ថិយំ សាធារណី, សាធារណា ច. សមានមេវ សាមញ្ញំ, យោ, សាមញ្ញា ឥត្ថិយំ.

ទ្វយំ អប្បាវកាសេ. សម្ពាធតេ អស្មិំ, រោ. សំសទ្ទា កដោ, យទាទិ, សង្កដំ, សហ អាវរណេន វត្តតីតិ វា សង្កដំ, សហត្ថោ សំសទ្ទោ.

៧១៩. វាមំ កឡេវរំ វាមកាយោ សព្យំ នាម. ‘‘សព្យំ វាមេ ច ទក្ខិណេ’’តិ [ចិន្តាមណិដីកា ២១.៨៤] ហិ អជយោ, សវ គតិយំ, យោ. ទក្ខិណំ កឡេវរំ អបសព្យំ, សព្យតោ អបគតំ អបសព្យំ.

ទ្វយំ វិបរីតេ. បដិកូលតិ អាវរតីតិ បដិកូលំ, កូល អាវរណេ. អបសព្យំ ទក្ខិណេបិ វុត្តំ.

ទុរធិគមន្តោ បថំ គហនំ, យថា – គហនមេតំ សត្ថំ, ទុព្ពិវេកមិច្ចត្ថោ. គច្ឆន្តំ ហន្តីតិ គហនំ, គហណម្បិ, យទាទិ. កល គមនេ, ឥលោ, កលិំ លាតីតិ វា កលិលំ.

៧២០-៧២១. ទ្វយំ ពហុប្បការេ. ឧច្ចញ្ច តំ អវចញ្ចេតិ ឧច្ចាវចំ, កម្មធារយោ. ពហវោ ភេទា អស្ស.

តិកំ ជនាទិនិរន្តរគតេ. សង្ក សង្កាយំ, តោ. កិរ បក្ខេបវិក្ខិបនេសុ, តោ, ឥណ្ណាទេសោ. សង្ក សង្កាយំ, ឧលោ, សង្កុលំ, សំបុព្ពោ កុល សន្តានេ វា, រោ.

សិលោកោ ឆេកេ. កតោ អភ្យាសិតោ ហត្ថោ បទត្ថោ យេន កតហត្ថោ. កុស សិលេសនេ, អលោ. បកដ្ឋា វីណា អស្ស. អភិជានាតិ អភិញ្ញោ. សិក្ខ វិជ្ជោបាទានេ, តោ. បុណ កម្មនិ សុភេ, រោ. បដ គមនេ, ឧ. ឆិទិ ទ្វិធាករណេ, កត្តរិ អ, ទស្ស កោ. ចត យាចនេ, ឧរោ. ទល ទិត្តិយំ, ខោ, លស្ស កោ, ទក្ខ វុឌ្ឍិយំ វា, អ, ទក្ខ វុឌ្ឍិហិំសាគតិសីឃេសុ វា. បិស ហិំសាពលទាននិកេតនេសុ, អលោ, បេសលោ. កតមុខោ, កតីបិ, កតសទ្ទោ អភ្យាសិតត្ថោ, កតំ អព្យាសិតំ មុខំ ឧបាយោ អនេនាតិ កតមុខោ. កតំ អស្សត្ថីតិ កតី.

សត្តកំ ពាលេ. ពល បាណនេ, ពលតីតិ ពាលោ, អស្សាសិតបស្សាសិតមត្តេន ជីវតិ, ន បញ្ញាជីវិតេនាត្យត្ថោ. ទា កុច្ឆាយំ គតិយំ វា, តុ, ទ្វិត្តំ, រស្សាទិ. ជល ធញ្ញេ, អ, ឡត្តំ. មូហ វេចិត្តេ, លោ, វណ្ណវិបរិយយោ, មូឡ្ហោ. មន្ទ ជឡត្តេ. ពាល្យយោគា ពាលិសោ, ឥសោ. អញ្ញោ, យថាជាតោបិ, ន ជានាតីតិ អញ្ញោ. យាទិសោ ជាតោ វិវេកោ យថាជាតោ.

៧២២. តិកំ ភាគ្យសម្បន្នេ. បុញ្ញំ, សុកតញ្ច យស្មិំ អត្ថិ បុញ្ញវា, សុកតី, វន្តុ, ឦ ច. ធនំ គហណំ លទ្ធោតិ ធញ្ញោ, យោ. ទ្វយំ មហាវីរិយេ. មហាធិតិ មហាវីរិយោ. ទ្វយំ មហិច្ឆេ. មហាសយោបិ.

ទ្វយំ ពហុលហទយេ, បសត្ថហទយេ ច. ហទយំ ពហុលំ, បសត្ថញ្ច យស្ស ហទយី, ហទយាលុ ច, តព្ពហុលេ ឦ, អាលុ ច, សុហទយោបិ.

៧២៣. ទ្វយំ ហដ្ឋចិត្តេ. ‘‘ហាសមនោ វិកុព្ពានោ, បមានោ ហដ្ឋមានសោ’’តិ [អមរ ២១.៧] អមរសីហោ. ទ្វយំ ទុម្មនេ. ទុដ្ឋំ, ទុក្ខិតំ វា មនោ យស្ស. វិរូបំ មនោ យស្ស. អន្តមនោបិ.

ចតុក្កំ ពហុប្បទេ. យាចកានំ វទំ វចនំ ជានាតីតិ វទានិយោ, វទញ្ញូ ច, ឥយោ, រូ ច, បុព្ពត្រញ្ញស្ស នាទេសោ, មជ្ឈទីឃោ ច. ទានេ សោណ្ឌោ បសុតោ. សោណ្ឌសទ្ទោត្រ មជ្ជមទេត្យេកេ, ថូលលក្ខោប្យត្រ, ទានត្ថំ ថូលំ លក្ខំ អស្ស.

៧២៤. សិលោកោ បាកដមត្តេ. ខ្យា បកាសនេ, តោ. បតិបុព្ពោ ឥ គមនេ, តោ. អភិមុខំ ឯតីតិ បតីតោ. ញា អវពោធនេ, តោ, បញ្ញាតោ, អភិញ្ញាតោ ច. បថ ខ្យានេ. សុ គតិពុទ្ធីសុ, តោ, សុតោ, វិស្សុតោ ច, សុ សវនេ វា, កម្មេ តោ. វិទ ញាណេ, វិទិតោ. សិធុ សំរាធេ, តោ, សិធ សំសិទ្ធិយំ វា. កដ គតិយំ, ទស្សនំ កដតីតិ បាកដោ, ឧបសគ្គស្ស ទីឃោ.

៧២៥. តិបាទំ ឥស្សរេ. ឦស ឥស្សរិយេ, ឦសតីតិ ឥស្សរោ, អរោ, រស្សាទិ, ទ្វិត្តំ. នី នយេ, ណ្វុ, នាយកោ. សំ ធនំ អស្សត្ថីតិ សាមី, ទីឃាទិ, រស្សន្តេ សាមិបិ. បា រក្ខណេ,តិ, រស្សាទិ, បតិ. អធិបុព្ពេ អធិបតិ. ឦស ឥស្សរិយេ, អ, ឦសោ. បភវតីតិ បភុ, ឧ, បភូបិ. អយ គមនេ, យោ, អយ្យោ. អធិបាតីតិ អធិបោ, រោ. អធិភវតីតិ អធិភូ, ក្វិ. នី នយេ, រិតុ, នេតា.

តិកំ ពហុធនេ. ឥភំ អរហតីតិ ឥព្ភោ, វោ, វណ្ណវិបរិយយោ. ឈេ ចិន្តាយំ, អ, អជ្ឈាយតិ ធនំ អឌ្ឍោ, ឈស្ស ឍោ, អសរូបទ្វិត្តំ, រស្សាទិ ច. ធនា អតិសយេ ឦ, ធនី.

៧២៦. ទ្វយំ ទក្ខិណេយ្យេ. ទានំ បដិគ្គណ្ហិតុំ អរហតីតិ ទានារហោ, ទក្ខ វុទ្ធិយំ, សីឃត្ថេ ច, ទក្ខន្តិ ភោគសម្បទាទីហិ យាយ, សា ទក្ខិណា, ឥណោ, តំ អរហតីតិ ទក្ខិណេយ្យោ.

ទ្វយំ ស្នេហវតិ. សិនិហ បីតិយំ, ធោ, ហស្ស ទោ, សិនិទ្ធោ, វច្ឆោ សិនេហោ យស្សត្ថិ វច្ឆលោ, លោ.

បមាណិកោ បរិក្ខកោ, បរិក្ខតេ អវធារយតេ បមាណេហិ អត្ថន្តិ បរិក្ខកោ, ឥក្ខ ទស្សនង្កេសុ, ណ្វុ. ការណំ ជានាតីតិ ការណិកោ, ឥកោ.

ទ្វយំ អាសត្តេ. សន្ជ សង្គេ, តោ. តំ តំ វត្ថុ បរំ បធានំ អស្ស តប្បរោ.

៧២៧. តិកំ ការុណិកេ. ករុណា សីលំ អស្ស ការុណិកោ. ទយា ករុណា យស្សត្ថិ ទយាលុ, អាលុ. ទុក្ខិតេសុ សុដ្ឋុ រមតីតិ សូរតោ, ឧបសគ្គស្ស ទីឃតា.

ឥដ្ឋត្ថេ អភិមតប្បយោជនេ ឧយ្យុតោ បុគ្គលោ ឧស្សុកោ នាម, ឧដ្ឋានំ សុដ្ឋុ កាយតីតិ ឧស្សុកោ, ហសាទ្យនុដ្ឋេយំ.

យោ អាលស្យាវសាទីហិ អនុតិដ្ឋតិ, សោ ទីឃសុត្តោ, ទីឃញ្ច តំ សុត្តញ្ច, តមិវ ចរតីតិ ទីឃសុត្តំ, ទីឃសុត្តបរិយន្តិកំ ការិយំ ករោតីតិ ទីឃសុត្តោ. ចិរេន ក្រិយានុដ្ឋានំ អស្ស.

៧២៨. ទ្វយំ បរាយត្តេ, បរស្មិំ, បរេន វា អធីនោ បរាធីនោ, អឈន្តា សកត្ថេ ឥនោ យទាទិនា. បរតន្តោ, បរវា, អត្តវាបិ [នាថវា (អមរ ២១.២៦], តន្តយតីតិ តន្តោ, តន្ត កុដុម្ពធារណេ, អ, បរោ តន្តោ និយាមកោ យស្ស. បរោ សេដ្ឋោ នាយកោ, អត្តា ច អត្ថីតិ បរវា, អត្តវា ច, វន្តុ.

អាយត្តតាមត្តេ ចតុក្កំ. យត បយតនេ, អាបុព្ពោ អវសីភាវេ, តោ. អន្តេន សមីបេន សហាតិ សន្តកោ, សកត្ថេ កោ. បរិគ្គយ្ហតេ ‘‘សក’’ន្តិ ករីយតេតិ បរិគ្គហោ. អធិគតោ ឥនោ បភូ យេនាតិ អធីនោ.

សេន អត្តនា ឦរិតំ សីលំ អស្សាតិ សេរី, តស្មិំ សេរិនិ ច សច្ឆន្ទោ វត្តតិ, សស្ស អត្តនោ ឆន្ទោ យស្សត្ថីតិ សច្ឆន្ទោ, អ. សវសោ, សយំវសី, និរវគ្គហោបិ.

៧២៩. គុណទោសេ អនិសម្ម អនុបបរិក្ខិត្វា យោ ករោតិ, សោ ជម្មោ, ជម អទនេ, មោ.

ទ្វយំ អតិតណ្ហេ. លុភ លោភេ, អ, ទ្វិត្តំ, ភស្ស បោ, លោលុបោ, លោលុភោបិ.

តិកំ លុទ្ធេ. គិធ អភិកង្ខាយំ, តោ. លុភ គិទ្ធិយំ, តោ. លោល ឧម្មាទនេ, អ, លោលោ. អថ មហាតណ្ហាតិតណ្ហគិទ្ធានំ កោ ភេទោ? មហាតណ្ហោ នានារម្មណំ ឥច្ឆតិ, អតិតណ្ហោ ឯកស្មិម្បិ អារម្មណេ អនេកវារំ, អធិកញ្ច តសតិ, គិទ្ធោ បន ឧភយថាបីតិ អយមេតេសំ វិសេសោ.

យោ ក្រិយាសុ មន្ទោ, សោ កុណ្ឋោ, កុណ្ឋ បដិឃាតេ, អាលស្យេ ច, អ.

៧៣០. បញ្ចកំ កាមកេ. កមុ ឥច្ឆាយំ, ចុរាទិ, រិតុ, កាមយិតា, ការិតលោបេ កមិតា. យុម្ហិ កាមនោ, កមនោបិ. ណីបច្ចយេ កាមី, ណុកបច្ចយេ កាមុកោ, អនុកោ, អភិកោប្យត្រ, អនុកាមយតេ អនុកោ, ក្វិ. អភិកាមយតេ អភិកោ, ក្វិ. អតិកោបិ.

ទ្វយំ មត្តេ. សុណ្ឌា សុរា, តត្រ កុសលោ សោណ្ឌោ, បានាគារំ វា សុណ្ឌា, តត្រ ភវោ, ឋិតំ វា សោណ្ឌោ. មទ ឧម្មាទេ, តោ. ឧក្កដោ, ខិវោបិ, មទេន ឧទ្ធតោ ឧក្កដោ, យទាទិនា ឧតោ កដោ មត្តត្ថេ [បាណិនិ ៥.២.២៩]. ខិវ មទេ, អ.

តិកំ វចនការិនិ. បវត្តិនិវត្តីសុ វិធាតុំ សក្យោ វិធេយ្យោ, ឥយ្យោ. អាទេសិតំ, អាទរេន វា សុណោតីតិ អស្សវោ, រស្សាទិ, អ. សុន្ទរំ វចោ អាចរិយាទីនំ ឯតស្មិំ ហេតុភូតេតិ សុព្ពចោ. វិនយគ្គាហីបិ, វិនយំ វិធិបដិសេធវចនំ គហេតុំ សីលោ វិនយគ្គាហី.

៧៣១. តង្ខណុប្បត្តិញាណំ បដិភា, តាយ យុត្តោ បគព្ភោ, សីឃមេវ គព្ភតីតិ បគព្ភោ, គព្ភ ធារណេ.

តិកំ ភីរុកេ. ភី ភយំ សីលោ យស្ស ភីសីលោ. ភាយតីតិ ភីរុ, ភី ភយេ, រុ. រុកបច្ចយេ ភីរុកោ, សកត្ថេ វា កោ.

ទ្វយំ អសូរេ. ន វីរោ សូរោ អវីរោ. កុច្ឆិតតរត្តា កាតរោ, កុស្ស កាទេសោ.

ទ្វយំ ហិំសាសីលេ, ហននសីលោ ហិំសាសីលោ, ឃាតុកោ, ឧកោ, ហនស្ស ឃាតោ. សរារុ, ហិំសោបិ.

៧៣២. តិកំ កោធយុត្តេ. កុធ កោបេ, កុជ្ឈនសីលោ កោធនោ, យុ. ទុស ទោសេ, ទោសនោ, បដិឃោ, យុ. កុប កោបេ, កុបតីតិ កោបី, ណី. អមរិសនោបិ, នត្ថិ មរិសនំ ខមា អស្ស អមរិសនោ, មរិស អសហនេ.

ទ្វយំ អធិកកោធយុត្តេ. ចណ្ឌតេតិ ចណ្ឌោ, អ, ចណ្ឌ កោបេ. អតិរេកំ កុជ្ឈតីតិ អច្ចន្តកោធនោ. អច្ចន្តកោបនោបិ, តទា កុបតោ យុ.

បញ្ចកំ ខន្តិយុត្តេ. សហ ខមនេ, យុ. ខមុ សហនេ, យុ. តុម្ហិ ខន្តា, សត្ថាទិ. តិតិក្ខា យស្សត្ថីតិ តិតិក្ខវា. មន្តុម្ហិ ខន្តិមា, សវិភត្តិស្ស ន្តុស្ស អា.

៧៣៣. ទ្វយំ សទ្ធាយុត្តេ. ហិ បទបូរណេ. សទ្ធា យស្សត្ថីតិ សទ្ធាលុ. សទ្ធា រតនត្តយាទីសុ បសាទោ, តណ្ហា, អាទរោ ច. ទ្វយំ ធជយុត្តេ. ចិហនេ ច បដាកាយំ, ធជោ សោផេ ច សោណ្ឌិកេ, សោផោ បុល្លិង្គំ.

ទ្វយំ និទ្ទាសីលេ. និទ្ទា ឯវ សីលំ យស្ស សោ និទ្ទាសីលោ. ទ្វយំ បភាយុត្តេ. ភា ទិត្តិម្ហិ, សរបច្ចយោ, រស្សាទិ, ទ្វិត្តញ្ច, ភស្សរោ, ភាសា រតិ យស្សាតិ វា ភស្សរោ, រស្សាទិ ឯវ. សស្ស ទ្វិត្តាភាវេ ភាសុរោ, អស្សុ, ភាស ទិត្តិយំ វា, ឧរោ, អថ វា ទ្វយំ ពហុកថាយុត្តេ, ភាសាសុ សព្ពាសុ ពហូសុ កថាសុ រមតីតិ ភស្សរោ, ក្វិ, ភាសតីតិ វា ភស្សរោ, អរោ, រស្សាទិ, ទ្វិត្តញ្ច, ភាសាសុ រមតីតិ វា ភាសរោ, ក្វិ, មជ្ឈរស្សោ, ភាសតីតិ វា ភាសរោ, អរោ, ឥមស្មិំ បក្ខេ អស្សុត្តាភាវោ.

៧៣៤. តិកំ នគ្គេ. ន គច្ឆតីតិ នគ្គោ, ទ្វិត្តំ, លគ្គ សង្គេ វា, នត្តំ, នជិ លជិ ពិលេ វា, ណោ, ជស្ស គោ, ទ្វិត្តំ. ទិសា ឯវ អម្ពរំ វត្ថំ ឯតស្ស, ន បកតិវត្ថន្តិ ទិគម្ពរោ. សស្ស គោ. នត្ថិ វត្ថំ ឯតស្ស, អថ វា ទិគម្ពរា វត្ថា, អញ្ញតិត្ថិកោ អវត្ថោ ចាតិ ឯតេ ទ្វេ នគ្គោ នាម, នគ្គា នាមាតិ វា, ‘‘តេ ឥត្ថិខ្យា បោ, សត្ត បករណានិ អភិធម្មោ នាមា’’ត្យាទីសុ វិយ សញ្ញាសញ្ញីសទ្ទានំ វចនភេទស្សាបិ សម្ភវតោ. នគ្គោ ច នគ្គោ ច នគ្គា, បុរិមស្មិំ បក្ខេ បន សាមញ្ញតាយ ឯកវចននិទ្ទេសោ.

ទ្វយំ ភក្ខកេ. ឃស អទនេ, មរោ, ឃស្មរោ. ភក្ខ អទនេ, ណ្វុ.

វត្តុំ សោតុញ្ច អកុសលោ, វចនេ សវនេ ច អកុសលោ ឯឡមូគោ នាម, ឯឡោ ពធិរោ, មូគោ អវចនោ, កម្មធារយោ, សឋេបិ ឯឡមូគោ.

៧៣៥. មុខរាទយោ តយោ អប្បិយវាទិនិ. វាឈាវាឈេសុ មុខំ អស្សត្ថិ, និន្ទាយំ រោ. និន្ទិតំ មុខំ យស្ស ទុម្មុខោ. អពទ្ធំ អនគ្គឡំ មុខំ យស្ស អពទ្ធមុខោ.

ពហុ ច គារយ្ហញ្ច វចោ យស្ស សោ វាចាលោ នាម. កុច្ឆិតា វាចា អស្ស សន្តីតិ វាចាលោ, និន្ទាយំ លោ.

ទ្វយំ សុវចនេ. វទតីតិ វត្តា, បសំសាយំ តុ. វទតីតិ វទោ. សោ បទបូរណេ.

៧៣៦. តិកំ អត្តនិយេ. នេតព្ពោតិ និយោ, និយោ ឯវ និជោ, នី នយេ, ណ្យោ, យស្ស ជោ, សមីបេ ជាយតីតិ វា និជោ. សស្ស អត្តនោ អយំ សកោ, ឥទមត្ថេ កោ, សោ ឯវ វា សកោ, សស្សាយំ សកោ, ណោ. អត្តនិ ជាតោ អត្តនិយោ, អនិយោ.

តិកំ អច្ឆរិយេ. វិបុព្ពោ មហ បូជាយំ, ភូវាទិ, ណ្យោ, មន្តលោបោ, វិម្ហយោ. អាបុព្ពោ ចរ គតិភក្ខនេសុ, អ, ចរស្ស ច្ឆរិយោ, រស្សាទិ ច, អច្ឆរិយោ. ន ភវិត្ថាតិ អព្ភុតោ, អសរូបទ្វិត្តំ, រស្សោ ច, អភូតោបិ [សទ្ទនីតិបទមាលាយំ ៣៤០.១ បិដ្ឋេសុ បស្សិតព្ពំ].

សោកាទីហិ ឥតិកត្តព្ពតាបដិបត្តិសុញ្ញោ វិហត្ថោ, ព្យាកុលោ ច. វិក្ខិត្តោ ហត្ថោ យស្ស វិហត្ថោ. កុល សង្ខ្យានេ វិអាបុព្ពោ.

កតសន្នាហោ វធុទ្យតោ ហន្តុមុទ្យតោ ឧយ្យុតោ អាតតាយី នាម. ‘‘វធុយ្យុត្តោ’’តិបិ បាឋោ. អាបុព្ពោ តា បាលនេ, ណី, ទ្វិត្តំ, អាការន្តានមាយោ, អាតតាយី.

៧៣៧. សីសច្ឆេជ្ជម្ហិ សីសច្ឆេទារហេ វជ្ឈោ. ហន្តព្ពោតិ វជ្ឈោ, ហន ហិំសាយំ, ណ្យោ, ហនស្ស វធោ, ឈស្ស ឈោ. អសរូបទ្វិត្តំ, វជ្ឈោ.

តិកំ វក្កាសយេ. និកន្តតីតិ និកតោ, កន្ត ឆេទនេ, អ, នលោបោ. សឋ កេតវេ, អ. នត្ថិ ឧជុតា យស្ស អនុជុ.

តិកំ ភេទការកេ. សូច បេសុញ្ញេ, ណ្វុ. បិសិ សញ្ចុណ្ណនេ, បិសិ អវយវេ វា, បិសតីតិ បិសុណោ, យទាទិនា ឧនោ, ណត្តំ. កណ្ណេ ជបតីតិ, អលុត្តសមាសោ, អរុចិតព្ពរោចកេបិ កណ្ណេជបោ.

ទ្វយំ បហរណសីលេ. ធុព្ពី ហិំសាយំ, តោ, ភុជាទិ. វញ្ចយតេ វិប្បលបតេតិ វញ្ចកោ, វញ្ច គមនេ.

៧៣៨. អរិយាសាមញ្ញេន ច ពាលបុរិសស្ស លក្ខណមាហ. ហិ បទបូរណេ. យោ បុរិសោ យោ ជនោ, ជនបរិយាយោ ចេត្ថ បុរិសសទ្ទោ ‘‘ទ្វេ មហាបុរិសា អភិនិក្ខន្តា’’ត្យាទីសុ វិយ, អនិសម្ម អនុបបរិក្ខិត្វា វធពន្ធនាទិកិច្ចំ ករោតិ, សោ ខលុ ឯកន្តតោ ‘‘ចបលោ’’តិ វិញ្ញេយ្យោ, កស្មា? អវិនិច្ឆិតការិត្តា សម្មា អវិនិច្ឆិតស្ស ការិយស្ស ករណសីលត្តា. ចប កក្ករណេ, ចប សន្តានេ វា, អលោ, ចបលោ.

៧៣៩. ចតុក្កំ កទរិយេ. កុច្ឆិតំ ទទាតីតិ ខុទ្ទោ, ទោ, កស្ស ខោ, អទានសីលតាយ សម្បរាយេសុ ខុទ្ទំ ពុភុក្ខិស្សាមីតិ វា ខុទ្ទោ, ខុទ ពុភុក្ខាយំ, ទោ អនាគតត្ថេ. បរានុបភោគេន អត្ថសញ្ចយសីលត្តា កុច្ឆិតោ អរិយោ អត្ថបតិ កទរិយោ, អទាយកត្តា កុច្ឆិតំ ឋានំ អរតីតិ វា កទរិយោ, ឥយោ. ទានាទីសុ នមនាភាវេន ថទ្ធេន មច្ឆេរយុត្តចិត្តេន សហិតតាយ ថទ្ធមច្ឆរី, ឦ. កុច្ឆិតោ បណោ យស្ស កបណោ, កិបចានោ, មិតប្បចោបិ. កុច្ឆិតំ បចានោតិ ទុតិយាសមាសោ. មិតំ បចតីតិ មិតប្បចោ, ណោ.

អទ្ធំ ទលិទ្ទេ. នត្ថិ កិញ្ចនំ អប្បមត្តកម្បិ ធនំ យស្ស អកិញ្ចនោ. ទលិទ្ទ ទុគ្គតិយំ, អ, ទល វិទារណេ វា, ឥទោ, ទ្វិត្តំ. ទីន ទុគ្គតភាវេ, ទីនោ, ទិ ខយេ វា, ឦនោ. នត្ថិ ធនំ អស្ស. និន្ទិតំ គមនំ អស្ស ទុគ្គតោ.

៧៤០. យំ កម្មំ ‘‘ឥទមហំ ឧប្បាទេស្សាមី’’តិ អសម្ភាវិតំ អចិន្តិតមេវ ហុត្វា សម្បត្តំ, តំ ‘‘កាកតាលីយ’’ន្ត្យុច្ចតេ. តាលស្ស ឥទំ ផលំ តាលំ, កាកោ ច តាលញ្ច កាកតាលានិ, តេហិ សទិសំ កម្មំ កាកតាលិយំ, កាកស្ស, តាលផលស្ស ឧឌ្ឌនបតនសទិសំ កម្មន្ត្យត្ថោ.

ចតុក្កំ យាចកេ. យាចនំ ករោតីតិ យាចនកោ, យាចតីតិ វា, យាច យាចនេ, យុ. សកត្ថេ កោ. អត្ថ យាចនាយំ, អត្ថនំ អត្ថោ, សោ អស្សត្ថីតិ អត្ថី. ណ្វុ, យាចកោ. ‘‘មាទិសស្ស ធនំ ទត្វា រាជា សគ្គំ គមិស្សតី’’ត្យាទិនា ទានផលំ វណ្ណេត្វា វកតិ យាចតីតិ វនិព្ពកោ, វណ្ណស្ស វនិ, វក អាទានេ, អាទានមេត្ថ យាចនមេវ.

៧៤១. កិញ្ចិទូនកន្តំ បតិបាទេន នាមំ. បក្ខិសប្បមច្ឆាទយោ អណ្ឌតោ ជាតត្តា អណ្ឌជា. នរាទយោ បន គព្ភាសយសង្ខាតជលាពុតោ, តត្រ វា ជាតត្តា ជលាពុជា. កិមិ ច ឌំសា ច អាទិនា មកសមង្គុរាទយោ ច សេទជា, សេទការណត្តា ឧស្មា សេទោ, តតោ ជាតា សេទជា. ទេវោ ច អាទិនា ព្រហ្មនេរយិកាទយោ ច ឱបបាតិកា, ឧបគន្ត្វា បតតីតិ ឧបបាតី, ណី, សោឡសវស្សុទ្ទេសិកាទិកោ អត្តភាវោ, សោ យេសមត្ថិ, តេ ឱបបាតិកា.

៧៤២. ជណ្ណុមត្តេ ជណ្ណុប្បមាណយុត្តេ ឧទកាទិម្ហិ ជណ្ណុតគ្ឃោ, ជណ្ណុប្បមាណោ ជណ្ណុតគ្ឃោ, បមាណត្ថេ តគ្ឃោ, ជណ្ណុប្បមាណោ ជណ្ណុមត្តោ, បមាណត្ថេ មត្តោ [មោគ្គល្លានេ ៤.៤៧ សុត្តេ បស្សិតព្ពំ], តស្មិំ.

កិញ្ចិទូនកេ អប្បមត្តកយុត្តេ កប្បោ [បាណិនិ ៥.៤.៦៧], ឩនស្ស អប្បកតាយ កប្បីយតិ ឯកាទិវសេន បរិច្ឆិជ្ជតីតិ កប្បោ, កប្ប បរិច្ឆេទនេ.

ចតុក្កំ បរិយាបន្នេ. អន្តោ គច្ឆតីតិ អន្តគ្គតំ, ‘‘លោបញ្ច តត្រាការោ’’តិ ឱលោបេ អអាគមោ, ទ្វិត្តំ. អន្តោគតម្បិ. បរិច្ឆិន្ទិត្វា អាបន្នំ គហិតំ បរិយាបន្នំ. គាធ បតិដ្ឋាយំ, អន្តោ ឱគាធតីតិ អន្តោគធំ, រស្សោ, ឱគាធតីតិ ឱគធំ.

៧៤៣. ទ្វយំ សាធិតេ. រាធ សាធ សិទ្ធិយំ, កម្មនិ តោ.

ទ្វយំ កុថិតេ. បច បាកេ, អតីតេ កត្តរិ តោ, តស្ស ក្កោ, ចលោបោ. កុថ និប្បក្កេ, តោ.

អាបទំ ព្យសនំ បត្តោ អាបន្នោ នាម, អតិបីឡនំ អាបជ្ជតីតិ អាបន្នោ, ‘‘អា តុកោធមុទាដ្ដីសូ’’តិ ហិ ឯកក្ខរកោសោ [ឯកក្ខរកោស ១៤ គាថា] . បទ គមនេ, ‘‘អាបន្នោ ច វិបត្តិម្ហិ, បត្តេ ច វាច្ចលិង្គិកោ’’តិ នានត្ថសង្គហោ.

ទ្វយំ បរេសមវសគតេ. នត្ថិ វសោ អាយត្តោ បរេសំ ឯតស្មិំ សេរីភូតេតិ វិវសោ, អវសោ ច.

៧៤៤. ឆក្កំ ខិត្តេ. នុទ បេរណេ, នុទ ខេបេ វា, តោ, តស្ស ឥន្នោ. អនិន្នាទេសេ ភុជាទិ, នុត្តោ. នុតោបិ. អសុ ខេបនេ, តោ, ភុជាទិ, អត្តោ. ខិប បេរណេ, តោ.

ឦរ គតិយំ, កម្បនេ ច, ឥតោ, ឦរិតោ. អាបុព្ពោ វិធ បេរណេ, តោ, អាវិទ្ធោ.

ចតុក្កំ កម្បិតេ. កម្ប ចលនេ, ធូ វិធុននេ, កម្បនេ ច. ធូតោ, អាធូតោ, ចល កម្បនេ, ចលិតោ. វេល្លិតោ, បេខិតោបិ. វេល្ល ចលនត្ថោ. បេខ គត្យត្ថោ, បេខិតោ.

ទ្វយំ និសិតេ. និសិ និសានេ. តិជ និសានេ, និសានំ តិក្ខករណំ, ឧភយត្រាបិ កម្មនិ តោ.

៧៤៥-៧៤៦. តិកំ បត្តព្ពេ. បត គមនេ, តព្ពោ. គមុ គតិយំ, ណ្យោ, ម្យស្ស ម្មោ វា, គម្មំ, គម្យំ, ទ្យស្ស ជ្ជោ, អាបជ្ជំ.

ទ្វយំ បរិណតេ. បចិនោ អនេកត្ថត្តា ឥហ បរិណតត្ថោ. នមុ នមនេ, ភូវាទិ, កត្តរិ តោ, សមា ទ្វេ តុល្យត្ថា.

បញ្ចកំ វេឋិតេ. វេឋ វេឋនេ. វលមិវ វលយំ, កុណ្ឌលាការំ វលយំ កតំ វលយិតំ, នាមធាតុ, ការិតន្តា តោ. រុធ អាវរណេ, រុទ្ធំ. សំបុព្ពោ វុ សំវរណេ, សំវុតំ. សមន្តតោ វុតំ អាវុតំ, វុ សំវរណេ, សព្ពត្រ កម្មនិ តោ.

ទ្វយំ បរិខាទិនា បរិក្ខិត្តេ. បរិ សមន្តតោ ករីយតេតិ បរិក្ខិត្តំ, បរិក្ខតម្បិ. វុ សំវរណេ, និវុតំ.

តិកំ វិត្ថតេ. សរ គតិយំ, តោ, តស្ស ដោ, រលោបោ, វិសដំ. តនុ វិត្ថារេ, តោ, តស្ស តោ, នលោបោ, វិត្ថតំ, តតំ.

ទ្វយំ លេបនីយេ. លិប លេបនេ, ទិហ ឧបលេបនេ, ឧភយត្រាបិ កម្មនិ តោ.

ទ្វយំ គុឡ្ហេ. គុហ សំវរណេ, ឡោ, គុឡ្ហោ. គុប គោបនេ, គុត្តោ.

ទ្វយំ បោសនីយេ. បុស បោសនេ, តោ, សតានំ ដ្ឋោ, ដ្ឋាភាវេ បោសិតោ.

៧៤៧. ទ្វយំ សលជ្ជេ. លជ្ជ បីឡេ, បីឡោ លជ្ជាវ. ហីឡ និន្ទាលជ្ជាសុ, ហីឡិតោ.

ទ្វយំ សទ្ទេ. សន ធន សទ្ទេ, សនិតំ, ធនិតំ.

បញ្ចកំ ពន្ធនីយេ. សន្ទនំ ពន្ធនំ, តំយោគា វន្តុ. សន្ទានវន្តំ កតំ សន្ទានិតំ, នាមធាតុម្ហា តោ, វន្តុលោបោ. សន្ទានំ សជ្ជា, តមស្សាតិ វា, ឥតោ. សិ ពន្ធនេ, តោ. ពន្ធ ពន្ធនេ, ពទ្ធោ. កីល ពន្ធនេ. យមុ ឧបរមេ, សំបុព្ពោ ពន្ធនេ, សព្ពត្រ កម្មនិ តោ. មូតំ, ឧទ្ទិតំ, សទ្ទិតម្បិ. មូ ពន្ធនេ. ទា អវខណ្ឌនេ. ឧ សំបុព្ពោ ពន្ធនេ. វុត្តញ្ច ‘‘ឧទ្ទានន្តុ ច ពន្ធន’’ន្តិ.

៧៤៨. តិកំ សិទ្ធេ. សិធ សំសិទ្ធិម្ហិ. បទ គមនេ, និបុព្ពោ សិទ្ធិយំ. វត្ត វត្តនេ, វត្តនំប្យត្រ សិជ្ឈនំ និបុព្ពត្តា.

តិកំ វិទារិតេ. ទរ ភិទ វិទារណេ, ឥន្នាទេសោ. ភិន្នំ. អនិន្នាទេសេ តុ ភេទិតំ.

ទ្វយំ តិណាទីហិ ឆាទនីយេ. ឆទ សំវរណេ, តោ, តស្ស សធាត្វន្តស្ស អន្នាទេសោ.

តិកំ ឆិន្ទិតេ. វិធ វេធនេ. ឆិទ្ទ កណ្ណភេទេ, ចុរាទិ. វិធ វេធនេ, សព្ពត្រ កម្មេ តោ, អបរទ្វយេ ច សញ្ជាតត្ថេ ឥតោ.

៧៤៩. តិកំ អានីតេ. ហរ ហរណេ, ភរ ធារណបោសនេសុ, អាបុព្ពោ នី នយេ.

ទ្វយំ ទមយុត្តេ. ទមុ ទមនេ, កត្តរិ តោ. បក្កមាទីហិ ន្តោ. អន្តាទេសេ ទមិតោ. កម្មសាធនោប្យយំ.

ទ្វយំ សន្តេ. សមុ ឧបសមេ, កត្តរិតោ. អន្តាទេសេ សមិតោ, កម្មសាធនោប្យយំ.

ទ្វយំ បុណ្ណេ. បូរ បូរណេ, តរាទីហិ ឥណ្ណោ, ទ្វីសុបិ កត្តុកម្មសាធនានិ លព្ភន្តិ.

៧៥០. តិបាទំ បូជិតេ. ចាយ បូជានិសាមនេសុ. មហ បូជាយំ, បូជ បូជនេ, អរហ បូជាយំ, អរហិតោ. អច្ច បូជាយំ. មាន បូជាយំ. ចិ ចយេ, អបបុព្ពោ បូជនេ. នមស្សិតោបិ, នមស្សធាតុ បូជាយំ.

ទ្វយំ តច្ឆិតេ ទារុអាទិម្ហិ. តច្ឆ តនុករណេ, តនុករីយតេតិ តនូកតោ, ទីឃោ.

៧៥១. ទ្វយំ អគ្គិអាទីហិ តត្តេ. តប ធូប សន្តាបេ.

ទ្វយំ រាជាទីនំ សន្តិកេ ភជនាទិវសេន ឧបគតេ. ចរ គត្យត្ថោ, ឧបចរិតោ. អាស ឧបវេសនេ, ឧបាសិតោ.